Cyfrowa Etnografia

20d4a0db70afac8de343a1a6384865ea.pdf

Media

Part of Prymicje jako obrzęd przejścia / LUD 2004 t.88

extracted text

Lud, t. 88, 2004

GRAżvNAPYLA
Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli
Kraków

PRYMICJE JAKO OBRZĘD PRZEJŚCIA

We wszystkich przełomowych momentach życia człowiek poddawany jest obrzędom, zmieniającym w sposób rytualny jego status społeczny. Aby jednak można
było mówić o obrzędzie "przejścia", zmianie statusu społecznego muszą towarzyszyć również takie treści wynikające ze światopoglądu danej społeczności, które
sankcjonują niezbędność tego obrzędu dla dokonania tej zmian/o
Jedną z takich chwil w życiu młodego duchownego Kościoła katolickiego jest
przyjęcie przez niego święceń kapłańskich i odprawienie w rodzilmej parafii pierwszej mszy świętej, zwanej prymicyjną. Szczególnie w środowisku wiejskim uroczystość ta obudowana jest bogatą akcją obrzędową, mającą charakter obrzędu "przejścia", Świadomość konieczności poddawania człowieka tym obrzędom wynika
z przekonania, że gdyby w odpowiednim czasie obrzędowo nie została przeprowadzona zmiana, pozycja społeczna jednostki w rodzinie, w grupie rówieśniczej,
w społeczności lokalnej, byłaby nieokreślona lub marginalna. W strukturze społecznej tradycyjnej społeczności wiejskiej nie przewidywano bowiem miejsca dla
osób, które osiągnęły wiek uprawniający je do zmiany statusu, a nie uczyniły tego.
Osoby takie, między innymi, nie mogły później pełnić niektórych ról społecznych
czy też funkcji obrzędowych2•
Stąd też, szczególnie w społeczności wiejskiej, prymicje sąnie tylko wydarzeniem religijnym, ale również mają głęboki sens obrzędowy wynikający ze światopoglądu tej grupy. Chociaż zewnętrzna ich oprawa może w różnych wsiach przybierać nieco inną formę, to jednak ich obrzędowy sens zawsze pozostaje taki sam.
Jest nim zmiana statusu społecznego młodego księdza, która pozwala mu na zajęcie takiej pozycji w społeczności lokalnej, jaką uzyskująjego rówieśnicy poprzez
obrzęd weselny. W rytualny sposób zostaje on wyłączony z dotychczas pełnionej
w strukturze społecznej roli kawalera, po to, by "odrodzić się" już w nowej roli,
jako ksiądz. Opracowanie to będzie więc próbą wskazania i zinterpretowania przeM. Buchowski, Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia, "Lud", t. 69, 1985, s. 70; tenże,
Magia i rytuał, Warszawa 1993, s. 142-143.
2 M, Maj, Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź
1986,
J

s.6.

80

Grażyna Pyla

łomowych wydarzeń w obrzędzie prymicyjnym, zmieniającym status społeczny
młodego księdza.
Podstawę niniejszego opracowania stanowią głównie materiały zebrane w trakcie
obserwacji uczestniczącej siedmiu obrzędów prymicyjnych w parafiach na terenie
Krakowa, we wsiach podkrakowskich oraz w jednej z wsi gorczańskich, w latach
1994-19973• Ponadto przeprowadzono trzy wywiady z osobami uczestniczącymi
w takim obrzędzie4• Posłużono się także dokumentacją fotograficzną z uroczystości
pryrnicyjnych5. Jako materiał porównawczy wykorzystano tutaj również opisy obrzędu sekundycji, obchodzonego w SQ-Ieciekapłaństwa, zwanego niekiedy ,,złotymi
prymicjami", których przebieg najczęściej był taki sam jak prymicji6•
Prymicje (primitiae, prima missa), to pierwsza uroczysta msza święta odprawiana przez nowo wyświęconego księdza, z reguły w jego rodzinnej parafii7• Najczęściej odbywa się to w czerwcu, zaraz po otrzymaniu święceń kapłańskich. Sam
liturgiczny przebieg tej uroczystości ściśle określa rytuał kościelny8. Prymicjant
zgodnie z nim nie powinien odprawiać innej mszy przed swoją uroczystą mszą
prymicyjną i w tym dniu, do chwili odprawieniajej, przestrzegasilentium religiosum. Oznacza to, że powstrzymuje się od wygłaszania przemówień, a w jego imieniu czyni to proboszcz lub inny kapłan. Orszak z prymicjantem idzie do kościoła
z domu rodzinnego bądź też z domu parafialnego. Przed wyruszeniem błogosławieństwa udzielają rodzice poprzez nałożenie rąk na głowę klęczącego przed nimi
syna i wypowiedzenie słów błogosławieństwa według formuły określonej rytuałem
kościelnym9• Po błogosławieństwie orszak wyruszający do kościoła formuje się
w następującym porządku: trzej ministranci z krzyżem i zapalonymi świecami; następnie dzieci, młodzież, mężczyźni ze sztandarami kościelnymi; za nimi klerycy
i księża w komżach, a następnie asystujący później prymicjantowi w czasie mszy
diakon i subdiakon; za nimi idzie prymicjant z krucyfiksem w ręku w asyście tzw.
manuduktora, którym jest zazwyczaj ksiądz proboszcz towarzyszący później prymicjantowi w czasie całej mszy i czuwający nad prawidłowym jej przebiegiem; cały
orszak zamyka najbliższa rodzina prymicjanta i inni wierni. W przypadku dalszej drogi z domu rodzinnego do kościoła prymicjant idzie w procesji ubrany w komżę i stułę,

