d2b9abc342bd835fd2fc8c2bbb762f70.pdf
Media
Part of Opłatki i ozdoby z opłatka w tradycji polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2
- extracted text
-
Barbara Ogrodowska
OPŁATKI I OZDOBY Z OPŁATKA W TRADYCJI POLSKIEJ
Są t r w a l e związano z tradycją polską, z przechodzącym z po
w s z y s t k i c h zebranych, nawet służących i łamiąc go powtarzał:
kolenia n a pokolenie obyczajom r o d z i n n y m i d o m o w y m , zgodnie
bodaj byśmy n a przyszły r o k łamali go ze sobą."
3
z którym obchody świąteczne Bożego Narodzenia rozpoczynamy
przekaz
chłopskich,
od uroczystego
w X I X w., p r z e d s t a w i o n y m przez R e y m o n t a : „Boryna prze
przełamania, podzielenia i spożycia opłatków,
znajdujemy
również; w
opisie
„Godów"
Podobny
z jodnoczesnym składaniem sobio życzeń wszelkiej pomyślności.
żegnał się, podzielił opłatek p o j e d l i go ze czcią, k i e b y ten chleb
Dotychczas są opłatki niezbędnymi, bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n y m i
pański" .
4
akcosoriami t y c h Świąt i nie może i c h zabraknąć na stolach
przygotowanych
do
wspólnej
rodzinnej
wieczorzy
wigilijnej.
Ceremonia łamania opłatka g r o m a d z i bowiem co r o k u , w wieczór
Pod względem f o r m y i m a t e r i i są opłatki s u b s t y t u t e m chleba.
Uznać można zatem, że cały c y k l świąteczny Bożego Narodzenia
otwiera w Polsce s y m b o l i c z n y gest dzielenia się chlebem.
w i g i l i j n y , p r z y stole wszystkich domowników i bliskie i m osoby.
Obyczaj
t e n w y w o d z i się z rytuałów
5
starochrześcijańskich,
W zależności o d t r a d y c j i regionalnej i domowej kładziemy je n a
dzielenia i rozdawania chlebów o f i a r n y c h , dopełnianych podczas
środku stołu, n a obrusio zaścielanym joszcze niokiedy n a sianie,
misteriów r e l i g i j n y c h . Część niekonsekrowanych chlebów, nie
na o z d o b n y m t a l e r z u , n a bochnie chleba, na małej wiązce siana,
w y k o r z y s t a n y c h w m i s t e r i a c h wymieniały pomiędzy sobą kościo
na ziarnach zawiązanych w sorwetę, l u b obok nakryć każdego
ły, z a k o n y i b r a c t w a r e l i g i j n e ; rozdawano je także w i e r n y m , a b y
z domowników. Łamanio się opłatkiem wyraża — podobnio j a k
właśnie w okrosio Bożego Narodzonia, łamali je i spożywali n a
w przeszłości — więzi wzajomne, pojednanie, życzliwość. T a k i m i
znak
też i n t e n c j a m i nacechowany jest zwyczaj, coraz powszechniojszy
skiej .
b r a t e r s t w a i przynależności
do wspólnoty
chrześcijań
6
w czasach o s t a t n i c h , j a k i m jost wkladanio kawałków opłatka do
W wiekach średnich, w E u r o p i e , we w s z y s t k i c h t y c h p r a k t y
listów i przesyłek świątecznych, n a znak łączności i serdecznoj
k a c h , używano początkowo n i e w i e l k i c h chlebów i płytek chle
pamięci.
b o w y c h . Zakaz stosowania takiego pieczywa, zarówno w obrzę
1
Źródła etnograficzne z X I X i X X w., m . i n . pisma Gołębiow
dach kościelnych j a k i d o m o w y c h wydał K a r o l W i e l k i , cesarz
skiego, K o l b e r g a , Glogera i B y s t r o n i a , a także materiały zawarte
r z y m s k i i król Franków, rzecznik i krzewiciel i d e i
w w i e l u monografiach t e r e n o w y c h , artykułach
stwa, zapewne dlatego żo chleb używany był także w tępionych
tematycznych
i p r z y c z y n k a c h , wykazują że obyczaj dzielenia opłatków k u l t y
przez
w o w a n o w Polsce już w początkach X I X w . , a prawdopodobnie
p r a k t y k a c h pogańskich, obiatach poświęconych k u l t o w i bóstw,
także i wcześniej.
