-
extracted text
-
Lud, t. 93, 2009
AGATA MAKSIMOWSKA
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet Warszawski
WŁADZA, PODMIOTOWOŚĆ I POLITYKA REPREZENTACJI
W ŻYDOWSKIM OBWODZIE AUTONOMICZNYM
(BIROBIDŻAN) W ROSJI
„Birobidżanie” — pomiędzy Rosjanami a Żydami
Pewnego razu jeden z moich rozmówców, mieszkaniec Birobidżanu1, za
żartował, że w następnym spisie powszechnym obywateli Federacji Rosyjskiej
zadeklaruje narodowość „birobidżańską”. Poproszony o wyjaśnienie, odpowie
dział, że mieszkańcy Żydowskiego Obwodu Autonomicznego charakteryzują
się na tyle odrębnym sposobem bycia, że nie powinno się określać ich ani jako
„Rosjan”, ani jako „Żydów”. Możliwość identyfikacyjnego umiejscowienia po
między tożsamościami postrzeganymi jako jasno zdefiniowane i silne miałaby
dotyczyć wszystkich mieszkańców Birobidżanu, bez względu na to, że niektórzy
z nich wybrali już jedną z dostępnych trwałych form tożsamości zbiorowej. Za
tem słaba, ambiwalentna tożsamość może zostać uznana za bardziej oczywistą,
choć nie wyklucza to występującego równocześnie imperatywu, aby potwierdzić
ją w sposób istotny, posiadający określoną wagę reprezentacyjną w skali pań
stwowej12.
Czy możliwe jest zaistnienie wspólnej tożsamości o nie do końca określo
nych właściwościach, występującej w wielu indywidualnych wariacjach, a zara
zem takiej, która jest politycznie istotna? Czy też polityczność wymaga stałych
i esencjalistycznych tożsamości, którym odpowiada jednoznaczny model repre
zentacji?
W artykule staram się pokazać, że użycie „strategicznie esencjalistycznej” re
prezentacji grupy społecznej nie zawsze wiąże się ze świadomą polityczną zgodą
1 W tekście używam zamiennie nazw „Żydowski Obwód Autonomiczny” i „Birobidżan”, tak jak
czynią to mieszkańcy Obwodu. Pisząc o stolicy regionu, używam sformułowania „miasto Birobidżan”.
2 Wspomniana wypowiedź oraz wszelkie obserwacje przywołane w tekście pochodzą z materiałów
zebranych podczas etnograficznych badań terenowych, prowadzonych przeze mnie w okresie od paź
dziernika do grudnia 2008 roku w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym.
94
Agata Maksimowska
na jedynie tymczasowe jej wykorzystanie w walce o uznanie. W niektórych wy
padkach może być po prostu substytutem polityki per se esencjalistycznej, gdy
nie jest ona możliwa w odniesieniu do dominujących dyskursów.
Analizując politykę reprezentacji, odwołuję się do modelu władzy zapropono
wanego przez Michela Foucault (1998). Traktuję działania mające na celu dookreślenie pojęcia „żydowskości” i „kultury żydowskiej” jako element walki o uzy
skanie pozycji dominującej i kontrolę warunków pozwalających na zaistnienie
określonych podmiotów/poddanych. Jednocześnie odwołuję się do koncepcji dys
kursu Foucault (1977), zakładając, że podmiotowość tworzy się w odniesieniu do
znaczących dyskursów i przedmiotem walki o władzę jest ustanowienie trwałych
powiązań między warunkowanymi przez dyskursy tożsamościami a podmiotami.
W artykule odnoszę się również do rewizji Foucaultowskiej relacji między pod
miotem a dyskursem, dokonanej na gruncie myśli feministycznej, przyznającej
podmiotowi sprawczość (Butler 2008) bądź „nomadyczność” (Braidotti 2009).
Żydowski Obwód Autonomiczny jako efekt radzieckiej polityki
wobec „kwestii żydowskiej”
Obszar dzisiejszego Żydowskiego Obwodu Autonomicznego został wydzie
lony terytorialnie w 1928 roku na mocy uchwały o „przeznaczeniu regionu birobidżańskiego do celów przesiedlenia pracujących Żydów”. Jako jednostka te
rytorialna ZSRR został on proklamowany 7 maja 1934 roku (Patek 1997: 23,
34). Przesłanki dla powstania Żydowskiego Obwodu Autonomicznego wynikały
zarówno z podejmowanych przez władze ZSRR praktycznych rozwiązań w dzie
dzinie polityki narodowościowej, jak i z rozwoju koncepcji teoretycznych, do
tyczących statusu ludności żydowskiej (w odniesieniu do takich kategorii, jak
„klasa”, „naród” i „obywatelstwo”).
Wpisanie radzieckiej rewolucji w logikę marksowskiej walki klas w prakty
ce wiązało się z próbami odnalezienia desygnatów kategorii „klasy” i „narodu”
w porewolucyjnej rzeczywistości. W przypadku „klasy” główny problem pole
gał na reinterpretacji owego terminu w sytuacji, w której rewolucja dokonała
się pomimo braku klas w tradycyjnym Marksowskim sensie. Dokonywano róż
nych prób dostosowania nomenklatury klasowej do „ciała społecznego”, często
w zależności od funkcjonalnej zdolności danej kategorii do wyróżniania wroga.
Trudności związane z problemem dziedziczenia klasowości, a zarazem odpowie
dzialności za klasowe pochodzenie sprawiły, że rezultatem „poklasowania” spo
łeczeństwa okazało się nie tyle ostateczne zwycięstwo proletariatu i zniesienie
klasy jako takiej, lecz porządek oparty na kategoryzacji ról zawodowych (Fitzpa
trick 2000).
W kwestii narodowej również zaobserwować można próby przystosowania
poglądów Marksa do sytuacji odziedziczonego po czasach carskich „więzie
Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym...
95
nia narodów” (Slezkine 2006: 269). Zgadzano się, iż naród jest konieczny, aby
skonsolidować społeczeństwo wokół wspólnego, państwowego rynku. Dopiero
wówczas, na gruncie owego narodu, możliwe jest dokonanie rewolucji klasowej,
a następnie asymilacja wszystkich narodowych kultur w jedną, międzynarodową,
socjalistyczną kulturę (Peled 1987: 64-65). Taka koncepcja narodu i rozwoju na
rodowego wymagała jednak ustalenia relacji między pojęciami walki narodowej
i klasowej oraz określenia, czym jest „naród” w radzieckim kontekście postimperialnym.
Po pierwsze, mając na uwadze etniczne zróżnicowanie, przyjęto, że walka
o równość narodową musi być podporządkowana walce klasowej, która jest mo
torem rewolucji. W powstającym zaś państwie radzieckim prawne zagwaranto
wanie narodowej równości było podrzędne względem zadania budowy socja
lizmu, a później komunizmu (Miller 1978: 48). Po drugie, uznano jednak, że
możliwe jest włączenie zróżnicowanych etnicznie mas do budowy socjalizmu,
poprzez wykorzystanie elementów ich kultury i języka oraz autochtonizację (ros.
korenizacia), czyli rekrutowanie kadr aparatu partyjnego spośród przedstawicieli
lokalnych grup etnicznych (Friedgut 2003: 28). Pobudzanie narodowej świado
mości poprzez edukację i wspieranie instytucji kulturalnych nie mogło jednak
że przesłonić głównego celu, który miał być osiągnięty środkami narodowymi:
mobilizacji społeczeństwa do budowy socjalizmu (Miller 1978: 56). Po trzecie,
wspieranie rozwoju kultur narodowych miało zostać podporządkowane logice
ewolucyjnej — walka z wyzyskiem jednych narodowości przez inne to jedno
cześnie stworzenie jednakowej szansy rozwoju dla wszystkich grup etnicznych.
Warto jednak dodać, że retoryka modernizacji, a zwłaszcza jej stalinowska wer
sja, nie przewidywała miejsca ani dla przeżytków społeczeństw, w których nie
uformowała się klasa rewolucyjna, ani dla „nacjonalizmu burżuazyjnego”, który
za swój podstawowy cel nie uznaje dobra proletariatu i używa narodowej formy
w walce o interesy burżuazji (Slezkine 2000: 316, 329-330). Ponadto nie wszyst
kie grupy etniczne „były w stanie” ewoluować w narody i pozbyć się „zacofania”.
Prawo do budowania socjalizmu jako naród miały jedynie te „wytworzone histo
rycznie wspólnoty ludzi”, które posiadały cechy charakterystyczne, wymienione
w definicji Stalina z 1913 roku: język, terytorium, życie ekonomiczne i układ
psychiczny, odzwierciedlający się w kulturze (Slezkine 2000: 314).
Radziecka polityka narodowościowa balansowała zatem między ustanowie
niem formalnej kontroli politycznej nad ludami byłego imperium poprzez nazwa
nie i opisanie ich różnorodności a transformacją członków owych grup etnicznych
w nowoczesnych obywateli socjalistycznego społeczeństwa (Flirsch 1997: 254).
Na poziomie teoretycznym zostało to ujęte w formule Stalina z 1925 roku: „so
cjalistyczny w treści, narodowy w formie”. Odzwierciedlała ona zarówno prag
matyczną potrzebę tymczasowego odwoływania się do kategorii narodowych,
jak i stojący przed społeczeństwem radzieckim cel, czyli przewidywaną w przy
szłości fuzję narodowych kultur w jedną wspólną kulturę (Miller 1978: 59).
96
Agata Maksimowska
Stopniowo w tej polityce następowała redukcja „narodowej formy” na rzecz
„socjalistycznej treści”. Modernizacja i coraz większa konsolidacja „społeczeń
stwa realnego socjalizmu” wymagała większej „przejrzystości, centralizacji i jed
nolitych standardów, a więc między innymi ogólnozwiązkowej «lingua franca»
i usprawnionego systemu komunikacyjnego” (Slezkine 2006:297). Pod koniec lat
trzydziestych zdecydowanie zmniejszono liczbę jednostek terytorialnych, samo
rządowych i oświatowych zdefiniowanych w kategoriach narodowych i etnicz
nych. Zmniejszono również ilość dostępnych kategorii samoidentyfikacji w spi
sach powszechnych i ograniczono wysiłki na rzecz pomocy w osiąganiu przez
grupy etniczne „narodowego stadium” ewolucji (Hirsch 1997). W odniesieniu
do działań związanych z polityką reprezentacji widać to dobrze w stopniowej
rezygnacji muzealników z przedstawiania różnorodności i egzotyki ludów ZSRR
na rzecz ukazywania ich udziału w ogólnoradzieckich procesach modernizacji
(Hirsch 2003).