3 Parafie: Jurków k. Limanowej (1994), Siepraw k. Myślenic (1996), Brzezie k. Bochni (1994)
oraz parafie na terenie Krakowa: Zmartwychwstania Pańskiego (1997), św. Szczepana (1996) i (1997),
w Mistrzejowicach (1994).
4 Siepraw, lata 40. i 60. XX wieku oraz 1993 rok.
s Dobczyce (1994); Rajsko k. Krakowa (1995).
6 "Przegląd Katolicki", roczniki wydawane na przełomie XIX i XX wieku.
7 Ks. M. Nowodworski,
Encyklopedia Ko,'cielna podług teologicznej encyklopedii Wetzera
i Weltego z licznemijej dopełnieniami, Warszawa 1898. t. XXII. s. 2.
R Ks. A. Nowowiejski,
Ceremoniał parafialny, Warszawa 1894, t. II, cz. XII, s. 406-408; Nabożeństwa, poświęcenia i błogosławieństwa, w: Agenda Liturgiczna Diecezji Opolskiej, Opole 1981,
s.323-328.
9 Nabożelistwa, poświęcenia
ibłogosławieństwa ...• op. cit.. s. 324; "Wiadomości Diecezjalne",
Organ Urzędu Kurii Diecezjalnej w Katowicach, R. 29, 1961, s. 82.

Prymicje jako obrzqd przejścia

81

a dopiero później w zakrystii przebiera się do mszy w ornat, który w czasie święceń
kapłańskich założył mu biskup jako oznakę kapłaństwa1o. Po wejściu do kościoła,
wszyscy intonująpieśń Veni Creator ("Przybądź Duchu Stworzycielu"). Po czym
po okadzeniu oharza przez księdza prymicjanta i liturgicznym powitaniu zgromadzonych ksiądz proboszcz w krótkich słowach wita prymicjanta i gości. Następnie
odprawiona zostaje msza, po której prymicjant udziela błogosławieństwa apostolskiego i prymicyjnego, kładąc przy tym ręce na głowie przyjmującego błogosławieństwo. Odbywa się to według ustalonego porządku. Kolejno podchodzą księża,
klerycy, rodzice, rodzeństwo i pozostali wierni. Uczestnicząc w takiej mszy, można
uzyskać odpust jednakże pod warunkiem przystąpienia do spowiedzi świętej, przyjęcia Komunii świętej oraz modląc się w intencji Ojca świętego I I.
Takijest przebieg rytuału kościelnego, jednak obrzędowa forma tej uroczystości
jest w praktyce dużo bogatsza, bowiem oprócz aspektu religijnego, równie ważny
jest tutaj aspekt społeczny. Dla księdza prymicjanta, jego najbliższej rodziny, a także dla całej społeczności lokalnej obrzęd ten ma nie tylko charakter religijny, ale
także jest on rytualną fonną zmiany statusu społecznego, pozwalającą mu wefekcie na zajęcie takiej pozycji w społeczności lokalnej, jaką uzyskująjego rówieśnicy
poprzez obrzęd weselny. Stąd też w obrzędzie prymicyjnym odnaleźć można szereg analogii do tego obrzędu, zarówno w samym przebiegu akcji obrzędowej, jak
i w symbolice rytualnych zachowań i rekwizytów związanych z obrzędowością
weselną. Należy więc uzupełnić wcześniejszy opis ograniczający się wyłącznie do
rytuału kościelnego o kulturowe, pozakościelne aspekty obrzędu prymicyjnego.
Przed wyruszeniem z domu rodzinnego, po wygłoszonej formule błogosławieństwa, rodzice kropią prymicjanta wodą święconą. Czasem używają do tego kropidła zrobionego z gałązek bukszpanu lub mirtu 12. Do formującego się orszaku prowadzącego prymicjanta z domu rodzinnego, zwłaszcza w parafiach poza Krakowem, często wprowadzane są dodatkowe osoby, nie ustalone rytuałem kościelnym.
Nie narusza to jednak w zasadniczy sposób szyku orszaku. W parafiach tych najczęściej przodem idzie miejscowa orkiestra. Zdarza się również, że cały orszak
prowadzony jest przez jeźdźców na koniach, tzw. banderię. Jeźdźcy ubrani są
w białe koszule i przepasani czerwoną wstęgą. Uprząż koni przybrana jest różnokolorowymi wstążkami. Niekiedy na szyi konia założony jest wieniec z liści dębowychl3• Zdarza się także, że z przodu orszaku prymicyjnego idą dziewczynki
w strojach komunijnych lub regionalnych, niosąc na białej "poduszce" z szarfami,
wianek mirtowy. Wreszcie najważniejsza osoba tej uroczystości, prymicjant, prowadzony jest w wieńcu, niesionym przez panny ubrane w białe suknie lub stroje
biało-granatowe, w asyście kawalerów. Niekiedy wieniec ten niosą dziewczynki
E. Górski, Święcenia niższe i wyższe, Sandomierz 1954, s. 94-95.
"Nabożeństwa,poświęcenia i blogoslawieńsMa ..., op. cit., s. 323-328; "Wiadomości Diecezjalne",
Organ Urzędu Kurii Diecezjalnej w Katowicach, R. 29,1961, s. 81-83.
12lnformatorzy: Krzysztof Litwa i Joanna Bujas, Siepraw k. Myślenic (1994).
13 Prymicje w Jurkowie k. Limanowej
(1994).
IQ