zmarłych
2
O jego powszechności, o zrośnięciu z naszą kulturą, świadczyć
mogą także zapisy l i t e r a c k i e . „Niecierpliwie czekano
pierwszej
władzę
kościelną
przodków
i świecką, o d p r a w i a n y c h
chrześcijań
i w
innych
podobnych
potajemnie
uroczystościach
i p r a k t y k a c h m a g i c z n y c h . W czasach pokarolińskich, t j . o d połowy
IX
w., w świecio chrześcijańskim, głównie wśród chrześcijan
g w i a z d y , g d y t a zajaśniała zbiorali się goście i dzieci... rodzice
obrządku tacińskiogo, p o j a w i a się i n n y rodzaj pieczywa obrzędo
w y c h o d z i l i z opłatkiem n a t a l e r z u — w s p o m i n a obyczaj t o n
wego — surogaty chlebów w f o r m i e zbliżonej do z n a n y c h n a m
Niemcewicz
dzisiaj opłatków. Sporządzano jo z mąki pszennej i czystej w o d y
— a każdy z obecnych biorąc opłatek obchodził
7
81
i
Gwiazdy
z opłatka,, z w o j . siedleckiego, w y k . : i l . 1—4. Józef Guwor, L i w , 1872; i l . 5. Czesława R o w i c k a , Górki G r u b a k i
pieczono
w
metalowych
matrycach, z
wygrawerowanymi
wewnątrz s y m b o l a m i r e l i g i j n y m i , seonami z życia Chrystusa.,
m o t y w a m i roślinnymi, które odciskały się i b y t y widoczne n a
gotowych w y p i o k a c h .
W Polsce opłatki wyrabiano były najczęściej p r z y kościołach,
Gotowo opłatki, białe i b a r w n e , roznoszone były następnie
do domów p a r a f i a n , j a k o dar chrześcijański, zwany toż „kolędą",
przez księży, l u b organistów, którzy p r z y tej o k a z j i składali
s w y m p a r a f i a n o m życzenia świątoczno.
„Proboszcz i z pobłiższycb miejsc d u c h o w n i — napisał o zwy
Matryce do ich w y p i e k u zwano
czaju t y m , n a początku X I X w . L . Gołębiowski — roznoszą po
u nas „żelazami", l u b „żelazkami", zdobione były również m o
domach pęk opłatków białych, żółtych i czerwonych, j a k p r z o d t o m
tywami
wyznaczonych
i teraz i inno k o l o r y przydają. N a ta,cy p r z y k r y t e j jo ofiarowują
okręgiem polach (kształt późniejszy, wycinanej z opłatka hostii),
i dostają za to nagrodę, a za perorę i życzenia podziękowanio" .
przoz t z w . „ludzi kościelnych".
8
r e l i g i j n y m i , umieszczanymi
często
w
morz,«dk,> bywały też na nich w y r y i o nazwy p a r a f i i , inicjały
plebanów,
data
w y k o n a n i a m a t r y c y , czasami
rzemioślnika — k o w a l a .
82
takżo
inicjały
9
W Polsce opłatki i ceremonia i c h dzielenia, przed wieczerzą
wigilijną,
przyjęły
się początkowo
na dworach
szlacheckich.
Szybko j o d n a k rozpowszechniły się wśród i n n y c h stanów i n a
znacznym obszarze k r a j u . W
uznać należy za zwyczaj
obwili oboonoj tamanio opłatka
ogólnopolski, chociaż joszcze w po
czątkach obecnego w i o k u nio był o n znany „rolnikom i r y b a k o m
na P o m o r z u " a także na W a r m i i i M a z u r a c h .
10
Przypisywano też niegdyś opłatkom wielo niezwykłych właści
wości, w t y m takżo magicznych. Sama icłi obecność w d o m u .
w okresie
Bożego Narodzenia
i także w okresie
miała zapewnić d o m o w n i k o m powodzonio,
późniejszym
spokój
i szczęście
w nadchodzącym r o k u . Miały też zapewniać dostatek, a przede
w s z y s t k i m obfitość chleba. Wierzono, że t e m u k t o opłatkiem się
lamio nie zabraknie chleba przez cały r o k i co więcej będzie mógł
chlobem t y m podzielić się z i n n y m i . W niektórych regionach,
głównie na południu Polski dzielono się o p l a t k i o m p o s m a r o w a n y m
m i o d e m ; niekiedy opln,tki z miodem spożyw.mo już wcześnie rano
i b y l to wówczas j e d y n y nosiłek dozwolony w d n i u w i g i l i i , przed
uroczystą wieczerzą ; zaś w okolicach Jarosławia, po opłatku
11
dzielono się jeszcze chlebom z w a n y m „osuchem", l u b ,, proskurą",
takżo z m i o d e m , a wszystko po t o , a b y w nadchodzącym r o k u
„życie było słodkie" i d o s t a t n i o .
stołu w r z u c o n y
zdrowie
12
Ułamek opłatka z wigilijnego
do s t u d n i miał oczyszczać
l u d z i o m i i c h trzodzie. Wierzono,
wodę,
zapewniać
żo jeśli zabłąkany
p r z y p o m n i sobie z k i r u opłatek łamał, szczęśliwie powróci do
domu.
1 3
Pomagały leż, opłatki w p r z o w i d y w a n i u przyszłości. Posługi
w a n o się więc n i m i wo wróżbach, przodo w s z y s t k i m dotyczących
urodzaju.
