a9c61d3bf833712f94938731f492a175.pdf
Media
Part of Rozwój choreologii w Polsce / LUD 1996 t.80
- extracted text
-
Lud, t. 80, 1996
WOI-:RYK LANGI:
1151\ llll (JlOrcologii
'01.1131'1
ROZWÓJ
CHOREOLOGII
W POLSCE
Dziedzina wiedzy o taJ1cu, choreologia, ukształtowała
się dopiero w ciągu
ninionego półwiecza, Jest ona jak gdyby odpowiednikiem
muzykologii,
nauki
J muzyce, Opóźnienie
choreologii
w stosunku do innych nauk humanistyczlych zostało spowodowane
przede wszystkim mocno zakorzenionymi
w menalności europejskiej negatywnymi
konotacjami tańca.
Począwszy od doby średniowiecza,
w Europie, taniec rugowano
z życia
:złowieka jako przejaw pogaóskich
ideologii, cielesności,
rozwiązłości
i nieJrzyz\\>oitości, W wyniku przemian kulturowych taniec utracił z czasem aspekt
,akralny i treści obrzędowe, W obrębie tzw. kultury wyższej uległ sekularyzacji
i stał się niemalże wyłącznie marginalną rozrywką łub wyspecjalizowaną
dzie:Jziną popisów baletowych w teatrze .
.lako antidotum na zaistniały stan rzeczy, począwszy od XIX wieku, wobrębie pedagogiki, wychowania
i rehabilitacji,
zaczęto rewindykować
zapoznane
\\ życiu człowieka wartości związane z wyrażaniem
się w ruchu, Dostrzeżono
-;zkody wyrządzone człowiekowi
przez nadmierne, jednostronne
zautomatyzo\\anie życia w środowisku
zurbanizowanym
i uprzemysłowionym,
przez
przerost rozwoju cywilizacji
opaliej na technologii,
a wypierającej
aktywny
udzial człowieka w życiu i kulturze, i ograniczającej
użycie ruchu jako środka
\\yrażania sic:;,
Jednocześnie specyficzne zainteresowanie
kulturą chłopską w epoce romantyzmu doprowadziło, jak wiadomo, w drugiej połowie XIX wieku do utworzenia nowego dziahl nauki, folklorystyki.
Właśnie w obrębie dawnych kultur
chłopskich taniec pełnił wiele zasadniczych
funkcji społecznych,
magicznych
i obrzędowych,
Badania nad kulturami, gdzie rola ruchu znaczącego
(taJ1ca)
ujawnia caly potencjal bezsłownego wyrażania się człowieka, szczególnie w jego życiu duchowym,
pozwoliły na sformułowanie
założel1 metodycznych
dla
całej choreologii. a nie tylko etnochoreologii.
Metodyka ustalona w tych badaniach stała się nieodzowna
w pracach nad tal1cem religijnym,
świątynnym,
\\idowiskowym,
teatralnym i rozrywkowym.
Okazało się, że "taniec" w swojej
istocie zawsze ten sam, przyjmuje tylko różne oblicza, zależnie od kontekstu
społeczno-kulturowego.
Zrozumienie
tego przywróciło
ważkość roli tal1ca we
współczesnym świecie.
Drugą istotną przyczyną opóźnienia rozwoju choreologii był wielowiekowy
brak adekwatnego środka notacj i ruchowej. Dziedzina tal1ca pozostawała
przez
86
stulecia "niepiśmienna".
W taJ'lcu przekazuje się trescl w sposób niewerball1\
i wszelkie opisy słowne przejawów
ruchowych
zawodzą.
Mogą one mieĆ
jedynie
znaczenie
środka mnemonicznego,
będącego
podporą dla pamięci
kogoś, kto dobrze zna określone przebiegi ruchowe i ich styl wykonawczy.
Pierwszym
systemem notacj i, zasługującym
na m iano pisma ruch~weC(o.
była kinetografia utworzona
w roku 1928 przez Rudolfa Labana, wielkie~go
teoretyka taJ'lca pochodzenia węgierskiego
'. Kinetografia jest odpowiednikiem
pełnego pisma graficznego,
podobnie jak pismo fonetyczne.
Od tego też momentu zaczęły się ukazywać opracowania
z transkrypcjami
przebiegów ruchowych, co gwarantowało
po raz pierwszy rzeczową dokumentacj~
materiałó\\
tanecznych.
W miarę dopracowywania
metodyki bada!'] nad tclllcem, powstała
bardzo szybko nowa dziedzina nauki, choreologia.
Polska znalazła się w czołówce wszystkich
tych poczynaó.
