90984a65282100116c3d70bb61e4f3c9.pdf
Media
Part of Jugosłowiańskie badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2
- extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X X I I z. 2
L E C H MRÓZ
JUGOSŁOWIAŃSKIE B A D A N I A NAD C Y G A N A M I
I
f
I
¡
Od samego p o c z ą t k u naukowej cyganologii uczestniczyli w badaniach
uczeni p o c h o d z ą c y z krajów, które obecnie w c h o d z ą w s k ł a d Jugo
sławii. Jako najbardziej znanego w tym pierwszym okresie n a l e ż y wy
mienić F . Miklosića — j ę z y k o z n a w c ę ze S ł o w e n i i , s t a n o w i ą c e j w drugiej p o ł o w i e X I X w. część A u s t r o - W ę g i e r , dlatego jest on bardziej zna
ny w niemieckiej wersji swojego nazwiska: Miklosich. N a j w a ż n i e j s z e
dzieło Franca Miklosicha Uber die Mundarten und die Wanderungen
der
Zigeuner Europas \ b ę d ą c e p o r ó w n a w c z y m opracowaniem d i a l e k t ó w cyg a ń s k i c h w Europie, jest r ó w n o c z e ś n i e podstawowym i jednym z n a j w a ż n i e j s z y c h w ogóle w historii badań nad Cyganami. R ó ż n e g o rodzaju
drobnych informacji d o t y c z ą c y c h C y g a n ó w znaleźć m o ż n a w tym czasie
już wiele, ale szerzej zakrojone prace, dotyczące r ó ż n y c h a s p e k t ó w ż y
cia i kultury C y g a n ó w , podjął dopiero kilkadziesiąt lat później pochodzą
cy z Serbii Tihomir Djordjevic. I c h rezultaty publikowane b y ł y nie
tylko w kraju, ale także w specjalistycznych czasopismach obcych, jak
„Journal of the G y p s y Lore Society". N a j p e ł n i e j s z y m opracowaniem jest
tom p o ś w i ę c o n y w w i ę k s z o ś c i Cyganom, wydany w ramach pisanej przez
niego serii monograficznych o p r a c o w a ń różnych narodowości pt. Naš
narodni život
2
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m badania nad Cyganami podejmuje histo
r y k Milenko Filipovic — jego najbardziej znana praca to niewielka
objętościowo, ale i n t e r e s u j ą c a książka Visočki Cigani ». J e d n o c z e ś n i e roz
poczyna działalność, k o n t y n u o w a n ą do dzisiaj, j ę z y k o z n a w c a i badacz
folkloru Rade Uhlik. Twórczości tego uczonego n a l e ż y p o ś w i ę c i ć nieco
uwagi. Uhlik zaczął w latach trzydziestych od wydania przekładu Ewan
gelii wg św. Łukasza
na dialekt C y g a n ó w z B o ś n i . Zainteresowania
4
1
F . M i k l o s i c h , Vber die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner
Europa's, Wien 1872-1880.
T. D j o r d j e v i c , Naš narodni život, t. V I , Beograd 1932.
M. F i l i p o v i c , Visočki Cigani, Zagreb 1932.
R. U h l i k , O Devlikano Ramope e Sumnale Lukahtar, Beograd 1938.
2
3
4
г
208
BADANIA W INNYCH K R A J A C H
Uhlika w i ą ż ą się g ł ó w n i e z badaniami d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h , stąd w i ę k
szość jego prac dotyczy lingwistyki s. Do n a j p o w a ż n i e j s z y c h e f e k t ó w jego
pracy n a l e ż y Słownik
serbsko-chorwacko-cygański
e do dziś jedna z pod
stawowych prac tego typu w ogóle. R ó w n o l e g l e Uhlik podejmuje i inne
tematy — zbiera c y g a ń s k i e p r z y s ł o w i a , bajki, opowiadania, poezje; k i l
ka t o m i k ó w o tym charakterze ukazało s i ę w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h
i sześćdziesiątych, n i e k t ó r e d o c z e k a ł y się p r z e k ł a d ó w na inne j ę z y k i ?.
Szereg publikacji zamieszcza Uhlik w periodyku „Glasnik Zemaljskog
Muzeja u Sarajevu" — są to opracowania dotyczące klasyfikacji i po
działu grup c y g a ń s k i c h w J u g o s ł a w i i i w i e r z e ń C y g a n ó w . Ostatnio w y
dane prace Uhlika dotyczą znowu j ę z y k a .
