-
extracted text
-
2
1
Barbara
Bazielich
MODA W STROJACH REGIONALNYCH TEMATEM WYSTAWY NA ŚLĄSKU
Wydane po ostatniej wojnie w serii Atlasu Polskich
Strojów Ludowych
dwa zeszyty: „Strój pszczyński"
i „Strój górali śląskich" oraz przedwojenna praca
Strój, haft i koronka w województwie
śląskim
są w
zasadzie w etnograficznej literaturze Śląska jedynymi
tego typu publikacjami. Aż dziw bierze, że do tej pory,
mimo tak wielkiego zainteresowania strojami regional
nymi i licznego zapotrzebowania społecznego, zwłaszcza
różnych zespołów taneczno-śpiewaczych i teatralnych,
nie ukazało się żadne syntetyczne opracowanie o podob
nej treści. Niemieckich bowiem pozycji, także skrom
nych ilościowo, często nawet o tendencjach szowini
stycznych, wydanych przed i w czasie wojny, nie można
również zaliczyć do pozycji wyrównujących tę l u k ę .
W różnych natomiast czasopismach i periodykach za
równo polskich, jak i niemieckich, zwłaszcza z okresu
międzywojennego, aż roi się od rozmaitych informacji
i przyczynków skoncentrowanych raczej na detalach
ubioru ludowego i ich zestawach, charakterystycznych
dla określonego regionu, wsi czy okolicy . Jako materiał
źródłowy mogą natomiast posłużyć badaczowi notatki
Lucjana Malinowskiego , Bogumiła Hoffa , czy Józefa
Lompy , a przede wszystkim wiadomości zebrane w
czasie własnych badań terenowych i archiwalnych. Nie
mniej warto zaznaczyć nawiasem, że takich badań dla
całego Śląska nikt do tej pory nie prowadził. Poszcze
gólni badacze ograniczali się do swojego regionu, zaś
Muzeum Górnośląskie w Bytomiu w ramach corocznych
powierzchniowych eksploracji nad całokształtem k u l
tury ludowej Górnego Śląska (bez Opolszczyzny) trak
tuje zagadnienie stroju regionalnego jako jedno z wielu
ważnych w zmieniającej się strukturze gospodarczej,
kulturalnej i zawodowej badanego regionu. Z tego też
niewątpliwie powodu, na skutek braku dostatecznej
ilości eksponatów, nie zorganizowano do tej pory, odkąd
można mówić o działalności muzealniczej na Śląsku,
1
2
3
4
5
6
8
112
7
przeglądowej wystawy śląskich strojów ludowych.
Wprawdzie komplety strojów jako zasadnicze typy re
prezentatywne dla poszczególnych subregionów wcho
dziły w skład wielu wystaw, nie tworzyły one jednak
nigdy wyodrębnionej, samoistnej całości czy to w ujęciu
historycznym, czy podkreślającym różnorodność form.
Ekspozycje obok innych dziedzin śląskiej sztuki ludo
wej demonstrowały elementy zdobnicze stroju, jak haf
ty, koronki, ozdoby metalowe itp. Taki więc charakter
mają do dziś kolekcje prezentowane na stałej wystawie
„Kultura ludowa na Śląsku od X V I I I do X X w." w
Muzeum Górnośląskim w Bytomiu czy na stałej wysta
wie „Śląskiej sztuki ludowej" w Muzeum w Gliwicach.
Ten sposób nie uchybia ani sensowności, ani celowości
ekspozycji. Ma on bowiem dla przeciętnego widza zna
czenie instruktywno-dydaktyczne.
Nieco inny natomiast cel przyświecał organizatorom
jedynej w swoim rodzaju wystawy „Moda w strojach
regionalnych" poprzedzanej konkursem ogłoszonym pod
tym samym hasłem w województwie katowickim na
wiosnę 1967 r.
Rozpisując uprzednio konkurs, Muzeum Górnośląskie
w Bytomiu kierowało się ideą zebrania odpowiednich
materiałów na wystawę, która zobrazowałaby zmiany
i zróżnicowania stroju w czasie, stosownie do panu
jących upodobań i warunków oraz zależnie od stanu,
wieku, okoliczności i pozycji społecznej. Chodziło przy
tym o zapoznanie szerokiego społeczeństwa ze współ
czesnym stanem śląskiego stroju ludowego, jego odmia
nami i formami. Cel był więc nie tylko poznawczy, ale
także propagatorski.
Wystawę „Moda w strojach regionalnych" otwarto
w końcu czerwca 1967 r. w Pałacu Młodzieży w Kato
wicach, a następnie przeniesiono ją do Muzeum Górno
śląskiego w Bytomiu, które było głównym jej organi
zatorem przy finansowym poparciu Wydziału Kultury
9
Prezydium
Wojewódzkiej
realizatorskiej
Biura
Rady
Wystaw
Narodowej
w i c a c h . P r z e d s t a w i o n o na
niej pięćdziesiąt
ty
ludu
różnych
bogaty
form
zestaw
wotków,
wierzchni
fartuchów,
fiami
ubioru
ozdób,
koszulek
i kamizel
męskich,
( i l . 1).
i
Nadto
kabotków,
jakli
uzupełniono
rodzinnymi
XIX
fotogra
wieku.
