Cyfrowa Etnografia

57d9c4dc877557dc07fcfb8c2bb77767.pdf

Media

Part of Antropologia medyczna i etnomedycyna / LUD 1983 t.67

extracted text

I. STUDIA MŁODYCH

Od Redakcji
Redakcja
Czasopisma LUD wprowadza
w niniejszym
tomie pewną llowoSć.
Przedstawia
mianowicie poniżej sześć artykułów
absolwentów etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Wszyscy oni podjęli tematy rozpraw doktorskich, po części w Instytucie Etnologii, po części w Instytucie Kulturoznaw. ;twa UAM, jeden także w Instytucie Filozofii tejże uczelni. Wszystkie świadczą
o ambitnych zamierzeniach
młodych doktorantów.Podejmując
bowiem bądź tematykę mało lub zgoła w ogóle u nas dotąd nie poruszaną, bądź próbują podejść do
zagadnień w nowy metodologicznie
sposób. Chodzi tu głównie o tzw. poznal1ską
szkolę metodologiczną
szczegóły znajdzie Czytelnik w tekście rozpraw. Niech
<.ne zatem mówią same za siebie, a Czytelników prosimy do dyskusje. Zapraszamy do udziału także młodych adeptów nauki z innych ośrodków.
Czy "Studia mIodych" uda się w "Ludzie" utrzymać, czas pokaże. (J.B.).

Lu:d,

t. 67,

1,9.83:

I. STUDIA

DANUT.A PBNKIALA-GtA,WĘOKtA

ANT.ROPOLOGI:A MEDYCZNA I ETNOMiEDYCYNA
ROZoWOJ, Si'IlAN

BADAŃ,

PERSPEKTYWY

Badania, MÓI1edziś dkmeśliilibY'ŚInYj.ako "e1momedYCZJne",prowadzono
od dawna. Jednakże narodziny i rozwój antropologii medycznej i etnomedycyny jako subdyscyplin antropologii kulturowej, bądź też, jak chcą
inni, "in:teridyscyphn", przYlpaida'ją na ostatnie dz~esięcioleda. Pojawiły
się OIIlezgodnie z ogólną tendencją rozwoju wspók.zesnej nauiki, który
cechuje postępująca s:pecjalriJzClJoja
w r:aJmaeh dyscypliJn tredycyjnych i powstaWlam:iewielu ,pog:ron.iczny,chdz:i.ed:zinnaukowyoh. PodOibnie j1ak inne, .
.sto,gunkOlwonOlWe~pecja1l1!ościa,11ItrOlPOlogicZll1Je,
np. antlropologia prawna,
ekonomi,czna czy etnobotanJiika, rawnież antroipolog;ia medyczm.a i etnomedycyna cienpią na braki w zakr'esie teorii. Dlatego ni,eiktó.rzy badacze
'twierdzą, że ankopologię medyczną bądź etnomedycyrnę można tr:atktować
jedynie jako pewne wyróżnione, iIllteroyscy!plimarne obszary badaiwcze.
Niemniej, droga rozwoju wieLu nauk przebiega właśnie od wy-odręhni€Cli'a.pola badań do wypraoowania spajnego systemu z·ałożeń teoretyczno-metodolOigiczmych. POOitanamsię pok.aJzać,na j;aikim etalpie tej drogi znajduje się antropologi'a medyczna i etmomeclycyna. Pr:zedsta,wię takż'f; pewne propozycje t eoretyczno-metoido10gliczne, Móre, moim zdaniem, można
zaS'toS'OIwiać
w baJC1anliJaoh
etnomerdye:zmyoh.
W etnolo.gi'i polskiej mówi się coraz czę.ŚJCiejo etnomedyoeynie czy
ant'I'.O[poJogiimedycz'nej, a badatniaz tego zakresu prowadzono od: dawna,
WaTta więc po'znać drogi I'OZJwoj!U,
stan badań ,i s1Ja,t:usobecny tych
:specj'alnorŚci,kJtÓ!rew na'uoe zcliohodniej ,są już dyscypLinami okrzepłymi,
jeśli nie teoretyczmie, to przynajmniej od ,wizględem oTlgauiizacyjnym.

POCZĄ 1'KJ BADAŃ

E'!'NOMEDYCZNYCH

Badania wied.zy i pratlctyk medyczny~h ludów zwanych dawniej "p.rymitywnymi" mają stosu:nikowo odległe tradycje. Sposoby leczenia obserwowane wśród "dzikich" interesowały ,podróżników XVI - XVIII wieku;
relacjonowa1i je z przekonaniem, że ich własna medycyna może z po-

!O

DANUTA

PENKALA-GA

WĘCKA

żytkiem zastosować niekrtÓire egzotycZJne praktyki
i leki 1. Zda'I1liem
E. Adkffi'!k!nechta (1971, s. 114), ;takie podejŚici,€ uw,a'T'U!nkowanebyl0
ÓWCZ€SIl1ym
stanem medycyny .zachodtrllirej,ktÓI'E'j le:mpeutJlka OIpi'eI'ałasię
prak:tyczn~'e na tyClh samyoh p.I'OcoouT,ach,co medycY'na społeczeństw
"prymHywnych". Toteż relacj'e padTóżn~ków przyczyniły się do wzrostu
'zainteTesowań medycyny aficjra.lnej bogactwem fa'rmaikOlpeidalekich ludów
(Baloga 1971, s. 5). ZainteresOlwania te malały stopniowo WT'az z rozwojem naukowych elementów w medycytI1ie zachodniej w drug,iej poło-o
wie XIX wieku.
Z'arówno rozwijająca się n.aukowa medycyna, jak i dopiero co wyłoniona, pozytywistycznie zorientowana etnografia końca XIX i początku
XX wi'eku, uznawały geupralnie prakty,k,i medyczne ludów "prymiJtywtI1ych"za "nieraojonalne" i iz,abobotr1ne(np. HOVOirka,Kr{}llleld 1908 - 1909).
Jeśli próbowIano wyjaśnilać fa1ktyczną skuteczność pewnych pra'ktyk leczniczych, inter;pretorwano ją psy,Clh ologlistyoZtI1ie
j,ako rez,ul.tat sugestiJi. Nurt
ewolucjonistyczny
traktował
medycynę "prymitywną"
jako pierwszy
szczebel ciągu rozwojowego prowadząoego do medycyny n,arukolwej2.
W latach 20~ty:ch i 30-tych naszego wieku zaczęło przyby:wać in£ormaojli o lecz,rriotwie tradycyjtI1ym, gr.oonadzonych przez badaczy w ramach
ogólnych studiów nadkult1wrą poszczególnych ludów. Przyczyniło się do
tego nioewątp11w1e upowS'zechn1eI1lieujęc.ia holistycznego, propago,walIlego
w obrębie teorii i metodologii funkcjonalizmu. Jednakże większość badaczy włączała medyczne aspekty badanych kultur do takich dziedzin,
jak magia czy religia. Wskutek tego eksjponowano elementy "nadnaturalne"" a pomijano szereg innych, istotnych składników zespołu przekonań
i praktyk medycznych (Sei:jas 1973, s. 544 - 545). Przyczyną takich ujęć
było prawdopodobnie usiłowanie wtłoczenia badanych zjawisk w ramy
tradycyjnie wyróżnianych kategorii (tutaj - kultury duchowej. Tymczasem zjawiska medyczne przekraczają granice takich schematów klasyfikacyjnych.
PiellWszym badaoz,em, który z,ebrał i krytycznie przeanalizolWał roz!rZucone informacj<e o medycylIli,e ,;prym1tywnej" waz sformułował program badań nad z'jrawislkaJInietnomedycznymi, był Erwliin H. AakelI'lkil1echt,
lekal1Z i aintr<>ipOlogame'TJ'lkański pochodzenia ni,emieckri.'ego.Opub},lkował
on w latach 40-itych cykl kl1asycznych już dziś, nadal użytecz,rryah art y1

l PodejścLu
temu pdkJr.eWiIla była .romantyczna
po's,l-a,wa lekarzy 'Z początku
XIX wi'eku, IZbiiero(jący(jh !u:dOlWe recepty li zalecając)"ch je !Ila !Użytek !Oodziienny.
Je:dna:mże nie będę oma;W\ilać ,tY\Clh(poc.zątków badań n~rd medYC)'lną lludową li ,ich
późnieljls:z.ego 'r'ozWlOIjluw iralmadh ebnograHi narodowych.
I,nf.oDma,cje 10 TQ.ZJWOjU
stu'diów nad lec:zn'klbwem ludQjWlym w Polsce podaje B. SzyohoWlSlka~Boebe! (1'972.
s. 8 - 1'5).
2 Talkie łiralktowanie
ffieidycyny .Iprymity,wnej"
znajodu:j.emy do dziiś w p:>dręczr..'likach 'hhstor.lli medycyny (InIP. S'z;umow;sk.i 1961).

Antropologia

medyczna

i etnomedycyna

kułów (zebrano je w całość i wydano ponownie VI 1971 r.). Ackerka"1ech:
jako pieliwszy podkreślił potrzebę .~ajęcia się przosłanlmmi kryjącymi sil'.
za "prymttywnYlmi" ,praktykami medyczmy;mi. Dokonał rozróżnienia między podejściem badacza a perspektYiwą badanej gDUpy. Zwrócił takie
uwagę na niepr:ecyzyjność tenmiJnów: "na!tUlI1alne"i "nad[1!8ItUlralne"odnoszonych do wyjaśniień przyczyn chorób. Krytycznie natomiast oCf'nionc'
rozważania Ackerikmeohitana temaitraejonaLnośoi praktyk medycyny "prymitywnej" ~ oraz przekonanie o jej zasadnJiczo magiczmym cha'rakiterze.
Ackerknecht używał jeszoze terminu: medycYlna prymitywna (bez cu-dzysłowu). Stopniowo zaniechano stosowania tego określenia, a jego miejsce zajęły takie temniny, jak: "medy,cynatJraJdycyjna", "ebnomedycyna"
..etnoiatrLa", "tuby1cZJcsystemy medyozne" i Lune. Zamieszanie terminologiczne panuje do dziś. BędZJieo tym mowa w dalszoj częśd Tozdzialu 4.
kNTROBOLOGIA

MEDYCZ,NA

WspółcZJesnaamerykańsk,a antropologia medyczna bywa 7;wykle wyprowadzana z trzech źródeł: tradycyjnych z,ainteresowań medycyną ",prymitywną", nUI1tu brudań kultury i osobowości (culture
and personality
approach) oraz z p'I101WadZiOnydh
po II wojnie światowej w krajach rozwi
jających s,ię międzynarodowychakoj,i zdrowotnych.
PieI1wsze z owych źródeł, wyróini:onych m. ,in. przez G. M. Fos.terć·,
(1975, s. 427 - 429), już omówił'aJm. Z kolei z numtem haid<:ińnad kulturą
i osobowośeią wiązała się ściŚi1ew latach 40-itych więksZJOŚć
prac iliutrcpologów amerykańskich dotyozącyoh pI10blemów zdroWlotnych. Zajmowano się zjaWlislkJamipsychologieznymi i psyohiatrycznymi w różnych
społeczeństwa oh "prymitywnych". Badania tego tYlPu prowladzono t,aikżc
w latach 50-tyoh, a ioh kOlntyTIJuaojąjest popularna obeonie "psychia"tria.
transikul1lurowa" i e1llliOipsychiJatria
5.
W'raz z powsltJaniem Światowej OrgaiIllizHcjiZdrowi'a zaczęto wp:nowadzać szeroko zalk:rojone prog,ramy ')lpi~i zdroWK):tne,jw krajaoh tZ\v.
Trzeciego Świ'a:tia.W .związku z tym, a tiaikżeze względu na tmadycyjnie
3 A,dker,kneohrt
rmJUJmi'ał ralCijonallność w kateglOlniiacih pa,mdyrg;mallu za'chudnii'ego,
'bą,dź telź stawIlał IZJnalkIróW!lliO!ści,między ,,,raIQjonaII,ny;m" i "llliatura,lnym".
4 Ten
fTaglment wZJdzJiału daje jedynie IIDró'tkli rys ihilSltOlryozny badań etnomed)'czny'cih. Szcz'egół,owo Omia'WIiahilstm'ię tyah :badań do lIait 50-ty,(jh IJlaISze:!§o'Wite/ku
E. Drobcc QHl5<5).
5 ad 119177 'r. w ViSA wy,dawany
jes:t linlt'er1dyscy,p.1Jinarny kJwar1t'aJLnilik"CuLt,ure,
::\l€dicine and l:f1syidbli'atlry", a {)Id 1,9718 r. \V Heudellberglu pCll1iOidy:k: "CuralfL'.
Zeitschmift fur J.;tihnomediZJj,n und kaIIJIs~ulture,}le Rsychial1mie". Osta1tnlio wy;cia'wnllc"!Iwo flranm.lis!kJieLa fun/slee Sauvalge zaczęło pubLikować 'Clza:SIOlP~Slmo
"EtJhinoIPsy<dhij,altJrica",które
ma 'PI1Zy;azytplićsię do ikrystallizowanLa
założeń teore'tycZinyeh
nQwej ISUJOdys::yJplli:ny - ettnQpsyohi'atrl1.

12

DANUTA

PENKALA-GAWĘCKA

praktyczne nastawienie antropologii amerykańskiej, w latach 50-tych
'\Nięiks~ośćatl1ibooplO~ogÓ.W
Z'ajmującydl. się problemami zidTOlWotnymizaEngażOWa!I1Ja
była w antrorpologii stosowanej. TfJiteż W. Caudiilli właśnie
w artykule zaJtyttuło!wanym Applied Anthropology
in Medicine (1953)
opisał ohS'zacr:badań odlPowiaidają,cyzakresowi dzisIejszej an'trQpologliimedycznej. S. Bo:lgalI"w swo~m wyczeIlwującym pr7.egl~dz'ie l~telI"latJury
dotycząlcej prOiblemaltyikJi
wSiPółnerjdla nauk ~poł'eczmyohi medyoznych (i962)
również nie stos'Uij,ej,elSzczetenminu "anitlroIP(jlogtamedyczna". Natomiast
w komen1Jar7Judo aTrt:y'kułuPo\lgaTa w t)'lm samym numerze "Cum"ent
Anthrqpology" R. B. Edg€!fltot\1pisZJe jlUż o alntropol:o;gliimedycznej czy
;;zdrowotlI1iej" (medical or health anthropology)
jatko wyłaniającej się
l1Q;We
j S'Peajmości.
Te:rmrn "antrQPologia mooylCZtl1a"
zac'Zął ug'Duntowyw:ać się począwszy
ud rokiu 1963, kiedy to N. A. Scoltch OIPub]li!lmw:ał
swój arty.kuł IPt. Medical
Anthropology.
W końou lat 60~tYiChbył już w powszeethnym użyciu
v.' Stanach Z'jlednocwnych. Do dziś j1ednak trwają dys1<1u'Sje,
czy luprawnione jest tTialkJtowanieant'rqpologri medycznej j.ako dojlrza1ej, sam~dZJiel,wj dyscyphny bądź subdyscypliny antro,pologicwej, skoro dotąd nie zbudowala spójnego systemu .założ,eń;teoretyczno-metodologioznych, a na,wet
nie sprecyzowała wyraźnie sweg.o zakresu~. We wspomnianym artykule
ScO'tch zdefiniował nie tyh~ ZaJk.I1e1S
aTIJtrorpologiimedyc~nej, co raczej
protesję a'nitro1pologówmedYCZlO.ychjako tyoh, Moczy "pnaoują w instytu:cjacn medycznych albo zajmują się problemami .zdrowia i choroby"
(ScoJtch 1963, s. 31). W lat-ach 70-ity'oh również nie wypracowano powszechnieaJkoeptowanej debniejli. zlakresu antrO[)ologiJimedycznej. W przeglądz,ie problematyki dokonanym przez A. C. Colsona i K. E Selby
Vi 1974 roiku, autorzy sygnalizują jed)TlIlieróżnorodność ujęć antropologii
Tnedycznej. Jest ona tmktO'wana jako S'ubdysc~plina antrolpologiczna albo
,,;nte:rdyscy;plina" 'Ulmi,e:jsc'Owiana
na pogranicz,u między antropologią i medycyną, bądż też jako pewne wyróżnione pole badawcze. Colson i Selby
rezygnują z próby spnecyzowanlia zakresu antropologii medycznp.j. po:przestając, jak ieh pqp.rzednu.cy, na przeglądzie publikacji dotyczą.cych
joroblemartyki związanej z·e zdrowriem i chorobą w społeczeństwach spoza
zachodniego 'kręgu ·kiu1turo.wego,a także w społeczeństwaoh zachodnich,
(. ile w badaniach s:tosolwano koncepcje i metody antropologi.croe. Wydzi·elają dość dowolnie cztmy obszary zaiJnteresowań .badawczych znajdujące wy;raz w ld.1waturz'e: etnomedycynę, ekologię medy07Jną, badania
J1Hd problemami
zdI1owotnymi i badania systemów opiJ{'ki zdrowotnej.
W nieco wcześniejszym opracowaniu ,podręcznikowym R. W. Lieban (1973,
.s. 1034) wyró~nił także cztery pola badawcze antropologii medycznej,
fi Doj'J'załOlŚĆ omawianej
Ul 78/7D, s. 19'6).