W
czasie wieczerzy
w i g i l i j n e j podkładano
cząstki
opłatka p o d m i s k i z jedzeniem, jeśli przywierały do dna naczynia
wróżyło t o urodzaj n a roślinę (warzywo, zboże, owoc), z której
przyrządzona zestala znajdująca się w n i m p o t r a w a , j a k o że na
„ w i l i ę " , zwana
też „nośnikiem" spożywano
pokarmy
postne
i głownio roślinne, „ z tego co w p o l u , ogrodzio, sadzie i ł o s i e " ,
14
a więc z i e m n i a k i , groch, kapustę, różnogo r o d z a j u k l u s k i i pierogi,
g r z y b y , suszone owoce i t p . Wróżba t a jost dotychczas
i
powszeehnio
znana
stosowana, m . i n . przez Łachów Sądeckich za
mieszkujących wieś Podegrodzie i wsie okoliczne
Sącz) oraz Pogórzan z okolic
,Światy" z opłatka, w y k . : i l . 6. A n n a K r z y s i a k , Choch
ołów, w o j . nowosądeckie, 1974; i l . 7. Józefa Puc, Kożuchów,
w o j . rzoszowskio, 1967
(w w o j . N .
Grybowa .
1 5
N a wsi powszechny b y l także zwyczaj, w niektórych regionach
Polski
dotąd
jeszczo
zachowywany,
obdzielania
opłatkiem,
a takżo r e s z t k a m i p o t r a w z wieczerzy w i g i l i j n e j zwierząt gospo
darskich, przodo w s z y s t k i m bydła i k o n i , a w nioktórych regio
nach wszystkich zwierząt h o d o w l a n y c h i d o m o w y c h , w przoko16
n a n i u żo t a k wielkiego święta j a k i m jest Bożo Narodzonio dostąpić
w i n i e n takżo świat zwierzęcy. „Chrystus się w onej godzinie naro
dził — tłumaczy zwyczaj ten gospodarz z Lipiec pod Łowiczom,
w i n t e r p r e t a c j i literackiej R e y m o n t a — to niech każde stworzenie
k r z e p i .się t y m chlobem ś w i ę t y m " .
17
Przypuszczać też można,
żo wyróżniono w ten sposób zwierzęta hodowlano ponieważ p r z y
nosiły one i przynoszą, l u d z i o m różne istotno pożytki. T y m b a r d z i o j
żo opłatek t r a k t o w a n o również jako środek leczniczy i substancję
magiczną,
mogącą
zachować
zwierzęta
w
dobrym
zdrowiu
i chronić je przed złym u r o k i e m . Właściwości t a k i e p r z y p i s y w a n o
t y m zwłaszcza opłatkom, w których zapieczone zostały zioła
święcone, głownio zaś ziele r u t y , która rzekomo
„podana n a
opłatku m a tę właściwość, żo bydło w czystości u t r z y m u j e " ,
1 8
t z n . c h r o n i jo przed c h o r o b a m i zakaźnymi, zapaleniem w y m i e n i a ,
zakażeniem po połogu i i n n y m i . Zwykło dla zwierząt przezna
czone były opłatki określoneg > k o l o r u . W Galicji n p . d l a bydła
wydzielony
bywał o p l a ' e k
żółty ponieważ
„żółto masło
dają
k r o w y , którym w pośniku dano żółty o p ł a t e k " , konie juatomiast
19
otrzymywały opłatki czerwono,
bo takio miały
najskuteczniej
chronić jo przed zołzami. Gdzie i n d z i e j , głównie па południu
Polski, ]lodawano zwierzętom opłatki w kolorze z i e l o n y m .
Wierzono
takżo pow'szeelmie,
2 0
że opłatkiem — - m i s t y c z n y m
chlebom — - dzielić się można z duszami zmarłych, które w wieczór
i noc wie-ńjną odwiedzać mają d o m y swych bliskich. Ze względu
na icłi domniemaną obecność w d o m o s t w a c h , w d n i u w i g i l i i n a
leżało zdmuchiwać zydle i ławy z a n i m się na nio usiadło, z najwięk
szą t y l k o ostrożnością można było posługiwać się o s t r y m i narzę-
7
83
Powszechno w Polseo występowanio opłatka i przokonanio
0 niezwykłych jog> właściwościach, spowodowały, j a k mniemać
można, w y t w a r z a n i e ozdób świątecznych z tog_> wlaśnio surowca,
ozdób które joszczo w pierwszych dziesięcioleciach X X - e g ) w . ,
stanowiły c h a r a k t e r y s t y c z n y przystrój wnętrz w okresie Bożego
Narodzenia. Pozostawiano jo w izbach takżo w okresie późniojszym, dopóki nio uległy zniszczeniu. W
miało przedłużać się owo dobroczynne
t e n sposób
bowiem
działanie opłatków d l a
d o m u , g >spodarstwa i w s z y s t k i c h jego mieszkańców.
D o w y k o n y w a n i a ozdób z opłatka przystępowano wieczorem,
po skończonej wieczerzy, k i e d y obdzielono n i m i l u d z i i zwierzęta
1 z a n i m nadeszła pora wyjścia do kościoła na pasterkę. Resztek
pozostałych po wieczerzy opłatków nio wolno było b o w i e m w y
rzucać do odpadków, a n i pozostawać bez uszanowania. Ze względu
n a porę w y k o n y w a n i a opłatkowych ozdób zwano jo n i e k i e d y
„wilijkami". Tę nazwę nadawano głownio f o r m o m przestrzonnym,
chociaż częściej f o r m y to zwano
,,światami".