W przygotowanej ekspozycji starano się o d w r ó c i ć
uwagę
od
schematycznych
wtarzanych
przykładów
niejednokrotnie
podstawowych
śląskiego,
tj.: góralskiej, wałaskiej,
szyńską,
pszczyńskiej,
skiej,
znanej
miast
o
wania
ubioru
pory
i
nazwą
roku,
ludowego
wiernie
zróżnicowania
w
czasie w a r u n k ó w
nych
dyktujących
n i s t r a c y j n y c h . Te
zasięgu
mniejsze
z
, 0
.
zależnie
od
inaczej
zależnie
z
od
i
tj.
funkcji,
okoliczności,
jak
różne
„mody"
większe
nato
zróżnico
stanu
ma
uroczystości
nakazami
trady
zmieniających
się
społecz
od
granic
admi
pokrywając
się w
swym
etnicznymi,
peryferie
oraz
cie
górzań
gospodarczych i s t o s u n k ó w
ostatnie, nie
po
stroju
Chodziło
momentów,
sprzęgniętych
także
granicami
lub
odmian
zwanej
rozbarskiej
innych
cywilnego,
cji;
i często
rybnicko-raciborskiej
uwypuklenie
jątkowego
i
pod
i
ży-
kobiecych,
lat
przełomu
Kato
komple
XX
widza
od
pomocy
w
dwa
śląskiego
chust,
czepców;
począwszy
i
Artystycznych
utworzyły
z
czasem
charakteryzujące
II.
1. Fragment
ekspozycji
grupy
ubiorów
weselnych.
II. 2. Szydełkowa
mitenka
do stroju
kobiecego,
XIX
w., Bytom.
II. 3. Szydełkowa
kreza
(„pelerynka")
do kabotka,
koniec
XIX
w., Bobrowniki
pow.
Będzin.
Fragment
ekspozycji
ubiorów
codziennych,
koniec
XIX
w., oraz współczesny
strój
kobiecy
i męski,
pow.
nowskie
Córy.
się
koniec
II. 4.
Tar
4
113
U. 5. Jedwabna
chustka
(„jedbowka") do górzańskiego
stroju
męskie
go, Szarlej-Piekary
pow.
Tarnówskie Góry.
II. 6. Fragment
ekspozy
cji
grupy
ubiorów
drużbów,
pow.
Cieszyn
i Tarnowskie
Góry.
II. 7.
Jedwabna
wstążka
ręcznie
malowa
na białą
farbą
na tle
niebieskim,
do stroju
dziewczęcego,
Dąbrówka
Wielka
pow.
Tarnowskie
Góry.
114
zlepkiem
różnych
przykładem
wicka,
elementów
chociażby
formy:
ubioru
ludowego,
bielska,
zabnzańska,
lubliwiecka
czy
też
l e d w i e do z e s p o ł u
paru
lub k i l k u wsi. Obok
inne,
ograniczające
czego
się
historyczną
granicą
gli
skiego i carskiej
za
ubioru
Śląska,
Rosji.
W
a
zarazem
bytomskiego w i d a ć w p ł y w y
kompletów
zaznaczyły
nawiązujące
go
się
dowodem
już
są
w
drugiej
tzw.
zaboru
zachowanych
jupki
tutaj
prus-
częściach
mieszczańskie,
połowie
kobiece
XIX
lub
które
w.,
cze
katanki
(ka
o charakterze tradycyjnym
pokazano t a k ż e
do
zestawy
garderoby
męskiej,
tanka
to j a k o u b i ó r
uroczysty
związany
górskim, jupka — będzińskim), krezy lub pelerynki
mody
mieszczańskiej
które przyjęły
z okazją
s i ę czy
ślubu,
towarzysząc
jednak
tradycyjnej
s t r o j u p a n n y m ł o d e j , czy t e ż j a k o m ę s k i u b i ó r
W
ekspozycji
nie
pominięto
także
czasie, p o k a z u j ą c
komplety stroju,
na
to
materiały,
do
chwili
uzyskane
rów
obecnej. W
codziennych
(il.
następujące
od
4),
otwierającej
lazły
się
w . (okolice B y t o m i a ) ,
zróżnicowania
końcowych
sposób
XIX
komplety:
codzienny.
o ile t y l k o
ten
formie
więc
lat
w
XIX
w.
grupie
ubio
wystawę,
zna
letni
z
końca
z drugiej
poło
w y X X w . (Orzech, pow.
Tarnowskie Góry), męski
letni
z drugiej p o ł o w y
(Dąbrówka
Tar
XX
w.
kobiecy
w
pozwalały
kobiecy letni
nowskie Góry), kobiecy zimowy
(Szarlej-Piekary, pow.
Wielka,
pow.
z drugiej p o ł o w y X X w.
