-
extracted text
-
I I . 1. Ojcioc z p i ę c i o l e t n i m i s y n a m i
Ryszard Tomicki
POZA SPOŁECZEŃSTWEM - W POBLIŻU BOSKOSCI.
PRZYCZYNEK D O ROZWAŻAŃ N A D SYMBOLIKĄ W Ł O S Ó W
tak
ze
dhiżanio,
ogóle,
a
sienią, ze w z g l ę d u na w y s t ę p o w a n i o u obu lub jodnoj t y l k o p i c i '
S y m b o l i k a w ł o s ó w jest zagadnieniem i n t r y g u j ą c y m
względu
na
powszechność
przypisywania włosom
w
modolowanio).
Niejednorodność
ludzkiego
owło'
w ł o s o m r o s n ą c y m na głowie w szczególności, r ó ż n o r a k i c h zna
czas p o j a w i a n i a się i t d . , s k ł o n i ł a go z kolei do
czeń w ż y c i u s p o ł o c z n y m , w o b r z ę d o w o ś c i , m i t o l o g i i , folklorze,
w istnienie jodnego ź r ó d ł a i jednakowej w y k ł a d n i
j a k r ó w n i e ż — a m o ż o n a w e t przodo w s r y s t k i m — z u w a g i na
s y m b o l i c z n y c h manifestacji
rzucającą
n i ę t a z o s t a ł a toza d o t y c z ą c a w y ł ą c z n i e w ł o s ó w r o s n ą c y c h
się w oczy p o w t a r z a l n o ś ć p o w n y c h z n a c z e ń w
róż
n y c h epokach i w najbardziej o d d a l o n y c h od siobio miejscach
włosów. Na
tej
powątpiewania
różnorakich
podstawio
rozwi
s t ę p u j ą od urodzenia, a p o n a d t o są „ b a r d z o odpowiednio
na globie z i e m s k i m .
J a k t r u d n o w s z a k ż e d o k o n a ć goneralizacji t y c h p o d o b i e ń s t w ,
na
głowio j a k o t y c h , k t ó r o s t a n o w i ą w s p ó l n ą c e c h ę o b u p i c i , w y
(tak
j a k i odzienie) do w y r a ż a n i a zmian czy r ó ż n i c w r y t u a l e
4
w statusio s p o ł e c z n y m " . H a l l p i k e
no ź r ó d ł o , w y k a z a ł a dyskusja t o c z ą c a się przoz l a t a w
środo
z y c j i : w ł o s y k r ó t k i e / w ł o s y d ł u g i e oraz na istocie p r z e j ś c i a m i ę
wisku antropologów brytyjskich.
1958
Zapoczątkował ją w
E . l i . Loach p u b l i k u j ą c a r t y k u ł Magical
tam
seksualistyczna w y k ł a d n i a
1
hair .
symboliki
Zaprezentowana
włosów,
stwem,
o b c i ę c i e w ł o s ó w r ó w n a się k o n t r o l i s p o ł e c z n e j , p r z y c z y m
jako p o ż y t e c z n ą
p ł a s z c z y z n ę odniesienia dla
interpretacji
tropologicznych
wywołała
an
po w i o l u latach nador o ż y w i o n ą
w s t o s u n k u do p r o p o z y c j i Loacha
krótkio
wczesnochrześcijańskich
D y s k u s j a , nie d a j ą c
kładni
symboliki
żadnej
ludzkich
intelektualistach,
ostatecznoj, uniworsalnoj,
w ł o s ó w , p r z y n i o s ł a wiolo
wy
interesu
w
społeczeństwie;
Mówił
zarówno
o
anaclioretach,
hippisach
to p r z y k ł a d y ,
indyjskich
jak
też
zachodnich
oraz ... europejskich
kobietach.
U ż y c i e o k r e ś l e n i a „ w j a k i m ś sensie" b y ł o faktycznie n i e z b ę d n o .
W
g r ę w c h o d z i ł o b o w i e m z jodnoj strony częściowo lub
jednak
motywowane
dokonywać
tu
rozbioru
poszczogólnych
n i e z b ę d n y , g d y b y m zuink<rzai p o d j ą ć
stanowisk;
problematykę
i
o
k o w i t e o d s u n i ę c i e się od roguł r z ą d z ą c y c h ż y c i o m
on
jakimi
sannyasinach
jących spostrzeżeń i pomysłów interpretacyjnych. Nie chciałbym
byłby
fry
H a l l p i k e w l a ś c i w i o nie s p r e c y z o w a ł , co oznacza „ b y ć poza
r r e t t w 1973 г., P. H o r s h m a n w 1974 г., R . F i r t h w 1975 r. i M .
2
bycio
s p o l o c z o ń s t w o m " . N i e p o z w a l a ł y m u na
się p o s ł u g i w a ł .
r. .
znamionują
zowanie s t a n o w i ć m o ż e niekiedy e k w i w a l e n t o b c i ę c i a .
i
reakcję.
włosy
Glos zabiorali k o l e j n o : C. R . H a l l p i k e w 1969 г., J . D . M . D e H o l m e s W i l l i a m s o n w 1979
brzmiała:
traktował
Loach
ogół k r y t y c z n ą
dzy t y m i d w o m a s y t u a c j a m i . Zasadnicza jego teza
opo
d ł u g i e w ł o s y s ą znakiem b y c i a w j a k i m ś sensio poza s p o ł e c z e ń
wspiorana
przez intorprotaejo psychoanalityczne, k t ó r e
na
r.
s k o n c o n t r o w a ł się na
lub
u s t a l i ć ich w s p ó l n y m i a n o w n i k , w s k a z a ć ich owontualno w s p ó l -
różnymi
podleganie n i e k t ó r y m
czynnikami,
z
z tych
ze w z g l ę d u na
roguł
drugiej
cał
społocznym,
natomiast
nie-
posiadane
od p o d s t a w . Alo j u ż sam f a k t , iż n i e m a l k a ż d y z w y m i e n i o n y c h
cechy, j a k to m i a ł o miojsco — zdaniem H a l l p i k e — w p r z y
autorów
p a d k u europejskich
oporował
„własnym"
materiałom
otnograficznym
kobiot
związanych
bardziej
a b y p o d w a ż y ć o g ó l n i e j s z e tozy p o p r z e d n i k ó w — z w y k l e z po
domowym niż z funkcjonowaniem
wodzeniem —
i bardziej r z ą d z ą c y c h się emocjami niż m ę ż c z y ź n i .
o d s t r ę c z a od j a k i e j k o l w i e k
próby
mówienia
o
symbolico w ł o s ó w w ogóle, w s z ę d z i e i zawsze. O d s y ł a j ą c zatem
wszystkich zainteresowanych i bardziej
wanej
bibliografii,
sam
pragnę
odważnych
wybrać
do
cyto
podejście przyczyn -
karskie i obarczono s p o r ą d o z ą s u b i e k t y w i z m u .