„ T e g >ż wieczora robią świat z opłatków, t j . wycinają okrągłe
kawałki i tworzą z t o g ) kulę, a wieszają go albo u stragejrza, albo
nad o b r a z k a m i . Jeśli m u c h y go nio zjedzą będzie r o k u r o d z a j n y "
— t a k przedstawiony został proces w y k o n y w a n i a ozdób i deko
r o w a n i a izby w opisie e t n o g r a f i c z n y m w s i Przobieczany, w p o w .
wielickim.
23
Zdarzało się także, że ozdoby z opłatka w y k o n y w a n o wcześ
niej, bezpośrednio po wizycie księdza z „kolędą" i
zawczasu
dokorowano n i m i i z b y „ b i a ł o " i świetlice. Stąd też
zapowno
w nioktórych regionach, n p . na Podlasiu, ozdoby to zwano były
„kolędami".
24
T r u d n o jest dzisiaj ustalić dokładnio o d j a k dawna
z opłatka stosowane
ozdoby
były w Polsco, w dekoracji świątecznej
wnętrz. Prawdopodobnie pojawiły się one n a j p i o r w we dworach
8
szlacheckich, j a k samo opłatki i zwyczaj i c h dziolonia. T a k i n p .
„ Ś w i a t y " z opłatka, z w o j . nowosądeckiego, w y k . : i l . 8. L u d w i k a Głuc, Podegrodzie, 1983; i l . 9. J a n Świerczek, K a m i o n k a W i e l k a ,
1972
d z i a m i , t a k i m i j a k igły, nożyce, noże, nie należało rąbać d r e w n a ,
wylewać p o m y j przed próg i t p . , a b y nio potrącić, nio zranić, l u b
nie obrazić niewidzialnej d u s z y .
21
Pozostałością t y c h d a w n y c h wierzeń jest zachowany jeszcze
W w i e l u d o m a c h zwyczaj stawiania na stole w i g i l i j n y m d o d a t k o
wego talerza i składania n a n i m cząstki opłatka. P o e t y c k a wersja
tego zwyczaju zachowała się w u t w o r z e W . Pola, pisanego w l a t a c h
60-ych X I X w . , wkrótce po u p a d k u p o w s t a n i a
styczniowego:
„ A t r z y krzesła p o l s k i m strojem
Koło stołu stoją próżno
I
z opłatkiem każdy swojem
I d z i o do n i c h spłacać dłużne
I
pokłada n a t a l e r z u
Anielskiego chleba k r u c h y
B o w t y c h krzesłach siedzą d u c h y
X i k t nie p y t a o k i m mowa
Wszyscy wiodzą co się święci
I
d l a kogo serce chowa
Winną pamięć tej pamięci
Łzą się uczta
rozpoczyna
N i e m o liczy się drużyna
Zo s t r a t wszystkich z l a t ubiegłych
Z nieobecnych i p o l e g ł y c h "
22
O k r u c h opłatka, a w Polsce płd.-wschodniej i wschodniej także
chleb i r e s z t k i p o t r a w , pozostawiano na stole na całą noc, a b y
dusze zmarłych mogły spokojnie i bez przeszkód posilić się i po
przez posiłek t o n , wraz
świątecznym.
84
z żywymi
uczestniczyć w
obrzędzie
miejsce szczególne: po pierwsze — j a k o oryginalna polska ozdoba
t r a d y c y j n a wnętrza mieszkalnego, w okresie Bożogo Narodzenia,
nieznana poza naszym k r a j o m ; po drugie — zo względu na osobli
w y surowiec
z którego jo w y k o n y w a n o . D e l i k a t n y i k r u c h y
opłatek dawał się łatwo barwić, a p r z y pewnej w p r a w i o można
w n i m było wycinać różne f o r m y zdobnicze,
które następnie
sklejano śliną (w t y m p r z y p a d k u stanowiła ślina doskonały,
niezastąpiony klej organiczny) w wyszukane, lekkie kompozycje
o pięknoj, subtelnej k o l o r y s t y c o ; po trzecio — zo względu n a
wielką rozmaitość f o r m zdobniczych.
M a m y wśród ozdób z opłatka niewiolkie w y c i n a n k i : krążki,
krzyżyki, g w i a z d k i , trójkąty i t p „ f o r m y , które możnaby określić
j a k o płaszczyznowe, ponieważ wycięto je o s t r y m narzędziem
(nożycami, nożykiem) w j e d n y m kawałku opłatka.
Wykorzy
s t y w a n o je głównie w dekoracji podłaźniczek. T e c h n i k a w y k o n a
n i a i f o r m y t y c h wdaśnio ozdób są nioco zbliżone do X V I I i X V I I I wiecznych w y c i n a n e k p a p i o r o w y c h , zdobiących pieczęcie n a do
kumentach miejskich .
