-
extracted text
-
GERARD
CIOLEK
WPŁYW ŚRODOWISKA GEOGRAFICZNEGO NA FORMY
OSADNICTWA I BUDOWNICTWA \VIEJSKIEGO
W POLSCE
Osadnictwo i budownictwo wiejskie w Polsce, podobnie
jak i w innych krajach, wykazuje zróżniczkowanie szeregu ekmentów, układające się według pewnych zasięgów terytorialnych.
Suma cech, wyróżniających architekturę \\lsi na pewnym terytorium, stanowi o tzw. typie regionalnym. Zjawisko to zwracał(·
IIwagc; badaczy od początku XIX wieku lecz nic podejmowan()
wówczas poważniejszych prób określenia przyczyn i podsta\\
ł vv'orzenia się owych odrębności.
Tłumaczono to raczej tradycją
i obyczajem poszczególnych grup etnicznych, mimo iż niektóre
grupy, wywodzące się z tego samego pnia, lecz rozmieszczone
w różnych środowiskach geograficznych,
odmiennie kształtowaly
sw~je osadnictwo i budownictwo. Dopiero w ostatnich dziesiątkach lat, wobec szybkiego zanikania przejawów odrębności kullury ludowej, pod wpływem ogromnego rozwoju techniki, powstał
przede wszystkim w krajach skandynawskich, a potem i w Polsce
ruch reg-ionalistyczny, dążący do })oznania oraz zachowania tych
('('ch.
Stanislaw Pawłowski określił regionalizm, jako ruch. zmic. rzający do wyróżnienia i rozpatrywania przedmiotów i zjawisk,
zachodzących na powierzchni ziemi, według przyrodzonych rc,g;ionów, czyli krain ... «\Vszelki regionalizm tkwi w ziemi. I nic
może być inaczej, nawet wtedy,l';dy regionalizmem obejmujen;:
lylko człowieka, jego zwyczaje lub wytwory» (16). Podobni('
ujmuje lo zagadnienie :\Ilgiebki regionalista, Farquhar<on:
...
!t
l
I
"'Architektura posiada charakter regionalny wtedy, gdy do budowy zostały użyte materiały, znajdowane w tym regionie a inne
dementy budowli posiadają właściwości danego kraju» (2). Wabu
wypowiedziach zarysowuje dążność do przypisywania czynnikom
przyrodzonym,
środowisku
geograficznemu,
zasadniczej
roli
\\' kształtowaniu oblicza wsi. Podjęte u nas od wielu lat badania,
\\' szerokim zasięgu terytorialnym, potwierdzają tę zasadę w całej
rozciągłości, zwlaszcza w odniesieniu do form starszych, rodzimych.
Zakres tematyczny niniejszego opracowania ograniczony zo,tał do analizy wpływów czynników przyrodzonych na osiedle
\viejskie, zagrodę i dom, czyli do tych wytworów człowieka, które
może w sposób najbardziej bezpośredni wiążą się z pojęciem
YOdzimego krajobrazu i są jednym z ważniejszych przejawów
kultury
materialnej
ludu. Zjawisko regionalizmu
występuje
wprawdzie i w innych formach budownictwa wiejskiego, kształtowanego pod wpływem lub wprost organizowanego przez inne
oirodowiska społeczno-gospodarcze, jak kościół, dwór lub miasto,
lecz zostały one w niniejszych rozważaniach
pominięte, albo
potraktowane
marginesowo, przez co jednak obraz rzeczywisty
nic ulega zniekształceniu.
Elementy
środowiska
geograficznego
Już samo położenie Polski na kontynencie europejskim nadaje
Jej pewne cechy zróżnicowania wewnętrznego. Na obszarze na~zego kraju przebiegają liczne i ważne granice i rubieże (ryc. l), jak
linia Tornquista, tj. rysa geologiczna, oddzielająca płytę azjatycką
od formacji europejskiej, przejście od klimatu kontynentalnego do
;lt!antyckiego, granice zasięgów niektórych ważnych drzew (buk,
,osna), granice etnograficzne,
antropogeograficzne
i inne (8) .
N aturalną postać krajobrazu tworzą: rzeźba terenu, geolo;;ia i gleby, nawodnienie, klimat i szata roślinna. Człowiek zmienia
ustawicznie krajobraz i jego elementy, tworząc tzw., krajobraz
kulturalny.
Lasy ustępują mIejsca polom ornym, zmienia się
również w nich skład drzcwostanó\y. Bag-na i podmokłe doliny
rzeczne ulegają osuszemu. Obszary 'o naturalnych bogactwach
przyrodzonych oraz ważne szlaki komunikacyjne sprzyjają powstawaniu ośrodków przemysłowych i miejskich. Zmiany kraj-
\
formacji geologicznych, glebowych, z dziedzinami klimatycznymi
itd. Region kurpiow·ski podkreślony jest przez budowę geologiczną
terenu (18) . Na stosunki osadnicze Małopolski oddziaływały
głównie doliny rzek i pokłady lessu (q). Podhale jest klasycznym
przykładem pokrywania się regionu osadniczego i ctnograficzncQ·o
w obrębie pewnej jednostki geograficznej (9)·
Ryc.
Ryc.
l.
Przez terytorium Polski przebiega granica zasięgu świerka, linia Tornquista i rubież antropogeograficzna.
l. Linia
Tornquista.
2. Rubież
antropogeograficzna.