Subiektywizm
przejawia
zentowanej przez C. R .
się w
Hallpiko'a
j a k o najbardziej
zapre
interesu
j ą c e j i godnej dalszych d o c i e k a ń . H a l l p i k e , k t ó r y —• o ilo w i e m —
b y ł pierwszym k r y t y k i o m
Magical
3
hair ,
przyjął
przemyśleń
Leaelią wyłożonych
zdroworozsądkowy
w
gruncie
w
rzeczy
c z ę s t o z j e d n ą c e c h ą — z w i e r z ę c o ś c i ą . H a l l p i k e proponuje r ó w iness)
obfitemu owłosieniu
•— zwiorzęcości i przytacza serię p r z y k ł a d ó w
dzających
to asocjacjo. Z w i e r z ę c y towarzysze czarownic, w ł a
i k a n i b a l i z m u z p r z e d ł u d z k ą , p r z e d s p o l e c z n ą fazą ż y c i a w m i
tologii afrykańskich
L u g b a r a , wreszcio szereg p r z y k ł a d ó w za
s n ą c y c h n a l u d z k i m cięło, u z n a ł żo swojo miejsce w r y t u a ł a c h
of folk
zawdzięczają
w
na
manipulacje
(skracanie,
wy-
{hair
potwier
dza a u a c h o r o t ó w n a d d z i k i m i bestiami, skojarzenie k o s m a t o ś c i
c z e r p n i ę t y c h z B i b l i i (z E z a w e m na czele) oraz z
podatności
całości
D ł u g i e wlosjr s ą zatem znakiem — bycia częściowo lub cał-
p u n k t w y j ś c i a . B i o r ą c p o d u w a g ę n a t u r a l n o cechy w ł o s ó w r o
one
ogniskiem
kowicio — poza s p o l o c z e ń s t w e m . S t a n ten k o j a r z o n y jost z a ś
nanio: bycie poza s p o l o c z o ń s t w e m
w y b o r z e koncepcji
z
społeczeństwa jako
literature
rozważaniach
Motif-index
J. S m i t h - T h o m p s o n a . D o d a ć trzeba, że
Hallpike'a
kilkakrotnie
powraca
choć
skojarzonie
169
niejszych k o n t e k s t a c h i z w y r a ź n i e z w i ę k s z o n ą
częstotliwością
w tekstach, k t ó r o c h o ć spisywane r ę k ą Hiszpana oparte b y ł y
na
systematycznych
świadczy,
relacjach
żo w ł o s y m u s i a ł y
azteckich.
Już
sam
ton
stanowić przedmiot stałej
fakt
uwagi
Azteków.
Obraz j a k i w y ł a n i a się z t y c h
rozproszonych danych jost
zaiste n i o z w y k l y . G d y b y c h c i e ć s k o r z y s t a ć z o k r e ś l e n i a C. L ó v i Straussa, k t ó r y
maniakalnie
opę
t a n y m przez k r e w i t o r t u r y , m o ż n a
nazwał
Azteków
ludem
by p o w i e d z i e ć , żo
byli
t a k ż e o p ę t a n i na punkcie f r y z u r y . J a k
daleko m o ż e b y ć posu
8
n i ę t e z r ó ż n i c o w a n i e fryzur
w j e d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e ? Teore-
t y e r . j o rzecz b i o r ą c nie m a ono granie, wszak w ł o s y są dosko
nałym
obiektem
do
manipulacji.
Taka
nuta
pobrzmiowa
w
st w.cedzeniu l v . F i r t l i a , że ezłt.wiok jest i s t o t ą p o m y s ł o w ą z b i
jające, d u ż y s p o ł e c z n y k a p i t a ł z niewielkich ś r o d k ó w , j a k i e m u
dostarcza w ł a s n e
cia'o (miał
n a t u r a l n i e na
myśli
9
w ł o s ó w ) . G r a n i c y nio s p o s ó b u s t a l i ć a priori,
symbolikę
g d y ż jośli koa
f i u r y s p e ł n i a j ą f u n k c j ę o m b l e m a t y c z n ą wobec p r z e d z i a ł ó w spo
ł e c z n y c h , to s t o p i e ń ich z r ó ż n i c o w a n i a z a l e ż y o d togo, ile przod z i a l ó w jost w y r ó ż n i a n y c h w d a n y m s p o ł e c z e ń s t w i e i w
11. 2. M a t k a z pięcioletnią, c ó r k ą
sto
s u n k u do i l u s p o ś r ó d nich r o l ę d y s t y n k c j i przyznaje się formie
uczesania. W p r z y p a d k u A z t e k ó w odnosi się w r a ż e n i e , ż e nie
było
długich
włosów
(użyć wypada
czy
też
obfitego
lego p o j ę c i a ,
gdy
owłosienia
zo sferą
mowa
tak
zjawiskach j a k r u c h N a z a r e j c z y k ó w
o
sacrum
odmiennych
z jednej s t r o n y , a m i t y
czni herosi oraz d i a b ł y , d u c h y i demony z drugiej),
to j o d n a k
5
ostatocznie w y m y k a się ono z jego pola w i d z e n i a .
T a k z grubsza s t r e ś c i ć m o ż n a t o k rozumowania t ' . R .
Hal-
wymiaru
uniwersalnego nio t w i e r d z i ł , że p r z y joj pomocy da się w y j a ś n i ć
k a ż d y p r z y p a d e k . G d y b y m y ś l a ł inaczej, p o p a d ł b y w sprzecz
założeniami.
Dlaczego g o t ó w jestem u z n a ć t ę k o n c e p c j ę za
szczególnie
w a r t o ś c i o w ą ? O t ó ż s ą d z ę , że p o m i m o d o ś ć w y r a ź n y c h u p r o s z c z e ń
i pownoj j e d n o s t r o n n o ś c i (przcsocjologizowania), u w y p u k l a
ona
bardzo istotno elomeuty, k t ó r o o t w i e r a j ą d r o g ę — w ' j r o w mnie
maniom
samego a u t o r a
nadawanych
przez
ludzi
mego przekonania jest
fakcie,
do
—
do
głębszych
włosom
jako
pokładów
takim.
bezsporny. Opioram
koncepcja
Hallpiko'a
koresponduje
jakich
doszedłem
zajmując,
się
azjatyckimi
mitami
o
stworzeniu
znaczeń
Subioktywizm
jo w y ł ą c z n i e
iż
na
z
ustaleniami
słowiańskimi
i północno-
6
ludzi ,
z w i ą z a n y c h z szeregiem w y r y w k o w y c h
oraz
ua i n t u i c j a c h
danych z i n n y c h k u l t u r ,
k t ó r y c h n>o z n a m dostatecznie i n i g d y z p e w n o ś c i ą nie p o z n a m .
Nio jest t o podstawa w y s t a r c z a j ą c a aby c z u ć się p e w n y m swego.
