-
extracted text
-
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1
ANDRZEJ
WOŹNIAK
STRUKTURA ETNICZNA WSPÓŁCZESNEJ GRUZJI
I JEJ HISTORYCZNE UWARUNKOWANIA
Gruzińska SRR, jedna z trzech republik zakaukaskich, leży w poludniowo-zachodniej części Związku Radzieckiego — na pograniczu Eu
ropy i Azji. Powierzchnia kraju zajmuje 69 300 k m , zaś liczba miesz
kańców wg danych z roku 1966 wynosiła 4548 tys. Struktura etniczna
tej niewielkiej, zarówno pod względem powierzchni, jak i liczby lud
ności, republiki jest (podobnie zresztą jak całego Zakaukazia) dosyć
złożona. Według danych wszechzwiązkowego spisu ludności z roku 1959
skład etniczny Gruzji przedstawiał się w ogólnych zarysach następu
jąco :
2
1
Gruzini
64,3%
Ormianie
11,0%
Rosjanie
10,1%
Azerbejdżanie
3,8°/»
Osetyjczycy
3,5%
1,8%
Grecy
Żydzi
(przew. tzw.
Żydzi
1,3%
gruzińscy)
Ukraińcy
1,3%
Inni
1,4%
Jeżeli weźmiemy pod uwagę, że na owe l,4°/o ludności określonej
jako „inni" składają się przedstawiciele kilku bardzo różnych pod wzglę
dem językowym grup etnicznych (Kurdowie, Syryjczycy, Białorusini,
2
1
W.
D ż a o s z w i 1 i,
2
W
Gruzji
kaukaskich
i
oprócz
reprezentowane
grulp j ę z y k o w y c h
—
Nasielienie
gruzińskiego
np.
są
Gruzii,
Tbilisi
należącego
również
języki
adygo-abchaskiej
i
do
1;968, s. 48.
kartwelskiej
należące
do
grupy
kilku
nachijskiej grup
rodzin
języków
kauka
s k i c h , z r o d z i n y j ę z y k ó w i n d o e u r o p e j s k i c h — do g r u p y s ł o w i a ń s k i e j ,
irańskiej,
itp.
greckiej,
P o r . Atłas
romańskiej,
narodów
mira,
z
rodziny
semito-chamickiej
M o s k w a 1964, s.
18-19.
języków
innych
(np.
ormiańskiej,
Syryjczycy)
286
ANDRZEJ WOŹNIAK
Polacy, Łotysze, Estończycy, Niemcy itp.), to struktura etniczna współ
czesnej Gruzji okaże się jeszcze bardziej złożona. Jest rzeczą oczywistą,
że jej obraz nie w całej Gruzji jest jednakowo skomplikowany. Za
chodzą również znaczne różnice między składem narodowościowym lud
ności miejskiej i wiejskiej. Jeżeli pominiemy jednak tymczasem dla
jasności obrazu wydzielone, autonomiczne terytoria narodowościowe
(tj. Republiki Autonomiczne Abchaską i Adżarską oraz Południowoosetyjski Obwód Autonomiczny), to okaże się, że np. najbardziej zróż
nicowana pod względem narodowościowym jest południowa część Gru
zji, stosunkowo zaś jednolita jest struktura etniczna Gruzji Zachodniej,
której ludność wiejską stanowią niemal wyłącznie Gruzini. Szczególnie
przemieszana pod względem narodowościowym jest ludność dużych
miast, takich jak np. Tbilisi, Batumi, Suchumi, Rustawi.
Uwarunkowań tego złożonego obrazu narodowościowego współczes
nej Gruzji (i całego zresztą Zakaukazia) szukać musimy w liczącej sobie
przeszło dwa tysiące lat historii kraju i zachodzących na przestrzeni
tego czasu wydarzeniach politycznych, procesach gospodarczo-społecz
nych i etnicznych . Wśród tych ostatnich wiodący będzie oczywiście
sam proces kształtowania się narodu gruzińskiego. Jego nasilenie przy
pada na 2 poł. X I X w., końcowy zaś etap dokonywał się (a w pew
nych wypadkach trwa nadal) już w Gruzji Radzieckiej. Nie znaczy to
bynamniej, że jest to proces, którego początki dałoby się odnieść, tak
jak w wypadku większości narodów europejskich, do czasów nowo
żytnych.
Położenie geograficzne Zakaukazia w znamienny sposób odbiło się
na historii tego regionu, a jego rozwój społeczno-gospodarczy i k u l
turalny przebiegał inaczej niż rozwój większości krajów Europy. Ana
logie między rozwojem dziejowym Zakaukazia (zwłaszcza zaś Gruzji)
i Europy sprowadzają się przede wszystkim do występowania na obu
terenach pewnych procesów społeczno-ekonomicznych i kulturalnych-,
zbliżonych do siebie ze względu na uwarunkowania i prawidłowości
ich przebiegu, ale nie ze względu na okres, w którym się dokonywały .
Tak więc dla przykładu kompleks zjawisk kulturalnych, który łącznie
z powodującymi je uwarunkowaniami można przyrównać do europej
skiego Odrodzenia, przypada w Gruzji na przełom X I I i X I I I w., a więc
3
Ą
3
O g r a n i c z o n a i l o ś ć m i e j s c a nie p o z w a l a n a m n a osobne o m ó w i e n i e s t a n u
b a d a ń i literatury przedmiotu. O b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę z a w i e r a j ą : cytowana p r a c a
W.
Dżaoszwili,
N. W o ł k o w e j ,
Etniczeskije
prociessy
w
Zakawkazje
.w XIX-XX
ww.,
[w:] Kawkazskij
Etnograficzeskij
Sborník,
t. I V , M o s k w a 1969,
s. 3-54; Narody
Kawkaza
t. I I , M o s k w a 1962.
4
ficznej
Por. A .
Gruzji
Woźniak,
Wielka
rodzina
we współczesnej
i Armenii,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 14: 1970
z.
literaturze
etnogra
1, s. 296-300.
287
STRUKTURA E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I
wcześniej niż w Europie Zachodniej, natomiast charakterystyczne dla
państw Europy średniowiecznej rozdrobnienie feudalne w Gruzji roz
poczyna się na przełomie X V / X V I w. i nasila się w wieku następnym.
Rozdrobnienie polityczne kraju w okresie od X V I do pocz. X I X w.,
a także szereg innych przyczyn, o których będzie mowa niżej, zahamo
wały, a w pewnym stopniu nawet cofnęły zapoczątkowany dużo wcześ
niej proces kształtowania się jednolitego narodu gruzińskiego.
PRZEMIANY
W
STRUKTURZE
ETNICZNEJ
XVIII/XIX
GRUZJI
DO
PRZEŁOMU
W.