8
9
Przez szereg lat Rade Uhlik b y ł niemal jedynym, k t ó r y z a j m o w a ł
się w J u g o s ł a w i i badaniami nad Cyganami. Działalność Filipovicia —
zakończona jeszcze przed w o j n ą — jest skromna w p o r ó w n a n i u z do
robkiem Uhlika. Poza pracami wymienionych badaczy w okresie m i ę
dzywojennym ukazało się kilka publikacji innych autorów: Petrovicia,
Kosticia, Matasovicia . Po wojnie, aż do p o ł o w y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h ,
oprócz prac Rade Uhlika ukazują się tylko nieliczne publikacje na temat
C y g a n ó w . W y m i e n i ć tu n a l e ż y w pierwszej kolejności bardzo interesu
jącą i r z e t e l n ą pracę Muhameda Mujicia — Položaj
Cigana u jugoslovenskim zemljama pod osmanskom vlasců , a dalej a r t y k u ł y B a r j a k t a rovicia d o t y c z ą c e osiadłych C y g a n ó w Vojvodiny i S e r b i i .
10
11
12
Sytuacja zaczęła się z m i e n i a ć na p r z e ł o m i e lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h
i s i e d e m d z i e s i ą t y c h . Cyganami i ich kulturą z a i n t e r e s o w a ł o się liczniej
sze grono badaczy, a i sami przedstawiciele społeczności c y g a ń s k i e j
» R. U h l i k , Prepozitivní
i postpozitivni clan u gurbetskom, Sarajevo 1951;
O denominacijama kod Cigana, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu", 1957;
Ciganizmi u šatrovačkom
argou, tamże, 1954, i in.
R. U h l i k , Srpskohrvatsko-ciganski
rečnik (Romane Álava), Sarajevo 1947.
R. U h l i k , Ciganska poezija, Sarajevo 1957; Ciganske price, Sarajevo 1957;
Ciganske priče i legendě, Sarajevo 1951.
R. U h l i k , Iz ciganske onomastike, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Saraje
vu", 1955 i 1956; Neka vjerovanja Cigana čergaša, tamże, 1958.
в R. U h l i k , Govori jugoslovenskih Cigana и okviru balkanskog jezičkog
soveza, „Godišnjak Akademije Nauka i Umjetnosti Bosně i Hercegovině", Sarajevo,
t. 10 :1973; Deminutiv u romskom jeziku, tamże, t. 11 :1973; Kategorija
imperativa
и romskom jeziku, tamże, t. 12 : 1974.
w C. K o s t i c , Muslimanski Cigani u Skoplju, Skoplje 1934; J . M a t a s o v i é ,
Cigani и doba terezijanstva i jozefinizma, „Národně Starine", Zagreb 1928; A. P e
t r о v i e , Contributions to the study of the Serbian Gypsies, Edinburgh 1935-1940.
и м . M u j i ć, Položaj
Cigana и jugoslovenskim
zemljama pod
osmanskom
vlasců, „Prilozi za orientalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih národa pod tur¬
skom vladavinom", Sarajevo, z. 3-4 : 1953.
M. В a r j а к t a r o v i ć, Oaza apatinskih Cigana, „Rad vojvodjanskih mu
zeja", Subotica, z. 12-13 :1963; Cigani и Jugoslavia dañas, „Zbornik Filozofskog
fakulteta", Beograd, t. 11 :1970, z. 1.
6
7
8
1 2
BADANIA W INNYCH KRAJACH
209
•
włączyli się do tych prac. Wyrazem tego była inicjatywa wydawania
„Krlo e Romengo — Glas Roma", czasopisma przeznaczonego g ł ó w n i e
dla C y g a n ó w . Pierwszy numer p o m y ś l a n e g o jako miesięcznik „Krlo
e Romengo" u k a z a ł się w lutym 1973 r.