Nio z a c h ę c a toż do ujęć g l o b a l n y c h . Dlatego, m a r k u j ą c jodynio
w t y m miejscu m ą w i a r ę w istnienie archetypowej
włosów,
chciałbym
skonfrontować
zasadniczo
m i ę d z y jednostkami, której
symboliki
tozy
brytyj
nie
sygnali
K i l k a p r z y k ł a d ó w , d o b r a n y c h p r z y p a d k o w o i obarczonych
wszystkimi
mankamentami
XVI-wiocznych
źródoł,
najlepioj
p r z y b l i ż y k o l o r y t s p o ł e c z e ń s t w a azteckiego:
K o b i e t a (w p r z e c i w i e ń s t w i e
f
Ipiko'a. D o d a j m y , iż nio n a d a w a ł on swej koncepcji
ność z własnymi w s t ę p n y m i
takiej r ó ż n i c y
z o w a ł a b y — z w y k l e oboli s t r o j u i o z d ó b — odmienna k o a f i u r a .
zaczesano i u p i ę o w o k ó ł
D z ie w с
do
mężczyzny): włosy
gładko
1 0
głowy ;
у n a (prawdopodobnio — j u ż nie dziocko, jeszczo
nie m ę ż a t k a ) : obcinano j o j w ł o s y z jednej s t r o n y głowj-, z dru
1 1
giej p o z o s t a w i a j ą c
dlvgio ;
D •/, i o w с z у n a
przebywająca
dzeniach
żeńskich:
„jak
w
tylko
przy świątynnych
wstępowały,
zgroma
natychmiast
je
1 2
strzyżono" ;
P r o s t у t u t к a (w p r z o c i w : e ń s t w i o do i n n y c h k o b i o t ) :
włosy spadają
l u ź n o , rozczesano przez ś r o d e k ,
„jej
podkręca
so
bie k o ń e o w ł o s ó w " ; m a w zwyczaju „ r o z p u s z c z a ć w ł o s y
dla
1 3
w e k s z o j u r o d y i czasom m i e ć p o ł o w ę rozpuszczonych, a
p o ł o w ę za uchom albo zarzuconych na
drugą
ramię, i zaplatać
wło
4
sy i p o d n o s i ć jo solve na c z u b k u g ł o w y n i c z y m r ó ż k i " ' ;
P a n o w i e , warsiwa
wyższa
(lud:
mężczyźni
z
ludu
nosili
w ł o s y podcie'e p o n i ż o j uszu.) w ł a d c y i c a ł a w a r s t w a w y ż s z a —
1 5
p o d c i ę t e r ó w n o z r a m i o n a m i „ n a znak w ł a d z y " ;
Władca:
podczas k o r o n a c j i „ s t r z y g l i (mii) w ł o s y n a
modłę
1 6
królewską" ;
M ł o d z i e ń c y
zgromadzeni p r z y
świątyni
Huitziłopochtli,
spełniający posługi k a p ł a ń s k i e : mioli wystrzyżono tonsury,
po
bokach w ł o s y s p a d a ł y do p o l o w y uszu, z t y l u g ł o w y k o s m y k
17
skiego antropologa z m a t e r i a ł o m e t n o g r a f i c z n y m nio w y k o r z y s t y
wanym dotąd
p.zoz badaczy s y m b o l i k i w ł o s ó w , c h o ć
mógłby
on s t a ć się k o r o n n y m a r g u m e n t o m w niejednej potyczce into-
szeroki na 4 palco o p a d a ł na plecy (czasem go z a p l a t a n o ) ;
M 1o d z ioń су
18
lektualnoj. Cel, j a k i m i p r z y ś w i e c a , jest p r o s t y i m i n i m a l i s t y czny —
d o p i s a ć glosę, do koncepcji H a l l p i k e ' a , w s k a z a ć
taką
m o ż l i w o ś ć jej z m o d y f i k o w a n i a , k t ó r a otwiera przed n i ą nowo
Material,
chodzi
i
z
który
częściowo
powstałych
po
będzio
podboju
dotyczy głównie Azteków
tu
przedstawiony,
Meksyku
po
źródeł
pisanych
(w szorokim sensie tej
nazwy ).
7
Nio jest ani w y c z e r p u j ą c y , a n i z a d o w a l a j ą c y , j a k k a ż d y p r z y
padkowy
g ł a d k a j a k jicara
zbiór
d a n y c h etnograficznych. N i k t
w X V I wioku
świątyni
Huitziłopochtli,
z k ó ł k i e m o k r ą g ł y m j a k kaczan k u k u r y d z y " ;
w ł o s y bardzo k r ó t k o
Najbardzioj
19
o s t r z y ż o n o , na ś r o d k u g ł o w y t o n s u r a .
do
wyobraźni
jest
objęcia
wyższych
stanowisk
w o j s k o w y c h i — co się z t y m w i ą z a ł o — u r z ę d ó w
państwo
drogi
perspektywy.
zgromadzeni p r z y
s p o l n i a j ą c y funkcjo pomocniczo: z w a n i clocuatecomame „ g ł o w a
może przemawiający
prowadzącej
chłopców
do
opis
2 0
wych :
C h ł o p c y do l a t 10: bardzo k r ó t k o o s t r z y ż o n i ;
C h ł o p c y od 10 r o k u
w ł o s ó w na k a r k u ;
ż y c i a : rozpoczynali zapuszezanio pasma
o h i s t o r i i i k u l t u r z e l u d ó w m e k s y k a ń s k i c h , nie zwracali szcze
M ł o d z i e ń c y o d 15 r o k u ż y c i a , k t ó r z y zaczynali u c z e s t n i c z y ć
w w o j n a c h : z w a n i cuexpalchieacpol „ t o n , k t ó r y m a w ł o s y n a
karku";
gólnej
zdarzało
Mlodzionioc, k t ó r y w z i ą ł j e ń c a do s p ó ł k i z k i m ś : obcinano m u
się, że j a k i ś misjonarz d o s t r z e g ł , iż w ł o s y s t a n o w i ć m o g ą o b i e k t
w ł o s y z t y l u g ł o w y , p o z o s t a w i a j ą c j o d y n i o pasmo p r z y k r y w a
nic i n t e r e s o w a ł się s p o c j a ł n i e a z t e c k i m i w ł o s a m i . N a w e t ludzie,
którzy
z t a k i c h czy
u w a g i na
innych p o w o d ó w gromadzili
indiańskie
koafiury.