W Katedrze
Etnologi i U niwersytetu
Warszawskiego
podjęto poważne prace naukowe nad
taócem wiejskim na terenie Polski już około 1935 roku. Ówczesny kierownik
Katedry profesor Cezaria 8audouin
de Courtenay
J~drzejewiczowa
trafnie
oceniła taniec jako przejaw
kultury
i istotny materiał
w badaniach
nad
zachowaniami
i wyrażaniem
się człowieka 2. Podobne prace podj~to w O\VYI11
czasie w Europie jedynie na Uniwersytecie
Wiedeóskim.
Do prac naukowych
nad taócem w Polsce wlączył się profesor Stanisła\\
Głowacki, wykładowca historii taóca w Paóstwowym
Instytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie.
Odbył on m. in. studia muzyczno-ruchowe
u Dalcroze' a
w Hellerau, a w zakresie kinetografii
w Instytucie Labana w Berlinie. Jako
pierwszy stosował w Polsce kinetografię
do prac badawczych
oraz do zapisu
ruchu w reżyseriach Leona Schillera.
Kulminacją wszystkich tych działaó bylo zorganizowanie
stoiska polskiego
na specjałnej
wystawie taóców w Archives de la Danse z okazji Wystaw)
Światowej w Paryżu w 1937 roku 3. Eksponowane
wtedy kartogramy, przedstawiające rezultaty analiz dokonanych na materiałach tanecznych z terenu Polski
i zapisy kinetograficzne
wybranych typów taóca, były ewenementem
w skal i
światowej.
Zamiarem
Katedry Etnografii
Uniwersytetu
Warszawskiego
było
utworzenie
Archiwum TaJ'lca w Warszawie.
Wszystkie te osiągnięcia
został)
kompletnie zniweczone w czasie II wojny światowej.
Po zniszczeniach
wojennych
podjęto w Polsce energiczne działania \v celu
zabezpieczenia
ocalałych zabytków kultury w szerokim tego slowa znaczeniu.
w tym również kultury tanecznej. Pierwsze próby zorganizowania
takich prac
, Rudolf Laban (UL 1879 w Bratyslawie.
zm. 1958 w Addleslone.
Anglia). Po raz pierll 'z:
opublikowal
swój system notacji ruchu w 1928 roku w piśmie "Schriltlanz"
(Wiedell-LqJSi.~)
2 C. Baudouin
de Courtenay
.Ic,;drzejewiczowa.
O Ialicacil
11IdoIVvcil
\1'
Polsce ... Ieal!
Ludowy"
R. 27, 1935, nr 8, s. 112 - 119; Referat wygłoszony
na mic,;dzynarodOlvym
Tańców Ludowych
w Londynie,
w lipcu 1935 roku -- FolI. nallces
({lid IFeddil1g
Archives
3 C. Baudouin
Poland,
de la Oanse, Paris 1937.
de Courtenay .Iędrzejewiczowa.
TLI/ice i slnye.
"Arkady"
Kongresie
('IISI0IW
R 3. 1937. nr :'i
III
87
odjęto w Instytucie Badania Sztuki Ludowej w Warszawie w 1946 roku. Jedak dopiero w ośrodku tOrLlIlskim (Muzeum Etnograficzne
i Katedra Etnografii
niwersytetu Mikołaja Kopernika)
nabrały one realnych kształtów. Systema,czne prace badawczc nad tailcem rozpoczęto od 1954 roku. Badania terenowe
rowadzone przez następnych 12 lat pozwoliły na ustalenie warsztatu naukoweo. Opublikowano
kwestionariusz
do badail terenowych i założenia metodyczne
la takich prac 4. Zagadnienia tailca zostały ujęte kontekstualnie
zarówno w zaresie zaplecza społeczno-kulturowego,
jak i struktur samego materiału taneczego. Praca ta jest jedną z pierwszych tego typu w Iiteraturze światowej. Pro po0\\ any schemat
postępowania
badawczego
i porządkowania
materiału okazał
ie przydatny nie tylko w kraju, ale sprawdził
się w badaniach
pozaeuroejskich i był stosowany w różnych ośrodkach uniwersyteckich
w Europie.
:'-Jade wszystko ważne było włączenie do pracy innych badaczy z terenu
alego kraju i ujednolicenie
metody postępowania
tak, aby osiągnięte rezultaty
) ł) porównywalne').
To właśnie dzięki tej grupie badaczy doszło do wyodrębienia i uksztaltowania
się etnochoreologii
w Polsce.
\V ośrodku tOrLlIlskim wprowadzono
też na nowo kinetografię jako podsta0\\:
środek graficznej
dokumentacji
materiału
ruchowego
oraz przerll\\adzono szeroko zakrojone szkolenia w zakresie analizy i notacji ruchu
udziałem słuchaczy z calego kraju 6. W rezultacie ukazała się w Polsce seria
ublikacji na temat tailca o walorach prac naukowych 7.