Problem etnogenezy Gruzinów, podobnie jak problem pochodzenia
ich języka, będący przedmiotem sporów już od starożytności, nie zna
lazł ostatecznego rozstrzygnięcia do czasów dzisiejszych. W myśl jednej
z bardziej rozpowszechnionych dzisiaj teorii, której reprezentantem
jest' G. Melikiszwili % praojczyzną plemion gruzińskich była Azja
Mniejsza.
Proces jednoczenia się plemion zamieszkujących terytorium współ
czesnej Gruzji i mówiących językami należącymi do grupy kartwels k i e j w organizacje ponadplemienne rozpoczął się już na przełomie
I I i I tysiąclecia p.n.e., a w V I w. p.n.e. powstało na wybrzeżu czarno
morskim pierwsze państwo gruzińskie — królestwo Kolchidy, utrzy
mujące ożywione kontakty handlowe z Grecją. W ciągu k i l k u następ
nych stuleci ośrodki życia politycznego ziem gruzińskich niejedno
krotnie się zmieniały, nieprzerwanie jednak, nie licząc krótkiego okresu
panowania rzymskiego, istniała gruzińska organizacja państwowa czy
to w Gruzji zachodniej, czy we wschodniej. W I V w. n.e. we wscho
dniej Gruzji za religię państwową uznane zostało chrześcijaństwo,
z czym wiąże się ożywiony rozwój sztuki i — co dla naszych dalszych
rozważań okaże się szczególnie ważne — rozwój literatury. Najstarsze
zabytki gruzińskiego piśmiennictwa datują się na V w. n.e. W pierw
szym okresie, t j . do połowy X I w., była to literatura o treści wyłącznie
religijnej — przekłady Biblii, żywotów świętych, jak również orygi
nalne teksty hagiograficzne, komentarze do dzieł ojców kościoła itp.
Większość tych utworów cechuje doskonałość języka i stylu świadczą
ca o bogatej tradycji literackiej. Jednym z najstarszych najwspanial
szych zabytków gruzińskiej literatury jest pochodzący z końca V w.
n.e. utwór Jakuba Curtaweli Męczeństwo
Szuszaniki. Z późniejszych
6
S.
5
G.
M e l i k i s z w i l i ,
e
Do
grupy
tej
Dzidziguri,
istorii
driewniej
należy
właściwy
К
gruziński,
Gruzinskij
jazyk.
Kratkij
Gruzii,
Tbilisi
megrelo-lazyjski
obzor,
Tbilisi
1968,
1959,
s.
62-140.
i swański.
s. 7.
Por.
288
ANDRZEJ WOZNIAK
wymienić należy tłumaczone na wiele języków, anonimowe Balawariani
(IX w.) czy Abo Tbileli Joana Sabanidze ( V I I w.). Znaczenie literatury
religijno-cerkiewnej nie ogranicza się bynajmniej do udoskonalenia
i upowszechnienia gruzińskiego języka literackiego . W okresie przej
ściowego upadku politycznego państw gruzińskich, podboju części ziem
Gruzji przez Arabów ( V I I w.) i Bizancjum (X w.) jest ona jednym
z czynników podtrzymujących świadomość jedności całego gruzińskie
go obszaru językowego. W połowie X w. wybitny pisarz gruziński
Georgi Merczuli pisał, że Gruzja „to cała ta rozległa kraina, w której
obrządek cerkiewny i wszelkie modły odprawia się w języku gruziń
skim" .
7
8
Gruzja.
Krainy
historyczne
i współcześnie
N a podstawie
wyodrębnione
D ż a o s z w i l i , Nasielenie
terytoria
autonomiczne.
Gruzii.
Następny etap w dziejach rozwoju literatury i literackiego języka
gruzińskiego przypada na okres szczególnie sprzyjający
rozwojowi
gospodarczemu Gruzji, której ustrój społeczny przybrał w X I - X I I w.
formę rozwiniętego feudalizmu. Kraj osiągnął wówczas znaczne sukcesy
w walce z wrogami zewnętrznymi i w dążeniu do zjednoczenia ziem
gruzińskich. Za panowania Dawida Budowniczego (1089-1125), Georgiego I I I (1156-1184) i jego córki Tamary (1184-1213) zjednoczona Gruzja
nie tylko odzyskała polityczną niezależność, lecz jako państwo silna
gospodarczo i militarnie zaczęła odgrywać poważną rolę w historii
7
w
K s z t a ł t o w a n i u s i ę g r u z i ń s k i e g o j ę z y k a literackiego wiele u w a g i p o ś w i ę c i ł
s w o i c h p r a c a c h N . M a r r (por. jego Istorija
Gruzii,
P i e t i e r s b u r g 1906, s. 22 n.)
D z i d z i g u r i , op. cit., s. 9.
8
S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J
289
GRUZJI
Zakaukazia i Bliskiego Wschodu. Na okres między końcem wieku X I
a połową X I I I przypada epoka jej największego rozkwitu gospodarczego
i kulturalnego. Okresem klasycznym w historii średniowiecznej kultury
gruzińskiej jest wiek X I I . Ówczesna nauka osiąga stosunkowo wysoki
poziom rozwoju, a myśl społeczno-polityczna i filozoficzno-teologiczna
uwalnia się w znacznej mierze od cerkiewnej dogmatyki i scholastyki.
W początkach wieku X I I , wraz z dalszym rozwojem literatury religijnej,
powstaje i rozwija się literatura świecka, szczególnie zaś poezja. Litera
tura świecka tego okresu wyrażająca najbardziej humanistyczne ideały
nosi w pełni oryginalny charakter, chociaż rozwija się w warunkach
ścisłych wzajemnych więzi z literaturą krajów sąsiednich, w pierwszym
zaś rzędzie z persko-języczną literaturą muzułmańskiego Wschodu.
W X I - X I I w. tłumaczone były na język gruziński zarówno utwory
antycznych pisarzy greckich, jak i arcydzieła piszących po persku
poetów tadżyckich i azerbejdżańskich. Wiele zabytków oryginalnej
literatury gruzińskiej okresu klasycznego zaginęło w czasie pustoszą
cych Gruzję w następnych wiekach wojen; te jednak, które się za
chowały, świadczą, że była ona wyjątkowo różnorodna i bogata. Jed
nym z pierwszych zabytków literatury świeckiej jest opowieść boha
terska Amiran — Daredżaniani, z innych najbardziej znanych wymienić
należy Tamariani Czachruchadze i niedościgniony wzór starogruzińskiej
poezji świeckiej — Witezia w tygrysiej skórze Szoty Rustaweli. Poemat
Szoty Rustaweli stał się niemal świętością narodową Gruzji. Jego ręko
piśmienne kopie przekazywano jak relikwie z pokolenia na pokolenie,
dawano córkom jak najcenniejszą część posagu. Poemat zdobył sobie
popularność wśród wszystkich warstw ludności, a w gruzińskim fol
klorze istnieje wiele utworów opartych na motywach Witezia w tygry
siej skórze oraz legend o jego autorze .