wiadomości
Czasem t y l k o
n a g a n n y c h p r a k t y k i w i e r z e ń . M i m o wszystko w ź r ó d ł a c h znaj-
j ą c e p r a w o u c h o ; fryzura p r z y n o s z ą c a zaszczyt;
dujo się z a s k a k u j ą c o
traktowa
M ł o d z i e n i e c , k t ó r y po raz w t ó r y w z i ą ł j e ń c a niosamodzielnio:
najprzeróż
m u s i a ł z a p u s z c z y ć drugie pasmo w ł o s ó w , po lewej stronie g ł o w y ,
d u ż o informacji
nia w ł o s ó w przoz I n d i a n . P o j a w i a j ą
270
o sposobach
się one
w w
co u p o d o b n i a ł o go do d z i o w c z y n y ; f r y z u r a p r z y n o s z ą c a
Mlodzionioe,
który
iro
zdołał
wziąć
jońca:
wstyd;
pozostawiano m u
w ł o s y s p a d a j ą c e na k a r k i dodatkowo w y c i n a n o t o n s u r ę ; b y ł a
to
fryzura
przynosząca
h a ń b ę ; wyjście
z sytuacji
stanowiła
rezygnacja z k a r i e r y wojskowej i awansu społoeznego — w ó w c z a s
o b c i n a ł sobio w ł o s y s p a d a j ą c e na
N i c nio w i e m y
kark.
o zmianach f r y z u r y
lach hiorarchii w o j s k o w o j ,
na
kolejnych
szczob-
aż do m o m o n t u , gdy w o j o w n i k
samodzielnie 4 j e ń c ó w , k i o d y „ o b c i n a n o
ujął
m u włosy jak
kapi
tanowi".
Najdzielniejsi
wojownicy
s t a w a l i się c z ł o n k a m i swogo
dzaju z a k o n ó w rycerskich. N a t y m poziomio f o r m y
ro
uczesania
u z a l e ż n i o n o b y ł y d o d a t k o w o o d pochodzenia s p o ł e c z n e g o . O d r ę
b n y zakon t w o r z y l i w o j o w n i c y w y w o d z ą c y się z l u d u — znakiem
p r z y j ę c i a do niego b y ł o m . i n . p o d c i ę c i e w ł o s ó w p o w y ż e j uszu.
Lepiej urodzeni przechodzili przoz dwa
szczoblo zakonne: te-
quih.ua c h a r a k t e r y z o w a ł się czubem z w ł o s ó w zebranych na czu
bku
g ł o w y , przeplecionych w s t ą ż k ą
do k t ó r e j
przymocowany
b y l p i ó r o p u s z ; z czuba s p a d a ł na plecy sznur z p o m p o n a m i
11. Я. -Matka z siedmioletni;; c ó r k ą
informującymi
o
liczbie
bohaterskich
l o n y " miał głowę wygoloną
cuachic
„ogo
nożem i pomalowaną w
czynów;
połowie
na niebiesko, w polowio n a czerwono ł u b ż ó ł t o ; t y l k o z lewej
s t r o n y , nad uchom, pozostawiono m u k o s m y k g r u b o ś c i k c i u k a ,
2 1
przepleciony k o l o r o w ą
Nie
ma
taśmą .
potrzoby k o n t y n u o w a ć
azteckich k o a f i u r
można
tego wyliczania.
Katalog
b y znacznie p o w i ę k s z y ć , c h o ć wiele
z n i c h jest zaledwie sygnalizowanych w z m i a n k ą o
obcinaniu
w ł o s ó w w t a k i e j l u b innej s y t u a c j i . 0 n i e k t ó r y c h b ę d z i e jeszcze
mowa.
Teraz, k i o d y
otarliśmy
się
o
otnograficzny
w a r t o p o s t a w i ć p y t a n i o : w j a k i e j mierzo koncopcja
konkret,
Hallpiko'a
przystaje do naszych r e a l i ó w ?
M y ś l ę , że p o b i e ż n y nawet p r z e g l ą d
jących
w
spoleczeństwio
azteckim
form
uczesania
uzmysławia
istnio-
względność
kategorii „włosy k r ó t k i e " , „włosy długie". Wprawdzie
wśród
w y m i e n i o n y c h p r z y k ł a d ó w dalob}' się w y s z u k a ć t a k i e , k t ó r o od
biedy m o g ł y b y ilustrować zasadę „ i m krótszo włosy, t y m większa
k o n t r o l a s p o ł e c z n a " , lecz w y r a f i n o w a n i e f o r m n i e k t ó r y c h k o a f i u r
w ogólo u n i e m o ż l i w i ł o b y t a k ą ich i n t e r p r e t a c j ę . M o i m zdaniom,
f o r m u ł u j ą c s w ą t o o r i ę , H a ł l p i k o u l e g ł czarowi p o w i e r z c h o w n y c h
a n a l o g i i , co z n a l a z ł o w y r a z w p r ó b i e o b j ę c i a j e d n y m schematem
interpretacyjnym
zarówno
anachoretów,
jak
intelektualistów
i europejskie k o b i e t y . S t ą d wziął się nacisk n a „ d ł u g i e w ł o s y "
i obdarzanie k w a l i f i k a c j i „ b y c i e poza, s p o ł o c z o ń s t w e m " n i e z b ę d
n y m d o o k r e ś l e n i c m „ w j a k i m ś sensie". M a t e r i a ł aztecki, u k a z u j ą c
w i e l k i e z r ó ż n i c o w a n i e f o r m uczesania i r o z m a i t o ś c i s p o s o b ó w for
m o w a n i a f r y z u r , pozwala w s z a k ż e s t w i e r d z i ć , że zasadniczo zna
czenie m a nio t y l e d ł u g o ś ć w ł o s ó w , ile sama c z y n n o ś ć obcinania
w ł o s ó w i m o d e l o w a n i a ich w o d m i e n n y niż poprzednio s p o s ó b .
W ż a d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e nio m a t a k i e j s y t u a c j i , żo abso
l u t n i e wszystkie n o r m y i w z o r y d o t y c z ą k a ż d e j j o d n o s t k i
bez
w z g l ę d u na jej p l e ć , wiek, pozycjo, s p o ł e c z n ą , polnione w grupie
role. Ta banalna p r a w d a i m p l i k u j e dwa dalszo t r u i z m y : w ż a
d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e nic m a jednej i j e d n a k o w e j dla w s z y s t k i c h
kontroli społecznej; w k a ż d y m społeczeństwie jednostka
znaj
duje się w n i e u s t a n n y m r u c h u p r z e c h o d z ą c przoz r ó ż n o
sfery
i poziomy życia społecznego, k t ó r y m
dzaje
i formy
kontroli
Wśród Azteków
rakich
odpowiadają
różno
ro
społecznej.
obcinanie w ł o s ó w i nadawanie i m
różno
k s z t a ł t ó w stanowiło nieodłączną cechę społecznego
ist-
nionia. W ł a ś n i e s p o ł e c z n e g o , a więe takiogo, z k t ó r y m ł ą c z y się
k o n t r o l a s p o ł e c z n a . B y ł o c e c h ą istnionia dynamicznego, znakiem
przechodzenia
jodnostki
przez kolejne
klasy
społecznego, zmienności
ról pełnionych
w
b ę d z i e przesady jośli p o w i o m y ,
wioku,
awansu
trakcie ż y c i a .