2 8
M a m y też ażurowo, wiolobarwne kompozycje w formie rozot,
l u b gwiazd, wyklejano z w i e l u różnych i n a różne sposoby ukła
d a n y c h elementów, uprzednio wyciętych z opłatka; kompozycje
te występujące w niezliczonej ilości o d m i a n , zarówno w zakresio
f o r m y j a k i k o l o r y s t y k i , znano były głownio w Polsce płn.-wschodniej,
przede
wszystkim
na P o d l a s i u ;
zdobiono
nimi
wyłącznie b e l k i powały, zawieszając je na niciach l n i a n y c h , łub
na włosach z końskiogo ogona l u b g r z y w y , po k i l k a l u b kilkanaście
sztuk, niorzadko n a caloj długości b e l k i .
Wśród ozdób z opłatka m a m y też f o r m y przestrzenne, nazy
wano — j a k już wcześniej podano — „światami", l u b „wilijkami".
Według Seweryna inspiracjo dla t y c h właśnie f o r m stanowiła
sztuka kościelna, rzeźby i malowidła na których Chrystus t r z y m a
10
w dłoni kulę z zatkniętym krzyżom — mającą wyobrażać kulę
„ Ś w i a t y " z opłatka, z w o j . nowosądeckiego, w y k . : i l . 10, L u d w i k a Głuc; i l , 11, A n n a K r z y s i a k , 1974
opis i z b y czeladnej, we dworze szlacheckim n a Żmudzi, w X V I I w.
przedstawił Sienkiewicz, w s w y m eposio h i s t o r y o z n y m
„gdy
płomień
strzelił jaśnioj
widać
było
ciemne
Trylogia:
drewniane
ściany ogromnej izby z nadzwyczaj n i s k i m b e l k o w a n y m s u f i t e m .
U
belek wisiały n a niciach różnokolorowe g w i a z d k i uczyniono
z opłatków, kręcąco się w c i e p l e " . Za najstarszy j e d n a k przekaz
25
o ozdobach
z opłatka p r z y j m u j e się zwykło, za
Seworynem,
fragment p o e m a t u Słowackiogo „Horsztyński" (pierwsze wydanio
1835 г.), którego bohater p o w i a d a :
czuję drżąco l i s t k i chleba
w m o i c h dłoniach. J a k j a lubiłem niegdyś dzień Bożogo Narodzon i a ! W t y m s a m y m p o k o j u z opłatków kleiłem różnokolorowe
słońca, kołyski... j a k a świętość i wesołe napełniały m o j e
cinne
serce..." .
Na
podstawie
dzie
26
źródeł i materiałów etnograficznych, m . i n .
c y t o w a n y c h już p i s m Golębiowskiogo, przypuszczać można, że
omawiano t u ozdoby, a wśród n i c h , „gwiazdeczki z wszelkiej
f a r b y opłatków, zawieszane u ścieli", występowały n a w s i , także
w domach chłopskich, już w pierwszej połowio X I X w . .
2 7
Uwagę zwraca
rozległy zasięg występowania t y c h ozdób.
Znano były b o w i e m n a teronio całej prawio Polski, z wyjątkiem
terenów północnych i północno-zachodnich, gdzie opłatki roz
powszechniły się później niż w i n n y c h regionach.
Stosowa.no jo j a k o samodzielną ozdobę i wówczas wieszano je
na. belkach s t r o p o w y c h , zwykło w pobliżu ołtarzyka domowego,
p r z y obrazach z w i z e r u n k a m i świętych i nad stołem p r z y którym
spożywano wieczerzę wigilijną; służyły prócz tego do dekoracji
podłaźniczek i następnio pierwszych choinek, któro j a k w i a d o m o
pojawiły się na w s i dopiero w X X - y m w i e k u .
W polskiej twórczości l u d o w e j , w plastyce obrzędowej i t r a
d y c y j n y m zdobnictwie świątecznym, ozdoby z opłatka zajmują
85
W y c i n a n k i z opłatka: Wyk. przez Ludwikę Głuo, ok. 1982; i l . 12. „Gwiazda"; i i . 13. „ K r ą ż o k "
W y c i n a n k i z opłatka w y k . przoz Ludwikę Gluc, ok. 1982: i l . 14. „ K w i a t " ; i l . 15. „ K r ą ż e k "
16
W y c i n a n k i z opłatka w y k . przez Ludwikę Glue: i l . 16, 18. „ K r ą ż e k " ; i l . 17. „ K r ą ż e k " z Ukrzyżowanym
ziemską, a więc „świat*', j a k o przyjęty
ze świata
antycznego
s y m b o l panowania i w ł a d z y .