3. Zasięg świerka. Wg Lencewicza i Romera opracował autor.
obrazu pociągają za sobą zmiany w pierwotnej strukturze osad nicz~j i w formach budownictwa wiejskiego (ryc. 2).
Czynniki przyrodzone stanowią podstawowe warunki db
właściwego rozwiązywania zagadnień osadniczych i budowlanych
wsi. Zależność ta w przeszłości była bardzo silna i jej to wynikiem
jest pokrywanie się pewnych regionów etnograficznych z zasięgiem
2.
Deformacja wsi łallcuchówki w okręgu przemysIowym. Okolice Woclzisławia na Górnym Śląsku. \Vg mapy l: 25000 opracował autor.
Wpływ
ukształtowania
terenu
Pod względem ukształtowania pionowego wyróżniają się na
obszarze Polski trzy wielkie krainy geograficzne: niż, wyżyna,
i góry. Wśród tych zasadniczych krain wyodrębnia się szereg
drugorzędnych regionów, jak pojezierza, doliny, kotliny, płyty,
pasma i łańcuchy górskie.
Przy rozpatrywaniu wpływu ukształtowania terenu na osadnictwo występują pewne trudności wyodrębnienia go od wpływu
innych czynników jak gleby, wody, klimat, lasy itd. Dopiero
wspólne oddziaływanie tych elementów daje pełny obraz kształtowania się układów osadniczych (26). Do rozwinięcia się tej lub
innej formy i rozmiarów osiedla w terenie płaskim może skłania{
obecność wody, żyzność gleb, bliskość lasów, komunikacja itd. (28)
w każdym razie przy sprzyjających innych warunkach teren
Ryc.
Równomierne rozmieszczenie
w okolicach ł,owicza.
osadnictwa
vVg mapy
.'
:1'yc. 4). Wchodzą one na płaszczyzny'i 'łagodne stoki, na 'tarasy
j dna szerokich dolin, trzymają się jednak miejsc suchych i nie ulegających zalewom. Karczowanie zalesionych ongiś stoków dołinnych i konieczność prowadzenia
dróg, poprzecznych
do osi
dołiny, były podstawą do powsta\'lania
typu planistycznego
osiedla, tańcuchówki.
3.
R~·c. 4.
na równinach. Kolonie sznu!"o\\',·
J :25000 opracowal
autor.
równinny jest najbardziej dogodny dla kształtowania jednostek
i zespołów osadniczych.
Rozmieszczenie osadnictwa na równinach jest stosunkowI'
równomierne (ryc. 3). Łatwy dostQP do wody gruntowej POW(Iduje uniezależnienie
się nowszych osiedli od sieci wód płynących. Przeważają prostolinijne układy planów osiedli: wsi przydrożnych, u'icówek, kolonii sznurowych (25).
\V terenie wyżynnym, pagórkowatym rzeiba podłoża i dostęp
do \\'ody ;.;ą zasadniczymi
wskaźnikami
rozmieszczenia
osiedli
:Układ
osiedli
\V
krajobrazit:
w\'żvnnym,
"'sit' pr)ydrożn('
\V
okolicach
Olkusza. \\'g- map'" l: 2.'),000 opracował a litO!"
Zależność oc! terenu najdobitniej zarysowuje się w górach,
'C!;cl.zie
osadnictwo zwarte kieruje się zasadniczo dolinami, a jeśłi
wy.śtępuje na stoki, rozprasza się w samotnie (18). Zarówno stro~
/.bocza, zwłaszcza usuwiste, jak i wąskie dna dolin oraz wyniosłe
~TZbiety górskie są przez osadnictwo omijane (ryc. 5). Górny
-pułap dla osadnictwa stalego wyznacza na Podhalu rzędna 1000 m
npm, w Czarnohorze r 300 m (1'2 . Osadnictwo sezonowe, paster,kic, ~ięga w Tatrach
\\'ysokośc ok. J 700 m, do górnej gr;l111t'\'
hal.
Również w okolicach a urozmaiconym ukształtowaniu terenu
wybierane są sytuacje o małych spadkach, nasłonecznione i osłohięte od wiatrów. \V przeciwieństwie do równin, gdzie stosowany
bywa schemat układu zagrody, na stokach gór rozwiązania bywają indywidualne,
choć ogólnie przestrzega się zasady, aby
kalenica dachu biegła równolegle do warstwic (6), i aby dom
zajmował najwyższe miejsce w zagrodzie, dla zabezpieczenia gr'
od spływu wody z obszaru podwórza.
Wpływ
gleb
Pola orne z"ljmowały w Polsce około 53 % ogólnej powierzchni kraju (20), w związku z tym
dominującym jest w niej kraj-
,. .
1.
\
~
..
.•.
•
If
","., .r : •. r
2: .:
·":'.
;. ~...
.•
.....
...... .'.
,"
'.,
:
:
.... ,
..
.'
l'-' .."
I ·'"
'.
Ryc. 5.
Zwartość i rozproszenie osiedli w zależności od form terenowych w górach.
Okolice Zakopanego. "Vg mapy I: 25.000 opracował autor.
Odosobniony, lecz charakterystyczny
przykład wyzyskania
rzeźby terenu dla celów mieszkalnych, niewątpliwie stanowią
istniejące współcześnie domy w dolinach Jury Krakowsko-Wiełuńskiej, wbudowane
we wnęki skalne (ryc. 6). Znane były
również ziemianki, grzebane w ścianach lessowych w Sandomierskim, jako mieszkania zastępcze, w wyniku zniszczeli wojennych.