Nie
żo obcinanie w ł o s ó w w
społe
c z e ń s t w i e a z t e c k i m zdaje się b y ć w ogólo w y r ó ż n i k i e m
czło
w i e c z e ń s t w a . Po raz pierwszy obcinano w ł o s y dziecku w k r ó t c e
po narodzeniu, gdy poddawano on b y ł o r y t u a l n e m u
obmyciu
kojarzonemu wprost z d r u g i m i , ale t y m razom j u ż o s t a t e c z n y m i
I I . 5. Cztornastolenia dziewczynka
narodzinami.
22
Dziecko
otrzymywało
wtedy
połne
„wypo-
171
I I . 6. Nauczyciel k a r z ą c y k i l k u n a s t o l e t n i e g o c h ł o p c a
11. 7. Czternastoletni c h ł o p i e c ; i l . 8. M ł o d y m ę ż c z y z n a
s a ż e n i e a n i m i o z n o " w ł a ś c i w e c z ł o w i o k o w i " oraz i m i ę .
kosmyk
skrzętnie
chowano.
Г о raz
ostatni
człowiekowi z m a r ł e m u . Wprawdzie w t y m w y p a d k u
jemy
tylko
świadoctwom
nie m a p o w o d ó w
włosy
dysponu
d o t y c z ą c y m warstw w y ż s z y c h ,
i k t ó r e b y ł y przechowywano, umioszczano w skrzynco m a j ą c e w
środku
2
w y m a l o w a n o postacie d e m o n a " * . D o d a j m y
t u je
szcze j e d n ą w a ż n ą i n f o r m a c j ę : „ A k i e d y k t ó r y ś (z p a n ó w
—
locz
K T ) u m i e r a ł , z w y k l i o n i m p o w i a d a ć , żo jost j u ż teotlcm, co zna
inaczej.
Tak
czy, żo jest j u ż m a r t w y aby s t a ć się duchem l u b b o g i e m " .
do k r e m a c j i c i a ł a , z m a r ł e m u
obci
b y s ą d z i ć , żo l u d p o s t ę p o w a ł
więc zanim p r z y s t ą p i o n o
Obcięty
obcinano
nano z czubka g ł o w y k o s m y k , „ w k t ó r y m — j a k p o w i a d a l i —
2 5
M a m y zatem do czynienia z s y t u a c j ą d o ś ć j a s n ą .
Pierwsze
i ostatnie obcięcio w ł o s ó w t o s p o ł e c z n e n a r o d z i n y i s p o ł e c z n a
p o z o s t a w a ł a p a m i ę ć jego duszy oraz dnia jego narodzin i ś m i e r
ś m i e r ć c z ł o w i o k a . M i ę d z y j e d n y m i d r u g i m r y t u a ł e m k a ż d y wie
c i ; w ł o s y te, razem z t a m t y m i , k t ó r e m u o b c i ę t o g d y się u r o d z i ł
l o k r o t n i e p o d d a w a n y j e s t p o s t r z y ż o n o m , zmienia f o r m ę uezosa-
172
10
Tl. i). N o w o ż e ń c y ; i l . 10. Starzec
<E>
Tl. 11. D o j r z a ł y
mężczyzna
nia, ale jost to j u ż t y l k o z n a k i o m z m i o n i a j ą e y c h się relacji po
m i ę d z y j e d n o s t k ą a r e s z t ą g r u p y ; jest d y s t y n k c j ą
wownątrz-
sj'stemowa.
*
W s p o ł e c z e ń s t w i e a z t e c k i m znany b y ł jeszcze jeden, szcze
g ó l n y s p o s ó b t r a k t o w a n i a w ł o s ó w , o k t ó r y m d o t ą d nio wspo
m n i a ł e m a b y nie z a c i e m n i a ć d y s k u s j i z tozami H a l l p i k o ' a . T e n
sposób traktownia włosów stanowi odpowiednik hallpiko'owskich
„ w ł o s ó w d ł u g i c h " , a m ó w i ą c bardzioj precyzyjnie — jest l o
gicznym
przeciwieństwom
czynnościami
przypadek,
się
ze
prowincji
i
fryzowania,
Jest
to
dysponujemy
wieloma,
relacjami
Hiszpanów,
najwyraźniej
zjawiskiem: „ A następnie
(...) m i e l i bardzo
będących
zarazem
w którym
sobą
oglądanym
obcinania
wownątrzspolecznymi.
jedyny
pokrywającymi
zdumionych
p r z y b y l i papas
z
całej
d ł u g i e w ł o s y , t a k zmiorzwione, ż e
nio s p o s ó b icli r o z c z e s a ć bez obcięcia, i p e ł n o k r w i
spływającej
i m z uszu p o k ł u t y c h tego dnia w ofierze (...) m i e l i toż bardzo
d ł u g i e paznokcie
o w i papas
u p a l c ó w r ą k ; s ł y s z e l i ś m y j a k m ó w i o n o , żo
uważani
b y l i za z a k o n n i k ó w i ł u d z i ż y j ą c y c h
cno
2 6
tliwie" .
Kim
sku
b y l i m e k s y k a ń s c y papce'i
„ p u p i o ż " . Papas
słuwo to p r z e s z ł o
in
Słowo papa
liczba m n o g a .
t o po h i s z p a ń
Ale w
rzeczywistości
(io .słownictwa p r z e b y w a j ą c y c h
w Meksyku
Uiszpa-.ów z języka nahnatl i było zniekształceniem
papahua
„ l e n , k t ó i y n i ; , d ł u g i e w!osy". Fonetyczna
zbieżność
hiszpań
skiego papa
m i a ł a boz w ą t p i e
oraz n a l m a t l a ń s k i e g o papahua
nia s w ó j u d z i a ł w s z y b k i m upowszechnieniu się w ś r ó d k o n k w i s t a
I I . 13. K a p ł a n n i ż s z e j rangi (tlamacazqui)
d o r ó w , a n a s t ę p n i e k r o n i k a r z y , t e r m i n u papas w znaczeniu „ i n
d i a ń s c y k a p ł a n i (w o g ó l o ) " albo j a k o o k r e ś l e n i a w y ż s z y c h rang
w
hierarchii k a p ł a ń s k i e j .
hiszpańskimi,
a
nie
Używanie
indiaYiskimi,
go zgodnie
spowodowało
z
kryteriami
sporo
zamie
szanie; ź r ó d ł a pisane a ż r o j ą się od papas,
lecz nie m a p e w n o ś c i
czy wszyscy o n i f a k t y c z n i e b y l i papahaague
(1 n i n . od
papahua).