Szersze niż by to wynikało z tytułu artykułu potraktowanie zagad
nień związanych z literaturą i językiem literackim wynika z roli, jaką
spełniały one w procesie kulturalnego zbliżenia ludów mówiących języ
kami kartwelskimi. Ogólnogruziński język literacki przestawał być
w średniowieczu wyłącznie językiem ludzi wykształconych — poprzez
cerkiew i administrację państwową przenikał do wszystkich zakątków
państwa i do wszystkich warstw ludności. Świadectwem głębokiej świa
domości roli i znaczenia języka gruzińskiego (przynajmniej wśród warstw
9
i0
9
lisi
A.
Baramidze,
196®, s.
1 0
Tbilisi
D.
G a m e z a r d a s z w i l i ,
Gruzinskaja
litieratura,
Tbi
14.
Z a g a d n i e n i e m t y m z a j m u j e s i ę J . M e g r e l i d z e w p r a c y Rustaweli
1960.
19 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
i
folklor,
290
ANDRZEJ WOŻNIAK
oświeconych) może być anonimowy utwór Pochwala i uwielbienie
języka
gruzińskiego,
pochodzący z I X - X w. i przypisywany niekiedy pisarzowi
Zosime .
W świetle tego wszystkiego, co zostało wyżej powiedziane, wydawać
by się mogło, że średniowieczne i scentralizowane państwo gruzińskie
było jednolite zarówno pod względem językowym, jak i religijnym.
Źródła historyczne, zarówno gruzińskie, jak i obce, świadczą jednak,
że np. już w pierwszych wiekach naszej ery ludność Gruzji była nie
jednolita pod względem etnicznym. W jednym z najważniejszych za
bytków gruzińskiej historiografii: Kartlis Cchowreba (Historia Gruzji),
znajdujemy stwierdzenie, że w starożytnej K a r t l i i
mówiono prócz
gruzińskiego jeszcze pięcioma innymi językami — ormiańskim, chazarskim, syryjskim, hebrajskim i greckim. Większość tej obcojęzycznej
ludności mieszkała prawdopodobnie w miastach . Sporo wiadomości na
temat struktury etnicznej ówczesnych miast zawiera inny zabytek gru
zińskiego piśmiennictwa — Żywot św. Nino. Wiadomości te dotyczą
głównie ludności żydowskiej. Tak więc w I V w. n.e. przynajmniej
w dwu miastach Kartlii — Urbnisi i Mccheta — istniały duże kolonie
żydowskie posiadające własne domy modlitwy i tworzące zamknięte
grupy wyznaniowe zamieszkujące w osobnych dzielnicach — „uriatubani". Określenie to spotyka się również w nazwach niektórych wsi,
co wskazywać by mogło na istnienie również osiedli wiejskich z lud
nością żydowską. Odkryte w Mccheta nagrobki z aramejskimi napisami
mogą nasuwać przypuszczenie o istnieniu w miastach ludności syryj
skiej, Żywot św. Nino zaś wspomina także o Grekach. Poszczególne
grupy ludności, nie wyłączając autochtonów, tworzyły podobne do
żydowskich wspólnoty etniczno-religijne zamieszkujące odrębne dziel
nice — „ubani" .
i l
1 2
13
14
Na temat ewentualnych zmian w strukturze etnicznej Gruzji z okre
su podboju arabskiego ( V I I w.) wiadomo niewiele. Przypuszczać jedy
nie można, że nawet po ostatecznej likwidacji panowania Arabów po-
1 1
Dzidziguri,
1 2
Kartlia —
oraz w
dla
dla
Takie
całej
1 4
Gruzii,
s.
10
gruzińskich
w
pierwszych
niemal
(w szerszym
(i
religijne)
starożytnych
kręgu
charakterystyczne
rozwijających
naszej
ery
często
Kartlii.
się
w
było
zresztą
śródziemnomor
cywilizacyjnym.
op. cit., s. 447-449;
A.
Apakidze,
1968, s. 275-278. A r a m e j s k i b y ł w ó w c z a s
celarii w ł a d c ó w
starczającym
etniczne
miast
pojęciu)
M e l i k i s z w i l i ,
Tbilisi
wiekach
w.), n a z w a s t o s o w a n ą
Gruzji.
zróżnicowanie
wszystkich
skim
ci.,
z państw
okresie rozdrobnienia feudalnego ( X V I - X V I I I
określenia
1 3
op.
jedno
Napisy
na
nagrobkach
dowodem istnienia
w
miastach
w
językiem
tym
ludności
języku
syryjskiej.
Goroda
driewniej
oficjalnym
nie
są w i ę c
kan
wy
291
S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I
15
została w Gruzji pewna ilość ludności muzułmańskiej (Tbilisi) . W okre
sie likwidacji resztek panowania arabskiego włączona została również
w skład Gruzji Abchazja, poprzednio stanowiąca odrębne państwo.
Abchazowie należący do adygo-abchaskiej grupy języków kaukaskich
b y l i pierwszą grupą ludności niekartwelskiej w obrębie państwa gru
zińskiego, z Gruzją jednak łączyła ich od dawna wspólna religia i po
siadające wiekowe tradycje więzi kulturalne .
W początkach X I I w., za panowania Dawida Budowniczego, z roz
kwitem gospodarczym Gruzji i wzrostem jej potęgi militarnej wiążą
się również znaczne zmiany w strukturze etnicznej. Przyczyn tych
zmian, mniej lub bardziej trwałych w skutkach, było kilka. Tak więc
np. duży napływ obcych osadników do Gruzji wiązał się z przeprowa
dzanymi przez Dawida Budowniczego reformami w dziedzinie wojsko
wości i życia gospodarczego. W początkach X I I w., w związku z orga
nizacją regularnego wojska, władca ten osiedlił w Gruzji 45 tysięcy
rodzin turkojęzycznych Kipczaków, zobowiązanych do wystawiania
określonej ilości konnicy, a w trosce o rozwój handlu i rzemiosła
sprowadził do odbudowanego po zniszczeniach wojennych miasta Gori
grupę osadników ormiańskich .
Rozszerzenie w rezultacie zwycięskich wojen granic politycznych
Gruzji „od Trapezuntu do Derbentu"
(tj. od Morza Czarnego do Kas
pijskiego) w znacznej mierze zmieniło strukturę etniczną państwa.
W jego skład weszły lub stały się krajami wasalnymi: cały Kaukaz,
Perski Azerbejdżan, Armenia, południowe wybrzeże Morza Czarnego.
Gruzja — na krótko wprawdzie — stała się wielonarodowościowym
mocarstwem .
W latach 30-tych X I I I w. rozpoczął się najazd na Gruzję mongol
skich koczowników. Mongołowie zajęli wschodnią i południową część
kraju — nie udało się i m podbić jedynie Gruzji Zachodniej. Zajęte
przez najeźdźców tereny zostały spustoszone i wyludnione. Po stu
letnim panowaniu mongolskim udało się Gruzinom odzyskać niezależ
ność i przywrócić jedność państwu. Za panowania Georgiego V zwa
nego Wspaniałym (1314-1346) kraj zaczął podnosić się z upadku gospo
darczego i kulturalnego.