subdyscypliny

ostro

kwestionuje

m.. in. G. SimeoIl

Antropologia

medyczna

i

etnomedycyna

l3

a miano,wWle eikologię i epidemiologię,
etnomedycynę,
medyczne aspekty
systemó,w społecznych oraz medycynę ,w warunkach
zmiany kulturowe;
W nowszych aJrltykmłach (Nurse 1978; Wli:rsing, McElroy 1981) traktJuj<~
się na ogół antro:po'logię medy,czną jako gałąź antropoilogii kulturowe:
o wyodrębnionym
obszarze badań, nie precyzując
go jec1nak i na ogol
powtarzając wCljeśniejsze ust,alenia.
ObecniJe nadal, tak jak to czynił S. POi~gar (1962, s. 181), narzekac
możma na ubóstwo teonii w ramaoh an'Dl'OIPologiJimedyczmej. Podcza"
IX Międzynamdowego
Kongresu N auk Ankqpol'OgiJeznych i Etnobgicznych w Chicago w roku 1973 odbyła się również sesja poświęcona ,llltrc:pologii medycznej. Redaiktolrzy tomu Medical Anthropology
z serii "'Vorid
Anthropology, F. X. GI'ollig i H. B. Haley podkreślają we wSltęprie (1976
s. XII) pO'trzebę rO'zwJi:nięcia teorii antropologii medycznej. Jednakże dziaŁ
zatytułowany:
"Teoretyczne
aspekty
antropologii
medycznej"
za]mu.i"
bardzo skromną część książki i z!arysowuje jedynie pewne problemy v.;,v"
magające dalszych badań.
Niedomagania
teoretyczne
an1Jrqpologii meiclyclZnej zapewne w duży:.:
stopniu wypływają z jej charakJteru ,jako nauki stosowanej.
Ale 'ta młocL'
subdyscyphna
usamodzielnHa się już organizacyjnie.
Wyrazem tego .stan·:
rzeczy jest m. in. utwO'rz,enie w 1968 r. aktywnego stowaTzyszenia - The:
Society for Medical Anthropology,
działającego
jako sekcja America:Anthropological
Association. Dużą rolę w stymulowaniu
rozwoju antr(pologii medycznej, stoIpniowym krystalizowaniu
się ,jej założeń teoretyc7nych, odgrywają
nowo powstające
czasopisma, a szczególnie ukazując7
się w USA od 1977 r. kwartalnik
"Medical AnthropoJogy.
Cross-CultUl','c
Shldies in Health and nlness".
Mimo wskazanej słabośoi teore:tyczmej nowej specjalności, pewlle ]'C:
osiągnięcia w tym zakresie zashligują na omówlOnie. Antro'pologla nHdyczna ma już z założenia szeroki, int€lrdy,sc)0plinairny ehara:kter. Cr:,chUF'
ją ścisłe ,związki z naukami hiomedye:wymi,
z allitrqpologią fizyczną. D~,
nurtu badań eksponująoego te powiązania należą prace A. Allanda (1966
1970). Autor stal1'a sit:; wy!kazać,że
antropologlia medyczna
może służy~
jako pomost łączący antropologię
fizyczną ikulituI1Ową, szczególnie w Zć:kresie biologicznej i kulturowej
ewolucji (Al1and 1966, s. 40). Traktu,]
~
tradycyjne ,systemy medyczne jako swoiste sUrGlitegie,pqprzez które dok~>
nuje się ,adaptacja do środowiska. W ~wojej analiiz:ie Itych procesów adaptacyjnych posługuje się terminaimi zGlipożyownymi z ,teorii g,ier (Allar;,j
1970, s. 2 - 5). Allanda uznać można za reprezentanta
wa:niantu neo,ev.·ulucjonizmu akcentującego
biologiczne determinalnty
ewolucji kulturowe,'
a jednocześnie doceniającego
znaczenie procesów adap'tacji do konkn>:.nych warunków ekologicznych.
W antropologii
medycznej
znajdują
odbicie również ,inne ol'ienbc.;·

14

DANUTA

PENKALA-GA

WĘCKA

z.eoretyczne. \Vspomniałam już o okresie silnych wpływów nurtu culture
rind personality. W l8Jtaeh 60-tych 'zaznaczyło się oddz.iaływanie kierunku
badań zwanego "lliOWą'etnografią", etnonauką {Sturtevant 1964), antropologią kognitywną bądź e:tnoSlemanty:ką. Zlwole:nnicy ,tej olrientacji twierdzili, że antiropologia lPo:winna być "emicz:na" (ernie), czyli przyjmująca
perspelkity'wę :badanej :grUlpy. Brzedkładali analizę ernie nad etie (ujęcie
z punktu widzelnia :baJc1aczla,zewnętrzne wobec glru:py .będącej o:bicktem
studiÓiw) 7. Jako pł1zykład :tiakiego podejścia może służyć a1rtykuł C. O.
Frake'a (1961) dOltyeząlcy diragnozowania chorób lU SUlbanun z Filipin.
Frake daje emic:zmy opis Itaksonomia. Imedycznej Subanun, wychodząc
z założernia, że klasyfriikacj,e etn:o@rnfkzne winny uwzględniać kategoriewyróżniane przez badaną grI1Upę.
Po:dejśde "etn:onaukOlwe" w lant1ropologiimedycznej i~potikalosię z .krytyką jako uniemożli1wiJające pO'ró'w:nywaniezjawisk. KirY'tykę taką przeprowadzili m. in. L. B. GNek 1(:1967,s. 53 - 54), H. FabI1egia:(1974,s. 42 - 44,
88 - 91). F'abr:egla'je$t jioonym z niewielu badarczy, którzy podejmuiją próby
zdefJi:niowania po:dSitawowy:ehllmit:egoriibadruwozych aJntlIiOiPololgii
medycznej i sp['ecyZJ01w:anJia
,jej rte!oreltyemy'ch .załoe,eń (F:abI1eg,a 1971, 1972a,
1972b, 1974, 1975). LiozrI1ieprace :z 'z'alk!reslU
antropologii medy!cznej pOiwtairZają za Fa!bregą idokonane iPirz'CiZ
nliJe:goI10ZJróimieniemiędzy disease -'
chorobą w zn:aezie:ni:uIpatJolo:giC'z.nYieh
7Jmian w o:nganizmie zdefin[olwanych
przezzachod'nią naukę biomedyczną :O'riazillnes<;, czyli chorobą jałw zjawiskiem iklułtuI10wym (Fabrega 197213,s. 213; 1972b, !s. 189, 195, 200).
Fabrega proiPon:ujle:połąezenie ujęć ernie li etic w badaniach nad chorobą
p~przez Iuwziględinienirezlarówno illness, ljak i di,?ease. UwaŻ!a, że tylko
, taikie rpodej,śde rpoZJwolina prow1.a!dzelniest!Uldiówporównawczyoh, typu
cross-cultural, niiemożli:wych przystosowaniJu wyłąeZJnie IPE'lr~ektywy pa3'adygmart:u biJO:medycznergobądź przy ujęciu czysto reliatywisty(:znym
(Fabl'ega 1974, s. 1189- 196, 257 - 258). ,Zdaniiem aUlto;ra!epizod chorobowy
jest kluczowym fia!kte:m,wolkół ikitóI1ergo
skJUjpiasię cała działalność mcdyezna i dlatego ważnym zrudani:em ianbropologlii medyoZJnej jest sformułowanie po:jęciJachoToby pozwala!jące:go lUlaprowadzenie badań porównawczych. KweSltią podsta'wolwą !jlesrtstw:o:rzlenie odpowiedniego języka,
który pOZJwolipI1ecyzyjrI1iile
nazwać i opi:slać przYlpadikiohorobowe w różnych układach iSpoleoznY'ch.Fahrega sądzi, żle język ów ipowi:ni,enopierać
się na wskaźn:iJlmchzadhOiwania i ,włączać :tak hiologiiczne, jak ,i spoleezno-ku1turowe k'Orl'elaltychOlro:by.ZaIPlrOpOiJliOWany
przez a:utolm model zachowania choro:boiwego (illness behavior), o!parrty na teorili gier, może jego
zdaniem służyć jako :punktt wyjśoia do omganizowaniadanyCih związanych
7 Terminy
ernic i eticwpro:wadził
K. Pike :pr,z;ez ana,jlQ,~ię do J,lingiwi!:>tyoznycih
,erminQw plwnernic
i phonetic.
Krytykę :podejś2ia czysto "emlkhneg'O" pr;z;eprowaad m. in. M. Harri.s ~1!968.s. 568 - 604).

AntropoLogia

medyczna

i etnomedycyna

z występowaniem ,choroby oraz do porównawczych badań nad medycym,
(FabTegla 1974, s. 164 - 191; 1975, s. 973 - 974).
W literatuirze ",a'ntropologiczno-medyczTlJej" odnOltowuj,emy również
inne próby teoretyozinego lujęcia IpoS'zezególnY'chprobl,emów etnolffi2dycznych, jednaikże na ogół lri:ietalk sZJernkomkJr0Ijone, jak propo:zycj.e Fahregi.
Na wymienienie z'3sługuje .artykuł A. Kl.eiillma,na !(1974175), w ,Mórym
auto!!' bud'll}e model struJktur pO'ZlIlawlczych,tradycyjnych systemÓ!w medycznych 8. Inteiresujący ;jest także G. M. Fostera :model dwóch typów
et1ioIo,giichorób - naturalistycznych li peI1slOn:alistycznych - 'w systemach'
medyoznych spoza 'kJręgu ,wC!hQdni€lgo.Dla Fostera właśnie wokół teorii
dotyczących przyczyn chorób 'kQno.entl'luje się dClJnysystem medyczny
l one to są kiluczem dla jp0róWTIywania różnych systemów (Foster 1976,
s. 773 - 775). Nie można pom~nąć obszell"ny'ch To,ZJwaŻiań
A. You:nga (1976)
'na temait Ipra:kJtycznycilii ~poł'8cznych .znalczeń (meanings) wierzeń i prak,tyikmedyc:zmych alraz OI11tolog;ilC7JI1yClh
iklOmeikw£II1Cji
tyoh znacz,eń. W swoim
roboczym określen1u ahorobyautor
CZI€!l1pi'e
i:nwencję 'z 'kl:asy'cznej Parson-iSOWlSlkiej
:de.f.i.nicjtiroih eiholmgo {RaTlS'OllS
19158,s. 167 - 177) do d~ś powsz,ec1mie stosolwanej, z rróżnytrni mQdyf~kaoja:mi, iW S'ocjolog1iimedycyny._
K()':rzYSlt~mie
z dorobku pokrewnej Idyscy:phny nie jest czymś wyjątkowym
ani :przypadkowym, :bowiem antropologię medyclIr...ą .i soojolo.gię medycyny łączą ściS'ł'e,~wiązJki,a których będZJieij€\SlZ.cZJe
mowa.
Oddzilelnego omówienia Iwymaga, mo1m :zdani0m, Ipod'ej:mo:w.anaw 1'a-·
mach laII1ItrQporlogii
me!dy,cznej proble.matyka medycyny ItIl"a!dy1cyjnej
w wa-runka,ch zmiany :kJultmowej. Na ,talkie ulkJiieJ'lUiIlkJowanie
Ibadań wpływ mia-ły wspo.rrmiane jlUżmię<1zynarr-o.dow€akcje WOIwotJJleplOdejmowatrlew krajach rozwtiljaj~cy'Ch się Oir·az WJCwśniej'sZ€ zaint€'r'OSowania antTopolo:gii
:kulturoWlej prob1ema tylką aikulturooji. POIOZąltikOlw0
amltTOjpo1Qgowie
zajmowali się przede wszys~kim badaniem wa:I1unlkówpowodzenia programów
oiP1iekJizdrQlwotnej(np. Wellin 1958). W 'latach 50-tych więkJszość badaczy
wierzyła,~e dobI1a 'znajomość kultury danej ,g,l'l~Pyiwy.Sltarczydla planowani'a i rea,hzowania no:woc<zesnydh ipJ"lOgll"amówmedYC1:zmyoh
w taki sposób, by ,zostały one '7Jaaikoelptowane. AintrOlpolog !był .tiraktowany jako,
w inaj'1epszy:m wypadku, pożyteollny dodaitek do lekJarzy działających
w obcym środowiskJu kulturo1wym 9.
1

8 ,,8ozmawcze
struktu'ry"
tro,dYlcyjnyClh 5ytstemów medytcznYCih obeómują "po-zma!wczą oclJpoW<iiedź
na chorobę pqprzez ,pl1oces.y !porządkowania
talkJi.e, .i'ak n3zywanie, Ilvlalsy:filloo!w:alniie
i linlteiI1prelboiwan;i;e"
,CK1'elilnmanm7"!/75, S. 29).
9 O tym,
że iZ Ireg;uly nii'e 'do'ceniiJano Doli ,an1tlr'OPlQlo;ga,świaJdczy ostDl,eżeni.e
S. :POIlgiaJm (1196<2, s. 1'65) p.od atdr,es'em prn.eowJ1Jików m€ldyoZlnych w kJmj-a;ah "T(l~ze·
c,ią~o Świ,aua". p.oLgar zw~-ócił uwagę na ;POIWIs,zeldhniepqpelmdany 'pI1Zi€lZ
nk'h błąd,
k.tÓTyna,zWał "złu'dą ipuSltYl"'hlI1aJc,zyil".Otóż zaipolmi1na-ją oni często a tym, że "wIewają" nowe ,idee zdiroM'o1ne do ,;naczyń", !kt6re nie są puste, wypełni,a je bOłW'ie:n.
"p0ipular health culhlll"e".

.•...