Nic m a w ą t p l i w o ś c i t y l k o co do jednego — że w s p o ł e c z e ń s t w i e
a z t e c k i m i s t n i a ł a droga ż y c i o w a , d o s t ę p n a w y ł ą c z n i e d ł a m ę
żczyzn, k t ó r ą m o ż n a
Wlaśnio
nazwać
nieobcinanych,
włosów
papatłi
gdyż
„drogą
nieobcinanych
sama
nazwa
kapłanom
27
na
kapłańskich
o niezwykło
celu m a k s y m a l n ą
lecz o „ k u d ł y " w ł a
— n i g d y nic obcinane, nio podcinane,
nie czesane . D r o g a t a r o z p o c z y n a ł a
szkołach
włosów".
kapłańskich
— z a ś w i a d c z a , iż nie c h o d z i ł o t u o j a k i e
k o l w i e k d ł u g i e w ł o s y , bo te zwano tzontli,
ściwe t y l k o
tych
się w
ostrym
mającym
jednostki,
oderwanie
i podporządkowanie
wyłącznie
deindywidualizację
jej od ś w i a t a pozaklasztornego
przyświątynnyeh
reżymie
s ł u ż b i e bogom. W s t ą p i e n i e na t ę d r o g ę p o c i ą g a ł o za s o b ą cał
kowitą
zmianę
istnienia".
powierzchowności,
Młodzieńcy
osobowości
rozpoczynający
oraz
„sposobu
karierę kapłańską
na
t y c h m i a s t zapuszczali d ł u g i e w ł o s y , nie pielęgnując, ich w ż a
den s p o s ó b , i p o k r y w a l i sobie cało c i a ł o , w ł ą c z n i o z g ł o w ą i w ł o
sami, c z a r n y m s m a r o w i d ł e m , k t ó r e m u
p r z y p i s y w a n o nio zna
ne n a m bliżej nadnaturalne w ł a ś c i w o ś c i . B y ł y to s t a ł e a t r y b u t y
papahuague.
Najprawdopodobniej
obcinania p a z n o k c i .
dzić,
że papahuaque
28
obowiązywał
Hiszpanio s k ł o n n i
byli
także
zakaz
ponadto
twier
nie m y l i s i ę , co m o g ł o b y ć j e d y n i e z ł u
dzeniem,
c h o ć w s p ó ł b r z m i z kompleksem z a c h o w a ń
z którym
k o j a r z ą s i ę nieuchronnie liczne cechy tej k a t e g o r i i
ludzi.
Te
żałobnych,
2 9
zewnętrzne
żałobne
w o g ó l n e j s y t u a c j i papahuaque.
asocjacje,
znajdują
uzasadnienie
O t ó ż z p u n k t u widzenia s p o ł e
cznego b y l i oni m a r t w i . I to w d w o j a k i m
sensie. l ' o pierwsze
dlatego, iż p o d s t a w o w y m icli o b o w i ą z k i e m b y ł o d ą ż e n i e do m a
ksymalnej c z y s t o ś c i , co a u t o m a t y c z n i o w y k l u c z a ł o
Zakaz
utrzymywania kontaktów
fizycznych z
prokroaeję.
kobietą
miał
charakter b e z w z g l ę d n y , a jogo z ł a m a n i e p o c i ą g a ł o za s o b ą ś m i e r ć
nie t y l k o winnego, lecz t a k ż e jogo k r o w n y c h i w s z y s t k i c h , k t ó r z y
o w y s t ę p k u wiedzieli i m i l c z e l i . Nio jest b y ć m o ż e bez znaozo11. li>. Stara kobc-la
174
1
nia f a k t , że p r z y ł a p a n e g o na o d s t ę p s t w i e od celibatu
papahua
uśmiorcano potajomnio.
sio poza
30
J o ś l i ta kategoria
społeczeństwem,
s p o ł e c z n e j ; co n a j w y ż e j
nie p o w i n n i
ludzi
znajdowała
oni p o d l e g a ć
kontroli
ściej
widywali
podczas
długotrwałych
postów
i
umartwień
3 5
b y ł a „ g ł o w a z d ł u g i m i w ł o s a m i " . C h c ą c nie c h c ą c p r z y p o m i
n a j ą się w t y m momoncie czarownicy bar i u B o r o r ó w , stano
boskiej.
U n i k a n i e j u ż nie t y l k o s t o s u n k ó w , alo wszolkieh k o n t a k t ó w
w i ą c y — j a k p i s a ł C. L ó v i - S t r a u s s — „ k a t e g o r i ę i s t o t ż y w y c h ,
czystości,
k t ó r e nie n a l e ż ą całkowicio a n i do ś w i a t a n a t u r y , a n i do ś w i a t a
k t ó r e j i d e a ł p o l e g a ł — j a k się wydaje — na zabiciu w sobie
s p o ł e c z e ń s t w a " , lecz p o ś r e d n i c z ą m i ę d z y n i m i ; oraz ś w i a t d u
z kobietami było jednym z warunków
dążonia
do
tomu
c h ó w , z k t ó r y m i bari s ą z w i ą z a n i — „ o w ł o s i o n y c h , z d z i u r a m i
dłu
w g ł o w a c h (...) p o t w o r ó w p o w i e t r z n y c h , k t ó r o w y d z i e l a j ą deszcz
gotrwale posty, zmiana r y t m u snu i czuwania, a przede wszyst
przez oczy, nozdrza l u b niozmiornio długio w ł o s y i paznokcie;
kim
jednonogich,
wszelkich
społeczno-biologicznych
s ł u ż y ł y ograniczenia
instynktów.
alimentacyjne,
Celowi
będące stelą normą,
niezwykle nasilonio p r a k t y k p o k u t n y c h p o l e g a j ą c y c h
na
kaleczeniu c i a ł a , o k t ó r y c h pewien tekst aztecki m ó w i : ,,Po to
w ł a ś n i e przepchniesz (trzcinowy p r ę t przoz j ę z y k — R T ) : nic
z d u ż y m i brzuchami i ciałami obsypanymi
pu
36
chem j a k n i o t o p e r z o " .
Aztockich nieobcinanych w ł o s ó w nio da się jednak
sprowa
t y l k o a b y się z a s ł u ż y ć , lecz ż e b y z r z u c i ć p r o c h , b r u d . U m o
dzić do uproszczonej
czysz p r ę t y w k r w i , przobijesz d u ł n ą część j ę z y k a , od drugiej
na m a n i p u l a c j e " . G d y b y t a k b y ł o , j a k i sens m i a ł o b y zapusz-
s t r o n y je wciśniosz... W ton s p o s ó b p o z b ę d z i e s z się swoich grze
czanio c h o r y m dzieciom
formuły
„ w ł o s y z n a c z ą , bo s ą p o d a t n e
włosów
a
la
papahua
z
c h ó w , swoicli z ł y c h u c z y n k ó w , swoich w a d . . . " . W i e l u
3 1
papa-
że w y z d r o w i e j ą ? Dlaczego m i a n o b y p r z y p i s y w a ć
hiiaquc
słabości, rozcinało
sobio
włosów protoplastom
„aby
nie p o d d a ć
się j a k i e j ś
przez ś r o d e k m ę s k i e c z ł o n k i i c z y n i ł o t y s i ą c e rzeczy, ż o b y s t a ć
3 2
się i m p o t e n t a m i i nie u r a z i ć swoich b o g ó w " .