Po długiej przerwie, trwającej od 1967 roku 8, szkolenia choreo logiczne w
olsce wznowiono dopiero w roku 1981. Dzięki dalekowzrocznej
inicjatywie
) profesora Józefa Burszty, zaproszono autora niniejszego aI1ykułu do wygło~ellia cyklu wykładów z antropologii tailca na Uniwersytecie
im. Adama Micie\\icza w Poznaniu. Jednocześnie,
dzięki wysiłkom A WF, a później Pałacu
.ultury. zorganizowano
intensywne
kursy analizy i notacji ruchu systemem
abana.
Jednak wskutek wydarzeil grudniowych
w 1981 roku w Polsce, prace te
lożna było ponowić dopiero w 1988 roku. Ukazała się też wtedy w Krakowie
olska wersja książki niniejszego
autora O istocie tańca i jego przejawach
klll/lIrze. Perspektywa antropologiczna (tytuł oryginału:
The Nature of
-I l.ange R .. Jill/icc ludmv\' \\' jJl"Ocach A4u::eum ł~tnograflc::nego
w Toruniu (Metoda
rellOli\ch nud tUI/ccm). Torui\ 1')(,0: 2 wyd., Instytut Choreologii,
Poznai\ 1995.
badań
" l.ange R .. [)::iululno.~ć' u.~rodku turuńskiego
w ::akresie folkloru
tanec::nego
i mlc:yc::nego.
ilcr:ilura l.udowa"" R. X. 1')64. nr 4 - (" s. 202 - 205: Tenże, Historia hadań nad tUI/ccm
,iOlil/iI
It Pulsce ... 1,ud" t. 51. I,)('X. cz. 2, s. 415 - 452.
h lange
R .. !'udl"l.:cnik
/unetugl"Ojii. PWM, Kraków 1975: 2 wyd .. Instytut Choreologii.
D/llall 1')')5
- l.ange R .. Kine/ogl"O!Jh\' !.ohon (Movement
Notation)
and the Folk Dance Research
in
o/UilC!. .. l.ud"" t. 50. 1')6(" s. :178 - 391.
s .\ulm /nala/I sit; / konieczności w Anglii w 1967 roku, gdzie wykładal antropologit; tai\ca
I Queens linl\CI'sity
w Ikll~lścic. na Uniwcrsytecie
Londyi\skim i w Laban Ccntl'C w Londynie.
lalach 1')77-1')92 wykladal również etnologit; na Uniwersytecie Polskim w Londynie.
88
Dance. An Anthropological
Per5pective, London 1975) lJ. Pozycja ta stała się
przydatnym podręcznikiem
do wykłądów z antropologii
tal1ca, będelcych \\stępem do choreologii
ogólnej. Od tej też pory zajęcia akademickic
i warsztaty
letnie organizowano już systematycznie
co roku.
Wykłady i ćwiczenia uniwersyteckie
obejmują szeroki wachlarz zagadniel1
choreologicznych.
Obok tematyki wprowadzającej
słuchaczy w dziedzinie szeroko pojętego tailca, odbywają się również wykłady o charakterze
monograficznym, metodycznym
oraz zajęcia praktyczne,
które są podstawowym
elementem
dociekań
analitycznych
i teoretycznych.
Słuchacze
rekrutują
się
głównie spośród studentów
etnologii,
antropologii
kulturowej.
muzykologii
i innych kierunków
humanistycznych
(jak np. socjologia.
psychologia.
filozofia,
filologia).
Zajęcia odbywają
się w obu semestrach.
a warsztat)
praktyczne w okresie letnim.
Seminaria zrzeszają osoby specjalnie zainteresowane
zagadnieniami
tal1ca.
Powstało już kilka prac dyplomowych
i magisterskich.
a dalsze są zaa\\ansowane. Zarysowuje się możliwość przygotowania
kadry wykształconych
badaczy, którzy podejmą w przyszłości pracę naukową w dziedzinie tailca \\0 szerokim zakresie: obok folklorystyki tallca uwzględnia się również dziedzinę tal1ca
teatralnego,
rozrywkowego
i współczesnych
jego przejawów
w subkulturach
miejskich.
Specjalną
wagę przykłada
się do szkolenia
kinetograficznego.
Jest to
swoiste studium ruchu i jego analiza. Słuchacze
zapoznają
się praktycznie
z tworzywem
tal1ca. W okresie letnim urządzane ScI kilkutygodniowe
kurs)
stopnia wstępnego
i zaawansowanego.
Przyjmuje
się leż zaintereso\\anych
słuchaczy z terenu całego kraju i z zagranicy.
Chcąc zapewnić
godziwe warunki pracy dla tych poczynal1, w dniu :'
czerwca 1993 roku otwarto Instytut Choreologii
na Starym Mieście w Poznaniu, w pomieszczeniach
specjalnie na ten cel zaadaptowanych.
Instytut powstał
jako rezultat wysiłków życzliwych sprawie osób i instytucj i, i działa na zasadzie fundacji.
Obok działalności
dydaktycznej
prowadzi
się akcję wydawn iezą. Dotąd
wyszły dwie teki ze zbiorami etiud ruchowych,
zapisanych
w kinctogramach
przez kolejne roczniki słuchaczy. Służą one studentom jako material do oclcz)tywania ruchu, podobniejak
nuty pozwalają na odczytanie 1ll1lzykilO
W roku 1995 wznowiono
wydanie kwestionariusza
do bacl,1I1 IcrenO\\) ch
nad tal1cem i zasad postępowania
badawczego (I wyd.: Muzeum Etnograficzne
w Toruniu,
1960) oraz drugie, zmienione
wydanie podręullika
kinctografii
9 Lange R., The Nature
Ltd .. London.
1975; wersja
of Dance_ An Anthropu/ogica/
/'el"s/JCclil'C'. Macdonald
and h-an:
polska: O istocie 100ica i jef!.o pr::.e/a\l'acli If 1,/1/1/11"::'1'.
/'enpckl\\i
,;
anlr0tj0/ogiclla,
PWM, Kraków, 1988.
I Poznwiskie
Sludillm KinelOgrajh.
z. ł, Pałac Kullury \V I'o/naniu.
l'o/Jl,li1 1')')2 (:iD kiJlctogramów);
Poznańskie
Studium Kinelograjii,
z. 2. Inslytut Choreologii.
1'0/na,'1 I {){)4 (3D klllctogramów).
89
1\\)(1.: PWM. 1(75). Dzięki tym publikacjom
studenci mają do dyspozycji
luczowe pozycje podręcznikowe.
których pierwsze wydania dawno już zostały
,) czerpane.
Utworzenie Instytutu Choreologii w Poznaniu i ustalenie programów wykłaó\\ uniwersyteckich
w tej dziedzinie stwarza unikatowe możliwości dalszego
'>Z\\oju choreologii w Polsce. Studenci Uniwersytetu
im. Adama Mickiewicza,
awet jeśli nie podcjmują specjalności
choreologicznej,
wykorzystują
zdobytą
, iedzę o tallcu w swoich studiach humanistycznych,
stąd ich duże zaintereso,anie zajęciami. Świadczą o tym ich liczne referaty i prace dyplomowe.
Wiadomość
o utworzeniu
tej placówki
w Poznaniu
znalazła
szeroki
ddźwięk w świecie. Instytut Choreologii w Poznaniu zorganizował już w krótim okresie swojego istnienia dwie konferencje
międzynarodowe:
w ramach
Biennale Współczesnego
w 1994 roku Międzynarodową
Konferencję Nauko. a poświęconą
genezie i współczesności
teatru tallca oraz sesję roboczą
uropejskiego Seminarium Kinetografii.
1111:DI:VI]'oPMENT
OF CI-lOREOLOGY IN POLAND
(Summary)
Scholarly dancc rcscarch was started in Poland at Warsaw University
around
1935, under
lof<:ssor C Baudouin de Courtenay-.J<;drzejewicz.
The analysis offield work material resulted in
i maps sho\ving
thc tcrritorial expanse of particular dance features. 2) Kinetography
moduccd for the recording oftranscribed
material.
\fter the ravages ol' World War II. work on dance was started again in Warsaw.
Laban
However.
was
it
cCClmc tluly cstablished
at ToruI1 ethnographic
centre in 1954, under Roderyk
Lange.
I)
ruccdurcs of dance research. together with a questionnaire
for field work were published.
2)
ollte:\tual approach was followed up both, in collecting and analysing dance data. 3) A group of
'1Ie)\\ researches
was brought
together.
which
was instrumental
in the rise of Polish
thnuchoreology
4) Kinetography
Laban was introduced
and widely taught. As a result well
:searched and documented
publications
began to appear. The work in ToruI1 came to an abrupt
.lIr II ith rhe closure of the Dance Department
in 1967.
I"he teaching in chorcology
was started again in 1988 at PoznaI1 University,
under Professor
oderyk Lange. The Choreological
Institute was created in 1993. The scope of research
and
eruring
on dance
includes
various
categories,
ranging
from
folklore
to stage
dance.
kthodologics
of dance research are being taught and applied.