Autorami t e k s t ó w są bądź
sami Cyganie, bądź naukowcy. Teksty drukowane są w j ę z y k u serbskochorwackim lub w jednym z d i a l e k t ó w cygańskich. Zestaw informacji
jest dość szeroki, zawiera z a r ó w n o w i a d o m o ś c i polityczne, j a k i a r t y k u ł y
popularnonaukowe dotyczące historii, języka i kultury C y g a n ó w , repor
taże o Cyganach w J u g o s ł a w i i ; zamieszczane są również opowiadania
i wiersze pisarzy pochodzenia c y g a ń s k i e g o , a także reklamy najnowszych
płyt z m u z y k ą i piosenkami c y g a ń s k i m i . Pierwsze numery wydawane
b y ł y w efektownej, barwnej szacie, dalsze (nr 5-9) — znacznie skrom
niej, na gazetowym papierze i z c z a r n o - b i a ł y m i ilustracjami. Po ukaza
niu się numeru 9, w roku 1973, zawieszono wydawanie czasopisma,
powodem b y ł y trudności finansowe, lecz czynione są starania i b y ć m o ż e
już w k r ó t c e „Krlo e Romengo" będzie kontynuowane. Redaktor pisma
Slobodan Berberski
jest także autorem kilku zbiorków poezji o te
matyce c y g a ń s k i e j . P o n i e w a ż c y g a ń s k i ruch folklorystyczny i narodowy
rozwija s i ę w J u g o s ł a w i i coraz ż y w i e j , n a l e ż y sądzić, ż e k o n s e k w e n c j ą
tego będzie p o d j ę c i e b a d a ń a następnie publikacje naukowe realizowane
przez samych C y g a n ó w
1 3
S p o ś r ó d badaczy p o d e j m u j ą c y c h aktualnie p r o b l e m a t y k ę c y g a ń s k ą
w J u g o s ł a w i i n a j p o w a ż n i e j s z y dorobek mają na s w y m koncie (oprócz
Uhlika) Barjaktarovic, Pavla S t r u k e l j
i V a n ě k Siftar . N a j p e ł n i e j s z ą
pracą ostatnich kilkunastu lat jest książka Cigani. Minulost v sedanjosti
autorstwa Siftara; opracowanie to ma charakter monografii historycz
no-socjologicznej i dotyczy C y g a n ó w Prekmurja (Słowenia), ale poprze
dzone jest częścią dotyczącą historii C y g a n ó w w Europie. Po o m ó w i e
niu historii C y g a n ó w w P r e k m u r j u autor przedstawia socjologiczną ana
lizę, starając s i ę r ó w n o c z e ś n i e u c h w y c i ć charakter zmian zachodzących
w społeczności c y g a ń s k i e j , z w ł a s z c z a tych, które są wyrazem integracji
C y g a n ó w z resztą s p o ł e c z e ń s t w a . Problem adaptacji C y g a n ó w stanowi
także przedmiot s t u d i ó w Pavli Š t r u k e l j ; prowadzi ona r ó w n i e ż ba
dania etnograficzne, m. in. nad profesjami i rzemiosłami c y g a ń s k i m i .
Omawiane prace i badania dotyczą C y g a n ó w osiadłych, ci, którzy nadal
1 4
1 S
1 6
1 7
1 3
„Krlo e Romengo — Glas Roma", Beograd, 1973 nr 1-9.
P. S t r u k e l j , Kultura Ciganov v Sloveniji, Ljubljana 1964.
" V . S i f t a r , Rozdrobíjenost kmetiiskih zemljiSč,
„Svet ob Muri", I I I : 1958;
Po ljudskem štetju,
„Zadružni koledar Pomurja", Murska Sobota 1962; Cigani.
Minulost v sedanjosti, Murska Sobota 1970.
P. S t r u k e l j , Problem razvoja ciganske skupině
na Dolenjskem in náčin
prilagajanja civilizaciji, „Etnološki pregled", Ljubljana 1974.
P. S t r u k e l j , Obrt in drugi viri za preživljanje
pri Ciganih v
Sloveniji,
„Slovenski etnograf", Ljubljana 1970.
1 1
1 6
1 7
14 — Etnografia Polska t. X X I I
Л
210
BADANIA W INNYCH K R A J A C H
jeszcze w ę d r u j ą , s ą — jak do tej pory — w ł a ś c i w i e poza z a s i ę g i e m
czy zainteresowaniami badaczy.