Tarnowskie Góry), męski
zimowy
z pierwszej p o ł o w y X X w. ( D ą b r ó w k a Wielka, pow.
nowskie Góry), męski zimowy
(Istebna,
W
pow.
Cieszyn).
podobnym
grupę,
tj.
równo
letnie,
Tar
z pierwszej p o ł o w y X X w.
ujęciu
ubiory
jak
oraz z p o c z ą t k u
przedstawiono
odświętne.
zimowe
następną
i drugiej połowy
ronkowe przy
zimowe
już
w
kabotkach
itp.
Ponadto
owym
czasie
różnych,
nych
spotykana
jak:
sukna,
oraz
dzanych
z Francji
stroju
dowodem
tych
wełny,
lub
industrializacji
było
( i l . 5).
czy
Dla
chust
niektórych
schyłkowym
powtórzyły
się
one
formie.
Wystarczy
„żupany",
wymienić
rozbarskie
już
sprowa
chustek
zestawów,
tu
„ręczniki"
pierw
okresem,
więcej
w
koszule
góralskie
kowe",
drukowane
modre
fartuchy
na
Śląsku,
cieszyńskie
z
męskie
„odziym-
„ o b r u s y " i chusty „ s p u s z c z o w e " i
całym
samodziałowej
starsze
części
za
a
nowsze z t k a n i n
ubioru
końca
XIX
w.
„katanki"
w. Pochodzą
one
skich.
wzorowane
wełny
szyte
na
z
itp.
płócienne
„roż
noszone
„prostule",
Zaginęły
tkanin
tj.
wówczas
samodziałowych,
fabrycznych,
kobiecych
po
dawnej
pszczyńskie
i
kiem",
z
chińskiego
jedwabnych
był
nie
suknie
fabrycz
fularu,
światowej
którym
prawie
stosowanie
tkanin
kaszmirowych
Austrii
ko
czepce
i e l e m e n t ó w s t r o j u k o n i e c X I X w . do
wojny
także
bytomsko-tarno-
wpływu
terenach
kaszmiru,
gotowych
męskiego
kompletów
szej
rejonie
nierzadko wysokogatunkowych
jedwabiu
do
w
( i l . 3), d u ż e , w a t o w a n e
na
nią
się
z
XX
nazwa
na
Składają
komplety
wielką
—
jak
wspomniane
jupach
mieszczań
z Bytarnia-Rozbarku, z p o w i a t u T a r n o w s k i e G ó r y , z Bes
kidu
Śląskiego,
pszczyńskiego,
z
powiatu
cieszyńskiego,
jedne
formy
t o w a n e przez k o n s e r w a t y w n e
tj. z powiatu będzińskiego. Z p r z y k ł a d ó w ubioru
właśnie
wane
grupy
rejonu
górzan
II. 8. Rypsowo-aksamitna
Bytom-Rozbark.
II. 10.
wynika,
sięgała
z
Podczas gdy
Śląska,
etnicznej
oraz
bielskiego,
pogranicza
tego o s t a t n i e g o
rybnickiego
że
ekspansja
poza
kulturowa
Przeroszę
będącą
były
Przykładem
nadal
drugie,
środowisko
dopiero
zaczęły
żakiet,
9
bądź
tzw.
zaakcap-
wiejskie,
się
tego m o ż e b y ć t z w . „ k a p u d r o k " ,
mieszczański
l o s t ą ż k a do czepca typu „buda",
Szarlej-Piekary.
Ślubna
suknia
z żywotkiem
wyszywanym
białym
8
lub
zanikały,
czyli
„salonik-jaskółka"
II. 9. Różdżka
weselna
lacetem,
Jasienica
pow.
uży
przyjmować.
dla
męski
no-
drużby,
Bielsko-Biała.
10
115
HG
szony
ze
sztuczkowymi
spodniami,
s z u l ą ze s z t y w n y m k o ł n i e r z y k i e m
dane
z okazji
wybuchu
nym
w
życiu
więcej
od
przemysłowych
gospodarczym,
oddziała]
stroju
i
około
ko
również
r.
nic
1910
ludowego.
i
do
zmiany
oży
na
społecznych
i
zarzucali
przede
ci, k t ó r z y
pierwsi
kolejność
była
mężczyźni
wieś
w
pociągnęły
domu
formy
i na
gospodarstwie,
ubioru. Oczywiście
tradycji.
mniej
więcej
sześciu
i te
i przerabiając,
szerokościach
tkaniny
dla
dzieci. Stare, zniszczone części
wytwory
jako
na
co d z i e ń
(wstążki,
ozdoby, chusty), p ó ź n i e j
tradycyjnego
wano
nową
formą
jakąś
starą
część
stroju
stroju
zastępo
wychodzącą
z u ż y c i a , co s t w a r z a ł o z e s t a w l u d o w o - m i e s z c z a ń s k i ( p r z y
ców
cieszyńskiego
być
współczesny,
beskidzkiego, k t ó r y
na
szytym
w
końcu
ubioru
na
„znakiem"),
części
ubiór
górala
do m a r y n a r k i i s p o d n i o s t a n d a r d o
w y m kroju miejskim ma
tradycyjne
codzienny
sobie l n i a n ą k o s z u l ę z
wyrugowano
rzecz
kompletnie
wy
wszystkie
nowych.