16

DANUTA

PENKALA-GAWĘCKA

DO!piero 'W la!taCih 70-tY'ch nasiiliły się głosy !kwestionujące wartość
nielktÓTYch p~esł,aJI1IekIl'owocz.esTIlejmeidycyny, ,a !także szanse i ,cdowość
jej 'przesz,cze,pianria 'W ni,ezmie:nionyllU ksZJtałc1e 0'0 ~pOł,e0Z'embw'~oza zachodniego kręgu kulturowego (Lieban 197:3; KJle~nman 1974/75, s. 42 - 43;
FOister 1975, s. 428; UnscihlUld 1975, s. 30.3). R. W. Lieban {1973, s. 10561
podkreślił li~tot!ny fakt,że nowoczesna medycyna nie zastępuje w społeczeństwa'ch rOZlwli:j,ającychsię medycyny tradycyjnej, :a j'edyni'e ,Zlwiększa
możliwości wy:boru. Oddziaływania syste.mów medycznyoh są wzaJemne, medycyna no.woczesna powU.nna aJdaipto'wać 'ru1ek!tóre,1;l'adycyjn2 .metody 'leczenia, bo tylko w /ten sposób mo'żeefek,tywnie ;zaspolkajać potrzeby
ludnośd,
Antropologo,wiezaczęli postulować !na'Wiiązalllieścisłej wSlpółpPacy z lokalnymi przedstawioielami
medycyny rt'I1adycyjnej, ,współdziałania niezbędnego w syrtuacjri Org<nomnegoniedoho!nu pensonel'u medycznego i nicdostosowania zaohoc:Lnie:gomodelu medycyny do IPotrzeb tzw. krajó\\.T,rz,eciego Świiata. RO.7.ipoznanakOlIlie:cz.:n,o,Ść
takiego przeorientowania działań znalazła w ostatnich Jaltach o;f'iejalne ipotwi-f'l'dzeni,e w dekla:raojacr:
Światow,ej Org!ani'Zacji Zdrowia. OTlga:niza,ojata, 'Pl'Zyznając się do fiasb
większośei rpro@ramów medyczinych, W!pDow,adzanychod wielu lat i og.romnym nakładem kOiSZtóW,'zaezęł'a pr:Oipagow.aćtzw. ",nieortodoksyjne !f ozwiązania" problemów z!drowotny;chkirajów ,rozwijających się. Dyrekto:'
gerue,ralny ŚOZ, dr Halfdan M:aih1er,wysounął hasło: Health by the people
j07' the people
O!I"'az
ikoneepcję TOZWOj'upodstawowyoh służb zdrowotnych
~ntegrującyoh nOiwoczesne koncepcje medyczne z ,l()!mlną modycyną tradycyjną (Diesfeld 1977, s. 9; Sokołowska 1980, s. 2G- 29).
Tak wyra~na zmi,ana orienta,cj'i pociągnęła za isobą wzrost zatrudnieniaantropologów
,przy realimc:jiz.modyf'iJko:wanych
programów opiek:
zdrowat'n€j w ikr'aj,ach Trzeciego ,Świata. Zdają oni relacje ze swej działalności ,w lic~nych iPubhkacjaah, wczraso:pisrnaeh takich, jak "Social Science & Medicine", "Ethnarnedizin",
"Curare". Szereg artYlkułów dotycz,:;
postępów wspó~pmcy medycyny zachodniej z tubylczymi sys,temami medyoznymi w krajach afrykańskich, spośród których 'wiele uznaje oficjalni,
medycynę it:l'ady:cyjną za autenty1czny, wa:rtościowy wkład do :na:mdowe.;
kultury (Janzen '1976/77; Tella 1976177; TeLla 1978; Lechermann 1976ITi).
Dużo pisze się talkie :0 stosunikach między różnymi systemami medycznymi w Ilndiach, gdzie już IOd daiwn;a medycynę ,aj'ul'wedycnną, mająca
własn,e sZJkoły ,i cenionych iSpe'0j:a:łisJtów,kaktujc się ofiojalnie równorzędnie z medycyną nowoczesną (Bhat'ia et al. 1975; Bhardwaj 1975,
Taylor 1976; Leslie 1976).
Na K.onieezmość ws:pó~pmcy z tubylczymi1ekarzami
zwraoają uwag t.
'l'wł'aszcza .r:e:prezentanci !psychiatriitranskul1Jurowej.
Spośród lekarzy .prClcującyoh w s;poJec"Z:llośe.iac:h
rtra!dy'cyjnych właśnie :psychiatrzy najwcześ-

Antropolog.ia

medyczna

i etnomedycyna

17,

niej docenili skuteczność 1okia1nychmetod terapeutycznych w określonych
waI1unkach kultmowych. W dz;iedZiini~\psy:ohiatrii najłatwiej można było
dostrrzec społeczno-ikulturowe uwarunkowania chol'oby i leczenia, hasko
metod medycyny zJachodniJej w odmiennych środowiskach ,k!ultmrowyoh
(J,ilek-AaIl, Jilek 1974/75; Heimannsbel1g 1974/75; Kuna 1974175; TOTl'ey
1981).

Jednakże większość omawianych" opracowań ma charakter stosowany,
praktycZiny. Ponadto wyraźnie służy oelom światopoglądowym, miail1!owioie postuluje s'ię pewne stany rZieczy - .tutJaj: współpracę .nowoczesnej
i tradycyjnej medycyny - jako wartości, do l'ealizacjli któryoh należy
dążyć. Zauważmy również,że w ujędach takich wybiera Sliępewne "frcugmenty" medycynytJ:rtadycyjnej jako wa,żne :prakJtycZ1nie,v,curte podtrzymywania dla IPorpl'awi!eniasltanuZici:rowiadanej społreoZiności.Nie dostrzega
się natomiast, a w każdym razie nile orpis1J!jteych tPra1ktYlk,
lkitórrez punktu
widzenia zachodniego pa':rtadygmaltumedycZlnego nie są racjonalne, skuteczne 10.
W porównaniu z rpI1a ca'mizorientowanymi pliakltycznie, znacznie słabiej reprezetIlitowanesą publikacje, IW którrych roz'wbana ,jest ,rre£.1eksja
teoretyczna nad omawi,anym ,ze:społem zjawisk. Odnotować trzeba rozwaŻlanlia Ch. C. Hughesa .(1968, s. 91 - 92) li R. W. Liebana ,(1973, s. 1055 - 1063)
na 'temat medycyny tradycyj!nej w prooesie zmian. Autorzy analizują
m. in. czynn~ki wpływające na wybór ~po\5abu leczenia - :tradycyjnego
bądź nowoczesnego. Qpra'oOlwaniaP. U. Uns1ch:ulda(1975, 1977) dotyczą
sytuacji konfliktJu między r6żnymi systemami medycZinymi. UnsehJuld
próbuje stworzyć teorię wyjaślmają.cą "konflikty medyczno-kulturowe"
w terminach rozmaiJtego w a:óżnych ku1t~uraeh :rtozk1adukontroli nad tzw,
,,:zasobamimedycznymi", tj. wiedzą, medylkamentami, wyposażeniem technicznym. Konflikt jest ni:eunikmiony, gdy ~potyika]ą się dwie kultury o nie
przystających wzorach rOZJmieszcz.en1a"zasohów medyozmych" (Unschuld
1975, s. 304 - 311). Natomiast A. Young {1976, s. 10 - H) :utrzymuje, że
w sytuaoji oddziaływaniJa medycyny zaohodniJej występuje nie !tYIle
Siprzeczność'czy w~półzawodrnictwo między :różn)'lmisy1stemami, ,00 proeesy
asymilacji ,i paI1tykulairyzacji. Te pI10cesy są, ,zdaniem autom, komplemeIlltarrmymisposobam:i "radzenia sobie" z odmucnny,mi systemam,i medycznymi. Jak możlna wnioskować, Young lnie jest zwolennikiem konfliktowego modelu zmiany, za ,kitórym opowiada się UUSlchuld.
Podsumowując ten fragment mozWiażań1Jrzeha .51twie:rtdzić,
że teoretyome osiągnięcia antI1QPologiimedyczmej są jlelszczenaderr skI101mne,jednaik.że duże znaCIZienieprakJtyczne badań nad kulturowymi ,aS1pekltlami
prohlemów medyezmyoh pozwoliło na organiz,acyjne usamodzielnienie się omawianej specjalIDośiCi.
1

i

lO Por.
2

Lud,

r.rJiwC\,ża'l1Jia na ten

t. LXVU

tema:t

A. YJunga

(W76, s. 6).

]8

DANUTA

PENKALA-GA

WĘCKA

\MEDYCYNY

SiOCiJOLJOGiltA

\1

Niemmżli<w€ j'est wyznaczmie
ścisłych granic między antropologią
medyJczną i socjoJogią medycyny 12. Obie ISUlbdyscypliny mogą z ,polży'tk~!em korzylSt,ać i w pewnym sicrpnu:u korzYiSlta!ją nawz3..jem ,ZleswociJch
uSltaleń ,teoJ:1e.tycznych. NiektóiI1e proiponowane modele, sformułowane na
dosta!teozn1e wysaik'1m szczeblu ogólności, j,alk !np. Fahregi model l'Ja'Ohowa[lila ohomoibowego, już w ,ZJało~enJiuich twór,ców mają służyć \vszystki:m
prz,e!dstawi:ai:elO!ffinaluk Slpoł,eiC'Zll1y1ch
zainrr..el'esOIwanym ,problematyiką medyczną. J.ednakże aTIJtmpo1ogia me:dY1czlil&
i sDlojologlia m€dycyny wyrosły
z róooych źródeł i różntią ,się poidJstawowymi ujęciami konceptualnymi,
a w ipl'aJktyce hadiawowj - odmiennością
tna!dycyj'nych ohsza;rów zaintelI"€sowań maz stoLSowalIlyeh Itedhnik badań. Zd.,aniem G. ,M. FDstera (10975,
s. 429 - 431), dla a.n1:iropolog.iimeidyJcZIIlejcharaJkt,prySltyeroe jest holistyczne ujęc1e iproblemów IZldrOl\viai ohmo/by w kontelkście systemów ,kJuJJburowy,ch, nat:orrniast soc:j.O'1~ię medycyny iinteJ"lesuj,e~polecZlny kontekst tych
2JagadnIi.ień.Prece ;więkswści so'cjOJ1Qgówmedycyny dc;tyczą europejskiego
i aJmeTykańJski'e.gDkręgu kuli'urowego,a
~{)Ipologowie
zajmUiją się główme ,tradYCJ'Ijnymi systemami
medycznymi.
Nie !będę zartT.zymyw1ać się
nad znaną odmiennością pre£emelI1iClji
anJtTOIpol'Qgiii socjologllii w zakresie
technik haJdiawczJ71Cih
13.
So:cjolQg~a medycyny wy!krrystaJ1iizowała się w Stanach Zjednoczonych
jako odrębna suibd)'lScy1phtna nieco wcześniJej niż aTIJtrolPologia medyczna - na ,poozą'1JkJulat 50-tych. W 1<9'59roku ,Amerylkańslkllie Towiarzystwo
Socj,ologliezlI1!eoficjaLnie Z1atwieI1dziłoSekoję Socjologii MedycY1ny, powstałą z niefo:nmaln1e 'istniejącego od 1955 r. Komitetu do SpI"aW Socjolo;gri
Medycyny. O żywotności nowej subdyscypli:ny
świ,adozy faM, że już
11 Oma'Wltając

~ema;t

'a'ritylkJUbu.

pollogJią

,soclj,oIlogię
ulZaseJdJnlroją

'medycYI!1Y

wylkra,C2Jalm nieoo

można

wy!1011lł011lylC!h

iS'ulbd)'1SiCJipl.:iJn,

:naltol'l'lÓJa\S(t

I\.IJg~lIJ[Jit()lWatl1ą suJbd)'lS<cy;p1i1!1ą

,zalsa:e1ni'CIZY

ItŻ lIla :naJSlZym gDUlrl[CIie

sJOQj1ooQgia medycy:ny

'Czy etnomeidycyny
,w Piolsce
j.(l.~t

i socjologią
meldy.cyny,
j'e5a;Clie mÓ!Wlić o i:s!trlli€lIl~u a;nJ1JI1qpOl1Qgili. medycznej

nie

'POZeT

pierwslZJe:kisre
po d11ugi,e:fakt,

pO

to

medyiOzną

ko

doil:>IIZe

'P~kJrótce
Jeldn'clikiże

'zwią;zJkJi.

między

all1tro-

dajuż

!;,oojdhJlgiJL

u.ż·Y1W'aIJ1Y .jes!t re'rlmllT1
.medical
sociology,
jCic!lJ1,alk'że, jaik
z:a.uwa;ży:ł
R.St'r,a1llis
GpartlI1Z:S1dkl~wtsł.lffi :l!9i7i6a,s. 9i8 - 919), ",sIOlcjlo'1oglia me'dyle'zna" TIlJQiŻ'e oonacrvać
:zaIrÓlw'n;~
,,iS'xtilo1()1~ię w meldycY'111e",
dak ,i ,,JSIOiQj():llo&;tę
medy.cy:ny".
P'OO811:mą I!Jliepre12

W

UiSA

Cj'lzy;jU1Jośb,i;ą 'oIb,diążony

d\eiSJt tetl1miiJn

mediJCal anthrorpowgy,

t1uma!CIZeil1i1u ;diosł!otWJnyun:
".aiTltir;Ojplollioglia
Il!u o "antrlOjpOilio;glię w medy1cytnu.e".

medYJClZna

",

lI1iiemrui'ej

tpOizos1tałiam

przy

iż lIlie

dhodzi

:z 'l.a\situ1Zielrerui:em,

omówienie
Toźnie
m'iędzy
anJtiI1qpOloglią
medY02'Jną
i sooj1o!Qglią
ziIła:],eźć w aTtytk:ulalch
V,. L. Olesen
0'975) i G·. M, Footena
(W75)
w 1n1teridy.scYiPL~n'alI"l!1JytmczalsI0iPi;śmie
"Sooiall Sci€il1iCe & Me di'ClilI1e".
13 S2lCIZJelgóbowe

medYJcyirly

można

Antropologia

medyczna

19

i e,tnomedycyna

w 1962 f. wł,aśnie Sek,c}a Socjologii Medycyny liczyła nai]wIęcej członków. W dwa Laia późni,ej zo.ngarnwwano KomiJtet Badawczy SOlcjologii
Medy,cyny przy Międzyna!rodowym TowaI'zysitwie Socjologicznym. Na
tak ,szyhką kalfierę omaw:ialiliejspecjaLności wpłynęły pr,zede wsźystkim
pDakty,cz:nezapotrzebowania zjeiS'tronymedycyny.
Jednakże socjologia medycyny, podobnie jak aTlitl'opologia medyczna
r01Z!wijającsię Jako nauka musowana, nie wYIPTaco1wałajesZJczespójnego
zes,połumłożeń rteol1etyczlI1J'Ich
(Ole5len 1975, s. 422). W,iększość socjologów
medycyny Ojpiienasię na pr!ek:umsolIDlkieh
ilmrnoeptuahzacjach T. Pa'_-;S,Y1S::l:
roJichorego, chorr'o!byjako dewiacji społecznej i meidy,cyny jako poc1systemu IspołeoZJnego(PalI1sons1951, s. 428 - 447) oraz na IpóźniejStzyohmodyfikacjach tych ujęć. Z doeiekani,ami nad z:achowaniami dewiacyjnymi
wiąże się koncepcja naznaczania społecznego (labeling,
patrz Kojder
1980). Podejmuje się próby skonstruowania modelu zachowania chorobowego, toczą się nadal spory nad definicją "zdrowia" i "choroby".
W Polsce soojologia medycyny, IW prZJeciwieństJwie do antropologii
medyczl11iejczyetnomedycyny,
jest już uZlnaną, olI'gamizacyjnie usamodzielnioną sp:ecjalnością. Is1Jniiejeoficljalnie od 1964 l1oku, kiedy powslt,ała
Pracownia SocjologiJi Medycyny w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN
oraz Sekcja Socjologii Medy'cyny Polskiego Towarzystwa Socjologiczne-go 14. PocząrtJkowooT'1entaają wiodącą była "socjolQgia w medycynie", badania-nastawione na bezlPośTednią użyteczność dla medycyny. Dopiero
w lartaah 70-tych rozwinęła się autentyczna socjologia medycyny, podjęto
sZierZiejzakrojone badaniapDoblelmów medyc:zmych jaiko zja'wisk społecznych. Zaczęto włączać problematylkę zdI10wia i cho:roby do badań makro·socjolo~icznych, Ipowstały pier'wsze ujęcia teoretyczne i zarys rozwoju
dyscypliny (Sdkołowska 1966, 1976a, 1976b). Na wymienienie zasługują
prace A. T1tkow .d~tyczą,ce zachowań związanyoh ze zdrowiem i chorobą
(Titkow 1976a, 1976b), próby :ZidefiniOlwaIllia
niektóryoh pojęć, np. zdrowia
w kategorriach fjwnkcjonalnych (Bejnamowicz, Solwłowska 1976), analiza
spoleczno-kultuI1owyeh determina'n't dewia1cji psychicZt."'1ycrhdolkonana
przez B. UramowSlką (1'976). WypraoowalI1o modele medycyny - jako
systemu społecznego (Bizoń 1976) i jako systemu wiedzy (Ur,amowska-Zyrt;o1976, 1980). Niemniej, jesZJcZJe
w 1976 rolk:uprof. Magdalena Sokołowska, kJtóra położyła podwaliny ,pod polską socjologię medy'cyny, pisała:
"Nie zostJa,łydotąd opracowane t'eoCIle1tycz:ne
z,ałoż-eniasocjologii medycyny
'w Polsce" (SOIlwłowska 1976a, s. 109).
14 O obeenej
talkt,

dOljITZlał'oIŚiC'ioflgaDliza1cyjnej

'iii od l'olkiu alkia:demilcikiego

11917'2!73w

omaWli!ail1Jej "pec:ja,LnośCii ,Śiwiadczy
:r~lsltytuiaie

Slza'wslkiego pll'()Iwa'd!zio.ne jeslt l1IaiUlc'zanie 6·oIQjol'ogi:i medycyny.