Grażyna Pyla

82

Fot. 1. Orszak z księdzem prymicjantem,

Siepraw, pow. Myślenice, 1996; fot. Grażyna Pyla.

Fot. 2. Prymicjant z rodzicami i księżmi mającymi asystować w czasie mszy, prowadzony
w wieńcu z gałęzi dębowych, Wilczyce, pow. Limanowa, 1994; fot. Grażyna Pyla.

Prymicje jako obrzęd przejścia

83

w strojach komunijnych, w asyście chłopców także w takich strojach. Najczęściej
w wieńcu wraz z prymicjantem prowadzeni sąjego rodzice lub też najbliższa rodzina. Prymicjant ubrany jest w komżę przybraną gałązkami mirtu. Wieniec, w którymjest on prowadzony, ufonnowany w zamknięty okrąg lub też półokrąg, najczęściej wykonany jest z gałązek dębu lub jedliny i przyozdobiony niekiedy bukszpanem, białymi wstążkami i najczęściej białymi kwiatami ogrodowymi. Do zwyczaju
prowadzenia prymicjanta w wieńcu wydaje się nawiązywać zwyczaj zaobserwowany w jednej z krakowskich parafii. Dziewczynki w wieku szkolnym, ubrane
w biało-granatowe stroj e, ustawione zostały w szpaler wzdłuż drogi prowadzącej
z domu parafialnego do kościoła, którą przechodził orszak z prymicjantem. Nie
trzymały już jednak w rękach wieńca. W przypadku dalszej drogi z domu rodzinnego do kościoła prymicjant wieziony jest wraz z rodzicami w bryczce zaprzężonej
w konie i ozdobionej wieńcem z bukszpanu oraz białymi kwiatami. Uprząż koni
przybrana jest białymi wstążkami. Reszta zaproszonych gości jedzie na wozach
drabiniastych ozdobionych gałęziami brzozowymi, wiankiem modrzewiowym oraz
kolorowymi wstążkami. Uprząż koni ozdobiona jest pękiem leśnego jałowca i również różnokolorowymi wstążkamil4.
Wszystkie miejsca granicme pomiędzy domem rodzinnym prymicjanta, z którego jest on wyprowadzany, a kościołem, do którego jest on wprowadzany, są ozdobione dekoracją z roślin. Miejscami tymi są: drzwi wejściowe do domu rodzinnego,
brama w ogrodzeniu okalającym dom, drzwi wejściowe do domu parafialnego,
brama wejściowa na dziedziniec okalający kościół, drzwi wejściowe do kościoła,
miejsce granicme pomiędzy dwiema sąsiadującymi wsiami, pobocze drogi prowadzącej z domu rodzinnego prymicjanta do kościoła, którą przechodzić będzie orszak z prymicjantem oraz drzwi wejściowe w miejscu, w którym przyjmowani są
poczęstunkiem goście prymicjanta. W miejscach tych wykonywane są "bramy"
ozdobione girlandami z gałęzi drzew i krzewów, kwiatami bibułkowymi i ogrodowymi oraz wstążkami z różnokolorowej bibuły. Zazwyczaj "brama" zwieńczona
jest u góry okolicznościowym napisem witającym księdza prymicjanta.
Jeżeli orszak z prymicjantem nie wychodzi z domu parafialnego, lecz idzie z jego
domu rodzinnego, proboszcz parafii oraz inni zaproszeni duchowni czekają na niego w bramie prowadzącej na dziedziniec okalający kościół. Ksiądz proboszcz, pełniący funkcję manuduf..1ora, błogosławi prymicjanta i kropi go wodą święconą, po
czym najczęściej także onjest otaczany wieńcem, w którym prowadzony jest prymicjant. Następnie cały orszak, w szyku przewidzianym rytuałem kościelnym, wchodzi do kościoła. Przed ołtarzem wieniec jest otwierany i kładziony u stóp ołtarza.
Przed rozpoczęciem uroczystej mszy przedstawiciele różnych grup społecznych,
a więc delegacje dzieci i młodzieży ze szkół, do których uczęszczał prymicjant,
przedstawiciele stowarzyszeń działających na terenie parafii oraz także przedstawiciele różnych organizacji charytatywnych, na rzecz których prymicjant praco14