W okresie podboju mongolskiego część zasiedlających przedtem cen16
17
1 8
19
1 5
a w
Ок.
X
wieku
następuje
upadek
polityczny
tzw.
emiratu
tbiliskiego,
X I I w . z u i p e ł n a jego l i k w i d a c j a .
1 6
D ż a o s z w i 1 i,
1 7
S.
Tbilisi
M e s с h i a,
op.
cit.,
Goroda
s.
52.
i gorodskoj
stroj
fieodalnoj
Gruzii
XVII-XVIII
19i59, s. 43, 44.
1 8
Określenie
,!)
S.
przypisywane
Meschia,
Istorija
Dawidowi
Gruzii
(kratkij
Budowniczemu.
obzor),
Tbilisi
1968,
s.
12-13.
ww.,
292
ANDRZEJ WOŻNIAK
2 0
tralne rejony Północnego Kaukazu Osetyjczyków
wypierana przez ko
czowników zaczęła przenikać na południowe, gruzińskie zbocza Kauka
zu, stamtąd zaś dolinami rzek również na inne tereny . J u ż po wyzwo
leniu się Gruzji spod jarzma mongolskiego w X I V w. z podbitych przez
T u r k ó w terenów Armenii napływają do Gruzji wielotysięczne grupy
uchodźców, osiedlając się w Tbilisi i jego okolicach .
Okres pokoju sprzyjający odbudowie gospodarki Gruzji i umocnieniu
państwowości wyniszczonej przez Mongołów trwał jednak niewiele po
nad pół stulecia. Na przełomie X I V i X V w. kilkakrotne najazdy hord
Tamerlana obróciły w niwecz wysiłki k i l k u poprzednich pokoleń. Gruzja
zdołała wprawdzie zachować jedność i niezależność polityczną, lecz
znów popadła w ruinę gospodarczą, a jej ludność zmniejszyła się o po
łowę.
W wieku X V następuje dalszy upadek ekonomiczny kraju, osłabie
nie władzy centralnej wraz z jednoczesnym nasilaniem się tendencji
separatystycznych. Okres najazdów perskich na Gruzję w końcu X V w.
zostawił po sobie ślad w postaci osiedlenia Azerbejdżan na jej połu
dniowych krańcach, nad rzeką Akstaf. W t y m samym czasie napływa
do Gruzji nowa fala ludności ormiańskiej .
Zahamowanie rozwoju ekonomicznego kraju i nasilające się w ciągu
X V w. osłabienie władzy centralnej doprowadziło na przełomie X V
i X V I stulecia do rozpadu Gruzji na kilka oddzielnych jednostek poli
tycznych: królestwa — Kartlii, Kachetii, Imeretii i księstwo Samcche.
Rozdrobnienie kraju pogłębiło się w późniejszym okresie, kiedy w y
dzieliło się jeszcze kilka księstw — Odiszi, Guria, Abchazja . Okres
od X V do X V I I I w. był dla rozdrobnionej Gruzji epoką trwających
niemal bez przerwy wojen z potężnymi sąsiadami — Turcją i Iranem.
Mimo licznych zwycięstw nad najeźdźcami wojny te wyludniały kraj
i wyniszczały go gospodarczo. Tak np. najazdy szacha Iranu Abbasa I
na królestwo Kachetii w początkach wieku X V I I spowodowały całko
witą ruinę gospodarki wiejskiej, zniszczenie miast i katastrofalny ubytek
ludności (około 100 tysięcy Kachetyjczyków zginęło w czasie walk,
drugie 100 tysięcy przesiedlono do Iranu). Na opustoszałe ziemie kachetyjskie szachowie z dynastii Sefewidów sprowadzają plemiona azerbejdżańskie z chanatu karabachskiego. W równinie wyludnionej północnej
Kachetii osiedlają się na stokach Kaukazu dagestańscy górale. W znaj21
22
23
24
2 0
J ę z y k o s e t y j s k i n a l e ż y do i r a ń s k i e j g r u p y j ę z y k ó w i n d o e u r o p e j s k i c h .
В . К o ł o j e w , Osietiny
(istoriko-etnograficzeskoje
issledowanie),
Moskwa
•1967, s. 49-50.
2 1
2 2
2 3
2 4
W o ł к o w a, op.
Tamże,
s. 4-5.
M e s с h i a,
cit.,
Istorija
s. 4.
Gruzii,
s.
23.
S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J
GRUZJI
293
dującej się w tureckiej strefie wpływów części Gruzji (m. in. Imeretia,
Samcche, Guria) oprócz wyludnienia spowodowanego wojnami, do dal
szego ubytku elementu gruzińskiego przyczynił się zarówno rozpo
wszechniony tu handel niewolnikami, jak również sturczenie części
ludności .
Szczególne znaczenie w historii Gruzji ma wiek X V I I I . Wśród państw
gruzińskich tego okresu wiodącą pozycję zajmuje Kartlia. Jej król,
Wachtang V I (1703-1724), dążąc do ekonomicznego i kulturalnego odro
dzenia kraju podjął szeroko zakrojoną działalność reformatorską. Od
budowano szczególnie ważny dla gospodarki wiejskiej, a zniszczony
w czasie wojen system nawadniający, stworzono warunki dla podniesie
nia z upadku miast, uregulowano system monetarny. Część wyludnio
nych wsi została zasiedlona sprowadzonymi z powrotem uchodźcami.
Następuje również pewne ożywienie kulturalne. Wokół Wachtanga sku
piają się pisarze, poeci i filozofowie, tacy jak np. Sułchan Saba-Orbeliani, Wachuszti Bagrationi, Dawid Guramiszwili czy Beri Egnataszwili
twórca tzw. „Komisji Uczonych Mężów". W roku 1709 uruchomiona
została w Tbilisi pierwsza, nie tylko w Gruzji, ale i na całym Zakau
kaziu drukarnia. Drukowane w niej książki rozpowszechniane były na
terenie całej Gruzji.
W kręgu kartlijskich działaczy państwowych i kulturalnych powstał
wówczas program politycznej i militarnej walki z agresywnymi sąsia
dami —• Turcją i Iranem, których ciągłe najazdy prowadziły do bio
logicznej eksterminacji ludności gruzińskiej. U podstaw tego programu
leżał polityczny i wojskowy sojusz z Rosją. W planowanej przez Piotra I
wyprawie na Iran widziano możliwość pozbycia się stałego zagrożenia
ze strony perskich najeźdźców. Wyprawa jednak nie doszła do skutku,
a najazd turecki w 1723 r. rozpoczął przeszło dwudziestoletni okres
niewoli i zniszczeń. W 1735 r. miejsce Turków zajęli Persowie, co nie
zmieniło jednak sytuacji K a r t l i i . Podobnie jak poprzednie wojny i na
jazdy i ten również spowodował ruinę ekonomiczną i wyludnienie kraju.