Radziecka polityka względem ludności żydowskiej różniła się jednak od
ogólnie przyjętego modelu. Mimo powszechnej świadomości istnienia na tere
nach dawnej Strefy Osiedlenia mas ludności żydowskiej, które doświadczyły do
tkliwych skutków porewolucyjnych zmian społecznych (rozwiązywanie gmin,
partii politycznych, likwidacja życia religijnego) oraz gospodarczych (obniżenie
poziomu życia, pozbawienie możliwości wykonywania zawodów uznanych za
burżuazyjne) (Patek 1997: 14-16), teoretycy radzieccy mieli problem z określe
niem Żydów jako narodu, a także z przypisaniem ich do wyróżnionych klas spo
łecznych.
Z rozważań Marksa (zawartych w kontrowersyjnym eseju Zur Judenfrage
z 1844 r.) zaczerpnięto rozróżnienie na Żydów i „żydostwo”, to ostatnie rozu
miane jako „pewien powszechny współczesny element antyspołeczny, który
osiągnął swą obecną skrajną postać przez rozwój historyczny” (Marks 1960:
450) — za główny cel stawiając sobie społeczną, a nie narodową transformację
ludności żydowskiej. Taka wizja nie została jednak zaakceptowana przez całość
rewolucyjnie zorientowanej „żydowskiej ulicy” (Slezkine 2006: 169). Kwestia
prymatu walki narodowej nad klasową była przedmiotem licznych sporów bundystów z Leninem, który uważał, że stopniowa eliminacja konfliktu etnicznego,
spowodowana modernizacją, doprowadzi do likwidacji narodowych podziałów
w obrębie klasy robotniczej i asymilacji ludności żydowskiej. Rozwijając myśl
powstałą na gruncie Europy Zachodniej, Lenin nie doceniał wschodnioeuropej
skich uwarunkowań, które stały u podstaw nacjonalistycznych tendencji w Bun
dzie (Peled 1987: 77).
Późniejsze rozwiązanie Bundu oraz przekazanie „spraw żydowskich” w ręce
działaczy Komisariatu Żydowskiego (w ramach Ludowego Komisariatu ds.
Narodowości), a później żydowskich sekcji w partii komunistycznej w latach
1918-1930 (Lustiger 2004: 75-85), było objawem próby stopniowego włączenia
tej problematyki w pole oddziaływań partii. Część działaczy sekcji żydowskich
Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym...
97
wywodziła się z „lewego skrzydła” Bundu, jednakże wielu z nich nie było zwią
zanych wcześniej z żydowskim mchem robotniczym (Miller 1978: 57). Oprócz
walki z syjonizmem i judaizmem, działacze ci wspierali proces „jidyszyzacji”,
zgodny z teoretycznymi i praktycznymi wskazaniami pierwszego okresu polityki
narodowościowej. „Jidyszyzacja” była próbą zastosowania narzędzi praktyko
wanych wobec innych narodowości. Zakładała stworzenie „radzieckich Żydów”,
którzy mieli charakteryzować się kulturą świecką — „socjalistyczną w treści,
0 formie jidysz” (Gitelman 1991: 11). W następnej kolejności postanowiono dać
Żydom szansę stania się jednym z pełnoprawnych narodów radzieckich poprzez
podarowanie im brakującego, według definicji stalinowskiej, elementu — tery
torium.
Przy wyborze terytorium kierowano się jednak nie tylko kwestią narodowoś
ciową. Równie ważny pozostawał wciąż cel „uzdrowienia struktury społecznej
Żydów” (Lustiger 2004: 87), który miał być wypełniony w procesie „produktywizacji”, czyli umożliwienia Żydom zatrudnienia się w zawodach „społecznie
użytecznych”, głównie w rolnictwie (Patek 1997: 14-16). Rolnicza kolonizacja
żydowska początkowo miała obejmować Krym, lecz później zdecydowano się na
obszar położony na rosyjskim Dalekim Wschodzie, przy granicy z Chinami —
dzisiejszy Żydowski Obwód Autonomiczny. Kalinin w 1926 roku argumentował:
„przed narodem żydowskim stoi wielkie zadanie — zachować swoją narodo
wość, a to wymaga przekształcenia znacznej części ludności żydowskiej w zwar
tą, osiadłą rolniczą społeczność, liczoną co najmniej w setkach tysięcy ludzi.
Tylko w takich warunkach masy żydowskie mogą mieć nadzieję na zachowanie
swojej narodowości” (Patek 1997: 22). Cel produktywizacji odzwierciedlał się
też w intensywnej kampanii propagandowej przedstawiającej „nowego Żyda”.
Taka reprezentacja „nowego Żyda”, którą można podziwiać między innymi na
jednym ze znaczków z 1933 roku, odróżniała się od większości przedstawień
przedstawicieli innych grup etnicznych brakiem nawiązań do tradycyjnych ele
mentów „ludowych” oraz akcentem położonym na zaangażowanie w proces in
dustrializacji i budowy kolektywnego rolnictwa (Dekel-Chen 2007: 441).
„Region birobidżański” postrzegano jako obszar korzystny dla rozwoju rol
nictwa, słabo zasiedlony, gdzie (w przeciwieństwie do Krymu) nie występują
konflikty etniczne. Do XIX wieku zamieszkiwany był przez ludy tunguskie.
Rosyjska kolonizacja tych terenów, którą zapoczątkowały wyprawy Pojarkowa
1 Chabarowa w XVII wieku, przybrała na sile po umocnieniu granicy rosyjsko
-chińskiej w następstwie traktatu z Ajgun w roku 1858, przyznającego Rosji tere
ny leżące na lewym brzegu Amura. W II połowie XIX wieku na tereny przygra
niczne zaczęli przybywać Kozacy, którzy budowali swoje stanice wzdłuż Amura.
Stopniowo pojawiały się również osady rolnicze, zakładane przez przybyszów
z Zachodu, którzy docierali na Daleki Wschód w poszukiwaniu lepszych wa
runków życia. Budowa kolei transsyberyjskiej na odcinku Czita-Władywostok,
rozpoczęta w roku 1898, spowodowała rozwój osadnictwa wokół powstających
98
Agata Maksimowska
stacji. W czasie wprowadzania w życie „projektu birobidżańskiego”, przewidują
cego masowe osadnictwo żydowskie, region zasiedlali głównie Rosjanie i Kore
ańczycy3, było również kilka osad zamieszkanych przez ludność autochtoniczną
(Golub 2008: 39).
Na początku w Birobidżanie realizowano postulaty związane z promocją „ży
dowskości” regionu i „jidyszyzacją” osiedlających się Żydów. Funkcjonował
żydowski teatr, szkoły, biblioteki, gazety publikujące w jidysz. W drugiej poło
wie lat 30. XX wieku działania mające na celu rozwój kultury żydowskiej zostały
wstrzymane. Czystki lat 1936-1938, tak jak w innych częściach ZSRR, uderzyły
głównie w aparat władzy (Weinberg 1993). Prześladowania związane z nagonką
antysemicką podczas tak zwanych czarnych lat 1948-1953 (Friedgut 2003: 29)
doprowadziły do zamknięcia żydowskich instytucji, zaprzestania używania ji
dysz jako języka urzędowego, wydania wyroków na przedstawicieli żydowskiej
inteligencji oskarżonych o „kosmopolityzm”. W tym okresie nastąpiła pierwsza
fala emigracji z Birobidżanu na inne tereny Rosji (między innymi do pobliskiego
Chabarowska). Na początku lat 90., podobnie jak w całym byłym ZSRR, mia
ła miejsce masowa emigracja ludności żydowskiej za granicę, głównie do USA
i Izraela (Patek 1997: 65, 68).
Lokalna polityka reprezentacji w Żydowskim
Obwodzie Autonomicznym
W literaturze przedmiotu oraz w potocznej świadomości Birobidżan często
funkcjonuje jako „szalony pomysł Stalina”, nieudany i pozbawiony sensu pro
jekt. Fakty związane z niepowodzeniem przedsięwzięcia nabierają szczególnej
wagi w ramach porównania zestawiającego dwa projekty, dwie ojczyzny: „so
cjalistyczną” i „syjonistyczną”, czyli Birobidżan i Izrael. Według tego bardzo
dzisiaj popularnego poglądu, Birobidżan jest przedsięwzięciem nieudanym
z dwóch powodów. Po pierwsze, miejsce, które wybrano na żydowską ojczyznę,
nie posiadało, zdaniem krytyków tego projektu, żadnego symbolicznego związku
z historią Żydów, a towarzyszący jego powstawaniu przekaz propagandowy pre
zentował się jako nie tyle antysyjonistyczny, co groteskowy. Po drugie, całkowi
cie nietrafny wybór Żydowskiego Obwodu Autonomicznego na ojczyznę Żydów
poświadczają niepowodzenia w fazie realizacji projektu — brak przygotowania
kolejnych etapów kolonizacji, brak dobrych warunków do osiedlenia się i brak
odpowiedniej diagnozy trudnych warunków klimatycznych. Wszystko to mia
ło spowodować, że już w latach 1928-1933, z około 20 tysięcy przesiedlonych,
3
Na Daleki Wschód uchodźcy koreańscy zaczęli przybywać na przełomie XIX i XX w. Car przy
znał im liczne ulgi, mając na uwadze konieczność zasiedlenia tych terenów. Pod koniec lat 30. władze
radzieckie zaczęły postrzegać ludność koreańskąjako potencjalnych sojuszników Japonii, co spowodo
wało ich masowe deportacje, między innymi na tereny dzisiejszego Kazachstanu (Gelb 1995).
Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym...