Papahuague
n i e m Tzornpachtli
b y l i m a r t w i w sensio s p o ł o c z n y m r ó w n i e ż dla
w Tetzeoco —
— „ W ł o s y z t r a w y " , k t ó r z y mieli ciała
o d r a m i o n w g ó r ę , poruszali się
d z i l i p o t o m s t w o , k i e d y m ę ż c z y z n a w s u w a ł j ę z y k w usta k o b i e t y ,
ż a d n e j p r a c y w szerokim
z a r z ą d z a n i e i wojowanie. K i e m o g l i
j e d l i surowo m i ę s o i mieszkali w jaskiniach?
państwowej
rozumieć
funkcji
chociaż
dostojnicy
świeccy
niektóro
czynności
kapłańskie. Jednak
lata
papahua
miał
był
mogli
pozostając
żo z a r ó w n o
Jak
nalożaloby
odlogli przodkowie A z t e k ó w ,
jak
zbieracko-łowieckie ludy z północnego Moksyku, kwalifikowane
który
przez
j a k o b a r b a r z y ń c y , dzicy ludzio, nic p r a k t y k u j ą c y w ogólo ob
wysokich
stano
cinania w ł o s ó w , o k r e ś l a n i b y l i w s p ó l n y m m i a n o m
i
człowiek,
objęcia
fakt,
wykonywali
wykonywać
możliwość
kapłanami
tylko
skokami niczym wróblo, pło
tego s ł o w a
o n i polnie ż a d n e j
męż
— „ G ł o w a " oraz kobiecie imie
tego, żo nio w y k o n y w a l i
obejmującym
znaczonia
dynastii p a n u j ą c e j
c z y ź n i e zwanemu Tzontecomatl
nadzieją,
nieobcinanie
zawierającym
stwa.
oznaczający takżo — jak już widzioliśmy — „ d u c h a " zmarłego,
Przedtem
wszakże
obcinano
nrn
w ł o s y i z m y w a n o z ciała p o k r y w a j ą c e
smarowidło.
ceremonialnie
długie
je d o t ą d s t a ł o czarne
człon
teoehiehimeca
wisk w hierarchii w ł a d z y , a t y m s a m y m p o w r o t u do s p o ł e c z e ń
teotl t ł u m a c z o n y z w y k ł o j a k o „ b ó g " ,
ale
a d o d a t k o w o n a d n a t u r a l n ą moc p o s i a d a n ą przoz r ó ż n o i s t o t y
nieludzkie ?
3 3
Z a s t r z e g ł e m się na w s t ę p i e , iż szkic ten b ę d z i o
wyłącznie
p r z y c z y n k i o m , glossą do pewnej koncepcji. Dlatogo nio p o d e j m ę
p r ó b y szukania odpowiodzi na p o w y ż s z o p y t a n i a .
T r o p wskazany przez C. R . H a l l p i k e o k a z a ł się więc praw
Najprawdo
podobniej w y m a g a ł o b y to b o w i e m w y j ś c i a poza m a t e r i a ł aztecki,
d z i w y w w y p a d k u A z t e k ó w . Opozycja: obcinanie w ł o s ó w — n i e -
spojrzenia n a s y m b o l i k ę w ł o s ó w w szerszej p o r s p o k t y w i o , u w
obcinanio w ł o s ó w
i człowie
z g l ę d n i e n i a s k o j a r z e ń a n i m a l n y c l i wskazanych j u ż przez H a l l p i -
sensie, co
ke'a a zapewne r ó w n i e ż z d u m i e w a j ą c y c h analogii, j a k i e i s t n i e j ą
czeństwa.
wyznacza
Papahuague
nie
granicę
byli
społeczeństwa
ludźmi w
ścisłym
ich za
ludzi
m i ę d z y d b a ł o ś c i ą o k a z y w a n ą przoz A z t e k ó w o b c i ę t y m
ś w i ę t y c h . W t y m o k r e ś l e n i u miości się z a r ó w n o s p o s ó b
życia,
i paznokciom, w i a r ą I n k ó w w i c h ścisły z w i ą z o k zo z m a r t w y c h
potwierdzają
świadectwa
mówiące,
iż u w a ż a n o
j a k i przokonanio, że s ł o w a „ c h c ę , ż o b y ś u m a r ł " w y p o w i e d z i a
34
no przoz k t ó r e g o ś z nich m a j ą moc z a b i j a n i a .
że w n a j o g ó h i i o j s z y m
planie papahuague
W y daj o się,
byli ludźmi,
którzy
wstaniem
37
włosom
i nieomal i d e n t y c z n y m p r z e ś w i a d c z e n i u n o t o w a n y m
w ś r ó d c h ł o p ó w z E u r o p y wschodniej. W y m a g a ł o b y w
końcu
postawienia p y t a n i a o a r c h e t y p o w ą s y m b o l i k ę w ł o s ó w
samych
pokonali
bariery o d g r a n i c z a j ą c e z w y k ł e g o
człowieka
o d poza-
w sobio (jak t o u c z y n i ł E . R . Leach s z u k a j ą c y i l u m i n a c j i w głę
ludzkioj
sfory ś w i a t a . I c h b o z p o ś r e d n i e
kontakty z
najświę-
b i n a c h ludzkiej p o d ś w i a d o m o ś c i ) , k t ó r a b y ć m o ż e s t w o r z y ł a b y
tszj-mi miojscami na ziemi, j a k i m i b y ł y pomioszczonia, w k t ó
podstawę
r y c h s t a ł y f i g u r y b ó s t w , o z n a c z a ł y t o samo co bycie w k o n t a k c i e
c z ą c y c h r ó ż n y c h p o z i o m ó w zjawiska — i n t e r p r e t a c j i p a r t y k u
z s a m y m i i s t o t a m i n a d n a t u r a l n y m i . I rzocz
Jodyna
znana m i w z m i a n k a m ó w i ą c a
charakterystyczna.
bardziej
konkretnie
o
k o m u n i k o w a n i u się z z a ś w i a t a m i powiada, iż t y m co n a j c z ę
do
pogodzonia
pozornio sprzecznych
l a r n y c h . A to j u ż s ą kwestio przed p o d j ę c i e m
— bo
których
doty
warto
z a s t a n o w i ć się n a d s ł o w a m i , j a k i m i d i a b e ł p r z e m a w i a ł do E w y :
eritis
sicut dii — „ b ę d z i e c i e j a k o bogowie"...
I I . 14. W y k o n a w c y w y r o k ó w
sądowych
175
II.
15. D o w ó d c a w o j s k o w y wysokiej rangi (ticociahuacatl)
z f r y z u r ą t y p o w ą dla tequiliaquaque — dzielnych
P R Z Y P I S Y
1
E . R . Leach, Magical hair, „ J o u r n a l o f the R o y a l A n t h r o p o
logical I n s t i t u t e o f Great B r i t a i n a n d I r e l a n d " , v o l . 88, 1958,
P a r t I I , s. 147—164
*C.R. H a l l p i k o , Social hair, „ M a n " , v o l . 4, 1909 N o 2, s.