W a ż n y m wydarzeniem było pierwsze sympozjum p o ś w i ę c o n e tema
tycznie w całości Cyganom, ich kulturze i problemom s p o ł e c z n y m . Z a
kres t e m a t ó w i ich ilość zdają się ś w i a d c z y ć , że rozpoczyna się okres
o ż y w i e n i a i rozwoju badań nad Cyganami w J u g o s ł a w i i . Sympozjum
zorganizowane przez Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauki
i Sztuki nosiło t y t u ł Život i običaji Roma u našoj zemlji (Zycie i oby
czaje Cyganów
w naszym kraju); o d b y ł o się ono w Belgradzie w dniach
13-16 października 1976 r. W trakcie sympozjum — p o m y ś l a n e g o jako
o g ó l n y przegląd wiedzy o Cyganach w J u g o s ł a w i i — w y g ł o s z o n o aż 40
krótkich referatów. R e f e r u j ą c y m i byli z a r ó w n o naukowcy — pracownicy
Akademii czy u n i w e r s y t e t ó w , pracownicy m u z e ó w — jak i nauczyciele
czy nawet osoby nie zajmujące się profesjonalnie nauką. Wśród refe
r u j ą c y c h byli także przedstawiciele C y g a n ó w ( R o m ó w )
działacze ze
s p o ł ó w folklorystycznych i zrzeszeń c y g a ń s k i c h z r ó ż n y c h części J u
gosławii. N a j w i ę c e j referatów w y g ł o s i ł y osoby pochodzące z Serbii
27 iw tvm dwa naukowcv z Voivodinv stanowiacei okres autonomiczny
Serbii), 8 w y g ł o s i l i przedstawiciele Macedonii, po 2 S ł o w e n i i i Czarnoe ó r v 1 B o ś n i (Nie wvstarjili z ż a d n y m referatem Drzedstawiciele Chor
wacji - co jest dziwne z uwagi na silne ś r o d o w i s k o naukowe tej re
publiki i znaczną ilość C y g a n ó w , jaka na jej obszarze przebywa)
Sympozjum miało charakter ogólny, stąd trudno dopatrzeć się j a
kiegoś określonego profilu, a w ś r ó d r e f e r a t ó w zdarzały się i bardzo ama
torskie próby. Uzyskano jednak w efekcie i n f o r m a c j ę na temat „stanu
badań", co jest w a ż n y m etapem przed p o d j ę c i e m bardziej zorganizowa
nych i systematycznych prac. N a j w i ę c e j referatów d o t y c z y ł o ogólnej
prezentacji C y g a n ó w różnych r e j o n ó w J u g o s ł a w i i (ok. 15), poza tym
omawiane b y ł y różne aspekty historii C y g a n ó w na P ó ł w y s p i e B a ł k a ń
skim; problemom rodziny i społecznej organizacji C y g a n ó w p o ś w i ę c o n o
kilka w y s t ą p i e ń , kilka referatów o m a w i a ł o różne dziedziny folkloru C y
g a n ó w i wreszcie przedmiotem kilku b y ł y w s p ó ł c z e s n e przemiany spo
łeczne. (W pojedynczych w y s t ą p i e n i a c h poruszono jeszcze kilka innych
t e m a t ó w , jak np. problemy języka). W sumie sympozjum p o z w o l i ł o zo
r i e n t o w a ć się w sytuacji, życiu i kulturze C y g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h
w J u g o s ł a w i i . Wśród i n t e r e s u j ą c y c h w y s t ą p i e ń dwa zasługują
jak
sądzę
• na szczególną u w a g ę , tak ze w z g l ę d u na s w o j ą treść, jak i ro
dzaj analizy. S ą to: Covek i vrednosti
i umotvorinama
Roma
(Człowiek
i wartości
w sztuce ludowej Cyganów)
R a j k a Djuricia i Neki
probierni društvene
integracije
Roma u društvenu
sredinu na
teritoriji
ovštine Subotica (Niektóre
vroblemv svolecznei adantacii Romów
Cy
ganów
do środowiska
społecznego
na terytorium
okręgu
Subotica)
autorstwa m ł o d e g o socjologa Mariji Biači
D o p e ł n i e n i e m sympozjum b y ł pokaz f i l m ó w
o Cyganach oraz wy-
BADANIA W INNYCH KRAJACH
211
jazd do jednego z miasteczek Serbii, gdzie osiedlona jest spora liczba
Cyganów. W sympozjum uczestniczyło wiele osób nie tylko z k r ę g ó w
naukowych, ale także przedstawicieli społeczności c y g a ń s k i e j ; ich g ł o s y
w dyskusji b y ł y chyba n a j ż y w s z e . Całość referatów sympozjum przygo
towywana jest do wydania drukiem. Można się spodziewać, że sympoz
jum Život i običaji Roma u našoj zemlji stanie się w a ż n y m krokiem k u
systematycznym i p e ł n i e j s z y m badaniom C y g a n ó w w Jugosławii.