2·

m.

in.

SQlCijoliQg~i Un!i1WeflSyteitu
WaJr-

20

DANUTA

PENKALA-GAWĘCKA

ETNOM.EDYCYNA

Co oznaoza temmin "etnomedycyna"'? Wokół pojęci,a tego ,pEl1n!uj€
duże
zamieszanie, spowOldowane przedewszys1JkiJm f,aktem, że te. sama na!zwa
bywa używalna raz na okreśLenie przedmiotu badań, a kJiedy iJndziej wyłani:ającej się suhdyscyrpliny.
T,ermin, o ,kJtórryrrnmowa, paja!wił się już w rozlważania,oh nad amerykańską antlrqpologią medyczną. Ch. C. Hughes, omawi,ając etrnnmedycynę iW International Encyclopedia of the Social Sciences (19G8, s. 88 - 92),
ujmuje ją jako przedmiot badań :a:ntl'QPolorgliczJllych:
"Termin «etnomedycyna» będzie uży'walJ1Yw odn'iesie:niu do tych wier;zeń i prakty:k zwjązanyoh z chorobą, które są wytwo'rarrni lokalnej ku11J1..11ry
i któI'e nie są
wy;raźnie wyproWladzone z l'am ,kcmoe;ptlua-1nyohmedycyny nowoczesnej"
(Hughes 1968, s. 88). To Iprzedmi<lito1w€rozUJITlien:eetnomedycyny PTzyjęło się w ],ataoh 70-ty.ch w antrqpologii amerykańskiej. Przychyla się do
n'i!eg'O~. W. Lie'ban, 'u:znająrc,termin ethnomedicine za rów.noważny wobec
folk medicine, popular medicine, popu/.ar health culture, ethnoiatry (Lieban 1973, s. 1043). Również w przegląrcizi'e A. Colsonai K. Se.Lby (1974,
s. 246 - 249) e:tnOime!dy;cyoojesi tnaiktowana jlaJkoflragment pola bad.3ń aID,tropolQgiJimedycznej. Pod definicją Hughesa POdpi:9Ująsię też inni autorzy, IliP. G. M. F'oster (1;97'6,!s. 774). J,ed.naik ten sam Foster w innym
al'tJ'lk!ule (1975, s. 427, 430) lużyWlarm:tZJwy"etnomedycyna" w dwóch różnych 7Jnaa:lJenialC'h.
Raz odnosi ją dro systemów medycznych spaZJa zachodniJega kręglU kulturowego, innym razem rozUJmie etlJlomedycynę jiaJkopod. dział antl1'Qpologi:imedycznej, który wyrósł z da1wniejszych ZJainteresowań
badwczy ,illlstytucjlami medycznymi ludów "prymitywnyoh". Również G.
SimeOlJ1{1:972,s. 155) posługuje się ,teruninem, o ,kitórym mowa, w dwóoh
- znac2Jenilaroh:pewnej dziedziny kultury or·aiZsubdys,cY1phny antI'Oipolo.gicznej o. specybczne:j orieIlitareji i celach, odręhnej, choć czasem krzyżującej
Slięz (tn!trorpologiąmedyczną.
Kontrowl€lI'Sj,e semantyczne narosłe wokół terminu ,,'etnoml€ldycy.n'a"
uwidaczni.ają się jresZJczesilniej w kl-ęgu eUTopejskiich etnologów zdljmującyoh się oOma1wi'aJIlą
tematyką. Składa się na Ito szeneg przyczyn. NaJWJaŻrIlliejlSzą,jralk.sądzę, jest rosną.ca pot1:mz:eb1
wyłonioeni:a,gałęz'i naluiki etmolorgt1JOZlJ1Elj
(bą.dż dyscypliny stcvjącej na pogreniczu etno:1'O.gii medycyny),
!która orbe:j;mO:Wia~aiby
,ek.<1ploro.'cją
wyraźcie już wyodrębnione pole badawcze - medYicYll1ętradycyjną czy ludo!Wą. W Stanaoh Zjec1no'czanych
taka sub- czy int'endyscyp.hna (o ni:eco SZk'u"szymZJakresie) istnieje, jest
nią anlbr:olpo.loglia
medycZ!!lJa.N:ai1mniast w EuropiE, gdzie nie ma tradycji
łąozeIllia ,etnoLogii z ,naJUikamibiologicznymi, na:rodziny speojarłności, która
mus:iał3!by kOjlarzyć obiJe t,e perspektywy, Iprzehiegają z dużyuni tr:udnościamli..

Antropologia

med.yczna

i etnome-dycyoo

21

Pawyższe wywody zilust'ruję i uzas,a!dnię .przykładami dekliCliracji
i ,praikty1kibadawczej etnologów €iulropejskicl1.
Tenrnin "et'ThOlmedycyna"pOlja.wliłsię stosunkowo niedawno. E. Drobee (1956, s. 203) oIk;reśHłetnlOmetdyeynę Ijlal1m",p~zedłużEffiiehJi.61tOlrii
1?'edycy.ny w przestrzeni i cws.ie, Poni'eważ do o:bszaru jej badań nafeżą
ludy pierwotne (Naturvolker), jest ona .zairazem częścią etnologii". J,edlIlalkże defi:mieja ta racz·ej detklairoiWałaprzelmnania normaty'wil1e au:toIT"a.
niż !pTzeds:tawiała fakty'czny stail1 rzeczy. W O'stla1mJilch
liElitachznaczne'
.zasługi dLa uipOwszechnienia omawianego ternni:nu i dla IksZJtał,tawania
teąretycznych podstaw nowej spec.ja1ności położyło czasOipismo "Ethnomedj,z·in" ukaz'ujące stię od 1971 rQ,ku w HamoUlfgu. W artykule programowym ,otJwierającym ezasopli:smo,jegQ redialk'toIT"
naczelny, J. SiterJy, OikreśIa et110medycynę ja/ko intenxlyscyplinam.y obSlfla1',
leżący między etnogTla"
rfią czyetnolo,gią i medycyną. S:tM'Jierdza,ż,e et.nomedyeyna nie j,em ani
subdyscypliną medycYlny szfimLnej,ani ,żadną oddzielną dyscylpliiną na,ukawą (Sterly 1971, s. B; ta/kie Stemly 1974, s.609). PodOlbniie,jaJko "iJnteTdyscyplinę" z·ajmującą się medycyną IlIieooulkową (z .punikt,u widz'enia zachodniego lparadygmatu medycznego), definiU(ją eltnormedycynę tacy badacze, j'ak T. Hauschild (1976/77, s. 357), H. Sheiikh-Dil'they (1977, s. 302).
Natomiast, odwołując się do tego roz,umi:enia etnormedycyny, G. RudniJtiki,
W. SchieJenhovel i E. Scihroder (l977, s. 2 - 3) posług1u:jąsię oma'wian)'lm
teTfV1lunem
także w znaczeniu przedmio:towym: lecZilliotwiawszyS'tki!ehgiI'Up
ludnościowych, z wyłączeniem medYICyny naukowej. Autorzy, dostrZlegrając nieprecyzyjność i dwuznaczność terrmi;nu "etnomedy~yna", prOlpol1iU!ją
dla określe.nia suhdyscy:pliny etnolog:i.cznej inną nazwę: "etnologia medycyny". Piro:polzy.cjata zasługuj'e na .uwagę jako popmw.niejsza, nie llia- .
suwająca mylnych sikojrar'zeń semamtycznych 1r.. Posiada jednak niJkłe
s:zans,e w konkurencji z już z.akorzenioną nazwą "etnomedycyna".
J. Sterly w swyeth najnowszych arlyikuła'Ch (1976/77,
s. 370 - 371:
1978179, s. 15;~ - 154), z;dając sohie S1Prawę z istniejącyoh niejasności semantycznych, postuluije wyrame o::ldz,iielenie róznych znaczeń terminu
"etnomedycyna":
1) to, co jest przedmiotem badań - lecznictwo różnych grup etnicznych,
przekazywane z porkollenia na pokolenie; z wyłączeniem medycyny
akademickiej i innych wysoiko rozwiniętych systemów medycznych;
2) dział antropologii medy,cznej zajmujący się badaniem medycyny tra'5 D<Jdatlk,o,we
k~~mplika,tje :P'oIWiJldiUj-e !Il1i.e-jednciZJH.cJZ;:,\o,ść Ikoi:lidylcjj
samej medycyny, w kJtórcj p(mad aspektem po.znawczym dominuje aspekt praktyczny
(;medycyma jalklO naukl
I;:>ra!kltyclznaPrcllte1Z:
Uina:mO'wsika-Z)'1tio
im~&,IS. ,1813- 1i~'1; 119'8,0,
s. 74 - 77), Stąd też sam termin "medycyna"
bywa używa,ny bądź przedmiotowo,
bądź w znaczeniu odrębnej nauki. Dlateg.o termin "e1nornedycy;na" nie wyd<ljje s:ię
być najocJ.powiedniejszym na określenie (sub-)dy;S'cypiiJny naukowej.

22

DANUTA

PENKALA-GA

WĘCKA

dycyjnej (antmpologia medyczna zajmuje się wszystkimi systemami
medycznYimi, łączrue z medycyną norwo1cz,esną).·JednoC'zeSnie stanowi
on mterdyscYlplin.arne poJe Jeżąoe pmniędzy ,antro,palOlgią s.poł,eczną
i kUlIJturową(czyetnolo.gią) a meid)llcynąi innymi naukami.
Do tych ,kono'ta'cji St,ertly dołącza t'l"Ziecią:
3) etno medycyna j1ako pewne k'rytyczne nastawienie bada\veze odwołujące się do wyty,cronej przez E. Husserla drogi ukazywania ludzkiego
Lebenswelt.
\
Jest to jego właSlne I1oziU'mienieatiIlIQlIDodycyny.
wynilkającc z p.rzyjęci'a
fenomenolo;gicZiIlej.pernpektywy bada'cz'ej, o ktÓl'€'] będzie jesz\cze mowa.
Zarówno J. Stel'ly, jl3iK i ilnJni autoif:zy (l1ip.RooniltZlkiet .al.) są 7.dania.
7Jeetnomedycyna moiŻ'e:już wkrótoe wykr)llStalizować się z inteI'dy-scyplinarnego poLa badawcmgo jako old:ręibnadyscYlplina. Jednakże Jej podstawy teot1e:tyoz:no-metodolo:g>iczne
nie wstały dotąd ukształto'wane. W różnych, niehcznych Z,TC'SZltą
olpr:al0owaniu,chmo:ź;na dostrzec WipłyWYpo3zcz,egó1nychkiel1unków etnologlilc~yiQh.Np. E. Drobec, ,związany Z2 szkołą wiedeńską, postulował l'ozwmięcie metody g,eo.graf:iJczno-historycznej
\V etoomedycyThie. Uznając ,joednaJk,
iż w olbrębile medycyny zapożyczenia
kLeIturowe odgrywały mniejszą rolę niż w i:nny'ch dZJiedzinach kultury,
dostrzegał celowość stO\Sowlanri.a
równi,eż 'innyoh metod gromadzeni,;) i porządkowania da:ny.ch.(Dwbec 1956, s. HiS,.203).
W latadl 70-!tych wśród Zia,chodiIlioeuiI1opejskich
badaezy zajmujących
się medycymą tT<adycyjną zarysowały się .g,eneraJnie dwa s1:Ja!l1,owUska.
ReprezeJl~anci pierwsz,ego, dążąc do pro\'v'!aidzeniastudiów porównawczych,
postuLują twoI1Zeni,ekatalogów symptomów chorobowych, bądź sami próbują joe opracowywać. POSfUg,ująsię przy tym pojęciami i kategoriami
medycyny zaohodiIlde'j(Sch!ieJenhove.l 1971, s. 123 i nast.; Sheikih-Dilthey
1977, s. 302 i fiiastt.).PodCijście rt:alk,1e
poddał ost1'ej kiryty,oe J. S1Jerly, podkreślając, że pozwala ono uciliwydć ty lka te zja'wislm, które można roztPo~ć z pUlIl:ktuwiJdz,enia naukowej medycyny. Auto.r Qpowiada się za
fenomenologioznym badaniem zj,awiSlketnomedycznych. W swoim ujęciu
"rozumiejącym", wyprowadzorn.ym z HLlBISer1owskii:cJ
koncepcji Lebenswelt,
porządkuje zjawiska związane ze ZJdl'oiwLem
i ohOt1obąw ilch ścisłym odniesieniu do ludzkiego bytu (Dasein). Sterly'ego nie interesuje obl'az cho'Toby i jej przebieg, a raczej sytuacj'a chorobowa, "byoi.e cho1ryan". Podkreśla, że sporządzony pr:zezeń wykaz - .,IJ>orząde,k
etThomedy·cyny"- to
nie jakiś index ethnomedicus, jego itema1y .pozostają w rzeczywistej relacji do ludzkiego istnienia (Sterly 1976/77. s. 369 i nast., 392). Koncepcja
reprezen10lwana pf'Zez Sterly',e,go jest w duż'ej mierze zbliżona do cmicznych ujęć etnona'ukii, 00 zauważa ZlI'esmą sam autor.
Spory wokół etnomedycyny, jak w~dać z powyższego omówienia. toczą
się przede wszystkim w niemieckojęzyczmym kręgu etnologów eUl'Qpej-