Prymicje w Jurkowie k. Limanowej (1994).

84

Grażyna Pyla

wał społecznie, podchodzą do niego z kwiatami i składają mu podziękowania za
dotychczasową działalność oraz życzenia, niekiedy wierszowane, na nową drogę
duszpasterską.
Analizując i interpretując przełomowe momenty w obrzędzie prymicyjnym, można odwołać się do koncepcji obrzędów "przejścia" Arnolda van Gennepa, według
której życie jednostki jest ciągłym przekraczaniem granic pomiędzy światem sakralnym i świeckiml5• W każdym obrzędzie "przejścia" wyróżnia on trzy etapy:
wyłączenia, przejściowy i włączenia. W pierwszej fazie jednostka zostaje w sposób symboliczny wyłączona ze świata profanum, czyli wyłączona z roli, jaką dotychczas pełniła w społeczności. Wkraczając w świat sacrum, jednostka przechodzi przez fazę rytualnej śmierci - czasowej dezorganizacji, by poprzez rytuały
włączenia znów wrócić do świata profanum, ale już odrodzona w nowej roli społecznej. Prowadzi to w efekcie do zmiany statusu społecznego jednostki16.
"Przejście" w znaczeniu społecznym, polegające na zmianie tego statusu, realizuje się więc w sposób symboliczny w przestrzeni obrzędowej poprzez "wyjście"
zjednego uporządkowanego, zamkniętego obszaru, pokonanie kolejnych granic
i wreszcie poprzez "wejście" do innego uporządkowanego obszaru.
W organizacji przestrzeni społecznej i obrzędowej zasadniczą rolę odgrywają
centrum i granice. Granice w znaczeniu przestrzennym wydzielają obszar identyfikacyjny dla rodziny, społeczności wiejskiej oraz wydzielają przestrzeń dla działań
społeczno-religijnych. Są one miejscami szczególnie dogodnymi dla mediacji, która jest przecież niezbędna przy każdej zmianie statusu społecznego jednostki. Centrum zaś jest najważniejszym miejscem, w którym się ona odbywa!? W obrzędzie
prymicyjnym obrzędowa akcja "przejścia" odbywa się w przestrzeni pomiędzy
domem rodzinnym prymicjanta a kościołem i polega ona na fizycznym przemieszczeniu się orszaku z jednego "centrum", jakim dla prymicjanta jest dom rodzinny,
do drugiego, jakim dla społeczności lokalnej jest kościół. Po drodze pokonywane są
granice oddzielające przestrzeń domu rodzinnego, wsi Ueżeli orszak prymicyjny
udaje się do kościoła poza jej obszarem) oraz przestrzeń wokół kościoła. Akcja ta
w sposób symboliczny odwzorowuje przemieszczanie się pomiędzy statusami społecznymi, w przypadku księdza prymicjanta, pomiędzy stanem kawalerskim a stanem kapłańskim.
Rytuał wyłączenia prymicjanta z dotychczas pełnionej przez niego w strukturze
społecznej roli kawalera odbywa się poprzez symboliczne pożegnanie go najpierw
przez rodzinę, a później przez społeczność lokalną. Zasadnicza część akcji obrzędowej odbywa się w domu rodzinnym prymicjanta poprzez akt błogosławieństwa.