Opór przeciwko najeźdźcy był jednak tym razem o tyle skuteczny, że
szach zmuszony był wycofać wojska z Gruzji i zgodzić się na objęcie
tronu Kachetii przez Bagratydę Tejmuraza I I , a K a r t l i i — przez jego
syna Herakliusza I I , co stworzyło warunki do zjednoczenia obu królestw.
Zjednoczenie stało się faktem w roku 1762, kiedy po śmierci Tejmuraza,
Herakliusz I I objął władzę również i w Kacheti. Herakliusz, niewątpli
wie jeden z najwybitniejszych władców gruzińskich, prowadził wszech
stronną działalność mającą na celu podniesienie kraju z upadku i stwo
rzenie warunków dla jego rozwoju. Więcej miejsca poświęcimy tylko
25
2 6
Tamże,
s.
24-25; D ż a o s z w i l i ,
op.
cit.,
s.
46.
294
ANDRZEJ WOŻNIAK
niektórym przedsięwzięciom Herakliusza. Jego zainteresowaniu stanem
gospodarczym miast zawdzięczamy rodzaj opisu statystycznego, zawiera
jącego m. in. dane dotyczące składu etnicznego ludności miejskiej. Tak np.
samo Tbilisi, największe miasto ówczesnej Gruzji liczyło w latach 80-tych
X V I I I w. ok. 20 tys. mieszkańców „Gruzinów, Ormian, Franków [ t j .
Europejczyków — A. W.] i Tatarów [ t j . prawdopodobnie Azerbejdżan —
A. W . ] " , w Gori było około 2500 „Gruzinów, Franków, Ormian", w Telawi — 3700 Gruzinów i Ormian. Gruzini i Ormianie, niekiedy Żydzi,
mieszkali także w małych, liczących od kilkuset do tysiąca mieszkań
ców miasteczkach Ananuri, Achalgori, Surami .
2G
Na I I połowę X V I I I w. przypadają migracje ludności greckiej z Tur
cji na Zakaukazie. Około 2000 przesiedleńców, przeważnie rudników,
osadza Herakliusz I I w miejscowości Borczalo, organizując tam huty
miedzi. W t y m samym mniej więcej czasie na wolnych ziemiach, prze
ważnie w okolicach Bolnisi, osiedla się około 1000 rodzin ormiańskich.
W dziedzinie polityki zagranicznej Herakliusz I I był, podobnie jak
Wachtang V I , zwolennikiem orientacji prorosyjskiej. Jako sojusznik
Rosji w prowadzonej przez nią wojnie z Turcją odgrywał znaczną,
a niekiedy decydującą rolę. Z prowadzącym podobną politykę zagranicz
ną i wewnętrzną królem Imereti i Salomonem I , zawarł Herakliusz umo
w ę o wzajemnej pomocy wojskowej. Zdając sobie sprawę z konsekwen
cji, jakie może spowodować prorosyjska polityka Kartlii-Kachetii, do
prowadził do zawarcia z Rosją w roku 1783 traktatu o protektoracie.
Zacieśniające się związki Gruzji z Rosją wyzwały łatwą do przewidze
nia reakcję ze strony sąsiednich państw muzułmańskich — Turcji i Ira
nu. Najazd szacha Iranu Agi-Machomet-Chana na Gruzję w roku 1795
i wywołane nim zniszczenia, rychła śmierć Herakliusza i jego następcy
Georgiego X I I spowodowały kryzys gospodarczy i polityczny. Wewnętrz
ne spory między pretendentami do tronu Kartlii-Kachetii przerwane
zostały przyłączeniem kraju do Rosji w roku 1801. W I połowie X I X w.
przyłączona została do Imperium Rosyjskiego również Gruzja Za
chodnia .
2T
KIERUNKI
PRZEMIAN ETNICZNYCH W GRUZJI
W XIX I XX
WIEKU
Przyłączenie Gruzji do Rosji, mimo kolonialnej polityki carskiej
administracji (w oddalonych prowincjach Imperium składającej się z re
guły z najmniej wartościowych przedstawicieli rosyjskiej biurokracji),
2 6
2 7
raty),
Mesenia,
Goroda i gorodskoj
stroj..., s. 141-143.
W 1803 r. M e g r e l i a , w 1804 — I m e r e t i a i G u r i a ( p o c z ą t k o w o j a k o p r o t e k t o
a w r o k u 1810 w i ę k s z a c z ę ś ć A b c h a z j i (do 1864 r.
— udzielne k s i ę s t w o ) .
S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J
295
GRUZJI
stworzyło po kilkuwiekowym okresie wyniszczających kraj wojen możli
wości pokojowego rozwoju. Zjednoczenie Gruzji sprzyjało również pro
cesowi konsolidacji narodu gruzińskiego, hamowanemu dotychczas przez
feudalne rozdrobnienie.
W 1 połowie X I X w. na mapie etnicznej Zakaukazia, szczególnie zaś
Armenii i Gruzji, zachodzą istotne zmiany. Migracje największych pod
względem ilościowym grup ludności wiązały się przede wszystkim z pro
wadzonymi przez Rosję w latach 1828-1829 wojnami z Turcją i Iranem.
W roku 1829, w myśl zawartego z Turcją traktatu adrianopolskiego dc
Rosji przyłączony został paszalik achalcichski (Mescheti, południowo-zachodnia Gruzja). Wśród jego mieszkańców przeważali Gruzini, ale
obok nich mieszkali także Azerbejdżanie, Turcy, Ormianie, Kurdowie.
Wkrótce po zakończeniu działań wojennych Turcy, Kurdowie i część
Azerbejdżan przesiedliła się do Turcji, a na ich miejsce osiadło około
30 tys. Ormian tureckich. W t y m samym okresie przesiedleńcy z Tur
cji — kilkuset Ormian i około 6 tys. Greków — osiedlili się na wylud
nionych jeszcze w X V I I I w. ziemiach w okolicy jeziora C a ł k a .
28
Innym rodzajem migracji, zapoczątkowanym w 1 poł. X I X stulecia
były przymusowe przesiedlenia na Zakaukazie rosyjskich sektantów.
W Gruzji powstało w ten sposób w roku 1841 około 10 osad sekty
duchoborów w rejonie jezior Parawani — Madatapa (Dżawachetia).
Podobne osiedla zakładano także w dolinach rzek Jori i Alazani (Kachetia), ponieważ jednak osiedleńcy źle znosili miejscowy klimat, nie
które wsie wkrótce opustoszały. Oprócz zwartego osadnictwa, przeważ
nie sektanckiego powstawały w t y m okresie także osady skupiające się
wokół rosyjskich garnizonów, a zamieszkałe przez zdemobilizowanych
żołnierzy. Osobnym zagadnieniem, do którego jeszcze wrócimy, jest
rosyjska ludność w miastach — w pewnym okresie głównie urzędnicy
i ich rodziny .