99
11,5 tys. zdecydowało się powrócić (Patek 1997: 33). Do niepowodzeń zaliczana
jest również akcja agraryzacyjna — większość przybyłych osiadła w miastach.
Z perspektywy czasu państwowy antysemityzm lat 1948-1953 oraz późniejszy
oddolny antysemityzm na różnych szczeblach administracji na terenie całego
ZSRR również rzutuje na ocenę samego pomysłu „żydowskiej, socjalistycznej
ojczyzny”.
Współcześnie, według danych spisu powszechnego z 2002 roku4, Żydowski
Obwód Autonomiczny w obrębie Federacji Rosyjskiej zamieszkuje 190 tys. 915
mieszkańców, z czego około 1% stanowią osoby identyfikujące się z narodowoś
cią tytularną (2 tys. 327 mieszkańców). Najliczniejszymi grupami etnicznymi są
Rosjanie i Ukraińcy — odpowiednio 171 tys. 697 i 8 tys. 483 osób. W tym kon
tekście dzisiejszy Żydowski Obwód Autonomiczny jest interpretowany podobnie
jak jego radziecki poprzednik, a obrazu porażki birobidżańskiego projektu dopeł
nia masowa od 1991 roku emigracja rosyjskich Żydów do Izraela — postrzegana
jako ostateczny triumf projektu syjonistycznego.
Zarówno naukowcom piszącym o „Stalinowskim Syjonie” czy „Pseudosyjonie”, dziennikarzom, jak i byłym obywatelom ZSRR, Birobidżan często jawi
się po prostu jako twór absurdalny i komiczny, co widać również w popularnych
dowcipach o tym regionie. Współczesny nacisk na ewidentny „konstrukcjonizm”
i dominację „formy” w etnoterytorialnej reprezentacji Birobidżanu nie przeszka
dza jednak obywatelom innych obszarów Rosji odruchowo przypisywać narodo
wości żydowskiej wszystkim mieszkańcom Żydowskiego Obwodu Autonomicz
nego (czemu niejednokrotnie towarzyszą poglądy łączące wizje „żydokomuny”
i „żydowskiej piątej kolumny”).
Przypatrując się wszakże lokalnym reprezentacjom regionu i jego mieszkań
ców, można zauważyć zupełnie inaczej ukierunkowaną produkcję wiedzy. Two
rzeniem wiedzy o regionie zajmują się przede wszystkim instytucje państwowe
szczebla regionalnego: oświatowe i kulturalne, które są wspierane przez admini
strację miejską i rejonową oraz władze wykonawcze Obwodu. Dominująca repre
zentacja Żydowskiego Obwodu Autonomicznego sytuuje się w ramach ogólnorosyjskiej polityki reprezentacyjnej, dotyczącej historii, terytorium oraz bogactw
rosyjskiej ojczyzny. Niedawno w regionie oficjalnie upamiętniono 150. rocznicę
zasiedlania ziem nad Amurem przez Kozaków, a ekspozycje muzealne często
dotyczą tematyki obrony suwerenności i rosyjskości tego obszaru. Reprezentacja
Obwodu opiera się jednak również na lokalnie tworzonej konstrukcji „żydow
skiego charakteru” czy też „żydowskiego komponentu”. Przy niskim udziale pro
centowym przedstawicieli narodowości tytularnej, w warunkach rozwoju nowego
typu transnarodowych więzi rodzinnych (liczne rodzinne powiązania z Izraelem,
związane z liberalizacją Prawa Powrotu i możliwością migracji) i w sytuacji bra
ku inicjatyw w rodzaju „odrodzenia narodowego” w oparciu o prawo do określo
4 Dane spisu dostępne na stronie internetowej http://www.perepis2002.ru (27.06.2009).
100
Agata Maksimowska
nego terytorium (z powodu uznania kategorii diaspory żydowskiej w Rosji jako
właściwszego punktu odniesienia dla mieszkających tam Żydów), polityka re
prezentacji regionu w kategoriach „komponentu żydowskiego” wydawałaby się
niepotrzebna. Jednakże „żydowski charakter” jest często podkreślany i widoczny
w sposobie przedstawiania Obwodu i jego mieszkańców.
Przy opisie „żydowskiego charakteru” regionu często używane są pojęcia „kul
tury” i „tradycji żydowskiej”. „Tradycja” najczęściej utożsamiana jest z obrzędo
wością religijną, natomiast „kultura” zarówno ze specyfiką danej grupy etnicznej
(zwyczaje, folklor), jak i jej wersją widowiskową, produkowaną w ramach działań
kulturalnych. Tę podwójność w rozumieniu „kultury” widać między innymi w tym,
że wymiennie używa się terminu „nosiciel kultury” i „pracownik kultury”, choć
bardziej szczegółowe odróżnienie wskazuje na „nosicieli kultury” jako osoby wy
chowane w „autentycznej” kulturze żydowskiej — swoistym środowisku praktyk
dnia codziennego, a „pracowników kultury” jako ludzi, którzy zajmują się tworze
niem „kultury żydowskiej” w ramach praktyki zawodowej lub hobbystycznej5.
Początki działań w ramach polityki oficjalnej nawiązują do okresu, kie
dy w 1991 roku Żydowski Obwód Autonomiczny zyskał niezależność od Kraju
Chabarowskiego, natomiast fiaskiem zakończyły się starania o status republiki6.
Początkowo bardzo widoczne były tendencje zmierzające do reaktywacji jidysz
jako języka większości, stworzenia przestrzeni publicznej dla kultury żydowskiej,
zmiany sposobu nauczania o regionie oraz rozwoju życia religijnego związanego
z judaizmem. Mimo iż od pewnego czasu działania te znacząco osłabły, ze wzglę
du na skierowanie ambicji związanych z zachowaniem dotychczasowej autonomii
regionu na inne tory niż polityka kulturalna (na przykład przyciąganie inwestycji
z udziałem kapitału zagranicznego i zagranicznych zasobów pracy), nie ustają wy
siłki w formowaniu polityki reprezentacji nawiązującej do narodowości tytularnej.
Oficjalna polityka reprezentacyjna wiąże się przede wszystkim z kształtowa
niem przestrzeni miejskiej (nazewnictwo ulic, pomniki i ornamentyka nawią
zująca do „kultury żydowskiej”), działalnością popularyzatorską obejmującą
wydawnictwa książkowe i płytowe (albumy poświęcone Obwodowi, publikacje
lokalnych literatów, rosyjskie tłumaczenia twórczości w jidysz, płyty z utwo
rami lokalnych muzyków), informacyjną (funkcjonowanie żydowskiego działu
tematycznego w gazecie regionalnej, dwie audycje w radio i telewizji lokalnej
5 Radzieckie interpretacje pojęcia „kultury” jako wartości, która może być gromadzona, przekazy
wana i nabywana w ramach polityki kulturalnej i „kulturalności” jako efektu tej polityki dla jednostki
czy grupy społecznej opisuje Vadim Volkov (2000).
6 Starania o status republiki były spowodowane przede wszystkim chęcią osiągnięcia przez lokalne
elity polityczne większej swobody w zakresie decyzji dotyczących zasobów naturalnych znajdujących
się na terenie Obwodu. William R. Siegel zwraca uwagę na brak odniesień do kwestii języka jidysz
i kultury żydowskiej w dokumentach deklaracji prawnego statusu republiki przygotowywanych przez
ówczesne władze Obwodu (Siegel 1997: 432-433). Obecnie, na oficjalnej stronie internetowej www.
eao.ru w dziale „Historia”, wspomniana inicjatywa jest przedstawiona jako dzieło „radykalnych” depu
towanych (27.06.2009).
Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q1
poświęcone tematyce żydowskiej) i edukacyjną (lekcje jidysz i hebrajskiego, za
jęcia na temat kultury żydowskiej i Holocaustu w profilowanej szkole nr 2, histo
ria i literatura regionu w ogólnym programie nauczania). Przedstawianie regionu
mieszkańcom polega jednak głównie na organizacji wystaw i widowisk maso
wych w stolicy i większych miejscowościach. Region jest również prezentowany
na zewnątrz, na festiwalach artystycznych organizowanych w całej Rosji.
Działania artystyczne w przestrzeni publicznej to przede wszystkim występy
wokalne, taneczne i kabaretowe, których wykonawcy posługują się przebraniami
„żydowskimi”, naśladują „żydowskie” gesty i mowę, śpiewają w jidysz, tańczą
„żydowskie” tańce, a zespoły noszą „żydowskie” nazwy. Najgłośniejszym wyda
rzeniem lokalnym jest odbywający się co dwa lata Festiwal Kultury Żydowskiej,
ale okazją do występów są również uroczystości religijne w ciągu roku („Chanuka”, „Pesah”, „Święta miesiąca Tiszri” itp.). Działania władz regionu w tej
sferze są w dużej mierze spójne, wszystkie te wydarzenia są z wyprzedzeniem
przewidziane w budżecie, z uwzględnieniem ewentualnego podziału kosztów
między różne instytucje. Większość imprez kulturalnych o tematyce żydowskiej
współorganizują Zarząd Kultury władz Obwodu, Pałac Kultury podlegający wła
dzom miejskim, rejonowe domy kultury7, gmina żydowska, a od niedawna także
organizacja pozarządowa Żydowska Autonomia Narodowo-Kulturalna. Festiwal
Kultury Żydowskiej jest współorganizowany przez Centrum Twórczości Ludo
wej — ośrodek metodyczny podlegający Zarządowi Kultury. Dość często impre
zy są dofinansowywane przez lokalnych przedsiębiorców, a właściciele dwóch
największych sieci handlowych „Brider” i „Cimes” wykorzystują motywy ży
dowskie w kampanii reklamowej swych sklepów.
Mimo pozornej zbieżności w reprezentacji tego, co dla mieszkańców ŻOA cha
rakterystyczne, pojmowanie tego, co jest „birobidżańskie” czy „żydowskie”, różni
się ze względu na uwikłanie konkretnych podmiotów w odmienne praktyki nadawa
nia znaczenia. W przypadku żydowskiego teatru „Kogelef’, wystawiane sztuki te
matyką i scenografią nawiązują zarówno do wizerunku żydowskiego „miasteczka”
na Ukrainie, jak i wizerunku „miasteczka Birobidżan”, stworzonego przez pierw
szych osadników. Historia budowniczych Birobidżanu to element bohaterskiej le
gendy lokalnej, częsty motyw literacki i stały element w ekspozycji muzealnej.