256—264; J . D . M . D e r r e t t , Religious
hair, „ M a n " v o l . 8. 1973
N o 1, s. 100—103; P. H e r s h m a n , Hair, sex and dirt, „ M a n "
v o l . 9, 1974 N o 2, s. 274—298; R . F i r t h , Symbolic, public and
private, L o n d o n 1975; M . H o l m e s W i l l i a m s o n , Powhatan
hair,
„ M a n " v o l . 14; 1979 N o 3, s. 392—413
E . R . Leach z a j m o w a ł się w ł o s a m i j a k o p r z y k ł a d e m „ n i e
c z y s t o ś c i " t a k ż e w i n n y c h , p ó ź n i e j s z y c h pracach, z k t ó r y m i
d y s k u t u j e P. H e r s h m a n , op. c i t . , s. 292 n .
C R . H a l l p i k o , op. c i t . , s. 259
Por. t e ż : C R . H a l l p i k o , Some Problems in
Cross-cultural
Comparison
[ w : ] The Translation
of Culture.
Essays
to
E.E.
Evans-Pritchard,
ed. Т . О . B e i d o l m a n , L o n d o n 1971, s. 136.
Nadaje on t a m swoj koncepcji p o s t a ć : d ł u g i e w ł o s y / k r ó t k i e w ł o s y ;
natura/społeczeństwo; zwierzęcość/istota społeczna; wolność/
/kontrola.
R . T o m i c k i , Ludowe
mity o stworzeniu człowieka,
„Etno
grafia P o l s k a " t . X X I V , 1980 z. 2, s. 49—119
A z t e k o w i e w ś c i s ł y m sonsie t o w y ł ą c z n i e m i o s z k a ń c y Tenocht i t l a n u i Tlatelololco. U ż y w a się j e d n a k toj n a z w y na o k r e ś l e n i e
wszystkich m i e s z k a ń c ó w t z w . i m p o r i u m azteckiego, na podobnej
zasadzio j a k m ó w i się czasem Rosjanio o m i e s z k a ń c a c h Z S R R lub
Anglicy o obywatelach Wielkiej B r y t a n i i . W y b i e r a m ten naganny
s k ą d i n ą d uzus aby nio k o m p l i k o w a ć t e k s t u m a ł o co k o m u m ó w i ą
c y m i n a z w a m i bardziej p o p r a w n y m i .
С Levi-Strauss, Smutek tropików,
Warszawa 1964, s. 360
R . F i r t h , op. c i t . , s. 298
A . de M o l i n a , Vocabulario
en lengua castellana у mexicana
у mexicana у castellana (1571), Mexico 1977, s. 22
' Ibidem
' T . M o t o l i n i a , Memoriales
e Historia
de los indios tle la
Nueva Европа,
M a d r i d 1970, s. 223
A . L ó p o z A u s t i n , Cve.rpo humano e ideologia. Las concepciones de los anliquos nahtias, Mexico 1984, t . I I , s. 276
B . do Sahagun, Historia
general de las cosas de
Nueva
Espana,
Mexico 1979, s. 562
D . D u r a n , Historia, de las Indias de Nueva Espana e Islas
de la Tierra Firme, Mexico 1967, t . I , s. 116
D . D u r a n , op. c i t . , t. I T , s. 475
D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 24
Czarka w y k o n a n a z t y k w y .
D . D u r a n , op. c i t . , t . I , ś. 25
C a ł y p o n i ż s z y opis p o d a j ę za B . de Sahagim, op c i t . ,
s. 478—480
D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 114—115
A . M . Garibay K „ Códice Carolina,
„ E s t u d i o s de C u l t u r a
N ó h u a t l " v o l . V I I ; 1967, s. 10—11
N a j o g ó l n i e j m ó w i ą c , ehodzi t u o k i l k a „ d u s z " czy j a k m ó w i
A . Lópoz Austin „ b y t ó w animicznych", k t ó r y c h harmonijne
w s p ó ł i s t n i e n i e i w s p ó l d z i a a de u m o ż l i w i a ż y c i e c z ł o w i e k o w i ;
A . L ó p o z A u s t i n , op. c i t . , t . I , s. 231 i i n .
Т . M o t o l i n i a , op. c i t . , s. 131
B . de Sahagun, op. c i t . , s. 611
B . D i a z del Castillo, Historia
verdadera de la conquista
de la Nueva Espana,, M a d r i d 1975, s. 150
A . de M o l i n a , op. eit., s. 22, 79—80; A .Ma. Garibay K . ,
op. cit., s. 10, 12
O p r ó c z B . Diaza dcl Castillo (patrz p r z y p . 26) p o ś w i a d c z a
t o t a k ż o T . M o t o l i n i a , op. eit., s. 24
Z n a k i ż a ł o b y t o rozpuszczone w ł o s y , nie czesanie ich, nie
mycie t w a r z y , nic zmienianie u b r a n i a , p o w s t r z y m y w a n i e się
o d s t o s u n k ó w p ł c i o w y c h , s p o ż y w a n i e t y l k o jednego p o s i ł k u dzien
nie. Z n a m i e n n y jest f a k t , iż podczas radosnego ś w i ę t o w a n i a
z w y c i ę s t w a na wojnie k a p ł a n i uczestniczyli w u r o c z y s t o ś c i a c h
m a j ą c w p l e c i o n ą we w ł o s y c z e r w o n ą n i ć , n a t o m i a s t podczas
o g ó l n e j ż a ł o b y , k i e d y i n n i p o w i n n i m a n i f e s t o w a ć odpowiednie
z n a k i , oni w y s t ę p o w a l i po p r o s t u ze s w y m i n a t u r a l n i e rozpusz
c z o n y m i w ł o s a m i , D . D u r a n , op. c i t . , t . I I , s. 291
Historia
de los mexicanos por sus pinturas,
w:
Teogonia
e historia de los mexicanos.
Trcs opusculos
del siglo XVI,
od.
A .Ma. Garibay K . , Mexico 1979, s. 76
A . L ó p e z A u s t i n , op. c i t . , t . I , s. 439
D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 55
D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 68
G. Fernandez de O v i c d o , Sucesos у dialogo de la Nueva
Espana,
Mexico 1946, s. 28
T . M o t o l i n i a , op. c i t . , s. 38
С Levi-Strauss, op. c i t . , s. 216—217
P. D u v i o l s , La destrucción
de las religiones andinas
(Conguista у Colonia),
Mexico 1977, s. 79
3
4
5
6
7
8
9
1 0
1
2
1 3
1 4
1 5
1 0
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 3
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
3 4
3 5
3 0
F r y z u r y azteckie w g Codex Mcndoza, p o l . X V I w., rys. A n n a
Wiclochowska-Olszak
176
I
3 7