29
Pods! a w o w y m elementem k o n s t r u k c y j n y m „świa,tów" były
n i o k i e d y dwie, l u b t r z y opłatkowe k u l e , l u b inno bryły zbliżone
do k u l i , łączono w pionie uzyskując przoz to d o d a t k o w y
efekt
d o k o r a c y j n y . T a k więc i to f o r m y odznaczały się nio t y l k o wielką
wycinane z opłatka krążki, l u b i c h części, rzadziej k w a d r a t y , l u b
różnorodnością, ale także bardzo interosującym wyrazom plas
prostokąty, które zlopiało się zwilżając ich brzegi śliną. „Pomiędzy
tycznym.
cztery ćwiartki sklejonego n a krzyż opłatka — pisze o k o n s t r u k c j i
chociaż znane były również w Polsce c e n t r a l n e j , a także, chociaż
światów J . P u r d y u a — wkłoja się mniejsze o d c i n k i wzbogacając
w m n i e j s z y m s t o p n i u w Polsce pln.-wschodnioj.
Występowały
one głownio
w
Polsce
południowej,
ich f o r m ę " . Z t y c h to właśnie ołemoiitów k o n s t r u o w a n o k u l o ,
„ Ś w i a t y " miały szorsze nieco, niż w y c i n a n k i różnej k o n s t r u k
elipsy, czasem walce i inno m u i e j , lula bardziej wymyślne bryły.
c j i , zastosowanie w zdobnictwie świątecznym. Dekorowano więc
N i e k i e d y układano i sklejano skomplikowano kompozycje z k i l k u ,
nimi,
u b k i l k u n a s t u brył, zwykłe mniejszych, łub większyoh półkul;
w pośrodku siostrzana b y w a wyrżnięty krzyż —• napisał o zdob-
30
podobnie
j a k w y c i n a n k a m i , b e l k i stropowe.
„Zwykle
87
88
nict.cie chat w i e j s k i c h w o k o l i c y Siewierza, Żarek i P i l i c y , M .
F e d o r o w s k i — i nazwiska stawających i odpowiednie napisy...
szczęść Boże mieszkańcom... p o i spodem zawioszony na nitco
świat w czas się obraca,, wskazując
z opłatków pozlepiane ścianki".
Kolorowy
co c h w i l a różnobarwne,
31
„duży świat" zawieszano
także n a d stołem, na
którym zastawiano „postnik" — wieczerzę wigilijną; ale prócz
tego bywały „ ś w i a t y " — o c z y m już w z m i a n k o w a n o — n a j o k a
zalszą
ozdobą, podłaźniczek,
a w późniejszym
okresie
takżo
drzewek świątocznyeh.
D o dekoracji choinok używano z w y k l e ma,łych
„światów"
k u l i s t y c h , któro n a Podlasiu zwane były „jabłuszkami" . W t y m
32
miejscu zaznaczyć należy, żo w tej części Polski „ ś w i a t y " p o j a
wiały się sporadycznie. D o dekoracji świątecznej wnętrz miesz
kalnych
stosowano
t u przede
wszystkim
ażurowo
gwiazdy
z opłatka.
Po czwarte —• ze względu na, symbolikę i treść obrzędową.
Ozdoby
wykonywane
z opłatków przejmować miały
bowiem
wszystkie i c h dobroczynno właściwości. W e wnętrzach mieszkal
n y c h umieszczano jo więc nie t y l k o dla icli walorów dekoracyj
n y c h , ale przede w s z y s t k i m po t o a b y sprowadzały na d o m bło
gosławieństwo boże, dostatok, spokój i a b y zapowniały mieszkań
c o m szczęście, miłość wzajemną i harmonię. Dlatego toż starano
się a b y przetrwały t a m j a k najdłużej, najlepiej aż do następnej
wigilii.
W
l i t e r a t u r z e etnograficznej, która woole miejsca i u w a g i
poświęca s a m y m opłatkom i ich f u n k c j o m obrzędowym, zagad
83
ао
nionie ozdób opłatkowych traktowano jost marginesowo. B r a k u j e
Sienkiewicza, R e y m o n t a ) .
zwłaszcza opracowań s y n t e t y c z n y c h , a także materiałów i k o n o
u w a g i „ ś w i a t o m " opisując sposób i porę i c h w y k o n y w a n i a , i c h
g r a f i c z n y c h mogących w wyczerpujący sposób przedstawić' tę
piękno f o r m y , icłi usytuowanie we wnętrzu m i o s z k a l n y m .
niezwykłą, oryginalną dziedzinę plastyki obrzędowej. Dotychczas
najszerzej
zagadnienie t o potraktował T . Seweryn, w cytowanej
Najcenniejszym
zatem
Zwłaszcza R e y m o n t
poświęci! wielo
źródłom, d l a zainteresowanych
tą
gałęzią ludowej twórczości a r t y s t y c z n e j , są obecnie zbiory muzeal
t u pracy o pająkach, światach i podlaźnikach. Jeden jej rozdział
no i różno f o r m y d o k u m e n t a c j i prowadzono przez muzea. T y m -
poświęcony został w całości „ ś w i a t o m " z opłatka, icłi pochodzeniu,
bardziej że ozdoby to mają już dziś c h a r a k t e r u n i k a l n y . Stosowane
historii, zasięgu występowania, a także technikom i
powszechnio w dekoracji światocznej mieszkań w X I X w., zaczęły
zdobniczym.