W.I. Burszta, Antropologia kultury, Poznań 1998, s. 104-105.
Tamże, s. 105-106.
17 R. Tomicki, Religijność
ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk
1981, s. 37-39; P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, Warszawa 1998, s. 307.
IS

I~

Prymicje jako obrzęd przejścia

85

Rodzice czynią to poprzez wygłoszenie odpowiedniej fonnuły, nałożenie rąk na
głowę klęczącego syna oraz pokropienie go wodą święconą. Niekiedy używa się
do tego kropidła wykonanego z gałązek bukszpanu lub mirtu, czyli roślin wiecznie
zielonych, symbolizujących odradzające się siły witalne. Stąd pojawiają się one
często, szczególnie mirt, jako dekoracja stroju lub w fonnie wianka zakładanego na
głowę w sytuacjach obrzędowych związanych z przełomowymi momentami życia,
prowadzącymi do "odrodzenia się" człowieka w nowej roli społecznej. Z kolei akt
pożegnania prymicjanta przez społeczność lokalną, reprezentowaną tu przez przedstawicieli różnych grup społecznych, odbywa się już w kościele przed rozpoczęCIemmszy.
Moment wyruszenia orszaku z domu rodzinnego jest początkiem procesu transformacji jednostki. Każde wyjście poza "swój" obszar w zewnętrzną "obcą" przestrzeń, zgodnie ze światopoglądem ludowym, uważane jest za niebezpieczne. Zarówno prymicjant, najważniejsza postać w tym obrzędzie, jak i towarzyszące mu
osoby, od momentu wyjścia poza obszar domu rodzinnego aż do momentu wejścia
w granice kościoła, narażone są na niebezpieczne działanie demonów. W kulturze
ludowej właśnie miejsca graniczne uważano za obszar ich szczególnej aktywności.
Stąd też osoba poddawana pfŻemianie oraz osoby znajdujące się w jej bliskości,
wkraczające w obszar zewnętrzny, niebezpieczny, nieuporządkowany, powinny być
w szczególny sposób chronione. Mają temu służyć przedmioty i rośliny, którym
przypisywano właściwości apotropeiczne, a także gesty mające taki charakter. Do
czynności mających właśnie takie znaczenie należy w przypadku obrzędu prymicyjnego kropienie wodą święconą, otaczanie zamkniętym kręgiem najważniejszych postaci obrzędowych, czynienie hałasu przez towarzyszącą orszakowi orkiestrę lub
kapelę, niesienie zapalonych świec przed orszakiem prymicyjnym prowadzonym
z domu kościelnego. Kropienie prymicjanta wodą święconą ma miejsce w dwóch
ważnych obrzędowych momentach, przed wyjściem z domu rodzinnego i ponownie
przy wejściu w obszar kościoła. Również pomiędzy tymi dwoma miejscami w akcji
obrzędowej - domem rodzinnym i kościołem przeprowadza się najważniejsze
postacie obrzędowe, zamknięte w sposób symboliczny wewnątrz wieńca. Przed
drzwiami domu rodzinnego do wieńca wchodzi ksiądz prymicjant,jego najbliższa
rodzina, a przynajmniej rodzice. Z kolei zaś przed bramą kościoła wchodzi do wieńca
witający go ksiądz proboszcz, który zazwyczaj pełni później funkcję tzw. manuduktora, czuwającego nad prawidłowym przebiegiem mszy. Wszyscy wypuszczani są z wieńca dopiero u stóp ołtarza.
Wiadomo także, że przejście przez sferę niebezpieczną w trakcie wesela ułatwić miał czyniony hałas i głośna muzyka, z którą podążano do kościoła. Miało to
znaczenie nie tylko apotropeiczne, ale także pobudzające siły witalnel8• Również
orszakowi prymicyjnemu przez całą drogę do kościoła towarzyszy orkiestra dęta

18

M. Maj, Rola daru ..., op. cit., s. 36; Piotr Kowalski, Leksykon -znaki

świata, op. cit., s. 72.