,.
' ••
'0,
",
"
-.
'O'
"
•
...,...
.
"
.
::'
O,.
0,°
~
l'.. •••.
....
L~'
'.
,
.'
>· :::
•
.-•••
~
••
f'~
.:'
•
••
t' •••
"
..... : .
_
Ryc. 6.
Ryc, 7.
\Vbudowanie domu we wnękę skalną w Prądniku Kierzkowskim. Okolice Ojcowa,
Ze zbiorów Zakladu
.\rchi tektury
Polskiej
Pali techniki
\Varszawskicj
nr 240. Opracowal
autor.
Na glebach żyznych
osadnictwo
przyjmuje formy zwarte (I. okolice
Miechowa), na glebach lichych jest
ono rozproszone
(2. okolice SUo.
walk). J Wg map I: 100.000 opra-·
eowal autor
obraz kultur rolnycl1. ~a stopień rolniczego użytkowania ziemi
wpływa nie tylko jakość gleby, ale i poziom gospodarczy rolnika.
Gleby żyzne sprzyjają powstawaniu osiedli skupionych, podczas gdy gleby liche powodują rozproszenie pojedynczych gospodarstw (26) (ryc. 7)' Bielice i lessy uległy wcześniejszemu opa-
nowaniu przez pierwotnego osadnika, gdy brak odpowiedniclt
narzędzi rolniczych oi!;raniczal możliwości uprawy gleb ciężkich,
ilastych i gliniastych (18). Stosunki gospodarcze i społeczne decydował w XV-XVII
wieku o wprowadzeniu
gospodarstw
fol-
..
..
...
:·"··tJ··
..
• !'
.'
:.'.
•.
:.. ... ~
..
..:'0
: :.:::
.': ....
o
::.'0
•
......
•.••.•.•.
'Wpływ
.....
."
.'. .
.' •. "
.,
•. ,0
20
10
o
Ryc.
8.
Zagrody
na glebach urodzajnych
cechuje rozwinięcie zabudowal'l go-;podarczych.
\Vieś Hyża \V Zamoj,kim. Zbiory ZAP. nr 75. Opracował autor.
Noteci i Warty ciągną w XVII i XVIII wieku koloniści holenderscy i niemieccy, a z nimi nowe formy osadnicze (rzędówka
bagienna),
przystosowane
do gospodarki na gruntach niskich
j wilgotnych,
oraz nowe typy zabudowań o piętrowych stodołach
i oborach (II).
Na urodzajnych czarnoziemach kujawskich występują za-,
grody o dużych, rozwiniętych dziedzińcach, otoczonycb licznymi
i obszernie zalożonymi budynkami
gospodarczym:.
Przewag<:
funcji gospodarczych nad mieszkalnymi wykazują zagrody na
i'zarnoziemach
stepowych
Zamojszczyzny i Hrubieszowskiego
(ryc. 8), natomiast ubogie ziemie poleskie i podlaskie charakteryzują zagrody o wąskiej działce, wzdłużnej zabudowie, bezpodwórkowe. Obejście małorolnego chłopa w Beskidzie środkowym
lI~ranicza się niejednokrotnie do jednego tylko budynku, mieszkalnego i inwentarskiego zarazem (ryc. 9) .
20
10
Ryc.
30~
9.
jcdnobudynkowa
zagroda na ubug-ich glebach Podgó:za.
Wieś Urzejowice
\I'
Rzeszowskim.
Zbiol'\'
ZAP.
nr 1:3;-,. Opra,owal
autor.
warcznych, a co za tym idzic i typóv,' osiedli wiejskich związanych z ustrojem PaIlszczyźnianym.
Na pszenicznych ziemiach
--;andomierskich istnieje już w XV wieku punad 80'::, wsi folwarcznych, podczas gdy na ciężkich glinach Sądeczczyzny by)o
ich \I'ówczas tylko 33~:, (21). \Vzdłuż urocłza,in\'ch m<tcl \Visł)",
nawodnienia
W pierwotnym osadnictwie większe rzeki byly ważnymi
'izlakami komunikaqjnymi,
a w czasach nowożytnych wyzna(za!y wraz z glebami strefy gospodarstw pańszczyźnianych - ze
względu na spław zboża do portów. Naogół rzeki nie stanowiły
w Polsce granic, a niskość działów wodnych ułatwiała przenikanie
wpływów do innych zlewisk. Wyjątkiem w tej mierze była szeroka
i bagnista dolina Noteci lub basen, które tworzyły przeszkody.,
lrudne do przebycia i sprzyjające tworzeniu sic;:odrębności sąsiadujących krain. Podobną granicę tworzył pas pojezierza mazur,kiego.
Zaborski tormułujc stosunek osieclIi do wód płynących
\\' sposób następujący: «\Vsie dawne zdradzają ogólną tendencję·
aby spośród miejsc, które mają do wyboru, osiedlić się na najniż,"zych, lecz położonych powyżej mokradeł, względnie obszaró\v~
lagrożonych powodzią» (26). Rzeki i strumienie nadają kierunek
pasmom osiedłi (ryc. 10), a stawy i sadzawki powodują skupienie się\\:si nad ich brzegami (17). 'Wielkopolskie i pomorskie owalnice są właśnie takimi wsiami, okalającymi sadzawki i stawy
(ryc. II) . Na nizinach zależność osiedli od ,.•.