„Birobidżańskość” i „miasteczkowość” w sposobie mówienia i poruszania się jest
również odgrywana na scenie przez aktorów teatru „Kogelef’8. Z drugiej strony, jak
mówi reżyser teatru, nie muszą oni wcale „odgrywać Żydów”, gdyż w porównaniu
7 Więcej o współczesnej kulturalno-oświatowej roli rosyjskich domów kultury i ich znaczeniu w in
tegracji wspólnoty poprzez zajęcia edukacyjne i rozrywkowe, „wychowanie patriotyczne” oraz występy
reprezentujące jej poziom kulturalny „na zewnątrz” pisze m.in. J. Habeck (2007).
8 Takie połączenie dwóch modeli życia żydowskiego i nostalgiczne potraktowanie obu jako trady
cyjnych i „miasteczkowych” zaskoczyłoby zapewne propagandystów z lat 30. Popularyzowany przez
nich wizerunek „nowego, zindustrializowanego Żyda”, żyjącego w Birobidżanie, nie miał nic wspólne
go ze światem z kart powieści Szolema Alejchema.
102
Agata Maksimowska
z aktorami z innych części Rosji taka typowa cecha żydowskiej wymowy, jak
„re-kanie” (gardłowa wymowa głoski „r”), przychodzi im naturalnie.
Podobne podejście prezentują wykonawcy piosenek o Birobidżanie, częścio
wo śpiewanych w jidysz. Teksty piosenek mówią o specyficznej „żydowskiej
atmosferze” miasta Birobidżan. Jednocześnie wykonawcy często zwracają się
do odbiorców jak do ekspertów od własnej „żydowskości”. Na zarzut pewnej
dziennikarki, że mieszkańcy nie znająjidysz, więc nie ma sensu stwarzanie przez
piosenkarzy „sztucznego wrażenia”, iż tak jest, jeden z artystów, śpiewających
utwory w tym języku, odparł: „Ona nie rozumie, jak wielką radość sprawia
ludziom to, że udajemy, że myślimy, że oni znająjidysz”. Rola języka jidysz
w współtworzeniu „żydowskości” regionu jest ostatnio dość często dyskutowana.
Zmiany związane z przebudową Szkoły Podstawowej nr 2, szkoły „z nauczaniem
języków i kultury narodu żydowskiego” są interpretowane jako stopniowa refor
ma instytucji w kierunku odejścia od nauczania jidysz, nawet w ramach oferty
uzupełniającej. Niemniej w dyskusjach pojawiają się także głosy na rzecz nie tyle
„odrodzenia języka” — taki pogląd był popularny w latach 90. — co „ocalenia”
go jako dziedzictwa kulturalnego.
Żydowska gmina „Frejd” powstała w 2001 roku poprzez połączenie dotych
czas samodzielnie istniejących klubów żydowskich, dziś należy do Federacji
Gmin Żydowskich w Rosji. Gmina aktywnie włącza się w organizację imprez
o tematyce żydowskiej, wspierając „widowiskową” reprezentację kultury. Z dru
giej strony, stosuje własne kategorie do określania, kto jest Żydem, gdyż wyma
ga tego wspierająca gminę organizacja charytatywna The American Jewish Joint
Distribution Committee. Jeżeli jednak działalność gminy nie wymaga stosowania
się do zewnętrznych zasad, jej pracownicy do określenia, kto jest Żydem, stosują
kryterium wyznaczania narodowości właściwe dla prawa radzieckiego (obywatel
zyskujący dokument tożsamości, tzw. paszport wewnętrzny, mógł wybrać na
rodowość spośród narodowości zadeklarowanych w paszportach matki i ojca).
W tej sytuacji każda osoba, której matka lub ojciec jest Żydówką/Żydem, może
należeć do gminy jako pełnoprawny członek/członkini. Kluby zainteresowań są
otwarte dla wszystkich osób, bez względu na ich identyfikację narodową.
Współpraca gminy „Frejd” z synagogą uwarunkowana jest przede wszystkim
ekonomicznie — rabin wspiera finansowo przedsięwzięcia gminy i uroczystości
związane z propagowaniem kultury żydowskiej, w zamian roszcząc sobie prawo
do bycia autorytetem w sprawach tradycji religijnej. Rabin jest jednym z emi
sariuszy rebego Menachema Mendla Schneersona, należącego do międzynaro
dowego ruchu ChaBaD, i zgodnie z jego misją szerzy wśród Żydów tradycję
żydowską w jej rozumieniu zgodnym z ortodoksyjnym judaizmem9. Na gruncie
9
Powstała w 1998 roku, największa organizacja zrzeszająca wspólnoty żydowskie na terytorium
Rosji — Federacja Gmin Żydowskich Rosji (FEOR) jest ściśle powiązana z ruchem CHaBaD-Lubavitch. Do FEOR należy 200 gmin żydowskich (w tym 42 miasta rabinackie), 23 przedszkola, 25 szkół,
94 szkoły niedzielne i 4 wyższe szkoły religijne.
Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ 03
birobidżańskim rabin stara się przekonać do życia duchowego wszystkich Ży
dów, którzy są nimi według kryteriów halachicznych101, bez względu na deklaro
waną tożsamość. Udało mu się pozyskać od władz miasta Birobidżan budynek na
szkołę religijną; aby szkoła powstała, wyszukał ponad sto dzieci, które są Żydami
według Prawa Żydowskiego, mimo iż niejednokrotnie ich matki nie uważały się
za Żydówki. Oprócz tego rabin stara się w pewien sposób wpływać na oficjalną
politykę reprezentacji poprzez wprowadzanie do scenariuszy wydarzeń widowi
skowych o tematyce żydowskiej „właściwych” odniesień do tradycji, publicz
ne celebrowanie świąt żydowskich, wpływanie na obecność symboli religijnych
w przestrzeni publicznej (np. otwarcie występował przeciwko pomnikowi Szolema Alejchema, popierając w zamian projekt pomnika rabina z szofarem11). On
i jego żona w dużej mierze decydują o tematyce nadawanych w lokalnej telewi
zji i radiu audycji poświęconych kulturze i tradycji żydowskiej — „Jidyszkajt”
i „Szabat Szalom”.
O ile więc gmina i władze lokalne podobnie interpretująto, co jest żydowskie,
rabin jest osobą, która jedynie częściowo wpisuje się w te działania reprezenta
cyjne. Jego aktywność znajduje się w konfrontacyjnej relacji do polityki władz
i gminy. Przy okazji jakiegokolwiek planowanego działania na rzecz spraw ży
dowskich, każda ze stron stara się wynegocjować coś dla siebie. Zorganizowanie
szkoły religijnej nie doszło do skutku ze względu na to, jak mówi rabin, że sama
jej idea była niezgodna z czysto świeckim sposobem ujmowania „żydowskości”
przez władze, które opierają się jakimkolwiek zmianom w kierunku przywróce
nia autentyczności kulturze żydowskiej w Birobidżanie.
Druga gmina żydowska jest organizacją oferującąmożliwość wspólnej modli
twy szabatowej i pomoc materialną wszystkim ludziom, którzy czują się Żydami
na podstawie własnego przekonania. W gminie tej można odkryć w sobie zarów
no „żydowskość”, jak i wiarę w to, że Mesjasz już się narodził w postaci Jezusa
Chrystusa (lider religijny jest byłym baptystą, a członkowie gminy spotykają się
na modlitwach poza synagogą, gdzie modlą się do Chrystusa). Jako „żydowscy”
określają się również członkowie ruchu „Żydzi dla Jezusa”. Szczególne znacze
nie do żydowskiej tradycji przywiązują też członkowie Kościoła Jezusa Chrystu
sa (odłam charyzmatyczny)12, którzy obok świąt chrześcijańskich obchodzą Chanukę, podczas nabożeństw niedzielnych modlą się za Izrael i Żydów, a komunię
świętą przyjmują w postaci kawałków macy.
Powszechnie przyjęta definicja tego, kto jest Żydem według Prawa Powrotu,
czyni fakt emigracji do Izraela kolejnym kryterium określającym, kto może uwa
żać się za Żyda. Według Prawa Powrotu jest to osoba, której przynajmniej jedno
10Kryteria wywodzące się z Halachy — tradycyjnego żydowskiego prawa religijnego. Według Halachy, Żydem jest każdy, kto miał matkę Żydówkę.
11 Rogiem baranim, tradycyjnie używanym podczas święta Rosz ha-Szana.
12 Oficjalna nazwa to: Kościół chrześcijan wiary ewangelicznej (zielonoświątkowców) „Jezusa
Chrystusa”.
104
Agata Maksimowska
z dziadków było Żydem/Żydówką. W Żydowskim Obwodzie Autonomicznym,
podobnie jak w północnym Kaukazie, zanotowano największy poziom emigracji
żydowskiej z krajów byłego Związku Radzieckiego (Tolts 2003: 179). Ponieważ
wyjeżdżać mogli Żydzi wraz z rodzinami, dzisiaj większość mieszkańców posia
da w bliższej lub dalszej rodzinie obywateli Izraela.
Wobec powyższych propozycji ujmowania „żydowskości” regionu i miesz
kańców pojawiają się jednak głosy sprzeciwu. Jeden z nich, proizraelski, wystę
puje przeciwko interpretacji Birobidżanu jako specyficznego miejsca z „żydow
skim komponentem”. Według tego rozumowania, Żydzi nie mogą identyfikować
się z inną ojczyzną i innym terytorium niż Izrael. Nie mają sensu również dzia
łania podejmowane na rzecz języka jidysz, gdyż autentyczni nosiciele tego języ
ka zostali poddani przymusowej asymilacji za czasów Stalina. Wszelkie próby
odwoływania się do kultury jidysz, tak samo jak w Europie po Holocauście, są
obraźliwe przez swojąnieautentyczność.