29
W 2 połowie X I X w. nowe migracje i zmiany w układzie etnicznym
Gruzji wiążą się przede wszystkim z tzw. wojną kaukaską (zakończoną
w roku 1864) i wojną rosyjsko-turecką z lat 1877-1878. Po zakończeniu
wojny kaukaskiej zlikwidowane zostały resztki autonomii Abchazji.
Ucisk i zdzierstwa ze strony nowo wprowadzonej administracji carskiej
wywołały w roku 1866 powstanie. Po jego stłumieniu władze carskie
uznawszy całą ludność Abchazji za „winną powstania" wprowadziły
szereg obostrzeń administracyjnych trwających aż do roku 1907. Po
sunięcia te oraz działalność agentów tureckich spowodowały masową
emigrację Abchazów do Turcji. Do lat 80-tych X I X w. opuściło Abchacit,
2 8
W o ł k ó w a,
op.
2Л
Tamże,
D ż a o s z w i l i ,
s.
7,
s.
6-7.
op.
cit.,
s.
55-56.
296
ANDRZEJ
WOŻNIAK
zję przeszło 30 tys. mieszkańców, a niektóre jej okręgi zostały w y l u d
nione całkowicie. Na opuszczonych przez Abchazów terenach zaczęli się
w końcu X I X w. osiedlać Gruzini, Ormianie (uchodźcy z Turcji), Grecy
i Rosjanie .
Po wojnie rosyjsko-tureckiej (1877-1878) na mocy traktatu z San
Stef ano, Rosja otrzymała od Turcji Adżarię (południowo-zachodnia Gru
zja), z której w latach 1880-1881 wyemigrowało do Turcji około 30 tys.
Gruzinów — muzułmanów. Po kilkunastu latach część z nich wróciła
do A d ż a r i i .
W czasie I wojny światowej napływa do Gruzji nowa fala uciekinie
rów z Turcji — Ormian, Greków i Syryjczyków. Osiedlają się głównie
w Tbilisi (Grecy, Syryjczycy) i okolicach Achalkalaki (Ormianie, Grecy).
Migracje w okresie rządów mieńszewików nie przybrały w Gruzji
większych rozmiarów. Wyjechała część rosyjskich osiedleńców z Kachetii,
część Greków z okolic Suchumi, a niewielka ilość Osetyjczyków prze
niosła się do północnej Osetii . Oprócz emigracji grup ludności niegruzińskiej mają miejsce również migracje o charakterze wewnętrznym,
głównie z gór na równinę (w niektórych wypadkach na tereny opusz
czone przez rosyjskich przesiedleńców).
Znaczne przemieszczenia ludności, powodujące dalsze zmiany w struk
turze etnicznej Gruzji, zachodzą również w okresie władzy radzieckiej.
Materiały statystyczne, jakie posiadamy od roku 1897, pozwalają nam
uniknąć opisywania poszczególnych fal migracyjnych. Sposób taki, bar
dzo zresztą nieprecyzyjny, musiał być stosowany przy omawianiu po
przednich okresów historycznych, m. in. z powodu braku danych sta
tystycznych , byłby jednak mało przydatny dla charakterystyki prze
mian w strukturze etnicznej Gruzji Radzieckiej, ze względu na ich
specyfikę. Zajmiemy się więc jedynie omówieniem kierunków i przy
czyn tych przemian, podając tylko niektóre ich przykłady.
Wszelkie migracje grup narodowościowych w Gruzji i na całym Za
kaukaziu od średniowiecza aż do początków X X w. wiązały się z regu
ły, pośrednio lub bezpośrednio, z toczącymi się na t y m obszarze lub
na terenach sąsiednich wojnami. Sytuacja zmieniła się definitywnie
w zasadzie dopiero po ustanowieniu władzy radzieckiej. Wśród przy
czyn, które powodowały wówczas napływ do Gruzji ludności z innych
3 0
31
32
33
3 0
D ż a o s z w i 1 i , op. cit., s. 52,-53.
3 1
W o ł k . o w a , op. cit., s. 8-9, S . M e g r e l i d z e ,
Woprosy
w istorii russko-turieckoj
wojny 1877-1878 gg., T b i l i s i 1969, s. 123.
W o ł k owa,
op. cit., s. 11.
Zakawkazja
3 2
3 3
Okres I wojny ś w i a t o w e j i r z ą d ó w
w s p o s ó b p o d o b n y do p o p r z e d n i c h o k r e s ó w
migracji.
mieńszewickich
omówione
zostały
ze w z g l ę d u n a z b l i ż o n y c h a r a k t e r
S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J
297
GRUZJI
republik, na pierwszym miejscu wymienić należy szybki wzrost uprze
mysłowienia i urbanizacji kraju (szczególnie od końca lat dwudziestych),
a w niektórych rejonach także zmiany w strukturze rolnictwa.
W latach 1921-1926, w okresie odbudowy gospodarczej kraju, migra
cje ludności z innych republik miały stosunkowo niewielkie rozmiary
i ograniczały się głównie do powrotu do miast republiki tych ich miesz
kańców, którzy w czasie wojny i władzy mieńszewickiej z różnych
przyczyn opuścili miejsca zamieszkania.
Tempo zmian uległo gwałtownemu przyspieszeniu w latach przed
wojennych pięciolatek w związku z szybkim rozwojem gospodarczym
Gruzji. Budowa nowych fabryk i elektrowni, powstawanie sowchozów
(szczególnie w rejonach subtropikalnych), rozbudowa transportu, do
prowadziły do szybkiego wzrostu liczebności robotników i urzędników
we wszystkich dziedzinach gospodarki, z czym wiązał się dopływ z są
siednich republik znacznej ilości imigrantów. Z danych statystycznych
z tego okresu wynika, że do miast i osiedli sowchozowych więcej przy
bywało ludzi spoza granic republiki niż z wiejskich miejscowości samej
Gruzji. Szczególnie odnosi się to do sowchozów zbudowanych na prze
łomie lat dwudziestych i trzydziestych w subtropikalnych rejonach
kraju
Napływ robotników przemysłowych do Gruzji rozpoczął się
wprawdzie już w końcu X I X w., był jednak wówczas stosunkowo nie
wielki — mniejszy niż sezonowe migracje do prac rolnych (np. z Ukra
iny). O rozmiarach tego rodzaju przemieszczeń w latach władzy radziec
kiej świadczyć może fakt, że tylko w latach 1926-1941 napłynęło do
Gruzji około 240 tys. imigrantów z innych r e p u b l i k . Wśród nich prze
ważała ludność z Północnego Kaukazu i Ukrainy. Napływ siły roboczej
odbywał się zarówno żywiołowo, jak i drogą zorganizowanego wer
bunku.