Nieco
więcej
miejsca
poświęci! toż
formom
„światom"
wychodzić z użycia w początkach XX-eg:> w. W c h w i l i obocnoj,
J . F u r d y n a , pisząc o zdobnictwie wnętrz u Lasowiaków zamiesz
k i l k a zalodwio
kujących Łorony położone w widłach Wisły i Sanu.
ozdoby t a k i o , według dawnogo
Poza t y m m a m y nieliczne t y l k o i krótkio w z m i a n k i o ozdobach
osób na terenie całej Polski, p o t r a f i wykonywać
w z o r u . W zasadzio przotrwały
więc już t y l k o w kolekcjach m u z o a l n y c h , a i t u t a j należą do
z opłatka, rozproszonych w d o d a t k u w różnych w y d a w n i c t w a c h ,
rzadkości, są b o w i e m materiałem bardzo t r u d n y m p o d względom
głównie czasopismach, nie za,wszo już dzisiaj k o m p l o t n y c h .
k o n s e r w a t o r s k i m . Z tego też względu nieczęsto oglądać jo można
P e w n y c h i n f o r m a c j i o ozdobach t y c h , icłi formach, icłi zna
czeniu w z d o b n i c t w i e świątecznym i t r a d y c j i domowoj
dostarcza
n a m także l i t e r a t u r a piękna (np. cytowane t u dzieła Słowackiego
na
wystawach
sztuki ludowej,
chociaż
niowątpliwio
są one
świadectwom niezwyklogo k u n s z t u twórców l u d o w y c h , a takżo
wysokiej k u l t u r y artystycznej d a w n y c h mieszkańców w s i .
91
Г II Z У l' I S Y
Рог. I . K u b i a k , I i . K u b i a k , Chleb w tradycji ludowej, W a r
szawa 1981, s. 25
Por. Ł. Gołębiowski, Lud polski, jego zwyczaje,
zabobony,
Warszawa 1830, głownio s. 318; O. K o l b e r g , Dzieła, Wrocław
1961—1973, głównie, t o m y . t . V Krakowskie s. 192, t . X I Wielkie
Ks. Poznańskie, s. 142, t . X V I Lubelskie s. 100—102, t . X X I I I
Kaliskie
s. 5 2 — 5 4 , t . X X I V , cz. 2 Mazowsze Polne, s. 7 1 — 7 2 ,
t . X X V I Mazowsze Leśne, s. 5 3 — 5 4 , t . X X V I I Mazowsze
Stare
(Mazury,
Kurpie)
s. 1 1 0 — 1 1 1 , t . X X X V Przemyskie,
s. 14—15,
t . X C I V Góry i Pogórze, s. 63, t . X C I X
Tarnowskie—rzeszowskie,
s. 6 2 ; Z. Gloger, Rok polski w życiu tradycji i pieśni, s. 25 i następ
ne, s. 70 i następne; tenże, Święta Hożego Narodzenia w Radłowie
Galicyjskim,
„ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 8 1 5 — 8 1 7 ; J.Sb. Bystroń,
Etnografia
PoUki,
1947, s. 172
Podaję za J . S t . B y s t r o n i e m , Dzieje obyczajów w dawnej
Polsce, w X V I — X V I I I 'w., Warszawa 1976, t . I I s. 40
C y t . za W ł . R e y m o n t e m , Chłopi, W a r s z a w a 1948 t . I I ,
Z i m .., s. 88
Por. A . Zadrożyńska, Powtarza/; czas początku, Warszawa
1985, s. 53
T . Seweryn, Podłainiki, światy, pająki, Kraków 1930, s. 23
i następne.
A . B r u c k n e r , Mitologia
słowiańska i polska, Warszawa 1980,
s. 172; Encyklopedia
Powszednia
— Ultima
Thule, Warszawa
1933, hasło: Karol Wielki, s. 385 --386; T . Soworyn,
Podłainiki...,
op. c i t . , s. 23
Według określenia K o l b e r g a , podaję za A . Zadrożyńska,
Powtarzać czas..., op. c i t . , s. 52
C y t . za Ł. Gołębiowskim, Lud polski...,
op. c i t . , s. 318
P o r . B . Stelmachowska, Рок obrzędowy na Pomorzu, Toruń
1933, s. 4 8 ; M . Drabecka, B . Krzyżaniak, J . L i s a k o w s k i , Folklor
Warmii
i Mazur, W a r s z a w a 1978, s. 372
E . F r a n k o w s k i , Kalendarz
obrzędowy ludu polskiego,
War
szawa 1928, s. 1 0 ; J . Ziemba, Niektóre zwyczaje podczas Bożego
Narodzenia
iv okolicy Dąbrowy Górniczej, „ W i s ł a " , t . I I , 1888,
s. 3 2 ; S. TJlanowska, Hoże Narodzenie
u górali zwanych Zagórza
nami, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 9 9 ; J . K a n t o r , Zwyczaje
Świąt
Bożego Narodzenia
i Wielkiej
Nocy w okolicy Jarosławia, „Ma
teriały antropologiczne,
archeologiczne i e t n o g r a f i c z n e " ,
t.