Inny pogląd krytykuje legendę pionierską i porównuje osadnictwo w Birobidżanie do celowej eksterminacji. Mieszkańcy Birobidżanu nie powinni w pozy
tywny sposób nawiązywać do polityki, która miała na celu nie rozwój, a znisz
czenie jednego z radzieckich narodów. Jeszcze inny typ wypowiedzi oponuje
przeciw „kulturowej odmienności Birobidżanu”, dowodząc, że powód istnienia
odrębności Obwodu jest czysto ekonomiczny. Jedna z osób, identyfikująca się
z taką postawą, odrzucając całą „sfabrykowaną tradycję żydowską”, mówi, że
nawet to, co jest „produkowane na pokaz”, nie zawsze opłaca się ze względu
na niską jakość. Tym, co można „sprzedać jako żydowskie”, są na przykład ta
lerzyki z gwiazdą Dawida, ale już nie przedsięwzięcia intelektualne, które nie
są konkurencyjne w skali ogólnorosyjskiej. Współczesne tomiki poezji autorów
birobidżańskich zawierają, jej zdaniem, nieciekawe, grafomańskie wiersze, które
nie mają nic wspólnego z literaturą „żydowską”. Inny głos uderza w „miasteczkowość” Birobidżanu, mówiąc o niepotrzebnych nawiązaniach do kultury sztetla
i konstatując, że „sztetl był formą opresji”.
Istnieje również dość duża grupa osób, które sprzeciwiają się halachicznej
wykładni tego, kto może być Żydem, stosowanej przez rabina ortodoksyjnej sy
nagogi. Uważają, że skoro w czasach nasilonego antysemityzmu ze strony władz
ofiarami represji byli także ludzie, których uznawano za Żydów na podstawie
kryterium narodowości podanej przez ojca, teraz powinni mieć oni prawo, jako
Żydzi, do tego, aby modlić się w synagodze.
Zdarzają się również wypowiedzi i działania kwestionujące prawomocność
oficjalnej praktyki wyznaczania, kto jest Żydem według Prawa Powrotu. Jedna
z osób starająca się o obywatelstwo izraelskie, mimo iż posiadała wszystkie po
trzebne dokumenty świadczące o pochodzeniu, nie otrzymała zgody ze względu
na fakt, iż wychowywała się w przybranej rodzinie rosyjskiej. Dwie inne prze
konały konsula o tym, że są Żydami, dopiero pokazując wizualne poświadcze
nie „żydowskości” przodków (w pierwszym przypadku było to zdjęcie matki,
Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q5
w drugim portret dziadka). W każdym z tych przypadków rozmówcy podkre
ślali przygodny charakter decyzji o uznaniu „żydowskości” i przyznaniu oby
watelstwa.
Z kolei niechęć do afirmowania „żydowskości” ma związek z lękiem przed
antysemityzmem. Często podkreśla się, że jedyną zaletą „piątego punktu” (wska
zującego narodowość w paszporcie wewnętrznym) była możliwość późniejszego
odniesienia się do niego przy staraniach o wyjazd do Izraela. W większości wy
padków brak „piątego punktu” jest interpretowany pozytywnie, gdyż pozostawia
kwestię tożsamości żydowskiej wyłącznie decyzji indywidualnej i uniemożliwia
stygmatyzację.
Ze względu na różne definicje „żydowskości”, odbiegające od oficjalnej po
lityki reprezentacyjnej, co często skutkuje powstawaniem różnych typów tożsa
mości żydowskich, na ogół spotykałam się z odrzuceniem argumentu liczbowego
i przypisaniem zainteresowania liczbą Żydów w Birobidżanie jedynie nieświado
mym lokalnego kontekstu przyjezdnym z zagranicy.
Oficjalna polityka reprezentacji jako rezultat walki
o konstrukcję „żydowskości”
Obserwując działania zmierzające do nadania oficjalnej polityce reprezentacji
w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym zdecydowanego kształtu, daje się za
uważyć różnorodność konfiguracji wypowiedzi bądź definiujących, co jest auten
tycznie „żydowskie”, a co sztuczne, bądź kontestujących proponowane podziały.
Co pewien czas zawiązują się pewne tymczasowe koalicje dotyczące sposobów
„odgrywania Żyda”. Zaangażowane w produkcję wiedzy o regionie podmioty
(członkowie tzw. „lokalnej inteligencji”, sponsorzy — w tym rabin ChaBaD,
przedstawiciele władz) zgadzają się na pewną konstrukcję tego, co „żydowskie”,
w celu ocalenia tego, co sami uważają za politycznie istotne.
Produkcja wiedzy o Obwodzie i jego mieszkańcach tworzy się w ramach
walki o wykreowanie pożądanych przedstawień rzeczywistości, które będą sank
cjonować określony porządek społeczny. Chodzi tu o stworzenie dominującej
wizji, która zostanie przyjęta jako oczywista i naturalna. W polityce reprezen
tacji bowiem gra toczy się o stawkę, jaką jest sprawowanie władzy za pomocą
„przykucia” jednostek do określonej tożsamości i zobowiązania ich do uznawa
nia „prawa Prawdy” w sobie i innych (Foucault 1998: 177). Ma to swoje aspekty
przedmiotowe i podmiotowe. Sprawowanie władzy reprezentacyjnej opiera się
zarówno na praktykach totalizujących, opisanych przez Michela Foucault jako
narzucające określoną wizję świata metodą uzależnienia i kontroli, jak i prak
tykach indywidualizujących, w których ludzie w codziennym życiu wytwarzają
swoją podmiotowość w odniesieniu do zastanych struktur, przyczyniając się do
ich dalszego trwania (Foucault 1998: 177-179).
106
Agata Maksimowska
W ramach konfrontacji różnych sił politycznych, walczących o reprezentację,
wytwarzają się zatem określone stosunki władzy. Wykształcają się one poprzez
dyskursy, które tworzą „kulturowo zrozumiałe podmioty”13. Te dyskursy, w ba
danym kontekście, to między innymi: dyskursy prawne (systemy prawne, prze
pisy i ich interpretacje, m.in. Ustawy Norymberskie i nawiązujące do nich Prawo
Powrotu, to także religijne Prawo Żydowskie), dyskursy narodowe (np. izraelski,
rosyjski), dyskursy nacjonalistyczne i internacjonalistyczne, dyskursy naukowe
(w tym radziecka etnografia14), dyskursy literackie (np. kanon klasycznej literatu
ry żydowskiej obejmujący europejskich pisarzy „miasteczka”, takich jak Szolem
Alejchem, Mendele Moj cher Sforim, Icchok Lejbusz Perec) czy nawet dyskurs
medyczny15.
Instytucje, w których władza reprezentująca zakorzenia się, nie narzucająjednej reprezentacji metodą bezpośredniej przemocy. Operująone raczej w odniesie
niu do różnych dyskursów, których przecięcia ustanawiają określoną konstrukcję
powszechnie zrozumiałej „żydowskości”. Władza reprezentująca przywłaszcza
sobie praktyki nadawania znaczenia w odniesieniu do owych „przecięć dyskursywnych”, utrzymując w sposób strategiczny możliwość walki (oporu) w odpo
wiedniej odległości. Sprawowanie władzy jest zatem kierowaniem działaniami
podmiotów/poddanych w obrębie dostępnych możliwości identyfikacyjnych.
Stosunki władzy determinują, które przejawy „kultury żydowskiej”, „tradycji
żydowskiej” i „tożsamości żydowskiej” mogą być uznane za sensowne i prawo
mocne. Jednocześnie dominująca polityka reprezentacyjna decyduje o kształcie
i sposobie dalszego produkowania wiedzy, wpisując się w „sieć prawidłowości”
określających porządek występowania przedmiotów, pojęć, typów wypowiada
nia się czy wyborów teoretycznych, które przynależą do danych dyskursów (Fou
cault 1977).
Jak dokonuje się przekształcenie stosunków władzy? Aby władza mogła się
urzeczywistnić poprzez relację kierowania — wyznaczania poddanym pola moż
liwości działania, musi istnieć możliwość owego działania, a zarazem i oporu
wobec władzy. W ten sposób wolność jawi się jako warunek sprawowania wła
13Ujęcie tworzenia się tożsamości poprzez praktykę znaczeniową, polegającą na rozgrywaniu przez
podmiot własnej konstrukcji w obrębie ustanawiających go dyskursów, zaczerpnęłam z tekstu Judith
Butler (2008). W dalszej części tekstu odwołuję się również do możliwości politycznego wykorzysta
nia niestabilnego charakteru tożsamości, mając jednak na uwadze fakt, że koncepcja autorki powstała
w odniesieniu do odmiennego obszaru badań — studiów nad płcią kulturową.
14 O tym, w jaki sposób radzieccy etnografowie brali udział w tworzeniu nowego, „narodowego”
imaginarium dla Związku Radzieckiego, które miało wspomóc państwową administrację dokładniejszą
klasyfikacją obywateli poprzez spisy powszechne oraz stworzyć poddanych o przewidywalnych tożsamościach, pisze Francine Hirsch (1997).
15W graficznych przedstawieniach Żydów (np. na wydanej oficjalnie płycie promocyjnej Obwodu)
daje się zauważyć nacisk na stereotypowe, „żydowskie” cechy fizyczne, co przywodzi na myśl rozważa
nia lekarzy i profesorów medycyny z lat 20., skupionych wokół periodyku „Voprosy biologii i patologii
evreev”, którzy ukazywali wpływ określonych warunków społecznych na biologiczne cechy i zdrowie
Żydów, argumentując za „produktywizacją” jako korzystną zmianą środowiskową (Weinberg 2007).
Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q7
dzy i nieustanne wobec niej wyzwanie (Foucault 1998, s. 186-188). Implikując
możliwość oporu, krytyki i ucieczki, władza ustanawia swoją własną granicę
i możliwość jej zmiany. Reorganizacja sytuacji panowania wynika z przekształ
cenia się potencjalnej konfrontacji władzy i oporu w rzeczywiste starcie przeciw
ników, aż do momentu, w którym zwycięzca ustanowi na nowo stabilne relacje
władzy (Foucault 1998, s. 190-191).
Czy obecnie dominująca polityka reprezentacyjna jest zakorzeniona w wy
starczająco silnych stosunkach władzy, że nie grozi jej zmiana? Jaka jest rola jed
nostek podlegających władzy reprezentacyjnej w formułowaniu strategii oporu?
Relacje władzy, podmiotowość i problem esencjalizmu
w reprezentacji politycznej
Jeżeli zinterpretujemy opisywane w artykule stosunki władzy w odniesieniu
do modelu wiążącego strategię panowania ze strategią oporu, okazuje się, że nie
są one wystarczająco mocne, aby zachować stabilizację i monopol na określo
ne wizje rzeczywistości. W każdym momencie istnieje możliwość konfrontacji,
utraty argumentów przemawiających za taką a nie inną polityką reprezentacyjną.
Nieustanna gra o „naturalizację” określonych kategorii, o tworzenie się stabil
nych podmiotowości toczy się poprzez walkę członków koalicji o kształt lokalnej
polityki reprezentacji. W omawianym przypadku mamy do czynienia z dość dużą
ilością „przecięć dyskursywnych”, przy ciągłym zmaganiu się sił politycznych
o wyłączność na praktyki nadawania znaczenia. Oczywiście, polityka reprezen
tacyjna, której kształt nadają władze Obwodu, pełni ważną rolę, lecz ponieważ
nie mogą stać się one jedynym rzecznikiem naturalizacji „narodowej formy”,
na przykład poprzez promowanie zdecydowanie esencjalistycznych argumentów
autochtonicznych i primordialistycznych, muszą otwierać się na inne siły poli
tyczne (np. gminy żydowskie, organizacje międzynarodowe, w tym izraelskie,
synagogę ChaBaD, przedsiębiorców).
Taka sytuacja wyklucza możliwość ustalenia trwałej, oficjalnej polityki repre
zentacyjnej, w której ujawniałyby się stabilne relacje władzy, określające ramy
dla tworzenia się zrozumiałych, esencjalistycznych tożsamości „żydowskich”
czy „birobidżańskich” w odniesieniu do określonych dyskursów. Okoliczności,
w których istnieje duża dowolność zmiany reprezentacji w zależności od poja
wiającego się wyzwania (np. włączenia się nowego aktora w postaci organizacji
międzynarodowej, czy też zmiany polityki centralnej w odniesieniu do jednostek
terytorialnych), skutkują luźnym powiązaniem przedstawień z naturalizującymi
je dyskursami i przyczyniają się do powstawania słabych tożsamości.
Słabe tożsamości „żydowskie” i „birobidżańskie” należałoby jednak odróżnić
od słabości samych podmiotów, w tym celu wracając ponownie do koncepcji
Michela Foucault. Określa on podmiot jako pozycję w dyskursie, z której może
108
Agata Maksimowska
on ów dyskurs wygłaszać i która jest jedną z płaszczyzn jego dyskursywnego
rozproszenia (Foucault 1977: 82). Podmiot, tak jak autor przedstawia go w Ar
cheologii wiedzy, jest trudny do wyodrębnienia nie tylko poza kontekstem dyskursywnym (przy założeniu przeddyskursywności podmiotu), lecz nawet w obrę
bie dyskursu. Wtómość wobec reguł dyskursywnych, determinujących nie tylko
potencjalność wygłaszanych wypowiedzi, ale samo ich zaistnienie, bez względu
na intencje działających podmiotów, jest tym, co w rzeczywistości czyni podmiot
słabym (Freundlieb 1994: 174-175).
Podmiot, o którym mowa w niniejszej analizie, nie jest jednakże tak rozumia
nym podmiotem słabym. Choć pozostaje uwikłany w dyskursy, może wykorzy
stywać istniejące w nich luki i podważać naturalność dostępnych tożsamości. Tak
jak w koncepcji prezentowanej przez Judith Butler, pomimo iż jest on wynikiem
pewnych dyskursów warunkujących zrozumiałość przywoływanych tożsamości,
nie jest do końca zdeterminowany przez dyskursywne reguły. Podmiot konstru
uje się bowiem poprzez powtarzanie, ciągłe przywoływanie znaczących odniesień.
W tej dynamice powtórzeń kryje się jego sprawczość — zdolność naruszania „na
turalnych” uprzywilejowanych kategorii tożsamościowych. Możliwe jest więc
powstawanie alternatywnych obszarów „kulturowej zrozumiałości”, zwłaszcza
tam, gdzie „współistnienie czy też przenikanie się dyskursywnych nakazów two
rzy możliwość złożonych rekonfiguracji i przesunięć” (Butler 2008: 259).
Podobne podejście, na gruncie refleksji feministycznej, prezentuje Rosi Braidotti (2009), używając terminu: „nomada” jako figuracji (zaangażowanego poli
tycznie postrzegania podmiotowości) dotyczącej kreatywnego sposobu „stawa
nia się” w odniesieniu do podziałów (na klasę, płeć kulturową, rasę, tożsamość
etniczną, wiek), które krzyżując się, oddziałują na konstytuowanie się podmio
tów (Braidotti 2009: 27-29).
W takim ujęciu podmiot tworzący się w sposób performatywny, „nomadyczny”, nigdy nie jest do końca dookreślony, gdyż opierając swe poczucie tożsamości
nie na czymś stałym, lecz na czymś przygodnym, broni się przed przyswojeniem
i naturalizacją dominujących sposobów reprezentacji siebie (Braidotti 2009: 53,
61). Z drugiej zaś strony, poprzez dekonstrukcję tożsamości nadaje kategoriom
uznawanym dotychczas za oczywiste wymiar polityczny, otwiera się na nowe
możliwości działania, co sprawia, że za każdym razem jego „moc” tworzy się
w projektach, których jest sprawcą16.
To, na ile „żydowski” jest Birobidżan, a także to, kto jest „Żydem”, zależy od
zróżnicowania walk o władzę, które mają również swój podmiotowy wymiar. Im
słabsze stają się „naturalne” kategorie, im więcej obecnych jest dyskursów mają
cych wpływ na konstrukcję „żydowskości”, im łatwiejsze może być podważenie
16
Ewa Domańska (2007: 56) pisze o podmiocie, który jest „hybrydą”, ostrzega jednak przed esencjalizacjąi fetyszyzacjątego pojęcia. Rosi Braidotti zaś, mówiąc o nomadycznym podmiocie jako usy
tuowanym i ucieleśnionym, zakłada możliwość uniknięcia biologicznego i psychicznego esencjalizmu
(Braidotti 2009: 136).
Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q9
hegemonii któregoś z dyskursów poprzez ujawnienie w nim luk, tym większe są
szanse na jednostkowe wariacje w procesie tworzenia zrozumiałych tożsamości.
Za każdym razem nowe sposoby ujmowania „żydowskości” i wcielania jej w co
dziennej praktyce mogą spowodować pojawienie się większej liczby koalicji na
rzecz utrzymania autonomii.
Jednakże tak długo, jak „żydowskość” będzie elementem znaczącym w repre
zentacji tego, co jest interesem zinstytucjonalizowanych władz regionu, tak dłu
go to właśnie władze lokalne będą najbardziej aktywnym członkiem wszelkich
koalicji, bez względu na to, jak bardzo rozbudowane są sieci instytucjonalne, któ
re są przywiązane do określonych dyskursów (Kongres Żydowskich Religijnych
Organizacji Rosyjskich, Federacja Gmin Żydowskich w Rosji, ChaBaD-Lubavitch, Sochnut — żydowska agencja w Rosji oraz organizacje międzynarodowe).
Ponieważ czynnik ekonomiczny jest wciąż zbyt słabym argumentem na rzecz
autonomii (Żydowski Obwód Autonomiczny jest jednostką „dotowaną”, otrzy
muje więcej środków z ogólnego budżetu Rosji, niż do niego wnosi), rozgrywa
nie „żydowskości” jako dookreślanie kulturowej unikatowości regionu jest do
tej pory w miarę skuteczną strategią w ustalaniu stosunków władzy w relacjach
z centralnym ośrodkiem politycznym — Moskwą17.
Otwarcie na konstrukcyjny charakter kategorii reprezentacyjnych, zróżnico
wanie odniesień do określonych dyskursów powoduje, że w wypadku polityki
reprezentacyjnej w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym wobec władz fede
racyjnych mamy do czynienia nie z esencjalizmem, polegającym na dążeniu do
osiągnięcia politycznego celu w imię jasno określonych, postrzeganych jako natu
ralne, tożsamości o stałej „esencji”, lecz raczej z „esencjalizmem strategicznym”.
Określenie „esencjalizm strategiczny” kojarzy się przede wszystkim z konteks
tem, w którym używa go Gayatri Chakravorty Spivak. Autorka definiuje je jako
działanie, które dookreśla tożsamość reprezentowanej politycznie grupy, nazywa
jej „esencję” dla celów doraźnego projektu politycznego. Tym, co szczególnie
podkreśla Spivak, jest przesunięcie akcentu z rozważań na temat możliwości
polityki antyesencjalistycznej na kwestię podwójnego charakteru aktu repre
zentacji (Spivak 1990: 108-109). Temat ten został szerzej omówiony w artykule
Can the Subaltern Speak? (Spivak 1994), w kontekście strategii reprezentacji
politycznej. Polityczna reprezentacja (niem. Vertretung) oznacza funkcję przed
stawicielstwa, zastąpienie jednego podmiotu przez drugi, który „reprezentuje”
jego interesy w danym kontekście politycznym. Z kolei Darstellung, reprezenta
17
Jest to częsta praktyka stosowana przez władze regionów wchodzących w skład Federacji Rosyj
skiej. Instrumentalne wykorzystanie powszechnie znanego i przyjmowanego lokalnego idiomu narodo
wego (symboliki kojarzonej z ludnością tytularną danej jednostki administracyjnej) pomaga w utrzyma
niu dotychczasowych relacji między rządzącymi i rządzonymi. Z drugiej strony, ruchy nacjonalistyczne
lat 90. (u podłoża których leży radziecka polityka etnoterytorialna, która stworzyła, a później przez
długie lata konserwowała „narodową formę”), a także działania elit lokalnych na rzecz przyznania
większych praw rdzennym mieszkańcom tych regionów, to przykłady „oddolnego” zaangażowania się
w politykę reprezentacji.