Ewakuowana na Zakaukazie w czasie ostatniej wojny ludność
w ogromnej większości powróciła po zakończeniu działań wojennych do
poprzednich miejsc zamieszkania.
Po stosunkowo dużym napływie siły roboczej w latach 1946-1956,
od roku 1957 ilość imigrantów z innych republik stale się zmniejsza.
Wpływa na to przede wszystkim zapotrzebowanie na siłę roboczą w i n
nych regionach Związku Radzieckiego (Kazachstan, Syberia, a na Zakau
kaziu dynamicznie rozwijający się w ostatnich latach przemysł Arme
nii) .
Zagadnieniem, któremu należy poświęcić nieco więcej uwagi, jest
3 4
1
35
36
3 4
D ż a o s z w i l i ,
3 5
Tamże,
Tamże,
3 6
op.
s. 122.
s. 123-124.
cit.,
s.
121-122.
298
ANDRZEJ
Zmiany
w
WOŻNIAK
strukturze etnicznej
Gruzji
w
latach 1897-1953
3 7
Grupy
1897
1926
1939
1959
etniczne
%
<Vo
%
°/o
Gruzini
68,3
66,8
61,4
64,3
Abchazowie
3,1
Osetyjczycy
Ormianie
3,7
2,1
4,2
1,6
4,2
3.5
9,2
11,5
11,7
11,0
3,6
8,7
10,1
0,5
1,3
1,3
—
—
5,4
2,0
5,3
2,4
0,1
3,8
1,8
Rosjanie
Ukraińcy
i
i
5,3*
Białorusini 1
Azerbejdżanie
5,7
1,5
Grecy
Żydzi
2,0
Inni
2,1
1Д
2,8
1,2
2,2
1,3
100,0
100,0
100,0
100,0
0,6
* W spisie
z 1897
Ukraińcy i
B i a ł o r u s i n i podani
1,3
łącznie z Rosjanami.
urbanizacja i zmiany zachodzące w strukturze etnicznej miast. Już
w 2 połowie X I X w., w związku z rozwojem w Gruzji stosunków
kapitalistycznych znacznie zwiększyła się ilość ludności miejskiej. Tak
np. w łatach 1865-1897 ludność miast wzrosła ze 120 tys. do 303,2 tys.
Oprócz Tbilisi, w pozostałych miastach największy udział we wzroście
zaludnienia mieli Gruzini, jeżeli zaś idzie o ludność niegruzińską, to
największy był napływ Ormian. Także Osetyjczycy z Północnej Osetii,
których osiedliło się w Gruzji w 2 połowie X I X w. ok. 40 tys., osiadali
przeważnie w miastach .
38
W latach władzy radzieckiej nastąpił gwałtowny wzrost ludności
miast (udział ludności miejskiej w stosunku do ogólnej liczby ludności
przedstawiał się następująco: w roku 1863 — 10,5%, 1897 — 15,8%,
1917 — 18,6'%, 1921 — 19,7%, 1959 — 42%, 1965 — 4 7 % ) . W skła
dzie etnicznym ludności miejskiej nastąpiły również znaczne zmiany.
Zwiększył się w nim procentowy udział Gruzinów, wśród których przy
rost ludności miejskiej był w latach 1926-1959 większy od ogólnego
przyrostu ludności gruzińskiej (82,3% i 45,2%). Kierunki zmian w struk
turze etnicznej miast zilustrować może poniższa tabela:
39
3 7
Tamże,
s.
3 8
Tamże,
Tamże,
s. 117.
s. 220.
3 0
48.
299
S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I
Struktura
etniczna
Tbilisi
(w
w
latach
1897-1959
51
»/o°/»)
Sąsiednie narodów,
kaukaskie
Rosjanie
Inni
26.4
31,7
28,0
13,9
38,2
41,2
15,6
5,0
48.5
27,0
18,2
6,3
Rok
Gruzini
1897
1926
1959
W większości pozostałych miast Gruzji (poza niektórymi ośrodkami
przemysłowymi i wypoczynkowymi) struktura etniczna ludności jest
bardziej jednolita. Przeważającą część ich mieszkańców stanowią Gruzi
ni, na których korzyść zmniejszyła się ilość ludności ormiańskiej.
*
Prześledziwszy historyczne przemiany w składzie narodowościowym
Gruzji wróćmy jeszcze do procesu kształtowania się jednolitego narodu
gruzińskiego. W okresie istnienia scentralizowanego państwa gruziń
skiego proces ten był już, jak wiemy, dosyć zaawansowany. Wytworzyło
się już wówczas poczucie jedności terytorialnej, językowej i religijnej
całej ludności kartwelskiej. Rozdrobnienie feudalne naruszyło wspólnotę
terytorialną Gruzinów i na długo zahamowało proces konsolidacji na
rodowościowej.
Likwidacja rozdrobnienia politycznego Gruzji dokonana została drogą
kolejnego przyłączania do Rosji w ciągu wieku X I X samodzielnych
organizmów państwowych (np. Kartlia-Kachetia, Imeretia) i terytoriów
gruzińskich zagarniętych przez Iran i Turcję. Włączenie Gruzji w skład
Cesarstwa Rosyjskiego miało dla procesu konsolidacji narodowościowej
Gruzinów wielorakie konsekwencje, zarówno pozytywne, jak i nega
tywne. Tak np. polityka wewnętrzna caratu nie sprzyjała samodzielne
mu rozwojowi kulturalnemu nierosyjskich narodów Imperium.
W XIX-wiecznej Gruzji poza niezbyt gęstą siecią początkowych
szkół cerkiewnych nie istniało szkolnictwo w języku gruzińskim. Rosyj
skie szkoły były nieliczne i dostępne jedynie dla zamożniejszych warstw
ludności. Szkół wyższych na Zakaukaziu nie było, a młodzież gruzińska
pragnąca zdobyć wykształcenie, wyjeżdżała na studia do Rosji. Upo
wszechnianie języka gruzińskiego, mającego wielowiekowe tradycje lite
rackie, było utrudnione. Prasa gruzińska w latach 60-tych X I X w. za
czynała się dopiero rozwijać (w Tbilisi istniały wtedy tylko dwa czaso4 0
ryje
W. P o l i s z e w s k i j ,
problemray
ich izuczenija,
Etniczeskije
prociessy
w gorodach
SSSR
„ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , 1969 nr 5, s. 8.
i
niekoto-
ANDRZEJ WOZNIAK
300
pisma gruzińskie — „Droeba" i „Sakartwelos Moambe"), nie istniała
gruzińska literatura techniczna, pierwsze kroki stawiał gruziński teatr.
W tej sytuacji ogromną rolę w kształtowaniu świadomości narodowej
odgrywała literatura piękna. Występujący w poezji gruzińskich roman
tyków (A. Czawczawadze, G. Orbeliani, N . Barataszwili) nurt patrio
tyczny nasilił się w literaturze 2 połowy X I X w. Wśród najwybitniej
szych działaczy gruzińskiego ruchu społeczno-narodowego „tergdaleuli"
poczesne miejsce zajmują znani pisarze tego okresu — A. Cereteli,
I . Czawczawadze i inni. Poważny rozwój gruzińskiej nauki, sztuki i lite
ratury w znacznej mierze był ich z a s ł u g ą .