·ód plynących jest
naogół nieznaczna, wobec łatwego stosunkowo dostępu do wód
gruntowych, natomiast w górach osadnictwo rozmieszcza sic DiemaI wyłącznic w sąsiedztwie wód powierzchniowych, o ile- pozwala na to ukształtowanie dna doliny.
'VIr krajobrazie stepowym wsie skupiały siQ pierwotnie w jarach, wzdłuż rzek i strumieni, tworząc szeroko rozbudowane wielo,drożnice, a na wierzchowinach stepu osad nie zakładano z uwagi
Ryc.
podmokłych. Względy obronności lokowały niektóre wsie na przesmykach i pólwyspach.
\"'1 dolinach nadrzecznych, podlegających częstym powo<:!ziom, budynki bywaly wznoszone na palach. Również stogi
siana układane bywały na wysoko uniesionych pomostach paloworusztowych.
10.
Rzeki i strumienie nadają kierunek pasmom osiedli, często niezależnie od
przebiegu dróg. Wieś Ratułów na Podhalu. Zbiory Zakładu Architektury
Polskiej Polit. Warsz. nr 370. Opracował autor.
.
'na brak wody. Dopiero dzięki ulepszonej technice wiercenia
'studni, dokonało się w ostatnich dziesiątkach lat rozproszenie
~icdlisk rolnych na wierzchowinie (10). Tereny bagienne i podmokłe powodują konieczność rozproszenia osiedli i lokowania
ich na miejscach wyniosłych, suchych a leżących jednocześnie
w pobliżu obszarów rolnych i łąk. Z powyższych względów
(Jbszar zabudowy bywał ograniczany i gęsto zasiedlony (14)'
Osadnictwo samorodne stworzyło tam przysiółki i zaścianki,
rezultatem osadnictwa zakładanego były zwarte ulicówki. Nad
morzem i jeziorami osiedla zbliżają się do wody przy brzegach
płaskich, lecz suchych, unikają natomiast wybrzeży urwistych
Ryc.
II.
Owalnice skupiają się nad sadzawkami.
vVieś Chłapowo na Kaszubach.
Zbiory Zakładu
Arch. Pol. Polito Warsz. nr 468. Opracował
autor.
Wpływ
klimatu
Najważniejsze znaczenie dla klimatu Polski ma jej poło:;?,eniew strefie umiarkowanej chłodniejszej, pomiędzy oddziaływaniem Atlantyku i kontynentalnymi wpływami Eurazji oraz
ukształtowanie pionowe kraju, w którym zasadniczą rolę odgrywają Karpaty i Sudety. Klimat ten charakteryzuje przewaga
wiatrów zachodnich
na zachodzie i wschodnich na wschodzie
kraju, oraz spadek temperatur średnich, idących z zachodu na
wschód przy jednoczesnym wzroście amplitud rocznych (8)
2fo
tempera(ryc. 12). Elementami klimatu są: nasłonecznienie,
tura, wiatry i opady atmosferyczne, występujące w różnym nasikniu w każdej z dziedzin klimatycznych kraju.
I'vch okolicach wsi słońce bardzo szybko zasuwa się za widnokrąg
i' tylko w rannych godzinach oświetla teren» (7).
Na Mazowszu powszechnie spotykane jest ustawianie domów szczytem do słońca, ale dłuższym tylni m bokiem do kierunku
panujących zachodnich wiatrów (ryc. 13). Ma t0.na celu za-
.... ~
....
•. .
..
.
•. •.
:.
.... . :
.....
.
..:-:.:' .
~
•
':.
'
.::
.•.•
:
". "o : ••
.•
"
•••
0
••
•. .. .. ..
.
.'
,
•. ,'
.
:
..........
O
Ryc.
IQ.
Rozmieszl.'I.cmc wy,;okości opadóv-,' atmo:;[<.:rycznych i .średnich izotcrll
limowych \\' Polsce. [.4.')0---;:)00 mm. 2. :joo'-600 mm. 3. 600"700
mm.
.j. joo·· ..·l:)oo mm. 5. 800-goo
mm. 6. gOO-IOOO mm. 7. Średnie izoterm\
zimowc. \Vg Romeł-a opracował dr G<'rarn Ciolek.
Zależność ud -słońca jest na Podhalu prawidłem, górującym
ponad wszystkim.' Sytuo\,,:anie domów licem do słorica odbyw;ł
się bez względu na stosunek do kierunku granic parceli i przebiegu
drogi (13). «\V Zawoi ... dawniej wszystkie domy zwracały sit
frontem na wschód łub południowy wschód ... ponieważ w niektó-
10
10
30""
Ryc. 13.
Zabudowania.
chronią
podwórze
zagrody
od wiatrów zachodnich.
\Vid Stawowice w Opoczyńskirn .
Zbiory ZAP. nr 331. Opracował
autor.
... .
.
.'
.
'
:
0
•.•
.
'. II---
...•
II----t-I
!l"' O
10
-----ł.
10
30""
Ryc. 14.
Zagroda podhalańska,
osłonięta od
zachodnich
i północnych
wiatrów.