AntTl}po!olgia

medyczna

i etnamedycyna

23

skich. W RFN etnomooycyna, tralk1Jo·wanaJalko iintel1dysc)'IPhna,'Uzyskała
w ostatni·ch latach znaczną s.amodl?idnoŚćorganizacyjną. Św:iadczy o tym
aktywna działalność Ar.beiitsgl€meiJnschaftEthnomediz.in. ktÓIie IPClwst.a10
'w 1970 1'. W Hamburgu z ini~Jatywy J. Stenly\~\g'O(;pó:źJllIi.ej
zostało przeks7Jtałconew AI'beiJtsklTeisE'bhnomed:iziJn).TowalTzystwo wydaje wiS1pomniane już interdyscY'phna1rne czasopismo, z międzynarodowym ze~połem doradozym - "Ethnomedizin". PubLiJkuj,erównież selTię wydawnriczą "Beitriige zur EthnomediziJn, Ethnobotarn:ik L1indEthno2joologie". Od 1973 rok,u
organi:l?uje spotkania specjalistów z różnych dziedzin. - inter€l'iu,ją·cych się
problematyką etuomedyczną. I tak np. międzynarodowa k0nfieITenoja,która odbyla się w Hambul1g.u w 1980 l'ok,u, IPoświęcona' byla wzajemnym
odd:maływaniom medycynytmady:cY'jflJej i szkolnej da\Mniej, obecnie i w
~pektywie
przyszłości. StowarzYL9zeniapodobne do hamburskiego i ściśle z nim współdziałające powstały również w HeiJc1eilhergui w KoJonii._. Arbeitsg,emeinSlchaft Ethnomedil?irn:w HeideLber:gu wydaje od 1978 r. interdysc)'\plinalTne czasopismo "CUTaTe", pubhku.ią·ce malteriały z ZJakirtesu
etnomedy.cyny, psychiatrii tra'!ls:kiu1tu.roweji poJmewnych dzJi.edtziJn.
Wyda,wcy pragną stymulOlwać diaLog między przedstawkielami nauk społecznyoh i medycyny, a dyskusja t.a ma dOjpOlTIóC
w l'ealil?aoji celów pra.1<ty.ozny.oh- włączenia elementów medycyny tiradycyjnej do ,programów'
z.dtrQ\MOtnych
w krajach rozwij~jącyoh się·
Zainteresowani.e etnomedycyną winnych
kr,ajaoh europejskioh nie
osiągnęło tego poziomu, co w RFN. Omawianą prob1ematytką zajmują się
naukowcy we Włoszeoh (A. ScaI1pa,który wydawał od 19·67 r. czasopismo,
ohecnie już nie ukazujące się - "Etnoiatria"), w Rumunii (szczególnie ni·eżyjący ,już V. Baloga), na Węgrzech, we FTancji, w krojach skandynawskich. Czynnikiem stymu1u.ją.cym za-int~esowania etnomedycyną są
niewątp1iiwie .przedSltawiJonejlUżwyżej iPl'zeetsięwzię.ciaŚwiatowej Org.runizacji Zdrowi.a. Orientaaja z,miJerzrującado włączenia praktyków medycyny
tradycyjnej wprowadz,cme a;keje zdrowotne przy.czynia się do wzrostu roh
przedstawicieli nauk spo}ecZJnych,a zwłaszcza etnologii. Etnologia europejska w większym niż dotychcms stOpniu n~biera chaiI'akteru nauki
stosowanej. Od kilku lat I1Jl. w Heidelberg:u, w Instytucie Higieny Tro·
pikalnej i Zdrowia Puh1icznego. Wipl"owadzonokursyetnomedycyny
dLa
lekarzy.
Oddzielnie omówię zainteresowania etnomooycz.ne w Związku Radzieckim. W etnognafii radzieckiej nie zaznaczyła się, jak dotąd, tendenCJa
wyodrębnienia samodz,ielnej sLIJbdyocyplinyz,ajmującej się omawianą problematyką· Badania nad medycyną tr.adycyjną prowadzone są w ramach
etoografii. Niemniej, .podejmowane ostatnio :próby sformułowania pewnych założeń teo·retycznych i wskazań metodolog·icznych odnoszących się
do badania medycyny trady.cyjlnej świ·adczą o wzroście zainteil'!e50wań

24

DANUTA

PENKALA-GAWĘCKA

tym drz;iałem~ultury. Dowodem na to są równi,pz coraz częściej Ol'g.anizowa:ne,~onferenej'e naukowe pośWięCOIIW
·ptnom'?dycynie. Nip.w 197:'>~OIk:u
w Leninglf.adzie odbyła się ogólno!kJra,jowakonferencja na temat etnograf'i1cznychaspektów :badania medycyny 1udovv'lej(Bromley et al. 1975).
Badania nad medycyną tTadylcyjną mają w ZSRR sil:p.,iezaznaczony
a:spekt stosowany. Dąży się do wykorzys'tania tyoh środków medycyny
tradycyjnej (ZJwlaS'zlcZJa
lelków 'l'ośli'l1lIlych),któr'e nowoczesna medycyna
UIZl1laj,e
za raejonalne. Postulowana jest ścisła współpraca między etnografią i medycyną, :prowadząca do wYi~rycia i zastosowania wa:rt'o'ściowych
leków tradycyjnych.
Jednakże n~e pomija się również celów czysto poznawczych - badania medycyny ludowei j,ako w,ażnej częśoi kultury kiażdej wSiPólnoiy
l'iUnicznej. WyJ:;ażny nalciSk kłJadzie się na €Iwolucjonistyezne studia nad
mooy,cyną ludową. G. P. J1llirowlew(;1:975, s. 5 - 6) wyróżnił trzy główne
etapy rozwojowe medyeyny, -którym odpowiadają pojęcia medycyny ludowe1j, medy'cyny tlfadycYijnej (systemy medyczne wyłożone w fo:r:mie
pisemnej) or.az medycyny nauKow;ej. Naj'Wa1żniejszą publikacją dającą
przegląd problemaJtyki, pewne ustalenia tenminoJogiozne i wska7.ówki
badawcze, jest artyikJuł J. W. BTom].eja i A. A. WO!f<)'llawa,
zami,eszczony
w "Sowietsbej Etnografii" (1S76). AU!torzy wydziela.ją aWlie warstwy
medycyny tradycyjnej: "tradycyjno-ustną" (opartą na przekazie ustnym;
odpowilednik "medytCyny ludowej" w znaozeniu wąskim) i "tradycyjno-pisemną" (o dużej roli prz1e,kazu<utrwalonego na piśmie). Bromle.ja l WoTonowa interesują pTiQ;Cesy
rozwodlu medycyny. Medycyna t'radycyjn0'il'iseimna, ~wiąrhana zpo'Wsta:niem cerutrów cywilizacji, wyłoniła się, ich
zdaniem, z tradycyjno-'ustnej. Później ohie, istniejąc obok siebie, wzaj<emnie oddzia,ływały jedna na dI1ugą. Ostatnim etaJpf'm tego procesu rozwoJowego Jest pOlWstaniemedycyny 'na'uik'owej(BromJej, VOTo'nov1.976, s. 5).
Autorzy IPostulują taikż'e badanie "powszechnej wiedzy medyczlllej" po\Szczególnych współtczesnych etnosów, tego, CQ nazywają ich "obliczem
one.dYClznym".Na owo oblic:ze skladają się trzy warstwy: medycyna tradytCY'jno~ust:na,tradycyjno,pisemna, el'ementy medycyny naukowej. Występują one w różnych pI"orpoT'cja<ch,
jedna z warstw ('rup.medycyna tradycyjno-pisemna) może w danej kultune w ogóle nic być repl'ezenbowana. Tę złożoną całość, czyli medycynę ludową w szerakim znaczeniu pro..
ponują autorzy okr,eślać terminem "etn:omedycyna" (Bromlej. Varonov
1976, s. 8 - 9). Niektóre spośród ustaleń teQlI'etycznych Bromleja i Woronowa mogą być z poiŻytkiem wy1korzystane ,w badaniach etnomedycznyoh.
Na uwagę zasługuje wyodrębn1e:nie dwóch warstw medycyny tradycyjnej, bazujących na różnych środikaeh pn~ekiazu, jalk również postulat ba..
dania całościowego, wspókzesnego obrazu potocznej świadomości i prak-

Antropologia

medyczna

25

i etnamedycyna

tyki medyczmJej poszczegóJnych ~łJeczeństw. Na,tomiast za:strzeżen~a budzi stooowa:ni:e!przez badaczy rodz['ecIkioh ternnmów ,,~acjOin:a1ne"i .;ni,eracjO'l1alne" w odniesienilu do pJ'IZ!e'jalWów
meidycyny tradycyjnej. Oweślenri.·ate, .jiaJkwynika z kontekstu, odllwwiadają penwelkJtywie medycyny
TIowo;e-zesnej(Brom lej , Vo.ro'l1O'v1976" s. 13).
Na zakońrczenrietej częśoi r0'zwCłlŻańIlIaleiał,oby powiedzieć choćby kilka słów o stanie badań etnOtmedy.c:zn~chw Polscf'. Chociaż zainterh"lOWaniapalJskim lecznictwem ludowym mają sto'sunikorwo da'w;ne tradycje,
literatura dotycząca tej problematyki jest niepelna, w większ.oś,ci :P.TZYczyn:ka;rska. Medycyna ludowa porostwa do dl7.Jiśdzi,alem kult'wry bardzo
słabo opracowanym w polsikiej etnołJogij,i16.J!edną z ważmych przyczyn
tego stanu rzeozy jest niewą't!p!mwi'edort;ychczasowy braik z,a,po'tTzebo'Wlan'ia praiktycznego nę emologi,cz[}!eanailizy lecznidJwa ludioweg,o i potooz,nej
wiedzy medyczmej siPołec7.Jeństwa.J,ak wsilmzywałam, wystąpienie zapotrz.ebowania ze st1rony medycyny na ek,>!pelrtyzysoc!jologiczne dotyczące
zdrowia ichOiroby dO!prowClidJziło
do wyłonienia i rozwoju pol~~iej socjologii medy,cyny. Do ni,edawlna le~c€'wa~ona przez medycynę oficjalną medycyna ludowa, a Zlwlaszcza ziołiO!l'eczni'Cbwo,
za'czyna zdobywać u7Jn!aiIlie
dla swego ,,~ra.c'.ionałI1Jego
jądr:a" w ooraz szerszy oh ik,ręgaeh leikamy i farmakologów. Mo'ż'na więc mieć n!ald7J~eję,że z:ro'Z!umLain,a
zostanie potTZleba
przJ€lprowadienia wycZl€'J1pujących,kornp~eksowych studiów nad medycyną ludową w Po·lJsoe.
Etnololgowi'e polscy mają obecnie ni€lwielJbe możliwośd prowadzenia
badań e1mo.medy'c7..llY'ch
poza granicami kraJu. Być może i w POUsce,choćby pod wiPływem wzmiian:kowanych. JuŻ nowyoh konc€lpc'Ji Świat0'we j
Org.am;ilz.acj'i
Zdrowia, doce:ni się oelowosć współ:dz,i.ałarnialeka,rzy wysyłanyoh do pracy w krajach r0'2Jwija;jącylOh
się z etnologami.
JeŻRli tak przedstawila się slt:an baJdań .etnomedyczmych w PoJsce. mo,żna się sł.us2Jrri:edomyślać, ż,e tym ba'I"Id.Zli.ej
brok OIprtacowań teoretyc.z.n.o-metociolQgi!Clznyohz tej dzi:edzi;ny. Ref1eksj1ateoretyczna nad omawia:nym
zespoł,em za:gadrrień zupełnire nie była dotąd w etnologii polski,ej Wizwijana. Nie upows7;eohniło się llilwet samo po!jęcie etnomedycyny. Zywiąc
nadzieję, że etnomedycyna zdOlbęd~!esohie stoIpniowo i u IlIa!sl'ację bytu.
przedstawię poniż,ej pewne ;PT'olPozycj,e
teoretycz.no-<metodolog'i'cZJneVol odniesieniu do badań etnomedyc'Zlly1Ch,prqpozycje, które oczy'wiśei€ nie są
w żadnej mieme spójne ani wY1czerpujące i z pewnośoią wymaga:ją do!pracowania OTJaZ
,prraiktycznegosprawdzenia.
1

16

,zna.mielIl:ny jest

fakt.

i,ji; w nowym

0lpraOOW03I!l1LU
sy;nte1Y'Cl.DY.m

Fran!kowslka, Papro:t:ka, 19181) poświęcono
st'rolll w <lJ'l.JylkJU,I·eo wi,etdzy ludowej.
Siki

(Bij'enrmiCIJm,

l11€ldy,cYJ1lie

etn(~g!rafj~iP,olWaedwle

.kL'lka

26

DANUTA

P,ROPOZYCJE

PENKALA-GAWĘOKA

TBORIETYCZN

O-LVL.E'DO
DOLOGICZN

E

J,aik wynika z pr:zedst1awionego prz.eg'lądu zakresu, załoteń l praktyki
badal\vicz.eijanrtropollOigilimedycZJnej i e'tnOimedycyny, nilc wyipracoW2,no
dolj;yahczas odrębneij teorii i metodologlii badań etno:medycznych. Badacze
stosują implicite lub - rzadizieli -- e~plioi1Je teorie i metody różnych
Ulklielmnkowań elmlOliO!gicznyoh,
bądź też odwQłują się do ogólniejszych
założeń filozoficznych (nip. f'enoilllenolOigiellnylCh).
Jednym z możliwych sposobów tiraktO'wania mateI1iału etnomedycznego jest, moim zdaniJmn, zalstoso\vlanie pewnych ustaleń i pojęć epistemologii marksistowskiej, a w szczególności - marksistowskiej teorii kultury, wypmoowywanej w poznańskim środowisku metodologicznym. Zdaję
sobie sprawę, że nie będzie to ujęoie .pełne i mdo,walaj.ąJoe,m. Ln. dlatego,
że teoria taika dopilero .się rodzi. Nile mogę prz.edstawić w tym milejscu
szczegółoWlo założeń teorii i wyjaśnić wszystbch używanych w jej ramach pojęć. Czytelnik może je ZJnaleźć pnz.ede wszystkim w pracaoh
J. Kmity, a takiJe A. PaŁubiidki1ejli inn)'lchćl'llJtorów z tego śI'odowiSika.
Spośród ustaleń teoI1ety:cznyeh"sZJkJoły pOlznańsbej" precYizyjne rozróżrIllieI1Jie
sfery świaidQmości i pralktylki społ,ecznej (tradycyjnie zI'esztą.
]alk witadomo, lwycdrębni1anyeh w myśli marr'ksi:stowSkiej)oraz konoepcję
7Jmian społec:zmo-1kuH'lllrO!wycih
uważam za sizcz,ególnie przyda1me w studiach z zakresu etnomedycyny i - szerz,ej - w badaniaoh etnologicznych. Wyraźlne wyodrębnie?1e świa:domości i praktykii spolecznej pozwala
uniknąć tlak częstego w pI1a'oaohetriogr.ailicz:nyoh mieszlania reglUł kulturowych i faktycZJni,e wykOO1lanyc.hczymnorSci(pI1ZJezte reguły wyznac'zanych). Z kolei wyjaśnianie zmian społeczno-okultUirowych w terminach
de1.ermitna oj'i funlk1cjonalnej i genetycznej, chalrakterystyczne dLa materializmu histOlry'cznego, może znaleźć zastosowanie w badanill przemian
medycyny tradycyjnej czy l'Uidoweijwskut>E:jk
oddziaływ,ań medycyny nowOlczeslnej.T,en typ wyjaśniania maiŻe być również przydatny przy rozpatrywaniu zmian endogemnYlOh.
W ramaoh praikty!ki sołlecznelj wyrróżnia się, jarko jeden z jej typów,
pmktykJa medyczna. O odrębnym typie pra:ktykii możn~ mówić, jeżeli
pełrni ona oikreślO1I1ąfunkcję obiektywną, czyli odpowi'ada na okreś.lony
roIdz:ajzapotrzebowania obiektywnego. Obiektywną funkcją pm:ktyk'i medYiC:'?Jnej
jest reali:zowanie pewnej wartości nacz'?lnej i wartości je] podporządkowanych, które wyznaczone są przez przekonaniia normatywne
należąicc do odpo'witedniej fommy świadomości SPOłl€CZnej- społ,:,czne]
świaclOlmoś'cimedycznej. Tą wartością naczelną jest zdrowie. a wal'bości
pod:porządikiowane jej instrumentalnie
- to sensy (Kmita 1973a, s. 22;
Kmita 1975a, s. 24) poszc:zJególnych czynności medyc:zJnych. Oprócz prz.eIwnań normatywnych wyznaczających wartości, w skład spolecznej świa1