86

Grażyna Pyla

lub kapela. Jeżeli orszak prowadzony jest do kościoła z domu parafialnego, to poprzedzajągo ministranci z krzyżem i zapalonymi świecami.
We wszystkich miejscach granicznych, które na swej drodze pokonuje orszak
prymicyjny, a o których już wcześniej wspomniano w tekście, wykonywane są
"bramy" ozdobione girlandami z gałązekjodły, świerka, modrzewia,jałowca, dębu
oraz bukszpanu. Po obu ich stronach stawiane są drzewka brzozowe. Pobocze
drogi ozdobione jest najczęściej gałązkami brzozy, a także jodły, jałowca ogrodowego, dzikiego bzu i lipy. Do gałązek tych przyczepione są różnokolorowe kwiaty
bibułkowe i naturalne kwiaty ogrodowe oraz wstążki z różnokolorowej bibuły.
Wszystkim tym wymienionym wcześniej drzewom i krzewom w kulturze ludowej przypisuje się właściwości apotropeiczne, życiodajne i mediacyjnel9. I właśnie
ze względu na te właściwości pojawiają się one zarówno we wszystkich granicznych momentach cyklu rocznego, jak również w przełomowych momentach życia
ludzkiego, prowadzących do zmiany statusu społecznego.
Wieniec, w którym prowadzony jest prymicjant, najczęściej wykonany z gałęzi
dębowych lub jodłowych, przyozdobiony jest niekiedy bukszpanem, białymi wstążkami i białymi kwiatami ogrodowymi. Samo zamknięcie wieńca w kształt koła
zjednej strony spełnia funkcję apotropeiczną, bowiem wydziela fragment przestrzeni bezpiecznej dla wszystkich, którzy się w niej znajdują, izolując ich od niebezpiecznego świata zewnętrznego. Z drugiej zaś strony zamknięte koło, podobnie
jak centrum, tworzy przestrzeń dogodną dla mediacji, dlatego też w sposób symboliczny prowadzi do zmiany statusu tego, który znajduje się wewnątrz20.
Nie tylko kształt wieńca miał symboliczne znaczenie, ale również rośliny, z których był on wykonany. Najczęściej używano do tego celu gałęzi dębu, rzadziej
jedliny. Dębom przypisywano w kulturze ludowej właściwości apotropeiczne, płodnościowe i mediacyjne, ponadto związany był on z męską zasadą Wszechświata21.
Jak każde drzewo, uważany był za symboliczną oś świata, łączącąjego trzy strefy:
niebiańską, ziemską oraz podziemną z siłami chtonicznymi. W przypadku dębu
jednak właściwości mediacyjne spotęgowane są dodatkowo poprzez jego związek
z bóstwem piorunowładnym. W te drzewa miały ponoć szczególnie często uderzać
pioruny. Były więc one w pewnym sensie naznaczone przez bóstwa. Właśnie poprzez swój kontakt z boskością przypisywano dębom szczególne właściwości mediacyjne, mogące zapewnić powodzenie ludziom w przełomowych momentach ich
1" A. Fischer, Drzewa w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, Lwów 1938, s. 3-6; K. Moszyński, Kultura ludowa Slowian, t. II, cz. 1, Warszawa 1967, s. 531; T. Karwicka, Zalwzy związane
z drzewami i motywLljąceje wierzenia, "Etnografia Polska", t. XVII, 1073, z. I, s. 131-140; P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s. 26, 33, 49, J 79.
20 K. Moszyński,
Kultura ludowa Słowian, op. cit., s. 319-320; P. Kowalski. Leksykon -znaki
świata, op. cit., s. 231.
21 P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s.76; 1. i R. Tomiccy, Drzewo życia. Ludowa
wizja świata i człowieka, Białystok 1975, s. 85-86; W. Kopaliński, Słownik ~Ylllbo/i, Warszawa 1990,
s. 63; K. Moszyilski. Kultura Ludowa Słowian, op. cit., s. 527-528; A. Fischer, Drzewa w wierzeniach ..., op. cit., s. 10.

Prymicje jako obrzęd przejścia

87

życia. Wieniec dla prymicjanta wykonywano także z gałązek drzew iglastych, ze
względu na przypisywane tym drzewom właściwości apotropeiczne i życiodajne.
Również kolor biały pojawiający się w zdobnictwie wieńca, w którym prowadzony jest prymicjant, oraz w strojach panien niosących ten wieniec nie jest przypadkowy. Świadczy on o tym, że mamy tutaj do czynienia z obrzędem "przejścia",
bowiem kolor biały pojawia się we wszystkich tych momentach życia człowieka,
które wiążą się ze zmianąjego statusu społecznego. Jest on kolorem obrzędów
"przejścia"22.
W liturgii kościoła rytuałem włączenia diakona do stanu kapłańskiego jest założenie mu przez biskupa, w czasie ceremoniału święceń kapłańskich, stuły skrzyżowanej na piersiach oraz ornatu. Były one w kościele rzymskim uważane za charakterystyczną oznakę kapłana23. Natomiast w obecności wiernych swojej parafii
rytuał włączenia prymicjanta do stanu kapłańskiego odbywa się w czasie mszy
prymicyjnej. Tuż przed jej rozpoczęciem zakłada on szaty liturgiczne i w czasie
mszy ukazuje się wiernym już w nowej roli. Drogę prowadzącą z domu rodzinnego
do kościoła pokonuje on jeszcze ubrany w komżę i stułę.
Obrzędowe znaczenie ma złożenie na ołtarzu wianka mirtowego, niesionego
najczęściej na "poduszce" z przodu orszaku prymicyjnego. Z literatury pochodzącej z końca XIX wieku wiemy, że w trakcie uroczystości sekundycji, której przebieg był prawie zawsze taki sam jak prymicji, również niesiono przed księdzem
Jubilatem na "poduszce" lub tacy zielony wieniec zwany ,,koroną". Wedle przekazu, wykonany był on najczęściej z rozmarynu lub mirtu. Po wejściu do kościoła,
przed ołtarzem, dostojnemu Jubilatowi wkładano na głowę tę zieloną "koronę",
a do ręki dawano laskę z krzyżem24• Prawdopodobnie pierwotnie istniał także zwyczaj wkładania takiego wianka mirtowego na głowę prymicjanta. Świadczyć może
o tym opis uroczystości prymicyjnych z końca XIX wieku, w katolickich parafiach
na terenie Niemiec: "po nadejściu kleru, spełniający urząd archidjakona, zbliża się
do neopresbytera, pokrapia go święconą wodą, czyni krótką przemowę (...) następnie wkłada na głowę neopresbytera mirtowy wieniec i podawszy do rąk krzyż,
śpiewa [00.]"25. Obecnie zwyczaj ten ogranicza się jedynie do niesienia wianka
mirtowego przed prymicjantem w drodze z domu do kościoła i położenia go
w kościele na ołtarzu.
Wieniec zwany ,,koroną" na głowie Jubilata w interpretacji chrześcijańskiej miał
oznaczać "godło zaślubin i godów złotych z oblubienicą ChrystusowąKościołem Świętym"26. W rytuale wkładania wianka na głowę Jubilata lub Prymicjanta
podczas uroczystej mszy świętej, można odnaleźć analogię do świeckiego rytuału
22

w.J. Burszta, Antropologia kultury, op. cit., s. 105-106.

E. Górski, Święcenia niższe i wyższe, op. cit., s. 85.
"przegląd Katolicki", roczniki wydawane na przełomie XIX i XX wieku.
25 Ks. M. Nowodworski,
Encyklopedia Kościelna, op. cit., s. 3.
26 Korespondencja"
Przeglądu Katolickiego" z diecezji kujawsko-kaliskiej, "Przegląd Katolicki",
1902, s. 74.
23

24

Grażyna Pyla

88

zamiany wianków pomiędzy młodymi podczas tzw. zmówin, będących fonną umowy małżeńskiej. Akt ten stanowił potwierdzenie zobowiązań zaślubin, a w opinii społecznej sankcjonował prawo młodych do wspólnego życia małżeńskiego27. Z czasem rytuał ten został włączony także do ceremoniału ślubu kościelnego2R• Jak wiadomo, Kościół aż do soboru ttydenckiego, czyli do połowy XVI wieku, nie znał
obowiązkowej fonny zawarcia związku małżeńskiego i uważał za ważne także te
małżeństwa, które zostały zawarte bez jego pośrednictwa29. Wianki ślubne wito
najczęściej z ruty, rozmarynu lub mirtu30. Roślinom tym w tradycyjnej kulturze
ludowej przypisywano właściwości mediacyjne i apotropeiczne. Wiązano także ich
symbolikę z miłością i płodnością31. O obrzędowym charakterze wianka mirtowego świadczyć może nie tylko jego obecność w obrzędzie weselnym, zmieniającym
status społeczny panny i kawalera, czy w obrzędzie prymicyjnym uważanym za
"księże wesele", ale także w obrzędzie pogrzebowym panien i kawalerów, którzy
nie zdołali jeszcze zawrzeć związku małżeńskiego32.
Przywilejem stanu kapłańskiego jest udzielanie błogosławieństwa. Staje się on
wtedy niejako pośrednikiem pomiędzy Bogiem a wiemymP3. Toteż po odprawieniu swojej pierwszej mszy świętej prymicjant występujący już w nowej roli kapłana
udziela zgromadzonym błogosławieństwa apostolskiego i prymicyjnego. Wedle rytuału kładzie ręce na głowie przyjmującego błogosławieństwo oraz daje pamiątkowy obrazek prymicyjny.
Uroczystość tę kończy przyjęcie prymicyjne, które podobnie jak weselne gromadzi przy suto zastawionych stołach rodzinę, bliskich krewnych i sąsiadów. Zarówno w wystroju sali, jak i dekoracji stołu pojawiają się symbole eucharystyczne,
związane już z nową rolą społeczną głównej postaci uroczystości.
Podsumowując, należy przypomnieć naj istotniejsze momenty dla obrzędu prymicyjnego, wydzielające poszczególne jego etapy, charakterystyczne dla obrzędu
"przej ścia".
Kulminacyjnym momentem rytualnego wyłączenia prymicjanta z dotychczas
pełnionej przez niego w strukturze społecznej roli kawalera jest symboliczne pożegnanie go najpierw przez rodziców w domu rodzinnym, a później przez społeczność lokalną w kościele. Jednak w przypadku obrzędu prymicyjnego faza wyłąK. Zawistowicz, Obrzędy weselne, "Wiedza i Życie", R. 9,1934, s. 755.
W. Abraham, Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie polskim, Lwów 1925, s. 325,
377-378.
29 Tamże, s. 147.
JO K. Kwaśniewicz, z.,vyczaje i obrzędy rodzinne, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2 Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk,
1981, s. 95.
II P. Kowalski, Leksykon
- znaki świata, op. cit., s. 322,498, 500.
l2 W Tucholskiem odnotowano przed I wojną światową zwyczaj kładzenia na mogiłach panien
i kawalerów pudełeczek z białą poduszeczką z mirtowym wianuszkiem i sztucznym Icwiatem, Anna
Spiss, Cmentarzjako element pejzażu kulturowego, Rocznik MEK, t. XI, 1994, s. 93.
II E. Klich, Polska terminologia
chrześcijańska, Poznań, 1927, s. 83.
27

2H

Prymicje jako obrzęd przejścia

89

czenia młodego mężczyzny z roli, jaką dotychczas pełnił, jest rozciągnięta nieco
w czasie, bowiem trwa od momentu podjęcia decyzji o studiach w seminarium
duchownym, przygotowujących go do kapłaństwa i będących także dla niego okresem próby, aż do samego momentu rytualnego wyłączenia w czasie obrzędu prynucYJnego.
Faza przejściowa, w czasie której prymicjant poddawany jest procesowi społecznej transfonnacji, odbywa się w przestrzeni obrzędowej pomiędzy domem rodzinnym a kościołem. Droga, którą przebywa, w sposób symboliczny odwzorowuje jego przemieszczanie się pomiędzy statusami społecznymi, czyli pomiędzy stanem kawalerskim a stanem kapłańskim.
Prymicjant, jego najbliższa rodzina oraz osoby znajdujące się w jego bliskości
w czasie pokonywania tej drogi są w szczególny sposób chronione, poprzez zastosowanie przedmiotów i roślin, którym w kulturze ludowej przypisywano właściwości apotropeiczne i mediacyjne oraz gestów mających podobne znaczenie.
Również kolor biały, pojawiający się w zdobnictwie wieńca, w którym prowadzony jest prymicjant, oraz w strojach panien niosących ten wieniec świadczy, że
mamy tutaj do czynienia z obrzędem "przejścia", bowiem kolor ten pojawia się we
wszystkich tych momentach życia człowieka, które wiążą się ze zmianąjego statusu społecznego.
W liturgii kościoła rytuałem włączenia diakona do stanu kapłańskiego jest założenie mu przez biskupa, w czasie ceremoniału święceń kapłańskich, stuły oraz
ornatu. Natomiast dla wiernych swojej parafii widomym znakiem włączenia młodego mężczyzny do stanu kapłańskiego jest jego ukazanie się im w czasie mszy
prymicyjnej w szatach liturgicznych, które dla społeczności lokalnej są symbolem
jego "odrodzenia się" już w nowej roli społecznej. Mirtowy wianek zaś, niesiony
przed prymicjantem i złożony na ołtarzu, jest symboliczną oznakąjego zaślubin
z Kościołem. Natomiast potwierdzeniem "wejścia" w nową rolę społecznąjest
udzielenie przez księdza prymicjanta wszystkim zgromadzonym w kościele błogosławieństwa przez położenie rąk na głowie każdej z osób.

Grażyna Pyla

THE FIRST MASS AS THE RITE OF TRANSITION
(Summary)

Ordination and celebration of the first mass is an important moment in the life of a young
Catholic priest. Particularly in the rural community this religious ceremony is very special,
treated as the "rite oftransition".

Grażyna Pyla

90

The article attempts to reveal and interpret the most important moments ofthe first mass,
and refers to the concept of Arnold van Gennep's "transition" rites. Despite a different external form, the ceremonial sense of the first mass has always remained the same. It is the
change of the social status of the young priest, which gives him the right to assume the same
position in the local community as is assumed by his peers in a wedding ceremony. In a ritual
manner he is separated from his role ofbachelor to be "reborn" in the new role, that of priest.
The ceremonial rite of "transition" takes place in the space between the priest's family
home and the church. It is the physical movement ofthe procession from one "centre", i.e.
family home, to another, i.e. the church. On the way a border separating the space of the
family home and the space around the church is crossed. In this symbolic way a transition
between two social statuses is represented - that of bachelor and that of priest.

K.w. Kielisiński, Od Żywca z sokiemjalowcowym.