Wieś Trybsz
na Spiszu. Zbiory
ZAP. nr I I. Opracował
autor.
równo zabezpieczenie' otworów dymnikowych przed wpadaniem
wiatru, jak i osłonięcie podwórza i otworów okiennych i drzwiowych (5). Na Podhalu domy byvITająustawiane od północy a szopy
od zachodu (rye. 14)
w ten sposób podwórze zabezpieczone
jest od wiatrów z tych kierunków (13).
Lud,
l.
XXXIX
16
Bardzo istotny wpływ czynników klimatycznych przejawia
siQ \v samym budownictwie.
Względy termiczne zmuszają do
wznoszenia ścian, których grubość znacznie przekracza wymagania statyczne. Z uwagi na swe walory ciepłochronne, drzewo
staje się niezastąpionym
materiałem budowlanym,
łatwym do
osiągnięcia i obróbki, nie wymagającym skomplikowanych
zabiegów izolacyjnych.
Zabezpieczanie
ścian wieńcowych przed
przewiewem wykonywane bywa zapomocą wyżłobiCl'l płazów
albo uszczelniania szpar mchem, gliną, warkoczami słomy, wiór itp.
Przeciętne grubości biel wian w ścianach wieńcowych mniejsze są
na zachodzie aniżeli na wschodzie kraju i w górach: .
dziedzina
klimatyczna
tempera tura naj niższa średnia
grubość bierwion średnia
'1-t=C-1
środkowa
wschodnia
karpacka
-18°C
-2SoC
14cm
24cm
-25°C
22 cn1
Ze zjawiskiem niskich temperatur
zimowych łączy się zaiM
~~ '·V'"N"
iW
gadnienie ogrzewania wnętrz mieszkalnych' przy pomocy piecó\\'
i ogrzewaczy, nie znanych budownictwu cieplejszych stref klimatycznych. Dążność do ekonomicznego wyzyskania urządzeń
ogrzewalnych wpłynęła na rozwój bardzo interesującego układu
Ryc. IS.
planistycznego \v regionach półPlan chałupy podlaskicj z piecem
nocnych i wschodnich, opartego
i kominem,
odsuniętym od ścian
na prostokącie,
zbliżonym do
zewnętrznych. Wid Zuzany w Biakwadratu, z piecem i kominem,
lostockim. Zbiory Zakładu
Arch.
ustawionym
na skrzyżowaniu
Polskit-j Polito Warsz. nr 78. Opracował autor.
wewnętrznych ścian dzialowych
(ryc. 15)'
Pomiędzy wysokością opadów atmosferycznych (w stosunku
rocznym) a nachyleniem dachów istnieje zależność prosta: im
większe opady, tym bardziej strome dachy (ryc. 16). Strzechy
słomiane są naog-ól bardziej strome, niż da,hy drewniane w tej
.~amej okolicy. Podobnie istnieje niewątpliwa współzależność
między wielkością opadów a wielkością wysunięcia okapu
500"'_
SLOMA!
700
'00
l
I
I
I
!
I
I
,
l
KOżAWlll!DEK
,,
I
JlISKa/lCZE
STA/łfILA
KOZIOWA
ł/"lECOWONICE
<'ZARNĄ.
.'ll'RZA SlCHlE
!
I
CONT
:
ZĄIVADA
Ryc.
Pomiędzy
poda-
16.
wysokością opadów atmosferycznych
a nachyleniem
istnieje zależność prosta. Opracował autor.
dachów
chowego (ryc. 17). Ochroną przed deszczem jest bielenie ścian
polepianych oraz uszczelnień w ścianach wieńcowych. Vv okolicach
zagłębi naftowych używa się do tego celu również ropy luh
wosku ziemnego (19).
Ganki, podcienie przyłapy, tworzące niejednokrotnie pełne
malowniczości a nawet monumentalności
zespoły architektoniczne
w dawnym budownictwie wiejskim (2) (ryc. 18) powstały pierwotnie dla oslony wejścia od deszczu i wiatru. Podobne znaczenie
mają w drewnianych kościołach okapy i podcienie, których zadaniem jest nietylko osłona wiernych przed słońcem i deszczem"
ale przede wszystkim ocbrona dolnych partii zrębu od niszczącego
działania wpływów atmosferycznych (ryc. 19).
Wpływ
budulca
Na budowę mieszkania we wszelkich jego postaciach, człowiek użytkujc przede wszystkim materiały przyrodzone, znajdo16·
..........- .=.
=-~..'..•.•
"' _---------~
245
wane w najbliższej
okolicy,
a więc drzewo,
glinę i kamiel).
Budulec jest zatym jednym z podstav.:owych
tworzyw odrębności
regionalnych.
Wśród kilku stref budO\·vlanych Europy
najbardziej
rozległa obejmuje półwysep
Skandynawski,
wschodnią
część P·)lski oraz północną
i środkowa
część Rosji, wyroznlając
Sic;' przc\\-agą drewna,
jako
materiału
budowlanego.
PO\\'szechnośt;
tego budulca
pozostaje
\v stosunku prostym do pO\vicrzchni leśnych wymienionej
strefy (4:1.
Obserwowane
w tym obszarze pewne przesunięcia
w użyciu m;\-
I i
4-+-r_BIELE
1ft'"
4 5U'- 500
1L.l-+-+-_NIEDtWIEDt
5S0 -60U
o
I
600-650
4-+-I-+-+-+--
i
l
Ryc.