Antropolog'ia

medyczna

i et:nomed.ycyna

27

domości medyczne.j wchodzą także pr-zellmnrnia p - zwane czas2!m dyrektywałnymi - określają.ae sposób rea1iz,a,cji Donośnych celów (waTto~
śiCi).Te ostatnie prz:E'ikGuania,któI1e mogą być werhali:zciwalne w post-alcl
o'dpowiedinich dyrektyw czy reguł, tworzą Wliedzę medyczną. Wiedza ohejmuje okreś1ony ze:':,J,ółregluł kul,tul'owych oraz przesharuki tych r·E!guł.
Należy nadmienić, źe niektó:re Z owych dyr,elktyw wyznaozają czynności
,r..astawioruena interpretację 18 (są to tzw. reguły ~l1teiI1pr'et~cji
kulhlir()wej.,
wy.rażająoe przekonania, któr'e należą do sfery kJuJtury symbolicznej)
Jako przy.kbad m(}gą sł,użyć l'egruły wyznaCZlając't czynnOiŚciz Zia~CI1esu
tzw
lec:oenia magiczno-lfleligijnego (np.: "Aby wyleczyć ból głowy, tr:oeba pmypiąć do czapki amulet"). Inne Sipośród omawi,anych reguł, zwaine .tecrhnolo.giczno~U'żytJkowymi,wyrażają przekonama naJeżąc€' do skry kJultJuTY
techniczno-'użytkowej (F'a1wbi:cka1975; Krmit:a 19'i5b, s. 86 - 89) 19.
OmaWli1ająctradycyjną ~połec'ZI1ąświa:dOimOiŚć
meidylcz.ną danej grupy
nie trzeba rekonstI1U0WiaĆpełnego zespołu regluł bej dziJedzjiny kultt.lry
Nie byłoby to alni możl1we; ani celowe. NaJ1:l():mi:ast
e1;<nolO1ga
będzie interesowała ta ważna część wiedzy meidy.c7inej,ktÓfrąsą pr~}ai11Jki dYil1ektyw
określających sposób rea'ltzacji oidnośny,ch wair'tości. Należą do nich koncepcje zdrowia i char,olby/przyczyn choiI'Óib,zapohieganra im ileczerna
Przy tym tI1adycyjna wiedza .medyc:zma jest zregruły ści:.C§le
splecion,a
z przekonaniami religijnymi. Nie można pominąć w l:adaniach tak częste l
i silnej walorYizac'jiświartqpoglą:dowej omawiiamej 001I"my
świaidomości SIpOłec:znej. Bo.1egaona na łą:czen~u wartości bez,pośrednio Ulchwytnych praktyczni.e z nadrzędnymi wartościami świataPQg,lądowy:mi za pomocą odJpowiled.nich pr:zeikonań dyreikty!wao1ny,ch.Realizacja wall"'tośQibP.zpośredn:io
uchwytnej praktycznie (jaką j,est n,p. wyleczenie ohOO'Oby)uzyslku,jew ten
sposób doda1lkową motywację. JednalkŻle nie za'VSiZemotima usbałic, ozy
mamy do czynienia jedyni,e z walo.ryzacją świaitO(po.glądowąpo:sz.czegól11 J'Ulk pilsze J. KJlntita {1:97'S, s. (3); "OhQdz;i tu o 'przełkiclna:nl1a poÓęte na wZÓlr
sądó:w ,w sEwlsde logicznym
(,llie w,ś sądów w sell;>ile p6Y1<.lha[QgilCrzJI1:JI1m);
faikit w pełm
:-lwiaidJcm~elji,c~h akoelptaiCj,i prz.et: Ipo,SIZ;czegó1ne j.edił1Jootlc Iltie jlest WaDUlnkJl'em n:,ct:będny:m i~h identy,filkJaajii, pOldiolbinie też sPQlsób., w ja,k'l tVJli}l'Zą sys,wmartY;ClZ.:lleoabośdi, nie jest odwz:xOW'ail1liem ich św,i:aidOlme~o IPc;r;ządk1{JI',vaJll:iJa
P11Zez PCS'71~z~ó,lne
}ednos'tk i".
18 W~llUJt1Jki'em ni,eZJbędnym 'WY1&tąpienia .ef'elkt'Óiw oiJtek,tywmy'dh tych cZYl!1n()~Cil
jest istnienie
przekonań
pl"Zyporządkowujących
ty{ll ezyruw~ciom,
za pośrednict~"em reguł interpretacji
kulturowej,
odpowiednie
semy kulturowe.
Nie jest na·
tomiast ko.nieczne istnienie
obiektywnych
prawidłowości
łączących
daną czynność
L
jej efflkitern (w'arun~k iten JEISIl !!1IiielZJbędJn,y
iW ipnzy1.paldiku ,czy,:'llllGIŚ'cli
!WY1Zln:.lICIZJ:lI:l)1C1h.
przez reguły
technologiczno-użytkowe).
Patrz:
Kmita
1973'1, ,. 27 i nast.;
1978.
s. 64" (b.
19 Nail,t.'fi:ywYijaśnić,
że kulturę
tr~tuję
j.a!ko wSIpół f;ulnm s w i'31dc'llnooi.'iS!Polecz.tlej (pa1Jrz flip. Kimi1ia 'W75':>, s, 86 - 87; Palu.b:ic!ka \.915, 'S. B3j Z<.lJtlemmedycyn",
jak.I)
pewna 'dziedzina kultury,
je.,! formą świadoma,ści
:>pD~eczru:lj :'i.m;'x~j,onalnie zw:ią!ZJ.·
ną ze s,po1,eJctzJnąpm'kty!ką medy.c.zmą.

2H

DANUT A PENKALA-GA

WĘCKA

nych wartości be1z,poŚJieidnio-praktycznych, czy też przekazy światopoglądowe - magiczne bądź religti.!jne - występują :równolegle z pI'iZeslarukam;
pochodzącymi
z pQ'toozmego .doświadcz'eni'a, j'~o prZJe.słanki dodatkowe,
~mpliJk'U!jąceodjpOWlioeidn~e
przekonania dYl1'!ektyw a,lne. Talkie ścisłe zwią;:zJki
świaWipoglądu z potocznym doświadczen'iem społecZJnym są oha,rakterystYCZTlie dla społ'eoZJeństw trarlJ'lcyjnyoh.
WSlPomina1,am o I'Iegułach "dY1I1ektywalnych", które wyznacZJCliją:::posób
reahzaJcji wartości, a zat'em dkireś1ają ezynności prowadzące do zamiel"IzonYJchefei.kitÓiw.Czynności wy:anaiCzane !przez reguły z zakTesu społecznej
świadomości ill'€Idyczn.ej nal'eią do d7JLedZ\inyspołecZJnej praIkty,j<Jimedyczne.j. ROZJpat'l1ują!Cpraildykę medyczmą należy prz.yjąć założenie o racjonalności 20, wedlugktómego jednostka ~pOiśród możliwych czynności podejmuje czynnoś'ć naejonalną, tj. taiką, która prowadzi - zgodnie z wiedzą
tej jednostki - do reiZ'llltlatmmalkisymal,ni'e preferowanego (czyli do realizacji w,aortooai maikosymainie preferowanej,
będącej sensem danej czynnOiŚcira'oj'onalnej). T,aiki.e rozumienie ra.cjm1alno,ści nie ma nic wspóLnego
7 tak tY1Powym di1apiI'lalctJra!k1Al,jącycho medycynie
ludo'wej rO?Jróżni"2!l1iem
czynności i przellWinań "raojoIlla.lnych" i "niel1a.cjo.nalnych" (czy "i:rracjonalnyah") z punktu 'v';l~d7Jeniamedycyny na-ukDwfj. Sens owego p.:>działu
negOiwlał m. in. H. F'abr,ega, pisząc: "wyjaśnieni,e, jakie of'eruJe podmiot,
JUoŻiebyć uważane z.a ",acjona1ne», jeśli jest ono zgodne z prawami logiki,
niezależnie od statusu epistemologicznego
przyjętych przesłanek" (Fabn:,ga 1974, s. 25).
W ramach ~p()ł'ec;z;nejpraikty1ki medycznej można z reguły wydzielitwarstwę Sipr1Of!esjonahz:ow,anąomz drugą, o nikłym sto'Imi.u profesjonalizaJoji, w.k!tól'ej partYlcYlPują, w większym czy rrm.ie}szymstopniu,
wszyscy człolnkowie glnuiPY. Należy zwrócić uwa.gę na zmam.ienny dla społe<meństwa tl1a1dy'cylj[1Jegofalkt, iż Tlehgia - w du.żym stopniu za p,)średlI1iiOtwemlpirzekonań nal1.eiŻą'cychdo obycz'ajtowej dziedziny kwltury - f,unikcjonu,je jaJko społieczno-suhleiktywny
regulator praktyki medy.cznej. Ponadto n:iektóre ozynności o sensa'ch leczmi!czych wykonują również przed-o
stawiciel.e pra!ktyiki religijnej.
Niewątpliwie flUnkcjotnalizm jest tym kierunJkir'm etnolog i'cznym , który
najW!ię:k.szy wJdtaid w budowę t'eorii zmiany spoleczno-lkult'llTow2j. Ale
funikcjo.nalny model zmiany z W1ielu względów okazał się nie w pełni
Z'aidow.alający. OSibaltlIlfio
p€'WlI1enadzieje pokłada się w tworzonych tzw.
ko:nfbkiowych modelaoh prnemian społeczno-<kultuJ"owych oraz w marksistowskiej teorii rozwoju społecznego (paluch 1976, s. 260 - 277).
20 Zalo'żenlie
to pnzYljmuję z,go,din;,eZ marksistowską
dyre.k,tywą ra'cjcnali'·wwan.ia
'diz;iał'ań l:uidiZ1k<klh
p:r:zy baidan~'I.l W~z€i):k.bchzjawis.k społecznyeh. Zał,ożeni,e u racjQna,lnośoi ma charaikiter iide<łJ~iza:CYljny,
bierze bowiem pod ·uwagę jedynie w.i€ldz.ę i nurmy działającegu,
nie li;wzgllędfllilając ilnn.ych czynników, k!tÓH' m·ogą wywietr'ać wpływ
na dział<łJniie(DQPioilJs:kii
].973, s. 2,22- 2-24; Kmi·ta 1973a, s. 15 - 22).

Antropologia

medyczna

i

29

etnomedycyna

Materializm historyczny proponuje wyjaśnianie z.mian k!ultury w terminach determinacji funkcjonalnej i genetycznej. Zgodnie z tym ujęciem, akcept1acji społecznej - ulpoWSlzeohnieniuulegają przekolnalllia determinujące (w trybie subiektywno-racjonalnym)
działania względnie
efektywne 21. A względna efektywność przysłiUigu]etym działaniom, któ:r,e
są funkcjonalne w stosunk1u do aktualnych zapotrzebowań obiektywnych.
"Tak więc przynaleimość odpowiednich przelmnań do sfery świ'adOimośm
społecznej (ich akceptacja społeczna) tłumaczy się funkojonalnośiCią działań (... ), któryoh kontekst subiek!tywno-racjonalny tworzą owe PfiZ2konania, zaś fun:kojonat1r10śćta z l{iQ:leitłumaczy ich efektywność" (Kmita
1978, s. 66 - 67). Upowszechniają się zatem przekonainia determinujące
działania bardzi,ej funkcjonalne w stolsu,nkudo poprzednich. Wszelka zmiana w sferze świaJdomośiCispołeoznej jeDlttlakże uwa!r'unkowana ,genetycznie: nowe, prrzeI)l~kającedo świadomości społecznej przekonania muszą
powstawać w określonym stosunku do przekonail dotychczas akcepto·
wanych. Muszą w jakiś sposób (choćby przez negację) nawiązywać do
tego, co Engels nazywał dzi,EdziczonYim"mat'ElI1iałemmyślowym" w obrębie danej formy świadomośtCisipołecznej.
Ujęcie manksistowskie uwzględnia również Dolę cZYiIJ:nika
indywidualnego w rozwoju kultury. Niez.będnym ,waTUiI1lkiem
tego, aby dkreślone
przekonania przedostały się do sfery świadomości spokcznej jest fakt ich
uprzedniego respektowania prz.ez poszczególne .Jednostki. Jeżeli jaJkies
przekonania stopniowo prz.est'ają być fu,nikcjonaLne (\vskutek prz:ekształcenia warunków obiektywnych praktyki ~polecznej), zanika gwarancja
efektywności indywidualnej tych przekonail, respektujące je jednostki
coraz ozę.śoiej nie osiągają zamierzonych oelów. W tej sytuacji dla zaohowania I'acjonalności działań niezbędne są innowacje. Mogą to być inI1Owacje za,równo endogenne, jak i egzogenne. Boleg'Rijąo[}Jena stosowaniu
nowych przekonail dyrEJktywalnych (nowych sposobów dz~iałania dla l1ealizacji dotyehczasowych wartośoi), albo nOlwych przekonań nOlI1matyw-·
nych (przyjmuje się nowe <celeniezm.ienJia,jąc spOlslolbówich realizolwania), bądź teź na zmianie i j,ednych i drugich. "Innowacje, które spełniają
waJil1nJkideterminaeji funlkejonalno-genetycz.nej, iCtzy'lisą nowymi, .za,stosowanymi w pralktyce pr21ekonanilami(wy,artylku;~O'W!anymi,
bądź nie), bardziej funkcjonalnymi od dotychczas reslpektowanych powszechni'e Ocraz
pozostającymi z nimi w gienetycznym ZJwiąZJku,
przedostają się do świadomości społecz.nej" (Kimitla,b.r,w., s. 122).
21

Wz,g;lęldJna e!elk:tyrw:llość

tów

z przElW!idywa,lJYlmi.

nań

wy;znaic1ZJa!iąlcych

dJ2iiaŁań clz,JJa'cza

11r2idba
działania

dodać,

że

w,Z)g;lędl1ie

w4g;lędllą

załażenie

zgodinc>ść

uZYlsik'allly'c'h

o '31k<!)eptalcj1i Is:połeozmej

efektYTWlne

jesit

jeclny:m

ze

efek-

pnz1elkio-

skŁaclJni:ków

K1z,wi'lliię::'ia ,zal""lldnlilclz,cd ibezy !malterklIHzlm!U hlil<jt:oir)~CZI)JIelg,o
- itelzy 'O detlEmmilna'clji
dCmO&2i
społl~clZlllej
przcrz
warunki
obieik'tyw~1e
bytu spcłeic:z.ne,g.o
(Kmdta
s. 66 - 67).

IQWli1a1978,

30

DANUTA

PENKALA-GAWĘCKA

Jak sądzę, ów wei,erow,;:my pdkrótee, fwnkojonalno..,genetyczny model
zmiany kultur:owej mógłby znaleźć z'a'Sto;suwani,ew badaniach etno1a.gicznyoh, w tym rÓW'l1!ieżetnoilledyc?lnych, dla wyjaśnienia zaiI'Óv.'IllO
zmian
egzo,gennyoh, jak i endogennych.
POWJ'óómy j.Bs,",C?le
do zarysowanego w poprzedn~ej części rozdziału
~pOlI'umiędzy prqpagatorami podBj,~iciaemic i zwa,lennikami ,per~pektywy
etic w baJdaniJalohetnQlogiJc7mych. Ujęci'u emicznemu bardzo Wieka je~t
S'tw01~zonapr:cez F. Znanieokiego konoepcja współczynnika humClnistycznego (Znaniecki 1922, s. 90 i później!SZepIIa,ce). Znaniecki przyjął w::półczynnik humaJlllistyc7myjako podstawowe założenie kOlnoeptualizrująr.cwy-:
ja:śnianie w naukach hUlIT1!a.n:i\Sltyc7myah.
Ote> jedno :ce sformułowan tego
założenia metodolo;gicz:negD: "Badacz kultury, w przeciwiieństwie do uczon.ego-przywdnika, który strum się adilcryć ład wśród faktów empiryoznych,
całkowicie ni,ero1eżny:ch od świadomych czynnilków ludzJkich, stara się
odkryć j'Clildśład wśród faikrtów em,piryc7my:ch, które zależą oid tych cZyJln~ków, są prziez nie stwarzane i util"zymywane. Aby wypełnić to zacia'nie,
uj,muje on każdy badany przez si,ebie fakt empiryczny z tym, CJ nazwahśmy współezynni,1{Jiem humanistycznym, tj. tak, jak fakt tE'in ja wi się
tym jooooSitkom ludizJkim, które go dośw,iJa!dczająi używają" (Znanieoki
1971, s. 228). Udemz.a;jąceJest .p:odob~eństwotego podejścia ze stalJ1ow.1:.1kiem
repr.e.zE."nt{),wanym
przez "nawą etnografię" 22. Znaniecki sam nazywa swoją
koncepcję ,,11E'llatJiWizmem
historyc:zmYIffi".
Jaik wykaz.ują w swcwoh,pracaoh aJut{)rzyz .kręgu poznańskiego, założenie ~pókzynnika
humanistycznego może być przydatne przy wyjaśnianiu pew1nyoh fragmentów rzeczywistości społ,ecznej.Peri'1pektywę badanej glI'UiPYprzyjmuJemy np .. I1ealizują'c 7Jało:żlenieo racjonalnośd o:dwołują,ce się do wiedzy i wartości. UW7Jględnienie tej 'Perspektywy j,est niezbędne dla wyjaśnienia faktów podejmowania ok,r,eślony,c.h czynności
przez poszczególne jednostki. CharaikiteryzUljemy w ten sposób subiektywny kontekst okrteślony;oh czynności racjonalnych. Jednaikże, joak udowadniJa W. Sitek (W8D, s. 136 - 145)" ewontualna teoria op.aJrDana współczynniku humanistyc7JIlylffi jako fundamontalnycrn założeniu służącym wy jaśnia:nLu w na:ukiach społecznych, nie j,est w stanie wyja:śnić fadctu ro~p0lwsz,echniania się pewnych prz'ekanań j:ako elementu świadomości społ,ecznej o,raz - rZIBczywistYichrezul!tatów dziaJ'ań iludzkkh. Wyjaśnienie baZJują:ce na założeniu o współczynniiku humanistyeznym zatrzymuje się na
poziomie czynności podjęty!ch, nie obejmując czyruno:ścif<alktY'C7Jll'ie
wyko2"Z Ta
ostatnia koncepcja powstała znacznie poz11leJ, a niesłusznie uważana je-,t
novum. W ~slt8icłie
po1dejooie zwane "emlic.z:nyun" ma od1egł;e tradycje. M. Ha~TilS
(1968, s. 597) uważa za nie uprawnione
nazywanie omawianego kierunku "nową
etnografią" - jest to w rzeczywistości "nowa stara etnografia".

ZOl

Antropolo.gia

medyczna

i e-tnom.edycy1lJO.

31

nanych, zwykle różniących się od tych pierwszych, podobnie, Jaik obieik-tywne rezultaty dz~ałań lud~kwh mogą o:dbi~@aći na ogół odbiegalją od
rezultatólw oCZ;€lk~wanych
2~. Dla wyjaśnienia
wykonanych czynności ludz·kkh niez.będna jest chara;kterystyika ich ,obiekrtywn:ego. lrontekstu.
Uwzględnienie obiektywnych \'.narr"uIl!kÓ'w
praiktyt.1.Qi
,slpoł.eoznejj1esltw s~cz'€gólnośai koni.eczne przy wyj'aa'1·iaJn.iiu
takich zjawisk, j,ak U1powszechni1anie'
określonego systemu przekonań w danej grupie (Kmita 1973b, s. 238).
Wynika to z podstawowej tEZy mRterializmu historycznego o determinacji zjawisk świadomości. społecznej przez obiektywne warunki bytu
społecznego. W wyjaśnianiu funkcjonalno-genetycznym
tych zjawisk
trzeba odwoływać się do o'bydwu kan'tekstów dzitałań ,1ud.zlkich- S'uhie.ktywne:go i ohie!ktywnego.
Wsżysbkie ;powyższe uwagi stosują się w peł'ni do wyijaśmania zja;wilS.'k
interesujących etnolo,glię. W !bada11iiadhetnomedyczmych założeni>e wSlPółczynnika humani\Styczmego (czy przyjęoite perspekity:wy emic) będ21ieprzydatne np. przy wyjaśnianiu, dlaczego wybrano taka, a ni-e iJllnych spośród
możliwych ~lPoso.bów leczenia. Natomiast odwołaJni-e się do kontekstu
obiektywnego okaż'e się niezbędne np. przy badaI1'iJu zmian medycyny
tradycyjnej. W tych badaniach nie można pominąć obiektywny'ch waftunków pmkty.ki społecznej i '~ch \-\-!pływu,11'apI"ZieObIiaź,en:ia
w z,aikl'esi'eświadomośei i pra:ktylki medycznej.
Prz:edst.awiłam powyżej ty,~ko niektór,e, wy;bmn>eprobl'emy teo'retyczno-metocloil:ogiczne istotne, moim zdaniem, dla prowadzeni,a badań etnomedycznych. Spo\Sób ujęcia tyah pToiblemów, pewne propOQ;yClj€Z>lCz,err'pnięte z teorii marksistowskiej, rokują nadzieje Qsiągnięcia wartościowych
rerzJUltatów bCJJdaiWczych.
Oczy:wiście, wyikOl'zys1Jującpodstawo:w-e założenia tej teorii, nie należy I1ezygnować z posbUJgiwa1niasię pojęciaml (niesprzecznymi z owymi zało:żJe11iiiami)
:wypra'cowanymi w ramach etnologii.
W szczególności godne Ulwagi są niektóre ujęcia i kategoryzacje zjawisk
medy;cznyah wytworzone w ramach nowyoh ~€'c'ja1no:ści - a:ntropolog,ii
m€:dyczmreji etnomedYJCyny24.
23 J'ak
w.;pomni.alam,
zaloŻJfmie o l'a'c,jClnalno.i;lc:i ma 'cbaraiklt'er irdea<lhaicjli. Czynności wYlknnane odbiegująQd
czynnoŚicli PClIdjęty:dh z dwóch pods't,a'W'owYClhprzyczyn: 'we wmę1;:nZJooj rrie'das:k'()l1J<l!'OIŚ~ii,
ni'ąJ€Irl!Giooi w,i1edzy pOIdmiolt'l.1 czynnośei
()lfaz
roeaode.k.W<liuI1JoŚici
tej wiedzy. C:zYlnn,ooc'i .podjętej
i jej skonikJrettYZJowall'1lellI1Ju
odtPowilednilkowi przyslJUguj.e ten S'<lJmsens, jednatkże - z wY'mi,enii:OOlyahwyżej przy>CZyUl
- llZYJJ:OOŚĆ
wy1kc':1Ia:n:anie rea'lliZlUlj'ena ogół swego sensu (Kmi'ta H)i7i31a,s. 20'7 - 2(8).
24 Wśród niiLih e-eI1J:1Rj'est !lIP. H. Fabrog-i kO!llC'eptlual-iUl~ja CIhoroby jaiko zti3Wi:ska kultur·owego
(illness)
i 'jako jedno5ltiki biroJn'edyaz.nej (disease). 'WlPI'a,widZlie e1.niO'1()i~a iniier:es'uje prZJe,d.ewS'.zys1JkiiJm\Qul'tu['o,wy aspe{IDt ohm.oby, uważ'am j!ednak, iż nde
moŻill:a 'reZ)'Igin'Awać .z Z<l;stos:owalllJiabiOlmedYICZJnyclhkla'l.egicmHc!hOO'óIb,'jeiJeJ!i posia'cliają
one I'oika-Ine odpowl~ednJilk:'i. Czys'!Jo reaaif.y,wisl1;yczne Uijęcie pozlbaiW'iłoby nas możliwości dCJIkonY'wa:l1Jioporównań.

32

DANUTA

PENKALA-GAWĘCKA

BIBLIOGRAFIA
!\dke:rme:ahJt

E. H.

'·197'1 Medicine and Ethnology.
AUJand

;1'966
im,70

and the Study of Biolo(Jical and
AJl1itihro!pOI],clglist", vol. 68, n')'. l, s. 40 - 51.

"Amepican

in CuLtural

Adaptation

Evolution.'

New Ylor'k.
,~tna'l1olWlicil.
J.., M. SOIkolOW!S.ka
1][917'6 Socjciog
a pojęcie stanu
A.
: Bh,anlwaj

Os:troWlslka

to Medical

.4n Approach

,[:\v:1

zdrowia,

Socjologia

('red.),

a zdrowie,

Cu!tural

Anthropology,

M. S81kolqw.ska,
Wa,rsZkllwa,

Adapta-

J.

H,olówka,

417 - 422,.

s

S. M.

,1[9175

AttitudeToward
lages
11/1'2,

Bhataa

Es~alJ~, Bern.

Medical Anthropology
tion,

,

Selected

A., Jcr-.

,J. C. et

,19i75

in

the

Different
Punjab

India,

and

Modern

Medictne,

Pa:pI"Ock.a

(Ired.)

8.c'ienrce

&

A Survey

of Four

Medioine".

vol.

Vil-

9, no.

Sl. 60:3 - 61,2.

Traditional

Healers

vol. 9, no.

l, s. 15 - 21.

:1~~31 Etnografia
Bizon Z.
Wzorce
klOławsika,

Polski.

adaptacji

Przemiany
systemu

Etnograficeskie
naucnoj

kultury

aspekty

konjerencii

izucenija

n, W:radcl,w

SOCjologia

.,E)Uhncunedi,z.'i:n",
narodnoj

10 - 12 marta

Er.mnlej J. V" A. A. VOJrOI1l0V
li916 Naroonaja
medicina
kak

t.

& Medicine",

Scionoe

do ,zmian ~połecznych,

medycznego

SchulmecUzin,

"So~i.al

ludowej,

A. OslbrCJfWlSik.a(red.),

J. HoIówika,

wa, s. 107 - 1m2.
BoJiQga V. L.
li9'7'1 Volksmedizin und
Bromilej J. V. et al. (iI'ed.)
,1'9'7'5

,,8e,clial

aa.

Bilffi':llilcikla M., M. Flran:kolwsika,W.

Nł7-6

of Medicine:

Systems

-

M. Sa-

[w:)

a zdrowie,

WaiI's'lu-

Bid. 1, H. 1, s. 5 - 7.

mediciny.

Tezisy

Vse,;ojuznoj

1975 g., Lening\na·d.

predm.et

etnograficeskich

issledovunij.

"Sovet-

~kaja Etnograilitiju", nr 5, s. 3 -lIIS
CalUidiiI W.
11953
AppLied

Anthropology

Today, Ohkal/!io,
Colis·Qln A. C., K. E. Se~by

11974 Medical

in Medicine,

[w:)

A. L. KToelber

(ed.J, Anthropology

s. 77il - 806.

Anthropology,

"A,nnrua!

v0I1. 3" o

R1e'l!!ielw of Anlthrqpal'ogy",

24.5-

- 062.
DiesJf.ęld FI. J.

'19n

Die Bedeutung

dęs Dialo.ges zwischen

Gesum,dheits.plannung

Dr{)jbec

:£enlhoV'e'I,

E.

zwis.chen

Heilkunst

Sohri)der

Heilkunst
und Volkerkunde
fiir die
in Entw'ic.klurngslii.ndern,
,[1W:1 G. Ruod!n,iJUzjk;i" W. S2:hi€~sg.),

Ethnomedizin.

und Volkerku.nde,

Be.itrage

zu

einem

Dialog

BaT'ms'tedJt, s'. 7 - 1,2.

E.

Im5,5

Zur

.1'95:6

Beitrage
zur Methode
der Ethnomedizin,
~w:) J. iHa,eke1,
A.
-GerlJacihsrt.eion, A. S1aviik, Die Wiener Schule der Vo!kerkunde.

Geschichte

der Ethnomedizin,

"AntJhr'CJpols",

anlasslich
des 25 jahrigen
Bestandes
U,n;iversitiit Wien, W;j'eIl, SI. 'lQ3'- 204.

B.d. 50, H. 4/6, s. ::)50 - 957 .

des Institutes

filr

Rohenwa.rtFestschrift

Volkerkunde

der

Antropologiu

?abrega
II...II'.
1971 Some Featnrcs

of Zinacrn;!ecan.

33

i etnomedycyna

med!lczna

iVIedica!

"Ethnology"

Knowledge,

vol.

10.

no. l, s. 25-43.
'Hł72;a Medica!

[w:] B. .I. Siegel
(ed.), Biennial
Review of Anthros. 167 - '2219.
in Relation
to Culture,
"Behav.io,ra-l S:o~ence", vol

Anthropology,

pology, 1971, StJJnfapd,
197'2b The StlUly of Disease
1:974,

17, no. 2, s. 18J - 203.
Disease and Social Behavior:

11975

Th.e Need for

'Foster G. M.
1975
Medica!

An

Interdisciplinary

an Ethnomeclical

Anfhropology:

Some

Perspective,

Ca.mbnLdge.

"Scienice", vol. 139, s. 969 - 975.

Science,
Contrasts

with

Medical

"Saoial

Sociology,

Scienlce & Medkine",
\iol. 9, no. 8/9, s. 427 - 432.
19<7ii Disease Etiologies
in Non-Western
Medical
Systems,

"America,n

Alnthro-

,pologiJst1;",\io!. 78, no. 4, s. 773 - 7032.
F,'uke C. O.
1951 The Diagno;,-is

of

'Gl jc'k

L. B.
lV1edicilU: as

1967

Disease

Among

the

SubantLn

of

Mindanao,

"Am,ef'i'Oa-Il

vol. 63, nu. l, s. U3 -132.

.Anthropol·ogj"t",

cm Ethnographic

Category:

The

Gimi

of

the

New

Guinea

Highlclf/ds,
"ELhil1ll1ogy", V.l!. 6, no. l, s. 31 - 5,6.
;:;'.r(}Ui,g F. X., II. Haley
(ed.)
1;976 Medica!
AnthrorlOlogy,
The Hague - P:a:I1~S, W'O·r.LdAII1!thr()p(~l:(),gy.

HaITi,s M.
1'968 The

Rise

of

A1lthropo!ogical

New Yo;·k.
I-IaUSi(1hLldT.
1976/77
Zur Idecn(Jeschichte

del'

T/wory.

A

Ethnomedizin,

History

of

Theories

oj

Cultnre,

"Ebhnomed1zin",

Rd. 4, H. 3/4.

"Ethnomedizill",

Bd.

is. s57 - 368.
Heimanl;l~ber:g
1974/75
Zur

B.
Bchandluno

Psycliisch

Kranker,

3, H.

1/2,

s. 71 - 79.
Hovorka O., A. KnmJeld
1908-1'909 Vergleichencle

Bd. I - II, Slul-tga'rt.

Volksmedizin,

Hughes C. C.
1968

Jakovlev
1975

fw:] International
:'iI·ew York, \"01. 10, S. 87 - 92.
Ethnomedicine,

Encyclopedia

oj

the

Social

Sciences,

medicinach,

['w:] J. V. Bromley

G. P.

O narodnaj,

tradicion1lOj

Etnograjicesbe

(;r,ed.),

i naucnoj
aspekty

izucenija

narodnoj

medic.iny,

et a'l.

Leningrad,

's. 5 - 6.
Janzen J. M.
1976/77

Traditional

Medicine

Countries,

African

Now Seen as National
Resource in Zaire
"Ebhnom-ediozJin", Bd. 4, H. 1/2, s. 167 - 170 .

and

Other

•Jilek-Aa.t] L., W. G. Jilek
H}7t4/75

Problems
in
s. 239 - 2.48'.

K,lei.nman

A. M.

'1974/7'5

Cognitire
ning,

Transcultural

Stmctures

anet Interpreting

Bd. 3, H. [(2. s. 27 - 50.
:I

Lud

,t. LXVII

of

Psychoterapy,

Traditional

the

Human

"EthnQmedi':lJin",

Medical
Experience

Systems:
of Illness,

Bd. 3, H. 3/4,

Ordering,

Explai-

"Etthn01medi.zin",

34

DANUTA

PENKALA-GAWĘCKA

Kmita
J.
197BJa Wykłady
z logiki i metodologii
nauk, Wa'Mzawa
wyjaśnianiu
funkcjonalno-genetycznego,
'li97Bib Dyrelvtywa
Elementy
Hn5a

marksistowskiej

Sens i konwencja,

metodologii

Lw:] J,. Kmi'ta

[,w:]

humanistyki,
Wartość,

Gred.),

J. Kmi,ta

Poznań,

dzieło,

senS. Szkice

z fi-

lozofii
197'5ib

kultury
artystycznej,
Wa'l"15Z1aWa, s.17 - 3,6.
Homo symbolicus, [w:] J. Kmi1ta(.r'ed.),
Wartość, dzieło.

(.'ed.).

,s. 237 - 254.

zofii kultury
artystycznej,
19<78 a naukowo-teoretycznym
Zagadnienie
br ..
w.

przełomu

IPjoZJoo·ń, s. 59 - 84.
Wybrane
elementy

:Koti'oor A.
1980 Co to

jest

Wansza'Wa,
s. 86 - 916.
ujęciu kultury
symbolicznej,

antypozytyu.>istycznego

teorii

teor·ia

kultury

z filo-

[w:] J.KimLta

(:red.).

w humanistyce,

symbolicznej

naznaczania

sens. Szkice

Warszalwa-

(m<l.iszynoiPLs).

społecznego?,

"studia

SocjlQllog,jlc,z.ne",

nr

3 (78), s. 4'5 - 65.
lK.;u,oo R. R.
'1'974/75

Hoodoo:

The Indigenous

".mtIłmomed/i,Ziiln",

Medicine

and Psychz.atry

oj the BLack

American_

Bid. 3, H. :3.'4, So. 27:3 - 294.

Lec:he:nmann H.
'UH6n'7

Ei.n

sozio-med·izinisches

Programm

im

Sudsuc/.an, "Ęthno-

Obbo-Gebiet,

medliJzJilll", Bid. 4, H. 3/4, s. 267 - 286.
!.JesJHe C. (ed.)
,197'6

Asian

Medical

Systems:

A Comparative

Stm/y,

Berkeley.

:"~C1banR. W.
1973

MedicaL

AnthropoLogy,

and Cultural

[w:]

Anthropology,

J. J. Honigmann (ed.), Handbook
ahica~o, s. ,j()31-1072.

oJ Social

NUDse G. T.

197'3 Some Priorities
in MedicaL Anthropology,
"BuHehn of the Intel'na'lional
Commi'tltee on Ungent Amthr opolagli,c<l,! and Ethnological
Research",
No.
20, s. 9: - <17.

()Ilesen V. L.
1'9'7~')

Convergences

and

Divergences:

AnthropoLogy

& Meidieine",

"SoCJia,1 Science

Care,

vol.

and

in

SociuLogy

lhallh.

9, nD. 8/9, s. 421 .. 4'215.

IPaludh A. K.
']:9'76 Konflikt,
?.a-Łubiiclka A.
1975

mod.ernizacja

a dwóch
Szkice

pojęciach

z filozofii

i zmiana
kultury,

kultury

społeczna,

[w:)

WHrsz<liWa.

J. ~milta

flrtystycznej,

~r('d.), Wartosc,

dziew,

sens_

W<lU"SZ<1iWa,s. 60 - 72.

P.l ns,oI1!S
T.
1'9:511_ The SociaL System,
1:9\'),8

Definitions
Structure,

New YOlik.

of

Health and JUne-ss in Light of American
[:w:J E. G. Jaco (ed.). Patients,
Physi.cians,

Values
aild

anti SociaL

ILLness, 1 ew

s. 1165 - 1'lł7.

Yorik,

f-'o,jga.r S.
100,2

Health
and

and

Medical

Human

Behavior:

Sciences,

Areas

"Current

RudnUitz.'kii G., W. S;Cihie1"enihóveJ, E. SCinróder
1977

Ethnomedizin.
kunde,

R:hiefenhóvel

W.

Barmstedt.

Beitrage

zu einem

oJ Interest

Atnthnopology",

Common
vol.

to

the

Social

3 . .no.

2, s.

1;)(9- 205.

Heilkunst

und

Volker-

(Hirsg.)
Dialog

zwischen

Antropologia

Vortiiufiger

1971

medyczna

Symptomenkatalog

"EJbhnoined:iZJin",

35

i etnomedycyna

fur

die

ethnornedizinische

Feldforschung,

l, H. l, s. 123 - li27.

Bd.

S<:(}ich N. A.
1963

Medical

Anthropology,

[w:] B. J. S~eg'el (ed.), Biennial

pology,

1963, Stanfor,d,

s'. 30 - 68.

Review

of Anthro-

Seijas

H.
19,73 An

Approach
to the Study of the Medical
,Alnthrrop()~()gy", vol. 114, no. 5, S, 544 - 545 ..
SheikJh-DiJlthey H.
Ethnomedizin

1977

-

Versuch

einer

of Culture,

Aspects

"Anthropos",

Definition,

Bd.

"Cunent

72, H. 1/2,

s. 302 - 304.
Simel1l1 G.
!197i2 Some Goals for

Ethnomedicine,

Ed. 2, H. :1/2, s. 1.5,; - 156

"E)t!hnomedi,zin",

S,ite<k W .
Florian

.}\980

Znaniecki

Baznań .

a marksizm,

. Sok;()łoW\S:kaM.
Socjologia

1:9'66

medycyny

w

Polsce,

"Kultura

i Społeez,eńs:two",

t. 10, nr

medycyny

w Pulsce,

Socjologioz-

2,

s. 97 - 106.
Rozwój

1976a

i stan obecny

Powstanie

1976'b

i rozwój

J. RołóW'ka,
- 338.
Medycyna

1980

socjologii

"StUldila

nr 3 (6'2), s. 95 - 11113.

ąl,e",

socjologii

A. Ostrowska

nowocze.ma

medycyny

w

a systemy

polsce,

tradycjonalne,

M. Sakioł'OIWL'itk<J,
Wa.rszawa, s. 309-

[.w:]

a zdrowie,

Socjologia

(ired.),

nr 2, s. 22 - 219.

"Odra",

SteorJy J.
Ethnomedizin.

19m
j 974

Entwurf

einer

s. 7 - 9.
Zur Wissenschaftstheorie

der

"E1hn;Om'~dii21Un",Ed. l, H.

Zeitschrift,

Ethnomedizin,

"Anthropos",

Bd.

Ordnung

Et.hnomedizin,

"E't'hnom~di.Zlin",

69,

H.

l,

3/4,

:>. 608 - 615.
1976/77

Versuch
Bd.

1978/79

einer

Ethnomedizin
artikel
in
s.153-1'61.

Sturtevant

systematischen

der

4, H. 314, s. 369 - 396.
und

das Konzept

Reviews

in

der

Lebenswelt.

Zu einem

Besprechungs-

1978, "EJtłIDmnediz,in", Bd .. J, H. 1/2,

Anthropology

W. C.

1'9<64 Studies

in

Ethnosci~llce:

-'o 9:9 - 131.

"AUnI'Tj·can

AJnthropal{)giSlt....

vol.

110. 2,

66,

Szumows'kJi W.
'W6:1

Historia

medycyny,

Szyohows.ka-Boebel
1:97'2

W'alrszawa.

B.

Lecznictwo

ludowe

na

Kujawach.

Il'vlaterialy

i rozważania),

Toruli.

Taylor C . .E.
19·76

The

Place

of

Indigenous

Medical

Practitioners

Iw:] C. Le9Lie (eid.), Asian
ti'l'e StudJj, Berkeley, Si. 285 - 29:9.
Health

Services,

in

Medical

the

Modernization

of

Sy.~tems: A Compara-

Tella A.
1976(77

Les pratiques

medicales

traditioneltes

en Afriqu.e,

••Etlhnom€odhzin",

Bd.

4,

1, H.

I,

H. 3/4, s. 229 - 240.
1978

Traditional

s. 43 -45.

~.

Medicine

-

Safety

and

Efficacy,

"Curare",

Bod.

36

DANUTA

PENKALA-GAWĘCKA

T;i;t:ko,w A.
Zachowanie

1976a

zwiqzane

ze zdrowiem

i chorobą

jako

Społeczne
zróżnicowanie
zachowań
medycznych
I[:W:] M. Soi)mlo!wlslka, J.. Hołówika, A. Os;tr{){Wsika

197'6b

element

wiedzy

o społe-

"S;tUldii>a So:c,jlOlo.giiClZ'll'e", nr 3 (62), s. 1'15· - 134.

czeństwie,

mieszkain'ów
Warszawy,
(red.). Socjologi,a a zdro-

Wars,zaiWa, s. 19 - 40.

wie,

J.

To.po')rslki
'19'73

Dyrektywa
menty

racjonalizowania

marks,istowskiej

TOIITey E. F.
:1198)1 Czar.awnicy

działań

ludzkich,

metodologii

i psychiatrzy,

[w:] J. Kmiia (red,), EleP,nn:\ń, s. 222 - 2:36.

h1~manistyki,

WalI'SlI'.awa.

UnschUll,d P. U.
1097'5

Medico-cultural

Conflicts

cia,) Sdel1loe

& Mled~cl~llIe", vat

Konfliktanalyse

19'77

W.

in

SchieTel1Ihov.el,

Dialog

zwischen

in

Asian

medizinischen
E.

SCihróder

Heilkunst

Settings:

An Explanatory

Theory,

,,500-

9, no. 6, S. 303 - 31.2.
Transfersituationen,
vHrsg.),

[w:]

Ethnomedizin.

UM

Volkerkunde,

ujęciu

socjologa

G. Rudnitzlk:i,

Beitriige

BaJl1mstedt,

zu einem

s. 79 - &6.

Ur&mowSlk.a B.
1976

Zachowania
dew'iacyjne
łOlWS1m, J. Hołówlm,
A

w

Ost;r·O,wska (ired.),

i psychiatry,
[w:] M. SokoSocjologia
a zdrowie, Warsza-

wa, s. 4158 - 464.
Ura,moW1slka-2y:to B.
1976
1980

W'elEn

a wartości,
"Studia SClcjO'~()~ic"'ne", nr
jako wiedza i system dziala'ń. Analiza

Medycyna
Medycyna

3 (62), S. lH3 - 200.
socjolo[Jic.::na, Wrocław.

E.

;1'9.5<8
Wirsing

Impl·ications
of Local Cult'ure
vol. 16, no. 4, s. 16 - 18.
R., A. P. McElroy

1991

Medizinische

Anthropologie

for

in

Public

den

USA,

Health,

"Human

"A.nrihropos",

Orga.nilZa,tńon",

Bd.76.

H.

5/6.

s. 743 - 783.
y,oun,g

A.

'1976

Some
logy,

Implications
of Medical Beliefs and Practices for
"Ame.l'~can Authropo)'ogist",
voL 7,8, no. 1, s. 5 - 2·i.

Znan.i,eClki F.
1922

Wstęp

do

,1971

Nauki

o kulturze,

socjologii,

poz;nań.
Wa.rs'zawa.

Social

Anthropo-

AlltmpoLogia

DA"lUT.'\. PE

medyczna

i

etnomedyc?/1tc(

37

KALA-GAWĘ-CK:A

:vIF:DIOAL ANTHROPOLOGY,
E1.iHN0MEDICTNE.
HISTOEY, ACHIE:VEMENTS, PERSPF£TlVES
(Summary)

The paper cle,lls wi,tih tht~ hii,,,tory and staile od' the rcse.arC!h themy <ln;d pralc"tiJce
of new anthropological
su:bdiJ",c'uphnes ~()irinter,d'iJsC'uptine.s),i.e. me(ii<cal 31J1lLihropology
and ethnO!lledi'ciLnc. In t.he past few decades these young diJslai:p.lirneshave al,reaJdy
:mana~ed to bcx'ome or;ga.rb~zahi{)lna.tlyj'l1ldep.c.ntdent vvtiJt.hu1the fira·me of WeSit.ern
s'ciell'ce. However, t'hcy hav·e neither e§ta.bliJshed a c'oheren~ sy!s.tem of theoT1E~iti<cal
aSStUimptions nor their scopes of intere,;;ti;; have been predsely
d€Jl:iJmiLedso faT.
Amo'llig ot,her:;; the f()!:lowi'ng topics have been ,disc>uss,ed: rela1Jio.rus'hii>p
between
medical anthl1opololgy and mecti,c'aJ sodiJo!ogy, Semi<l;l1ltiJc
C,()J'l;tlr·ov,c.r:slies
cOl1iCeT;1iling
'the
term "ethnomcdi.'c,inc", some theme,Vi'c,a! ,H)hJ~evemeI1!tsand the proh!€Il11:Sof the
,influence of modern medicine on traditionalmedi>cal
'sySltems Ln dev'e1olping areao.
In the sec-lmd palrt ofher
a,r~ide, 'the author presetnt~ s~me theo~;eti,call alnd
,methodological
proposals regaT,d.~ngthe
s.budies uf ethno:mediiJ0al phenomena.
Her
prClposa,1.s are basod on the R!S~uml,'P/;i:on!s
of rtJhe Sio-ca,Jiled "PO!ZJoońmetlhodol/og:cal
school" which creatively appllies iodeas o,f M<ilrxris.mto the .resea,y,cm {)In the theory
of C'u'llul'e. Such an a;pproa<.,h seems to he q.ui1tc 'hclrpiiul f,OII etJhnOlmed!ical a.nal\YSro.
BOIth:theoretical reHectiOln on ethinOllTI'CldilCaJ
fieLd aiIlid aibbem:pt'sat 'g'ivqng mert.:hodolr>gkal clii<rections for IsystamabLc res.ea'foh are nooessa,ry to estalJ'lish basis ci
eth!nomedioi:ne as an ethn,ologioea'l Slubdiscipline 1n Poland.