Niewątpliwie pozytywnym skutkiem przyłączenia do bardziej wów
czas rozwiniętej pod względem ekonomicznym Rosji było przyspieszenie
w Gruzji rozwoju stosunków kapitalistycznych. Umocniły one więzi eko
nomiczne między poszczególnymi rejonami kraju, zlikwidowany został
dotychczasowy partykularyzm gospodarczy, a wewnętrzne migracje l u d
ności (przesiedlenia na opuszczone ziemie, wędrówki w poszukiwaniu
pracy itp.) przyspieszały zacieranie się odrębności regionalnych.
W ciągu X I X w. z licznych grup etnicznych (Megrelowie, Lazowie,
Swanowie), etnograficznych (Chewsurzy, Pszawowie, Tuszyni, Mochewcy, Mtiule) czy też będących jedynie pozostałościami dawnych podzia
łów terytorialno-politycznych (Kachetyjczycy, Kartlijezycy,
Imeretyjczycy, Guryjczycy, Adżarowie), kształtuje się znów, bo jak wspomnieliś
my wcześniej nie jest to proces nowy, jeden naród gruziński. Wszystkie
wymienione wyżej grupy oprócz Megrelo-Lazów i Swanów używały tego
samego samookreślenia „Kartweli", mówiły t y m samym językiem gru
zińskim. Wspólny język literacki rozpowszechniony był wśród wszyst
kich lokalnych grup gruzińskich łącznie z Megrelami, Łazami i Swanami. Pewne odrębności zaobserwować można było jedynie w potocz
nym języku mieszkańców Adżarii i Samcche, w którym uwidaczniał się
wyraźnie wpływ języka tureckiego. Wspólne cechy posiadała także k u l
tura poszczególnych grup kartwelskich. Na przykład strój kobiecy był
niemal jednakowy w Kartlii, Kachetii, Imeretii, a męski różnił się tylko
w szczegółach. Takich cech wspólnych w kulturze materialnej ludności
kartwelskiej było wiele. Jedynie te grupy, które długo znajdowały się
pod wpływem islamu, kulturowo nieco bardziej różniły się od innych.
Większe różnice, przede wszystkim językowe, występowały między
grupami samookreślającymi siebie jako „Kartweli", a Megrelo-Lazami
i Swanami. Mimo tych różnic i zachowania przez oba ludy własnych
4 1
42
4 1
„ T e r g d a l e u l i " — „ci co p i l i w o d ą z T e r e k u " . P o s t ę p o w a
z i ń s k a 2 p o ł . X I X w., w y k s z t a ł c o n a w R o s j i , t j . „ z a T e r e k i e m " .
4 2
В a r a m i d z e, G a m e z a r d a s z w i 1 i , op.
cit.,
s. 44-56.
inteligencja
gru
S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J
301
GRUZJI
samookreśleń, ich rozwój był zawsze związany z historią i kulturą Gru
zji, a języki od dawna podlegały znacznym wpływom języka gruziń
skiego, który był zresztą dość rozpowszechniony. Jak już wyżej wspo
mniano, język gruziński był wśród Megrelo-Lazów i Swanów językiem
literackim i cerkiewnym ' .
W latach władzy radzieckiej oddziaływał ze wzmożoną siłą nie tylko
cały zespół czynników sprzyjających procesowi konsolidacji narodowoś
ciowej — stworzone zostały także warunki dla rozwoju kulturalnego
nie tylko narodu gruzińskiego, lecz również wszystkich mieszkających
w Gruzji mniejszości narodowych. Jednymi z pierwszych aktów praw
nych nowej władzy były w Gruzji dekrety dotyczące problemów naro
dowościowych, spraw oświaty i k u l t u r y .
Ze względu na ograniczone ramy niniejszego artykułu, z całego ze
społu procesów wiążących się z zachodzącymi w ciągu wielu wieków
zmianami struktury etnicznej Gruzji, zwróciliśmy nieco więcej uwagi
jedynie na najważniejszy — proces kształtowania się narodu gruziń
skiego, przy czym i ten problem przedstawiony został tylko w najbar
dziej ogólnych zarysach .
4 1
44
45
4 3
4 4
nosti
W o ł k o w a, op. cit., s. 21-23.
B.
M e г к w i 1 a d z e,
Sozdanie
i ukrieplenie
w Gruzii (1921-1936), T b i l i s i 1969, s. 183-202.
sowietskoj
gosudarstwien-
W r o k u 1965/1966 i s t n i a ł o w G r u z j i 18 w y ż s z y c h u c z e l n i , 77 t y s . s t u d e n t ó w
o r a z o k o ł o 5000 r ó ż n e g o t y p u s z k ó ł p o d s t a w o w y c h i ś r e d n i c h ( o g ó l n o k s z t a ł c ą c y c h
i s p e c j a l i s t y c z n y c h ) , w k t ó r y c h l i c z b a u c z n i ó w s i ę g a 1 miiliona. J ę z y k i e m w y k ł a
d o w y m w e w s z y s t k i c h s z k o ł a c h jest g r u z i ń s k i , w y ł ą c z a j ą c o c z y w i ś c i e s z k o ł y d l a
m n i e j s z o ś c i n a r o d o w y c h . W r o k u 1964 w y d a n o w G r u z j i p r z e s z ł o . 2600 t y t u ł ó w
k s i ą ż e k (w t y m p r z e s z ł o 2000 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) o ł ą c z n y m n a k ł a d z i e 13,5 m i l .
e g z e m p l a r z y ; w y c h o d z i ł o 115 t y t u ł ó w c z a s o p i s m (101 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) o n a
k ł a d z i e 5,5 m i l . e g z e m p l a r z y (w j ę z y k u g r u z i ń s k i m 5,2 m i l . ) , 80 t y t u ł ó w gazet
( w t y m 59 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) w n a k ł a d z i e 260 m i l . e g z e m p l a r z y ( w j ę z . g r u
z i ń s k i m 196 m i l . ) . W r o k u 1965 i s t n i a ł o w G r u z j i
188 i n s t y t u t ó w
naukowych,
p r z e s z ł o 3000 b i b l i o t e k p u b l i c z n y c h , 67 m u z e ó w , 20 t e a t r ó w , 1600 k i n i t d . (por.
p r a c a zib. Gruzija
w s e r i i S o w i e t s k i j S o j u z . G i e o g r a f i c z e s k o j e O p i s a n i j e , w 22
t o m a c h , M o s k w a 1967, s. 299-301).
4 5
w
Z a g a d n i e n i a te o m a w i a
cytowanym już artykule.
w
stosunku
do
całego
Zakaukazia
N.
W o ł k o w a