węższe,
przerabiano
wkładano
słotę.
codziennych i o d ś w i ę t n y c h
wysta
w a ukazuje w dalszej k o l e j n o ś c i s t r o j e d r u ż b ó w , t j . c h ł o p
kładem
może
„kiecki"
dwie
na
stare
modyfiko
garderoby
do r o b o t y , do p a s i o n k i l u b
Oprócz kompletów
pozostali
z jednej
szyto
z wyszywanego kabotka — bluzkę, b ą d ź też
n a j p i e r w w p r o w a d z a n o zakupione, p o j e d y n
dodatkowy
np.
tzn.
pracy
najdłużej
z biegiem lat
cze
element
młodzież,
poszukiwaniu
zachowali
następująca:
gotowe
i
róż
tradycyjną
i chleba poza j e j o b r ę b e m . C i n a t o m i a s t , k t ó r z y
o
przypadku
Odzież
w
ślą
wano przeszywając
drugim
środowiskowych.
opuścili
doprowadzała
zewnętrznych
się
m e n t ó w b ą d ź też z u p e ł n e zarzucenie p r z e k a z ó w
tym
mieszczański
wszystkim
za s o b ą w z b o g a c e n i e l u b z u b o ż e n i e n i e k t ó r y c h f o r m i e l e
W
strój
zatarcia przynajmniej
kultural
kształtowanie
Zachodzące
zamiana
o s t a t e c z n i e do
powodujący
społecznym
na
Zupełna
wkła
światowej.
ośrodków
silnie
skiego
mniej
I I wojny
Rozwój
wienie
ślubu
cylindrem
i białą muszką,
i
dziewcząt,
i
z
Beskidu
kłady
pochodzą
typy
charakteryzujące
Wykładnikiem
łączeniu
z
Śląskiego
tarnogórskiego
z XX
jej
są
ozdobnymi
w.
się
( i l . 6).
Tworzą
oraz
z
powiatu
Wszystkie
przy
one
reprezentatywne
szczególną
dekoracyjnością.
różdżki
i
wstęgami
bukiety
( i l . 10)
(przykłady:
w
po
rozbarski
117
II. 17. Czepiec
typu „buda"
z szeroką
klockową
ko
ronką,
Szarlej-Piekary
pow.
Tarnowskie
Góry.
II. 18.
Wyszycie
czarną
wełną
na brzegu fioletowej
wełnianej
spódnicy
noszonej
pod kiecką,
Szarlej-Piekary.
U. 10.
Uroczyste
stroje odświętne
trzech pokoleń:
dziadków,
rodziców
i dziewcząt,
Kochłowice,
Nowy Bytom, 1934 r.
Z tych samych okolic pokazano stroje dziecięce,
u k s z t a ł t o w a ł y s i ę na
późno,
bo
wzór ubioru dorosłych
dopiero
Rzecz
zadziwiająca,
wielu
wsiach,
z rolnictwa,
w
na
że
początku
jeszcze
których
obecnego
pod
koniec
utrzymywano
dzieci i m ł o d z i e ż
które
stosunkowo
ubierano
wieku.
XIX
w.
w
się
wyłącznie
bardzo
nędznie.
P o d s t a w o w y m ich o k r y c i e m b y ł a p ł ó c i e n n a d ł u g a koszula
i
niekiedy przenoszona m ę s k a
chusta
dla
dziewcząt;
regionalne
dzieci m a j ą
lowego:
wkłada
kościelne. Na
tylko
dwa
W
się
charakter
je
na
strój
czarnym,
przy
tradycyjnie
się
białą
głowę. Do
chustę
w
także
na
można
pepitę
czarno-popielaty
W
kobiecy
grupę
kobieca
też
nosić
czy
bowiem,
że
na
Dopiero
grupę
—
niegdyś
koniec
mieszczańskiej
i
na
dnie
far
ubioru
tworzy
popularność.
Wiadomo
w
dziennej
koszuli,
okryciem
w.,
a
robo
zwłaszcza
zaczęto szyć na w z ó r
dworskiej
spodnie koszule
z karczkiem, staniki i majtki
kach
chłodne
jedwabny
spotykane
XIX
pierwszej wojnie ś w i a t o w e j
ny
post
chustką
rzadko
pozostawano
pod
wielki
w
która była niejednokrotnie zewnętrznym
czym.
obo
czarnogranatowy.
i dzienna
małą
noc
ko
żałobny
i
i adamaszkowy
nocna
okazy przez s w o j ą
ubiór
tj. drukowaną
zespole k o m p l e t ó w . o s t a t n i ą
bielizna
stanowią
będzińskiego
adwent
„purpurką",
żałoby
czarną
zasadniczo
górzański.
je k o m p l e t y u t r z y m a n e w
czym
wyróżnia
tuch
i
niewielką
ga
uroczystości
się
góralski
lub
stroje
stroju
i inne
wykształciły
osobną
wiązujący
na
wyłącznie
żałobne letnie i zimowe z powiatu
i tarnogórskiego. Tworzą
lorze
chłopców
Współczesne
procesje
dziecięcy
całości zestawu
ubiory
bose.
terenie Ś l ą s k a
typy:
kapota dla
nogi
po
bieliz
dzienne
z k l a p ą , zapinane po
bo
guziki.