X I I I , 1914, s. 218
Podaje z a : J'. K a n t o r . Zwyczaje...,
op. c i t . , s. 218
I . K u b i a k , K . K u b i a k , Chleb..., op. c i t . , s. 28
E . F r a n k o w s k i , Ketłutdarz..., op. c i t . , s. 10
Badanie własno w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego,
1974—1976
E . M a j e w s k i , W . J a r e c k i , Bydło w pojęciach i praktykach
ludu polskiego,
„ W i s ł a " , t , X V I I , 1903, s. 158; O. K o l b e r g ,
Dzieła..., o p . c i t . , głównie t o m y : t . X W.Ks. Poznańskie, cz. 2,
s. 57, t . X X I I I Kaliskie,
s. 5 1 , t . X C I X
Sanocko-Krośnieńskie,
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
s. 108; A . Chętnik, Kurpie,
Kraków 1924 (roz. Życie i obyczaj
Kurpiów — zwyczaje świąteczne, doroczne, domowe, i
rodzinne,
obrzędy, wierzenia i podania),
s. 7 9 — 8 0 ; A . Chmielińska, Księżacy, Kraków 1933, s. 1 0 8 - 1 1 0 ; S. D w o r a k o w s k i ,
Kultura
społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu
nad Narwią, Białystok
1964, s. 3 2 — 3 3 ; B . Stelmachowska, Рок obrzędowy..., op. c i t .
s. 6 0 — 6 1 ; także badania własne w w y b r a n y c h wsiach regionu
sądeckiego, 1974—1976
W . R e y m o n t , Chłopi..., op. c i t . , s. 88
Za K s . W ł . S i a r k o w s k i m , Materiały do etnografii ludu pol
skiego z okolic Pińczowa, „Zbiór wiadomości do A n t r o p o l o g i i
K r a j o w o j " , t . I X , 1885, s. 3 — 5 ; także E . Majewski, W . J a r o c k i ,
Bydło..., op. c i t . , s. 158
1 1
1 8
S. Udziela, Jjud polski w powiecie ropczyckim
w
Galicji,
..Zbiór Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , t . X I V , 1890'
s. 40
J . K a n t o r , Zwyczaje..., op. c i t . , 127; także badania, własne
w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976
Ten aspekt obrzędowości Bożego Narodzenia przedstawiają
szerzej: W . K l i n g e r , Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia,
jej
początek i pierwotne znaczenie, Poznań 1926; K . Zawistowicz-Adamska, Momenty
zaduszkowe w obrzędowości Bożego Naro
dzenia, Warszawa 1931, „Wiedza i Ż y c i e " n r 12
19
2 0
2 1
W . P o l . Pieśń o domu naszym (fragment),
L w ó w 1866, s. 66
C y t . za, S. Cerchą, Wieś Przebieczany
w pow. wiełiekirn,
opisał p o d względem e t n o g r a f i c z n y m S. Cercha,
Materiały
antropologiczne,
archeologiczne i etnograficzne,
t . I V , 1900, s. 122
Według relacji Cz. R o w i c k i e j , a u t o r k i ozdób z opłatka,
badanie terenowo P M E 1986, Węgrów, w o j . siedleckie
C y t . za H . Sienkiewiczem, Trylogia, cz. I I Potop, Warsza
w a 1982, t . I , s. 14
Podaję za T . Sewerynem, Podłainiki...,
op. c i t . , s. 24
C y t . za Ł. Gołębiowskim, Lud polski...,
op. c i t . , s. 3 1 8 ;
por. także J . F u r d y n a , Zdobnictwo wnętrz u) chałupach wiejskich,
na terenie wideł Wisły i Sanu, „Polska Sztuka L u d o w a " , R .
X X V I I I , 1973, n r 3, s. 139 oraz cytowane wcześniej materiały
zamieszczone w czasopismach etnograficznych z X I X w .
T . Seweryn, Polskie wycinanki papierowe XVII
i XVIII
w.,
„Polska Sztuka L u d o w a " , Р.. X , 1956, n r 2, s. 67—103
T . Seweryn, Podłainiki, oj), c i t . , s. 23
C y t . za J . F u r d y n a , Zdobnictwo...,
op. c i t . , s. 13
C y t . za M . F e d o r o w s k i m , Lud z okołic Żarek,
Siewierza
i Pilicy,
Warszawa 1885, s. 10—14 (roz. I , Chaty, sprzęty, na
czynia)
Materiały terenowe P M E 1986, Węgrów, w o j . Siedlce.
W y w i a d z Cz. Rowicką, a,utorką ozdób z opłatka n a wystawie
autorskiej Wycinanki
z opłatka Czesławy Rowickiej
— Węgrów,
grudzień 1986 r.
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
Fot.: Krzysztof Chojnacki, i l . 1—5, 7—10, 12—18, 26 (oraz repr. 20—21); L . Trojanowski, 11. 6, 1 1 ; Krzysztof Urbański, i l . 19, 27
Wszystkie reprodukowane o p i a t k i oraz zdjęcia archiwalne znajdują się w zbiorach Państowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie