f739810269f7c6350b36057f28e8c2d8.pdf
Media
Part of Kamieńczyk nad Bugiem, osada flisacka (koniec wieku XIX i pierwsza połowa XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1
-
extracted text
-
MARIA B I E R N A C K A
KAMIEŃCZYK N A D BUGIEM
OSADA FLISACKA
(od końca wieku X I X do połowy X X w.)
Praca została napisana w ramach prac Zakładu Etnografii w Łodzi,
przygotowującego pod kierunkiem prof. K . Zawistowicz-Adamskiej tom
Prac i Materiałów Etnograficznych, poświęcony problematyce zajęć
pozarolniczych. Prace referowano i dyskutowano na zebraniach nauko
wych Zakładów Etnografii w Łodzi i Warszawie.
Podstawowe źródła pracy stanowią materiały terenowe Zakładu Etno
graficznego U.Ł., zebrane w 1951 r. podczas badań terenowych, w których
uczestniczyłam z ramienia tegoż Zakładu. Oprócz materiałów terenowych
jako dalsze źródła pracy wyzyskano również wypisy z dokumentów
historycznych, znajdujące się obecnie w prywatnym posiadaniu miesz
kańców Kamieńczyka i Brańszczyka, dane statystyczne z Gminnej Rady
Narodowej oraz literaturę historyczną.
Badania terenowe miały charakter badań stacjonarnych. Uczestni
czyło w nich 10 osób w ciągu 30 dni pracy. B y l i to studenci i asystenci
Zakładu Etnografii U.Ł. oraz socjologowie studiujący pobocznie etno
grafię. Zasadnicze badania przeprowadzono w Kamieńczyku, do wsi
okolicznych robiono jedynie wypady celem uzyskania materiału porów
nawczego.
Podstawą badań były kwestionariusze dotyczące ogólnej charakte
rystyki osady, gospodarki rolnej oraz flisu z uwzględnieniem jego wpły
wu na życie gospodarcze i społeczne osady. Badaniami objęto około 100
osób, w t y m około 60 byłych flisaków, kilkunastu szewców, kilku rol
ników, nauczycieli, księży, działaczy społecznych, pracowników GRN,
spółdzielczych itp. W wyniku badań uzyskano 125 wywiadów, w t y m
110 wywiadów dotyczących samego Kamieńczyka oraz 15 wywiadów, ze
wsi okolicznych. Materiał terenowy był opracowywany na miejscu,
bezpośrednio po przeprowadzeniu rozmowy z informatorami.
Osada Kamieńczyk nad Bugiem, pow. Wyszków, znana do wieku
X V I I I pod nazwą Kamieńca Mazowieckiego, w wieku X I X i pierwszej
połowie X X w. była osadą, w której podstawowym zajęciem zdecydo-
KAMIEŃCZYK,
OSADA
FLISACKA
365
wanej większości mężczyzn stał się spław drzewa wodą, czyli tzw. flis.
Największe nasilenie udziału mieszkańców Kamieńczyka w spławie
przypada na koniec wieku X I X i początek obecnego stulecia. Podstawowy
wpływ na upowszechnienie wśród nich zajęcia flisackiego wywarło
niewątpliwie bliskie sąsiedztwo ze spławnymi rzekami, Bugiem i Narwią
oraz dużymi obszarami puszczańskimi. Niemniej zasadniczą rolę w t y m
zakresie odegrał rozwój kapitalistycznych form eksploatacji lasów oraz
specyfika struktury gospodarczej i społecznej osady.
Kamieńczyk nad Bugiem był od dawna osadą rolniczą o ubogiej,
piaszczystej ziemi, dużym rozdrobnieniu gospodarczym i z ludnością bez
rolną, co zmuszało jego mieszkańców do stałego szukania dodatkowych
źródeł dochodu. Niezwykła przedsiębiorczość, jaka cechowała dawniej
i do dziś jeszcze cechuje ludzi kamieńczykowskich, spowodowała, że
Kamieńczyk na przestrzeni omawianego okresu stał się nie tylko osadą
flisacką, ale wyrósł na znaną wśród flisaków całej Polski osadę retmańską.
Zadaniem pracy o Kamieńczyku było ukazanie roli flisu jako zajęcia
podstawowego i masowego wśród jego mieszkańców w kształtowaniu
się stosunków gospodarczych i społecznych osady. Praca posiada charak
ter problemowej monografii osady, w t y m jednakże sensie, że w ogólnym
procesie rozwojowym osady zagadnienie flisu wysunięte zostało na
miejsce czołowe i potraktowane najpełniej. Uzasadnieniem takiego ujęcia
pracy jest pełna reprezentatywność osady pod względem szerok ego
upowszechnienia zajęcia flisackiego w omawianym okresie.
Praca składa się z 3 części: I Ogólna charakterystyka osady, I I Flis
i flisacy, I I I Flis a gospodarcze i społeczne przeobrażenia osady. W y
jaśniam, iż z pracy zostały świadomie wyeliminowane zagadnienia do
tyczące techniki spławu z tego względu, że wejdą one do innego opra
cowania, które obejmie organizację i technikę spławu drzewa w całym
dorzeczu Wisły.
W części pierwszej pracy omówiono położenie, wygląd zewnętrzny
oraz bogatą przeszłość historyczną osady związaną z dziejami dawnego
Kamieńca Mazowieckiego. Poza t y m przedstawiono zarys stosunków
gospodarczych i społecznych, kładąc główny nacisk na charakterystykę
struktury gospodarczej i zawodowej celem naświetlenia specyficznych
warunków osady zmuszających ludność do szukania zarobków przy flisie.
Część druga pracy uwzględnia przede wszystkim zagadnienia związane
bezpośrednio z zajęciami flisackimi, a więc tradycje i rozwój flisu,
przedmiot i tereny spławów, możliwości awansu w zawodzie flisackim
oraz życie na tratwach. Część trzecia jest rozwiązaniem podstawowego
problemu pracy, naświetla ona bowiem i wykazuje rolę i znaczenie
flisu w kształtowaniu się stosunków gospodarczych i społecznych osady.
Rola ta została ukazana na przykładzie zmian zaistniałych w Kamieńczyku
,-
366
MARIA
BIERNACKA
pod wpływem flisu w strukturze gospodarczej i zawodowej, w poziomie
gospodarki rolnej, w warunkach bytu mieszkańców, w stosunkach rcdzinno-sąsiedzkich oraz w kształtowaniu się świadomości społecznej
kamieńczykowian.
Praca poparta obszernym materiałem terenowym wykazuje niezbicie,
że na przestrzeni drugiej połowy X I X i pierwszej połowy X X stulecia
kultura materialna i społeczna Kamieńczyka kształtowała się w zdecy
dowanej zależności od podstawowych zajęć pozarolniczych jego miesz
kańców, a szczególnie flisu.