Jak
z
podanych
przykładów
wynika,
inaczej
wy
g l ą d a z i m o w y i l e t n i u b i ó r c o d z i e n n y do p r a c y i w y j ś c i o
wy,
inaczej
niedzielny
—• do
kościoła,
p r z y g o s p o d a r s t w i e , do w y j ś c i a
po
do
krzątania
południu
na
r y , na w i z y t ę , inaczej weselny: d r u h n y , s t a r o ś c i n y ,
ny
młodej,
mniej
przebiera
dwukrotnie,
się
inaczej
w
dniu
ubiór
ślubu
żałobny:
pan
co
na
naj
żałobę
rodzinną
i na
żałobę kościelną. Na
przestrzeni
ków
lat
formy
te
zmianom
kształtowa
nym
przez
polityczne,
społeczne
i
18
która
się
nieszpo
ulegały
czynniki
tradycyjne.
W
na
opinia
wsi
gospodarcze,
ten
mniej lub bardziej
różnym
sposób
rodziły
się
dziesiąt
różne
„mody"
uzasadnione i uchwytne, k t ó r e
akceptowała
albo
odrzucała.
W
ogól
przeci
w i e ń s t w i e b o w i e m do ś r o d o w i s k a m i e j s k i e g o e k s c e n t r y c z i
z okolicy
ręczniki,
Rudy
którymi
Śląskiej)
oraz
przepasywał
długie, płócienne,
swe
ramię
lz\v.
ność
i pas
drużba
ną
zaś:
wieńce
panował
przecież
starsi,
( s ą to o b e c n i e o k a z y u n i k a l n e ) , u d z i e w c z ą t
z tzw. „ k l a p a m i " , t j . h a r m o n i ą
upiętych
żek, o p a d a j ą c y c h
na
plecy. S t r ó j
drużki
bogaty w różnego
rodzaju wstążki
szerokich
jest
( i l . 8): o p r ó c z
przy „galandzie" (wieńcu) zwisają
one
u
pasie na
korali
oraz j a k o
„klap"
z tyłu i z przodu
fartuchu.
Ta
o s t a t n i a f o r m a p o w t a r z a się n i e m a l na c a ł y m Ś l ą s k u .
Po
ostatniej
zaczęto
wojnie
więc
wabnymi,
przepaska w
wstą
szczególnie
brak
na
zastępować
ręcznie
rynku
je
gładkimi
malowanymi
nowożeńców,
grupę.
Składają
skiego,
tarnogórskiego
11S
się
tworzące
na
nie
i
z
rodzaju
towaru,
wstążkami
przez kobiety
Z pierwszej i drugiej p o ł o w y
nież stroje
tego
( i l . 7).
X X w. pochodzą
kolejną
przykłady
jed
rów
eksponowaną
z powiatu
Bytomia-Rozbarku
(il.
nie
była
uwagę
na
że
tu tolerowana. Zwracano natomiast
bacz
wystawność,
choć
i
taki
strojność
i dobry
gust,
okres,
czym
wspominają
o
zbyt
wielka
„pycha"
ściągała
na
człowieka
ostrą
krytykę.
Nawet
wyszycie
większej
ilości
„kwiot-
ków"
na
czątku
„lemieczku"
bieżącego
kroczenie
oraz
obok
kultury
elementów
pokolenie,
w
karę
jeszcze na
Śląskim
i
masowej,
starych,
smaków
współczesny
po
wy
materiałów
ubiór
z
pokolenia
np.
za
haf
tem
10).
miast
czy
koronką
jupki —
( i l . 11), n y l o n o w ą
jaklę
lub
nowe,
pod
ludowy
miast kabotka — bluzkę, nierzadko z maszynowym
biel
zupełnie
i
urabianych
przekazywanych
także
za
niebios
nowych surowców
gustów
zawiera
uważano
Beskidzie
ściągnąć
s i ę do
zmienionych
wpływem
na
wieku
mogące
Dostosowując
kabotka
koronkową,
( i l . 12), z a m i a s t f a r t u c h a
za
jedwab-
nego
—
szyfonowy,
p a s a •— w y s z y w a n y
zamiast
męskiej
pów"
w
—
(jeszcze
harmonijkę
niskie
wstążek
cieszyńskiego
na
srebrnego
gurcie
czy
koszuli o tradycyjnym kroju
dardową, seryjną
czonych
zamiast
z koralików
butów
półbuty
fabryczne,
na
zamiast
zwykłe
towe, malowane. N i e g d y ś
te d o d a t k i , a n a w e t
kupić
sklepach:
Szarleju,
w
u
dużym
męską,
u
Batiki
w
można
było
Bytomiu,
Górnika
w
Pszczynie,
wyborze
i
różnym
u
gdzie
„kro-
ozdobnych
rynku) —
całą
w
inaczej
Kasprusia
n i ż do
Bogata
użytku
na
i zróżnicowana
kolekcja
powszednim,
przekazywanym
w
było
scowej
opinii,
i
oraz
ozdób
się pod w p ł y w e m
jakości
wzorów
i
dopatrzenie
chłopski,
nie Wiązał
choć
zaczął
się dopiero
urabiać
kiedy
nauka,
badacze
ty
przez
wali
się k u l t u r ą
powiednich
jakościowo
i
Spytajmy
nabiegać
po
sklepach,
aby
nego.