++-H_D CB OWE
10 •..•
5
18.
l\1onumentalne
podcienie
domów
wiejskich os!<niają wejście przed'
dCtiz(.zem i wiatrem. Wieś Sudragi
IV
Płockim.
Zbiory
ZAP. nr 52.
Opracował
autor.
Al ot [A. £VA
650 - 700
Ryc.
\Iapa
I. 0--
20.
zalcsidl w Polsce \\' % IV stosunku do powierzchni. \\g stanu z J93~t r.
JO~-6' 2. J 0-3°%, ;l. :10-- :)o\}~.--t. ponad :-)0<1". ,,'g Rornera oprilCO\\-:l!
aulor.
~-I-+-4+-
I I
I
J S'TEBNA
9UO-1000
i
Ryc.
17.
Wysunięcie, okapów dachowych
roś.lic w miarę wzrastana opadów atmosferycznych
,,' stosunku
rocznym.
Opracował
autor.
Ryc.
19.
\V drewnianych
kościołach
małopolskich zrąb jest chroniony
przed
wpływami
atmosferycznymi
okapami dachów i podcieni lmi. Wieś
Sękowa w Gorlickim.
Wg Kopery
i Lepszego. Opracował autor.
(crialów bud()\\'lanych,
jak np. pochód eegl" lub dachówki z Z;tchodu na wschód ~~ wynikiem procesu cywilizacyjnego.
Dzi~iejszy stan zalesienia kraju (ryc. 20), wynoszący 22,5~,
Ilgółnej powierzchni,
nie pokr)\\'a
~ic;' ;Jlli
zasi~'~ic;m ani pod
\VzgI~dem skladu drze\vostanów
z lasami j puszczami
w prze"złości. '\Vojcwództ\\o
\l'arwawskie
pn,iacLtI,) najniższy
procenl
zalesienia (15,9%), choć leży w obrębie strefy budowlanej Polski,
v,;yróżniającej się w r. 1928 cyfrą 70-100 % budynków drewnianych na wsi. Granica zachodnia tej strefy (ryc. 2 I J biegnie po
",ię na ów patos i monumentalność, cechujące regiony budowlane
Podhala, Śląska lub puszczy Kurpiowskiej (ryc. 22). Natomiast
obszary, ubogie dawniej w lasy szpilkowe, pokrywają się w znacznej
mierze z występowaniem oszczędnych konstrukcji, o drobnych
przekrojach,
oraz stosowaniem wielorakich materiałów zastępczych (ryc. 23). Poziom techniki ciesielskiej jest w związku z tym
o
I
Ryc.
t:..•.
o ••
t !
Ryc.
2 I.
Rozmieszczenie budynków drewnianych i glinobitych na wsi. I. Budynki
g-linobite (przewaga).
Budynki drewniane:
2. 0-2:)°;).
3. 2.')-500~.
{. :ło---7-,'\) .. l. 7j-95%· 6. 95-100%. Wg Onllickiego opracował autor
na podstawie materiałów sprzed 1935.
linii
Cic.~z\'Jl-Kraków-Wieluń-Łódź-Płock-Mlawa
(22).
Budownictw'o na terenach, obfitujących kiedyś w dobry budulec
"osnowy i świerkowy, posiada znamię pewnego rodzaju rozrzutności
w użyciu drewna, wyrażające się w dużych przekrojach elementów konstrukcyjnych,
bogatym zdobnictwie, przy jednoczesnym
jakgd"by prymitywiźmie techniki ciesielskiej, co w rezultacie składa
22.
Budownictwo
regionów obfitująq;ch w budulec cechuje
wysoki
poziom ciesiolki i rozrzutność materiału. Wieś Zuzany na Kurpiach.
Zbiory
ZAP. nr 78. Opracował
autor.
Ryc. 23.
W okolicach bezleśnych budownictwo jest oszczędne pod względem
użycia drzewa
i chętnie stosuje
inne materiały budowlane.
Wieś
Swarzewo na Kaszubach.
Zbiory
ZAP. nr 243. Opracował autor.
"yższy, bardziej racjonalny i celowy. Rozróżniamy w Polsce
trzy zasadnicze rodzaje konstrukcji ścian drewnianych:
wieńcową, sumikowo-Iątkową i ryglową czyli szkieletową (ryc. 24J
Ta ostatnia jest pochodzenia obcego, już w XVII w. określana jako «mos pruthenicum»,
podczas gdy dwie pierwsze są
rodzime, bliżej nieokreślone co do pierwotności. Wieńcówka
występuje zasadniczo na obszarze całego kraju w budynkach
starszych, konstrukcja
łątkowa ma natomiast rozmieszczenie
wyspowe, zgodne naogół z obszarami o słabszym zalesieniu,
zwłaszcza szpilkowym.
o
Glin<t jako materiał budowlany wyst~puje li nas wszQdzic,
ale jej użycie w budownictwi~ wiąże się ści~le z terenami bezleśnymi
alho nie posiadającymi
()dpowiedniego budulca. Domeną budownictwa glinianego są <'tepo\,,"c obszary Podola i Ukrainy,
100
I
Uznic kamienia kopalnego lub narzutowego w budownictwie
\\'icjskim nic stanowi zja'.viska !)owszechnego. Wobcc naszyd1
warunków klim<ltycznych, walory termiczne oraz izoiacyjne na,"Zych kamieni budowlanych są nieodpowiedn;e. ~ielicznc stosun-·
20(11(",
I
~--
.~
~lllllll~ .
1
;Z
3
Ryc. 24.
~,rapa rozmieszczenia typów konstrukcji drewnianych ścian. l. Konstrukcj',
wieńcowa. 2. Konstrukcja
słupowa (łątkowa).
3. Konstrukcja
ryglowe'
Opracował autor.
nas występują one na Kujawach i Kaszubach, jako forma dominująca, w sąsiednich regionach, jako domieszka budownictw"
drewnianego. Fakt rozmaitego użycia gliny, w stanie surowym
lub po wypaleniu jej na cegłę jest w pewnej mierze wskaźnikieJl\
różnic cywilizacyjnych regionów. Przewaga budownict\va ceg!;l!lego wyst\,pujc na ziemiach zachodnich.
li
Ryc. 25.
:vI:apa rozmieszczenia
pokrycia dachowego w Polsce.
j dranice.
3. Dal' h.:i\\·ka ceramiczna
i cementowa.
Sloma. 2. Gont
Opracował
autor
I.
kowo budynki mieszkalne z wapienia spotykamy w Kicleekirrl
i Lubelskim, natomiast w górach coraz większc zastosowanie
:majdllje lupek pia:-:kowcO\vy, tzw. flisz karpacki. Narzutow)
~anit używany jest przede wszystkiem na fundamf'nty domó\\
drewnianych i murowanych oraz na ściany budynków gospodarczych, o~rodzcnia i piwnice, \" obrębie zasi\,gu rlrug-ie~o zlodo\"acenia (28\,
Zgodnie z rolniczym charakterem kraju, panującym materiałem do krycia dachów jest słoma (ryc. :25), posiadająca
ogromne zalety ciepłochronności,
taniości i łatwości użycia. Pochód rolnictwa w góry pociągnął za sobą pokrycie słomiane dachów, dochodzące w Beskidzie środkowym i w Bieszczadach do
1000 m npm. Wobec wysokich opadów atmosferycznych
dachy
na tych terenach są niebywale strome, dzit;ki czemu nic utrzymują na sobie wody i śniegu.
Zabudowania, leżące nad brzegami jezior i stawów, użytkują
również trzcinę jako poszycie dachowe.
Krycie dachów gontem i dranicami ogranicza si\ zasadniczo
do obszarów górskich, a na wyżynie małopolskiej występuje
również wzdłuż pasma świętokrzyskiego ryc. 25)' Jedynie w budownictwie sakralnym i dworskim zasięg gontu obejmuje cały
kraj, niezależnie od stanu zalesienia.
Omówione uprzednio elementy nic są oczywIsCle jedynymi
'czynnikami, kształtującymi strukturt; i oblicze \ysi. Obok przyrody
i jej wpływów, występuje również cywilizacyjne i kulturalne oddzialywanie, człowieka jako jednostki i jako grupy społecznej. O ile pod
\vpływem przyrody regiony różniczkują sil.: \'" przestrzeni, działalność człowieka wprowadza ich wewnętrzne przemiany w czasie
oraz jest przyczyną migracji pewnych form i typów.
Stwierdzić należy, iż w przeszłości cechowała człowieka
znajomość praw naturalnych
środowiska i podporządwanie
się
im przez tworzenie logicznych i zgodnych z podłożem ukladó\\'
przestrzennych i architektonicznych.
'Weszło to z czasem w obyczaj i tradycję twórczą wsi, trwającą nawet przy zmienionych
warunkach lub po ich ustąpieniu. \Vymienione czynniki tracą
jednak swoje zastosowanie w okresie socjalistycznej celowej i planowej go~podarki wiejskiej.
ŹRÓDL\
I. Zakład
·'I-awskiej.-Zbiory
II. Zbiory
Architektury
Polskiej i Historii
pomiarów inwentaryzacyjnych
i notatki autora.
Sztuki Politechniki
Warbudownict\l'a
\I'icjskiegll.
RĘKOPISY
I. C i o ł ck Gtcrard. - Region y budownictwa
wiejskiego w Polsc(',
II. P i a ś c i k Franciszek. --, Budownictwo
w Puszczy Kurpiowskiej.
BIBLIOGRAFIA
'- Bayger
J. AL, Powiat trcmbowdski.
Szkic gco,gTalJczno-histol etnograficzny.
Lwów 1899.
2. Ciołek
G., Cha lupy podcieniowI'
Tla Pomorzu.
Biul. Hist. Szt.
Kult., \Varszawa
1939.
3· Farą uharson
AL, Regionalizm
W
\Vielkicj Brvtanii.
Ruch
regionalistyczny
w Europie.
Warszawa
1934.
4· Gorzuchowski
St., Osiedla miejskie w Polsce i ich matt'rial
IJudowlany w zależności od czynnik(J\v przyrody.
\Varszawa
1936.
S, Grisebach
H., Das polnische Baucrnhaus.
Berlin 1~)I7.
6. Hupka
St., Ossowski
F., Ta beński
St., Budownictwo
ludowe
\I' powiecie ropczyckim
'v ,Małopolsce. Kraków
'935.
7· Ku trze bianka
A., Budownictwo ludowe wZawoi. Kraków 193'.
3. Lcncewicz
St., Polska (\VieJka geografia
powszechna)
\,y'ariZawa 1937.
9· Leszczycki
St.,
Region
Podhala.
Podstawy
geograficzno~c)spoclarcze planu regionalnego.
Kraków
'938.
'o. Lisikiewiczówna
]., O rozproszeniu
osad na Podolu. Czasopismo Geograficzne.
Lwów 1934.
I I. Luclkiewicz
Zdz., Osady holt'lldcrskic
na nizinie sartawickonowskiej. Toruń
'934.
12. l\1ackiewicz<Jwna
J" Ze stuclió,,' osadniczych w dolinie g()rneg'o Prutu. Czasopismo
Geograficzne,
Lwów {9:J4.
'3· NIa tlakpwski
\VI., Budownict\l'o
ludowe na Podhalu.
KrahiW ,892.
'4. :\iezb.rzycki
J ... Polesie. Opis \,'oj,kowo-geograficzny
i studium
['']'CllU, \Varszawa
1930.
'S, Ormicki
\Y .. Ze"'n<,:trzllC "hlicz.·
wsi polskiej.
\Viadomości
(;eograficznc.
\Varszawa
'S)2(j.
,6. Paw!()\I'ski
St., Rcgionalizm
gcograficzny ijego rozwój"
Polsce .
Ruch rcgionalistyczn\'
w EUl'fJpic. \-\'ar'zawa
IC134.
Ij.
Persowski
Fr .. Osady na prawic ruskim. polskim, niemieckim
i \I'o!oskim \I' zir'mi lwowskiej. Sturliu rn l. dziejów osadnictwa.
Lw()\v '927.
18. Pia ści k lOr., Osadniu\\o
\\ !'n'zC/y
Kurpiowskiej.
"'ar'la Il'a I CJ:39.
Ig. Rl'infuss
R .. Lcmko\\'ic,
Opi, '·llIngraliczlll'.
\\'inchy.
Krak.)", I CJ36,
ryCł'.n)'
.
,,
Rocznik Staty,ryczu\'.
\\'arszawa
'947.
Rul!u)\vski
J., Zarys gospodarcz\lh
dziej'",· Polski ,,' czasach
przedrozbiorowych.
Pozna 1'1 1 ~P3·
22. Sochaniewiczówna,
~lat('f'ia! buC!o\\]an\' wsi polskiej. Czasopismo geograficzne.
Lw6w 1928.
23. Sosnuwski
O .. Lżycie kamienia budowlancg'o
\\' zależ Ilości od
lego zasięg6w geologicznych.
Zasi'~g buC!ow'Ii, zawil'raj,!C\'Ch granit. Biul.
Hisl. Szt. i Kult. Warszawa
'935·
21. Szymal'lski
T, Kilka drobnych
przyczynków
do znajomości
kutliny
życlaczowsko-stryjskiej.
Czasopismo
Gf'ograficzne.
Lwów
1934·
25. \Vojskowy
Instytut
Geogl'atlcznv,
~Japa
taktyczna
Polski
:.10.
~1.
l : 2j.OOU
i 1 : 100.0UO.
2G. Za borski
Kraków
1926.
27. Żukowski
llidwem
luclO\\·vm.
B., O kszlaltach
w'si \I' Polsce
J.. J-Iucubzczyzna.
Przyczvnki
\ \'arszawa
I
'J:.lJ.
i ich rozmieszczeniu.
do badal]
nad budo\\'-
<;TEFA.:\
;\'OSEK
'PRZEDHISTORYCZNE
BUDOWNICTWO
~A ZIEMIACH POLSKICH
Rdcrat
wygłoszony
lIa
\\'ainym
i':gromadz~nil1
*
MIESZKALNE
P. T. L. w Toruniu
19+9 L)
J. \Vstęp. - II. Budownictwo
mieszkalne w mlodszej epoce kamiennej .. -_
HI. Budownictwo
mieszkalne kultury łużyckiej.
IV. Buoownictwo
mie,;zkalne w okresie lateńskim
i wpływów
rzymskich. - V. Buoownictw()
mieszkalne
prapolskie. -- VI. Stan baclari nad budownictwem
mieszkalnym i kształtem osiedli \\' czasadl prz('rlhistorycznyrh
na ziemiach polskkh.
I
-Jednym z najbardziej interesujących zagadniell w badaniach
nnd przedhistoryczną
kulturą materialną
ziem polskich jest
"prawa osadnictwa,
a l.właszcza budownictwa
mieszkalnego.
Jak wiadomo badania nad kształtem osiedli i budownictwem mieszkalnym należą w prehistorii do stosunkowo nie dawnych. Nikłe.
często trudne do stwierdzenia ślady) «nieefektowne» materiah
''iprawiły,że zwrócono na nie uwagę dopiero po wydoskonaleniu
J wysubtelnieniu metod badawczych terenowych, przy podejmowaniu badań na większą skalę już przez fachowo przygotowanych
archeologów. Trzeba także pamiętać i o tym, że ślady osiedli
1tllegająo wiele szybci~j «zatarciu» ze względu na to, iż występują
f(me(;zęsto płytko pod powierzchnią dzisiejszą terenu, płyci~i,
:aniźeli groby, które wkopywane były zwykle znaczniej głębiej
'\~. ziemię. Poza tym groby zawierają bardziej «efektowny» maoli<
~lliejscowości
z poza grani,
Polski,
:;.z.:zeg,óln;one są w spisie na kOI1cU pracy.
,ylowane
przykładowo,
wy-