110
Agata Maksimowska
cja-przedstawienie, to stworzenie obrazu danej rzeczywistości. Niemniej Spivak
zwraca uwagę, że mimo tego rozróżnienia każda reprezentacja polityczna jest
zarazem reprezentacją-przedstawieniem reprezentowanych podmiotów. Nie ma
możliwości nie-esencjalistycznego działania politycznego, a tym, co w tej sytua
cji powinno się robić, jest używanie esencjalistycznej reprezentacji (Darstellung)
strategicznie, z pełną świadomością własnego działania i odpowiedzialnością za
nie (Spivak 1990: 109). Należy jednak szczególnie pamiętać, aby tożsamość nie
nabrała cech naturalnych, aby reprezentowane osoby nie zostały sprowadzone do
przedstawianej „esencji” (Spivak 1990: 104)18.
W opisywanej sytuacji, w politycznej walce o zachowanie autonomii teryto
rialnej, strategiczne dookreślenie tożsamości „birobidżańskiej” jest próbą wyko
rzystania „narodowej formy” pod pozorem „esencji”. Na różne sposoby przypi
suje się mieszkańcom „birobidżańskość” i „żydowskość” po to, aby włączyć się
do rozgrywki na arenie ogólnorosyjskiej o możliwość kontroli ekonomicznej na
danym terytorium. Świadomość konstrukcyjnego, niedomkniętego, „strategicz
nego” charakteru „żydowskości” oraz świadomość tego, że polityka reprezenta
cyjna sama jest wypadkową różnych lokalnych działań politycznych, prowadzić
może zarówno do kompletnego rozpadu projektu politycznego, jak i do stworze
nia silniejszych koalicji podmiotów wypowiadających się w imię „birobidżańskości” i „żydowskości”.
Zastosowanie „strategicznie esencjalistycznej”, a nie „esencjalistycznej” poli
tyki nie wynika tu jednak ze świadomej rezygnacji z odwoływania się do stałych
i silnych tożsamości, w celu demontażu konstrukcji prowadzących do wyklu
czenia. To raczej brak dyskursów umożliwiających trwałą identyfikację obywa
teli Żydowskiego Obwodu Autonomicznego z jasno określonymi, należącymi
do nich w sposób „naturalny”: terytorium, etnicznością czy kulturą sprawia, że
chcąc posiadać polityczną reprezentację siebie jako „Birobidżan”, są skazani na
konceptualizacje dokonywane przez lokalne elity. Konceptualizacje te tworzone
są w odniesieniu do rozmaitych dyskursów, z których żaden w pełni nie defi
niuje „esencji” i nie określa owego „komponentu żydowskiego”. Strategiczne
skoncentrowanie się na praktykach „odgrywania Żyda”, które osiągają status
powszechnie zrozumiałych, jest bowiem samo w sobie przedmiotem negocjacji
znaczeniowej między podmiotami lokalnymi. Odniesienie do „birobidżańskiego
projektu” jako momentu historycznego pomaga w stworzeniu słabej tożsamości
„Birobidżanina”, która na potrzeby doraźnej polityki może sytuować się pomię
dzy silną tożsamością „Rosjanina” i „Żyda”. Jednakże to nie owa „strategiczna
tożsamość” jest ostatecznym celem polityki reprezentacyjnej.
18
Warto wspomnieć, że nawet w sytuacji krytycznego ustosunkowania się do własnego „uwikłania”
narażeni jesteśmy na napięcie, które może powstać między „podmiotem wypowiedzi” a „podmiotem
wypowiedzenia” (pozycją podmiotową, z której się mówi). Czasem strategiczne naruszenie pozycji,
którą reprezentujemy w wypowiedzi (na przykład rezygnacja z uprzywilejowania, autokrytyka), pozwa
la na zachowanie nietkniętej podmiotowej pozycji wypowiedzenia (Ziżek 2009: 55).
Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ \
Reprezentacja antropologiczna: czy istnieje możliwość „współpracy”
na gruncie D arstellung i Vertretung ?
Jednym z działań, które również można nazwać strategicznym, jest próba
nawiązania współpracy z antropolożką oraz włączenie stworzonego przez nią
przedstawienia do zależnego od rozmaitych dyskursów aktualnego kształtu po
lityki reprezentacyjnej. Zaproszenie mnie do współpracy miało, w kontekście
rozważanej problematyki, wyraźny wydźwięk polityczny. W ramach propozy
cji współdziałania oferowano mi, między innymi, zamieszczenie mojej przyszłej
pracy w muzeum judaizmu prowadzonym przez rabina i wykorzystanie zebra
nych przeze mnie materiałów w popularyzacji działalności gminy żydowskiej.
Proponowano mi, abym udzieliła wywiadów prasie i telewizji lokalnej na te
maty żydowskie. Proszono o współpracę przy promocji lokalnych wykonawców
i ułatwienie im występów na festiwalu kultury żydowskiej. Pytano o możliwości
kontaktu z instytucjami zajmującymi się szkoleniem pracowników organizacji
żydowskich w Europie.
Poprzez takie sformułowanie relacji z antropolożką, działanie etnograficzne
zostaje potraktowane jako technika, za pomocą której można dokonać dwóch
zabiegów. Po pierwsze, mieszkańcy Żydowskiego Obwodu Autonomicznego
mogą zostać, po raz kolejny, w pewien sposób przedstawieni. Opis etnograficzny
jako reprezentacja może być użyty w roli dodatkowego nośnika znaczeń, który
uprawomocni powstające tożsamości. W tym sensie działalność antropolożki i jej
umocowanie dyskursywne może być obiektem rywalizacji o możliwość wyko
rzystania w lokalnych rozgrywkach. Z drugiej strony, działaniem politycznym
jest próba włączenia antropolożki jako siły, która może wspomóc walkę o okre
śloną wizję reprezentacyjną.
W pierwszym przypadku mamy do czynienia z próbą przyswojenia sobie
przez aktualne stosunki władzy pojawiającego się wyzwania i zdefiniowanie go
albo poprzez próbę zdominowania, albo poprzez otwarcie się na konfrontację
i nawet pogodzenie się z potencjalną utratą władzy (w wypadku gdyby okazało
się, że reprezentacja wzmacnia działania opozycyjne)19. W drugim wypadku jest
to próba zwerbowania antropolożki do już istniejących koalicji poprzez deklara
cję przychylności władz Obwodu wobec prowadzonych badań etnograficznych,
czy pomoc przy nawiązaniu kontaktów w terenie. Wbrew pozorom nie byłby to
wariant „etnografii współpracującej” (collaborative ethnography), która zakłada
realizację ideału dialogiczności na każdym etapie procesu badawczego (i „bycia
tam”, i „pisania tu”), a zwłaszcza przedłużenia sytuacji etnograficznego spotka
19
Przykładem niech będzie porzucony przez rabina szeroko zakrojony projekt rozwoju edukacji
jidysz w Birobidżanie, który powstał we współpracy z Uniwersytetem Bar lian w Izraelu.
112
Agata Maksimowska
nia aż do momentu tworzenia tekstu, który etnograf konstruuje w ramach zamie
rzonej współpracy z „konsultantami”20.
Jest to oczywiście wyzwanie dla antropolożki, która próbuj e określić się wzglę
dem dominujących sposobów reprezentacji, dyskursów, do których się odnoszą,
a także rozpoznać własne uwarunkowania tożsamościowe. Czasem ma to miejsce
jednocześnie, jak w sytuacji, kiedy przychylność wobec przyszłej reprezentacji
etnograficznej zostaje uzależniona od odniesienia jej do „żydowskiej” tożsamo
ści badaczki. Wieloznaczność własnego „żydowskiego pochodzenia”, różne po
zycje strategiczne, które zapewnia ono w zależności od dyskursu, może sprzyjać
zbieraniu materiałów, ale również wpływać znacząco na sposób przedstawienia
(na przykład, kiedy reprezentacja „kultury żydowskiej” podporządkowana jest
poszukiwaniu podobieństwa doświadczeń Żydów w Polsce i w Birobidżanie).
Starania o wykorzystanie reprezentacji etnograficznej przez różne grupy pró
bujące stworzyć wizję rzeczywistości birobidżańskiej to zjawisko dość złożone.
Dużo bardziej problematyczna jest jednak sytuacja, w której cele badaczki zwią
zane z reprezentacją i cele lokalnych podmiotów są na tyle zbieżne, że możliwa
jest tymczasowa koalicja, skutkująca „strategicznym esencjalizmem” w nowym
tekście (np. proponującym zmianę sposobu pisania o Żydowskim Obwodzie Au
tonomicznym w literaturze naukowej).
Pojawiają się tutaj co najmniej dwa problemy. Pierwszy z nich jest dylematem
spotykanym również w przypadku „etnografii współpracującej” (Lassiter 2005:
10-11), choć, jak wspomniałam, ten typ aktywności zdecydowanie różni się od
opisywanej tu sytuacji, gdyż zakłada zawarcie już na początku badań koalicji
w imię określonego interesu społecznego i podważa ostry podział na działalność
społeczną i akademicką. Problem, o którym tu mowa, to sytuacja, w której oka
zuje się, że druga strona porozumienia nie zadowala się „strategicznością” esencjalizmu w mającym powstać tekście. Osoby zajmujące się produkcją wiedzy
0 regionie może cechować „strategiczny esencjalizm” w odniesieniu do własnej
działalności, jednakże od „eksperta” oczekują oni działań, które nie tylko mają
efekt społeczny, ale również epistemologiczny — dają szansę na mocną esencjalistyczną reprezentację i zakorzenienie w silnym dyskursie, w którym nie ma
miejsca na wywrotowość. Nie są one zainteresowane wspólną produkcją wiedzy,
którą cechuje krytyczny stosunek do każdej Darstellung, traktujący reprezentację-przedstawienie jedynie za jedną z możliwych form, konieczną dla reprezenta
cji politycznej. Opowiadałyby się raczej za nałożeniem się na siebie Darstellung
1 Vertretung — uznaniem, że istnieje tylko jedna, absolutna Darstellung, która
20
W ujęciu Anny Wyki jest to przede wszystkim wspólne zaprojektowanie badania, zgodne z potrze
bami danej społeczności. Problem badawczy jest tu tożsamy z rzeczywistym problemem społecznym,
a głównym celem jest nie tyle reprezentatywność wyników, co skuteczność wypracowanych rozwiązań
(Wyka 2004). Z kolei Lukę Erie Lassiter (2005) proponuje włączenie badacza i badanych w ten sam
proces hermeneutyczny — zarówno zbieranie materiałów, jak i pisanie tekstu są kolejno interpretowane
w obu kontekstach, badacza i rozmówców.
Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ 3
działa jak Vertretung (Spivak 1994: 71-72). „Birobidżańskość” i „żydowskość”
miałyby odnosić się do pewnej „esencji” po to, by zaprezentować konkretne gru
py ludzi i ich interesy polityczne, jednocześnie dokonując redukcji istniejących
podmiotów do reprezentującej je owej „esencji”. Lokalne elity mogą dążyć do
zawłaszczenia silnie oddziałującego systemu przedstawień, który pozwoli im nie
tylko mówić w imieniu obywateli, ale też ostatecznie nazywać w sposób, który
pozostawia poddanych „niemymi”.
Drugim problemem jest pozorna zbieżność celów. W przypadku próby nawią
zania „koalicji reprezentacyjnej” może okazać się, że każda ze stron manipuluje
sytuacją, poruszając się w zupełnie innych obszarach tego, co zrozumiałe. Za
grożenie brakiem zbieżności epistemologii badaczki i badanych może sprawić,
że „współpraca” jest w istocie powrotem do sytuacji pierwszej, kiedy umiejsco
wienie względem dyskursów jest na tyle różne, że powstała reprezentacja w obu
kontekstach może „żyć swoim życiem”. W jednym może brać udział w walce
o naukową interpretację Birobidżanu, wykraczającą poza swoiste „orientalizowanie” go w ramach retoryki uprzywilejowującej rację istnienia państwa Izrael.
W drugim — może być włączona do lokalnych rozgrywek, potwierdzając domi
nujący układ sił bądź którąkolwiek ze strategii oporu.
Słowa kluczowe: polityka reprezentacji, podmiotowość, władza, tożsamość, esencjalizm
strategiczny, Birobidżan, Żydowski Obwód Autonomiczny
BIBLIOGRAFIA
Braidotti R.
2009
Butler J.
2008
Podmioty nomadyczne. Ucieleśnienie i różnica seksualna w fem inizm ie
współczesnym, przeł. A. Derra, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie
i Profesjonalne.
Uwikłani w płeć. Feminizm i polityka tożsamości, przeł. K. Krasuska,
Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Dekel-Chen J.
2007
„N ew ” Jews o f the Agricultural Kind: A Case o f Soviet Interwar Propa
ganda, „The Russian Review” 66: 3, s. 424-450.
Domańska E.
2007
„Zwrot perform atyw ny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie”
5 (107), s. 48-61.
Fitzpatrick S.
2000
Ascribing Class. The Construction o f Social Identity in Soviet Russia,
w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, London, New York:
Routledge, s. 20-46.
114
Agata Maksimowska
Foucault M.
1977
Archeologia wiedzy, przeł. A. Siemek, Warszawa: Państwowy Instytut
Wydawniczy.
1998
Podmiot i władza, „L ew ąN ogą” 9, s. 174-192.
Freundlieb D.
1994
F oucault’s Theory o f Discourse and Human Agency, w: C. Jones, R. Porter
(eds.), Reassessing Foucault. Power, Medicine and the Body, London, New
York: Routledge, s. 152-180.
Friedgut T.F1.
2003
Nationalities Policy the Soviet Regime, the Jews, and Emigration, w: Z. Gitelman, M. Giants, M.I. Goldman (eds.), Jewish Life after the USSR, Blooming
ton: Indiana University Press, s. 27-45.
Gelb M.
1995
Early Soviet Ethnic Deportation: The Far-Eastern Koreans, „The Russian
Review” 54: 3, s. 389-412.
Gitelman Z.
1991
The Evolution o f Jewish Culture and Identity in the Soviet Union, w: Y. R o’i,
A. Beker (eds.), Jewish Culture and Identity in the Soviet Union, New York:
N ew York University Press, s. 3-24.
Golub I.B.
2008
Stanovlenie nacional’nogo obrazovania v Evrejskoj Avtonomnoj Oblasti.
Monografia, Birobidzan: Izd-vo DVGSGA.
Habeck J.O.
2007
Enacting ,, Culture ” and „ Culturedness
Why People May or May not
Want to Spend their Free Time in the House o f Culture, „kultura: the Rus
sian cultural review” 1, s. 14-18. http://www.kulturarus.de/kultura_dokumente/ausgaben/englisch/kultura_l_2007_EN.pdf (27.06.2009).
Hirsch F.
1997
The Soviet Union as a Work-in-Progress: Ethnography and the Category
o f Nationality in the 1926, 1937, and 1939 Censuses, „Slavic Review” 56:
2, s. 251-278.
2003
Getting to Know ,, The Peoples o f the USSR ”: Ethnographic Exhibits
as Soviet Virtual Tourism, 1923-1934, „Slavic Review” 62: 4, s. 683-709.
Lassiter L.E.
2005
The Chicago Guide to Collaborative Ethnography, Chicago: University
o f Chicago Press.
Lustiger A.
2004
Czerwona Księga. Stalin i Żydzi, przeł. E. Kaźmierczak, W. Leder, Warsza
wa: Wydawnictwo W.A.B.
Marks K.
1960
Dzieła, t. 1, przeł. S. Filmus, Warszawa: Książka i Wiedza.
M iller J.
1978
Soviet Theory on the Jews, w: L. Kochan (ed.), The Jews in Soviet Russia
since 1917, Oxford: Oxford University Press, s. 46-63.
Patek A.
1997
Birobidżan. Sowiecka ziemia obiecana? Żydowski Obwód Autonomiczny
w ZSRR, Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica” .
Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ 5
PeledY.
1987
Siegel W.R.
1997
Lenin on the Jewish Question: The Theoretical Setting, „Political Studies”
35, s. 61-78.
Nation M aking in Russia s Jewish Autonomous Oblast: Initial Goals and
Suprising Results, „Demokratizatsiya” 5: 3, s. 422-434.
Slezkine Y.
2000
2006
Spivak G.C.
1990
1994
Tolts M.
2003
USSR as a Communal Apartment, or H ow a Socialist State prom oted Eth
nic Particularism, w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, Lon
don, N ew York: Routledge, s. 313-347.
Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Warszawa: M edia Lazar.
The Postcolonial Critic. Interviews, Strategies, Dialogues, N ew York,
London: Routledge.
Can the Subaltern Speak?, w: P. Williams, L. Chrisman (eds.), Colonial
Discourse and Post-Colonial Theory: A Reader, New York: Columbia Uni
versity Press, s. 66-111.
Demography o f the Jews in the Former Soviet Union: Yesterday and To
day, w: Z. Gitelman, M. Giants, M.I. Goldman (eds.), Jewish Life after the
USSR, Bloomington: Indiana University Press, s. 173-206.
Volkov V.
2000
The Concept o f k u l’tum ost’. Notes on the Stalinist Civilizing Process,
w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, London, New York:
Routledge, s. 210-230.
Weinberg R.
1993
Purge and Politics in the Periphery: Birobidzhan in 1937, „Slavic Review”
52: 1, s. 13-27.
Biology and the Jewish Question after the Revolution: One Soviet A p
2007
proach to the Productivization o f Jewish Labor, „Jewish History” 21: 3-4,
s. 413-428.
Wyka A.
2004
Metodologiczny casus badań poprzez współpracę, w: M. Kempny, K. Ki
ciński, E. Zakrzewska (red.), Od kontestacji do konsumpcji. Szkice
o przeobrażeniach współczesnej kultury, Warszawa: Uniwersytet Warsza
wski, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, s. 57-82.
Żiźek S.
Kruchy absolut. Czyli dlaczego warto walczyć o chrześcijańskie dziedzictwo,
2009
przeł. M. Kropiwnicki, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Źródła internetowe:
http://www.perepis2002.ru (27.06.2009).
www.eao.ru (27.06.2009).
Agata Maksimowska
116
Agata Maksimowska
PO W ER , SU B JEC TIV ITY A N D TH E PO LITIC S OF REPRESENTATION IN
B IR O B ID ZH A N , TH E JE W ISH A U TO N O M O U S R EG IO N (RU SSIA )
(Sum m ary)
In this article the author analyses m odem politics o f representation in the Jewish A u
tonomous Region in Russia. Having discussed the conditions on which the region was
established as a „socialist, Jewish motherland” and based on ethnographic observations
made in autumn 2008, she shows the use o f the „Jewishness” representation to achieve
temporary political goals. The local politics o f representation is presented as an activi
ty being part o f power relations established w ith reference to different discourses. It is
a situation which facilitates creation o f different types o f subjectivity.
A confrontational character o f relations between the centres which try to influence
the politics o f representation, and the number o f discourses which impact on the creation
o f identity, make the concept o f „Jewishness” subject to continuous negotiations depen
dant on the actual configuration o f power relations. It permits the existence o f „Jewish”
identities, which cannot be defined as natural and permanent but as fluid and open to
fine-tuned definition within the framework o f specific political actions. This situation
results in the politics o f representation, which is reminiscent o f the „strategic essentialism” that uses „essence” temporarily, assuming that it can be deconstructed. Political
activities observed in the Jewish Autonomous Region lead to the conclusion that in this
case the „strategic essentialism” is not a matter o f choice but it is conditioned by the lack
o f possibilities to apply an essentialist policy p er se. The article ends with a description of
possible interactions that an anthropologist can be involved in, in the context o f the politics
o f representation, and the consequences o f the use o f an ethnographic text in the process
o f creation o f knowledge about the region and its inhabitants.
Key words: politics o f representation, subjectivity, power, identity, strategic essentia
lism, Birobidzhan, Jewish Autonomous Region