też
i takie
przedmioty,
„szaltuszki",
których
w
okazyjnie
czy
Wprawdzie
oraz
w
dwa
(Centrala
i
do
się
nie
ktoś
na
odbiorcę
kupić
mówiąc, że „oblyka
(tzn.
do
stroju
można
męskiego,
dostać
z
i
się
sztukę
tach
granicą,
COPiA zaś przyodziewa
się w
Rzecz
s i ę po
czy
powszechnie
obecnie
że
„ c h o d z ą po c h ł o p s k u " , w y k o r z y s t u j ą c
pier
ubiór
uważano
się
rozróżnia
albo „ p o
po m i e j s k u ) , c z y l i
charakterystyczna,
niej
słowiańskich.
wyraźnie
chłopsku"
X I X w.,
zaintereso
w
pańsku"
„łachy"
ci, którzy
od d a w n a
lub
jeszcze
materiały
tj.
o tradycją
sensie
sławi
połowie
wy
pogląd
pochodzenia fabrycznego szyją z nich nadal części u b i o r u
między
CPLiA
tylko
wiejsku
„szaty".
środo
pojęciem,
zagranicy.
Przedsiębiorstw
w
też
chusty,
po
drugiej
i poszukiwacze
dopatrując
noszony
co
stosow
sprzedaży.
i za
polską
wsi śląskiej
„chłopski",
coś
l u d o w y c h , ale nie s ą one
wiejskiego
Na
za
ludową,
w
narodowych i dawnych tradycji
tureckie
przedsiębiorstwa,
Obsługi
wiastków
różni
jak
przywiezie
Artystycznych), zajmująca
propagowaniem tradycji
wione
tkanin
kobiety, ile musi
chustki
ogóle
.się, ż e
od
wreszcie
fularowe
istnieją
COPiA
stytucji
którejkolwiek
Polsce
zdarzy
coraz
kolorystycznie
datków.
Są
Ale
sprzedaży
innych
dla danego r e g i o n u . T e n
jest n a d a l ż y w o t n y , noszony i szy
w
z
się on z
miej
tkanin
się dziś przypisuje, tzn. że jest to u b i ó r
w zmienionej formie,
wzorów.
pokolenie
stosowanych
przejmowanych
łącznie reprezentatywny
tradycję
na
działania tradycji
gatunku
wisk. W ich świadomości
które m u
bo b r a k u j e
z pokolenia
kształtującym
za n i e
utartych
tych
gar
sklepów
go s k o m p l e t o w a ć ,
pokaza
przez c z ł o n k ó w r o d z i n y i s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , z j a w i s k i e m
Dziś
według
kompletów
l u d z i , k t ó r z y go s a m i n o s i l i , b y ł z j a w i s k i e m n o r m a l n y m ,
należy
trudniej
nieco
dzień.
n y c h na w y s t a w i e d o w o d z i , ż e s t r ó j r e g i o n a l n y dla
t a k i c h o c z y w i ś c i e j u ż n i e m a , co u w a ż a ć
ze s t r o n y h a n d l u , g d y ż u b i ó r
co
taf
specjal
wszystko
gatunku.
g i o n a l n e s t o s o w n i e do p o t r z e b e s t r a d y , co w y g l ą d a
stan
marsz
z cholewami, tzw.
derobę,
nych
•—
nie non iron), zamiast
(dzisiaj t a k i c h b r a k
zwłaszcza
gumie,
CPLiA
i
In
innymi
wieku
nasta
chłopską
detalicznej
ludową
w
Zmiana
mias
zespoły
re
uświęconych
stosunków
przynosząca
wprowadza
formach.
społecznych
pańszczyzny
w
ludowe więcej
stroje
Dotychczasowe
ograniczenia
jąc
niemniej
innowacje,
domość
poczucia
w połowie
zniesienie
znacznie
zdołały
odmienności
słabną,
utrwalić
ubioru
w
ubiegłego
i
na
wolność
swobody.
dopuszcza
wsi
świa
stosunku
do
f
119
r e g i o n ó w s ą s i e d n i c h . To poczucie m i a ł o na Ś l ą s k u
g ó l n e znaczenie, g d y ż p r z e r a d z a ł o
uczuć narodowych w
chopsku"
znaczyło
śląsku",
stąd
jeszcze
poprzez
Śląsk
dziś
tyle,
na
i
spoistość
stosunków
„po
polsku",
przestrzeni
aż
od
po
i poczucie w i ę z i
okazała
się
politycznych.
i
należności
regionalnej
i narodowej
zrodziło
śląskiego
stosunkowo
dość
w
silniejszym
naporem
późno,
germanizacji
ubioru
i
większość
ich
ozdób
Wystawę
zamyka
spodnie
zestaw
wyróżniających
niektórych
się
elementami
nazw
gwarowych,
„koszulka",
jak
„żywotek",
„wierzcheń",
„skórzoki",
„jelenioki",
źródłosłów,
co
„zapaska",
rzutuje
rów
Wprawdzie
swoistą
oraz
inne
z mody
formą.
dla
Wśród
nich
potrzeb wsi, np.
wyroby,
które
do
dworskiej, kościelnej
srebrne i złote
nie m a
specyfikę
kich, jak
zaczerp
w kulturze tradycyjnej. Wynika
Obok
bowiem
pewną
rolę
przyjęto
wzorów
odzieży
odegrały
formy
także
kroju
i
i stosowane
tradycyjnie
dworskiej
ludowych.
i
i zdobin, o czym
powtarzające
części
jedną
się nazwy
ubioru, zwłaszcza
ne
w
całość,
tworzą
dla
całego Śląska, który
typ
zdobin
wskazuje
wyszły
z jednego
już
mowa
zróżnicowanych
nicowania
bowiem
obrębie
w
całego
po
zestawio
podstawowy
z c z a s e m do
materiału.
mniej
A
natomiast
zatem
zdobniczymi,
czy
koronkowymi
czyli „kiecka",
tj.
i
Taki
stan
dla
rejonów
kołowa)
—
części: g ó r n e j ,
i
i
dolnej
tzw.
białego
i
sztucznymi
wego
—
spódnicy
zapaska
odpowiednia
do
zwierzchnie
zamiast
różnego
tego
jakli
koloru,
haftu
dla
tzw.
pozostałych
zachodnich
typu
„prawą",
(Rybnickie,
„kozielok"
pukłymi,
gęsto
czepki:
Śląski,
pow.
koronkowy
typu
czółkowego,
(np.
ozdobionej
kwiatkami
„ka
gatunku
(Beskid
okolice
czapeczki
(okolice B y t o m i a ,
obszyty
oraz
formie
z
Mysłowic,
szydełkowej
dodatkowo
( i l . 13),
Cie
dla
Mi
siatki
wstążeczkami
rejonu
przemysło
Świętochłowic)
—
typu
„buda",
czyli
koronką
( i l . 17),
klockową
rejonów
zachodnich
Gliwickie,
okolice
i
północnoZabrza)
wyszywanej
koronki,
złożonymi
fałdkami
szeroką
krezą.
oczy i t o , ż e
czepiec
rzuca się w
i
Fot.
z
—
z tiulowej
Z detali r ó ż n i c u j ą c y c h
nie
także
nawet w
o
XIX
w.
tylko
o
ży
jego
silnym
wiel-
Przedstawiony zestaw nie wyczerpuje w p e ł n i
całości
koprzem ysł o w y m .
pod
wpływem
mody
panującej
wsi
d a n y m o k r e s i e czasu.
P R Z Y P I S Y
„ży-
czyli
okrycie
pogranicznych
w
i
—
końca
środowisku
„suknia",
noszono
chusta
pszczyński)
ale
z
białymi
dalej
i w i e l k o ś c i . D o tego d o c h o d z ą jeszcze u m ę ż a t e k
i
wymownie
człowieka
(mniej
szyński
świadczy
znanym
regionalnego,
krzyżykowymi,
( i l . 14),
materiału,
południowych
rzeczy
barwą
ubioru
czy
rejonów
oraz
z życiem
„jakla"
dla
wiel
formą
związku
c h u s t k a w i ą z a n a z t y ł u g ł o w y ( i l . 15), n a d t o t z w .
naramienna
szyfo
odpowiadające
w
góralek), fartuch,
i
n y l o n o w e czy
elemen
„lajbika",
tanki")
są chociażby
i chustki nagłowne
kabotek z różnymi
z dwu
rokiem
jednak
Doskona
zmian,
haftami
stanowiące
i możliwości.
na
czy
1910
tradycje,
się
jakie zachodziły
ubiór
przed
zakorzenione
dostosowując
okrycia
stanowi
„spencer"
silnie
pnia,
częściami
„oplecka"
więcej
tego p r z y k ł a d e m
kością
na
zagadnienia, w y r a ź n i e j e d n a k p o d k r e ś l a charakter
(wyjątek
kawałka
przemian,
gatunku
wotka",
prostego
przestrzeni
dynamice
i
obszyciami
złożona
z tego, ż e na
ulegał
wotności
kroju
podstawowymi
kobiecego są: p r z y r a m k o w y
tami
dotyczą
zwyczajów
elementów
nowych w a r u n k ó w
nowe fartuchy
w i e l k i e i s p r o w a d z a j ą s i ę r a c z e j do d o d a t k ó w a l b o d e t a l i
zdobniczych,
zróżnicowanie
tych
Zróż
są
stro
temu
znaczenie
formą
nie
ozdoby
stanu,
był
regionu
jak
itp.
funkcji,
odmian.
najprawdopodobniej
późniejszych
Śląsku
rów,
kobiecego,
wyjściową
na
które
gwarowe,
kompletu
ludowy
których
była
miejskiej,
przeszły
a u t r z y m y w a n i e s i ę s t a r y c h s p o s o b ó w k r o j u , szycia, k o l o
łym
wykazują
szczególne
z
strój
oraz
z
powyżej.
Jak
lat
od
liturgicznej
mieszczańskie,
okazy
( i l . 18)
ludowego
c h a r a k t e r u statycznego. W i e l o ś ć i
podkreśla
czy i n n e , l e c z t e
się
specjalistów
sensie t y p o l o g i c z n y m i d z i ę k i
niemiec
nie
ubioru
C a ł a ekspozycja odbiega od t r a d y c y j n e g o u j ę c i a
jów regionalnych w
t y w n i e trzeba stwierdzić, że istnieje p a r ę nazw
n i ę t e z o s t a ł y ze s ł o w n i c t w a m i e s z c z a ń s k i e g o
hafty,
czy
uzależnione
przeważnie
części
dekoracyjnymi
( i l . 16), g u z i k i , o b s z y c i a
kompletów
ubioru
butów
znajdują
stroju
obiek
form
do
koronki
„płoszcz",
do
„kami
wpuszczane
pracujących
że
wymienione
„oplecek",
„bruclek", „fartuch"
„brzuś-
lub
i udowadnianiem,
wytworów.
i
oraz
tzw.
oraz
„kania",
samych
rękawami
jest
pół
stroju
i właściwa
w y k o n a n e przez samych u ż y t k o w n i k ó w
„kiecka",
niegermański
z
rękawów,
ludu
„czepiec",
na
zela"
bez
dekolcie
coraz
„suknia",
genezę
czyli kamizelka
cholewami.
o
wycięciem z tyłu. W
charakterystyczny
lek",
od
jej
gładki
na
u
„odziymek",
na
natomiast
albo
albo
obszyciami, a
z
„obrus",
nież
wyszywany,
z
bardzo
się
„ochtusa",
wskazują
męskim
od
przy
albo
są
związku
w s z y s t k o , co ś l ą s k i e , t o n i e m i e c k i e . J e d n a k
formy
nasunięte
ozdobiony r ó ż n y m i
okrągłym bądź z trójkątnym
wspólnoty
silniejsza
nagłowna
stanik
rów
Podkreślanie
chusta
czoła, brzeg s u k n i
„po
Cieszyń
ono
lub
„po
Opolszczyznę
się określenia. W y r a ż a
etniczno-kulturowej,' która
granic
co
przemysłowy
używa
nież w e w n ę t r z n ą
szcze
manifestowanie
obliczu zaborcy. U b i e r a n i e się
zarazem
skiego
takiego w ł a ś n i e
się w
wy
Stefan
1 S t a n i s ł a w B r o n i c z , S t r ó j pszczyński,
APSL, Wroc
ł a w 1954.
2 L o n g i n M a l i c k i , S t r ó j górali
śląskich,
APSL, Wroc
ł a w 1956.
3 A g n i e s z k a i T a d e u s z D o b r o w o l s c y , Strój,
hajl i ko
ronka w województwie
śląskim,
Kraków
1936.
4 E l i z a b e t h G r a b o w s k i , Die Volkstrachten
in
OberSchlesien,
W r o c ł a w 1935.
5 „Zaranie
Śląskie",
„Schlesien";
„Die
Provinz
Oberschiesien" itp.
6 L u c j a n M a l i n o w s k i , Zarysy
życia
ludowego
na
Szląsku,
A t e n e u m 1877.
7 B o g u m i ł H o f f , Lud
cieszyński,
jego
właściwości
i siedziby,
W a r s z a w a 1888.
8 Józef Lompa, M a t e r i a ł y rękopiśmienne, archiwum
M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e .
9 Katalog w y s t a w y „Moda w strejach regionalnych",
1967, w o p r a c o w a n i u B a r b a r y B a z i e l i c h .
10 W s p ó ł c z e s n e z a s i ę g i s t r o j ó w u l e g ł y
przesunięciu
w s t o s u n k u do t y c h , j a k i e p a n o w a ł y w X I X i n a p o
c z ą t k u X X w . , a p r z y c z y n tego n a l e ż y d o p a t r y w a ć s i ę
w m i g r a c j a c h l u d n o ś c i , w adaptacji n i e k t ó r y c h obsza
r ó w pod b u d o w ę w i e l k i c h z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h , w
zmianie granic polityczno-administracyjnych.
11 B a r b a r a
Bazielich,
Ludowe
wyszycia
techniką
krzyżykową
na Śląsku,
B y t o m 1966, s. 125.
Deptuszewski
