bb18aac2390aca36c957ea497ae4e087.pdf
Media
Part of Z działalności Zespołu Etnograficznego IHKM PAN w Toruniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1
- extracted text
-
KUJAWY
Prace pod kierunkiem
MARIA
M.
Znamierowskiej-Priifferowej
ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA
Z DZIAŁALNOŚCI ZESPOŁU ETNOGRAFICZNEGO
W TORUNIU
1HKM PAN
Głównym zamierzeniem badawczym toruńskiego Zespołu Etnograficz
nego Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk
jest opracowanie monografii etnograficznej terenu Kujaw. Prace nad tą
monografią podjęto na razie na jednym odcinku tematycznym, ludowego
budownictwa. Założenia teoretyczne monografii wypracowywano już
w okresie poprzedzającym powstanie Zespołu, a więc przed rokiem 1954
względnie, jeżeli włączyć do historii współpracy ośrodka toruńskiego
z I H K M P A N wcześniejszy okres prac zespołowych nad Polskim Atla
sem Etnograficznym podjętych przez Komisję Organizacyjną I H K M ,
planowano:
Historia
b a d a ń . Opracowywanie budownictwa ludowego na
Kujawach wynikło z prac rozpoczętych przez Oddział toruński Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego i Działu Etnograficznego Muzeum w To
runiu. W 1948 r. rozpoczęto gromadzenie materiałów do kultury ludo
wej Kujaw w celu opracowania monografii tego terenu. Na wybór terenu
badań niewątpliwie wpłynęła bliskość Kujaw od Torunia, pozwalająca na
dużą oszczędność w zakresie kosztów podróży.
Dzięki zasiłkom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz współ
pracy z Działem Etnograficznym Muzeum w Toruniu już do 1954 r.
zebrano materiały do rybołówstwa, hodowli zwierząt, pszczelnictwa,
uprawy roślin, przygotowywania i przechowywania pokarmu, niektórych
rzemiosł i plastyki ludowej oraz stroju. Ten ostatni temat opracowany
przez H . Mikułowską, opublikowany z inicjatywy i przy zasiłku Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego, był przedmiotem pracy magisterskiej.
Zebrano też i opracowano, również jako pracę magisterską, materiały
dotyczące kujawskich obrzędów weselnych. Prace te wykonane były przy
katedrze etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W ra
mach prac innych katedr opracowano mapę pralasu Kujaw. Rozpoczęte
PRACK
ZESPOŁU
ETNOGRAFICZNEGO
W
TORUNIU
345
i kontynuowane jest do chwili obecnej opracowywanie bibliografii etno
graficznej i historycznej Kujaw. Zgromadzono też pewne materiały
do ludowej twórczości ustnej.
Dodać należy,. iż Oddział toruński Polskiego Towarzystwa Ludo
znawczego od początku swego istnienia usiłował koordynować prace
etnograficzne tego ośrodka. I obecnie, gdy rozpoczęte już przez Polskie
Towarzystwo Ludoznawcze badania terenowe przejął Zespół Etnograficz
ny Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk
w Toruniu, dążymy nadal do tego, aby wysiłki dotyczące badania Kujaw
skupić w jednej komórce koordynującej pracę różnych ośrodków nau
kowych. Od szeregu lat odbywają się w Toruniu posiedzenia naukowe
o charakterze seminariów, skupiające nie tylko małą grupkę etnografów,
lecz również przedstawicieli historii, a w latach ubiegłych także socjologii.
Celem dyskusji jest właściwe postawienie p r o b l e m u b a d a ń mają
cych doprowadzić do odtworzenia historii kultury ludowej terenu Kujaw
na szeroko zakreślonym tle środowiska naturalnego i środowiska kultu
ralnego z uwzględnieniem historii badanego terenu i przemian zacho
dzących aż do chwili obecnej.
Ośrodek toruński pragnie, aby badania dotyczące Kujaw objęły cało
kształt kultury ludowej łącznie z folklorem, muzyką i tańcem ludowym.
Wprowadzeniem do tych zagadnień będzie omówienie w oddzielnym
wyczerpującym artykule materiałów archeologicznych z tego terenu
oraz przygotowanie pracy pt. Historyczne podłoże kształtowania
się kul
tury ludowej Kujaw, uzupełnionej rozprawą szczegółową o osadnictwie
holenderskim na Kujawach.
Przeprowadzane obecnie z ramienia I H K M P A N prace w zakresie
budownictwa Kujaw są jednym z pierwszych etapów realizacji naszych
zamierzeń opartym o systematyczne badania terenowe całych Kujaw
na jednym na razie odcinku tematycznym.
Z a k r e s t e r e n o w y podjętych prac obejmuje Kujawy w ich
tradycyjnym zasięgu geograficznym i historycznym. Jest to obszar w du
żej części żyznych, chociaż błotnistych, ziem nadnoteckich i nadwiślań
skich otoczonych pierwotnie z południa i z północy pasem lasów, sto
pniowo ustępujących przed karczunkiem i osadnictwem. Podobnie ustępu
je przed osadnictwem osuszony szmat bagien (Bachorza) we wschodniej
części omawianego terytorium. Trudno dziś mówić już o wykreśleniu
na tych terenach granicy zwartego regionu geograficznego. Teren ten
nie jest również jednolity, jeśli chodzi o historyczne granice administra
cyjne ziem, kasztelanii, następnie województw inowrocławskiego i brzes
kiego w wieku X V po X V I I I . W okresie zaborów przecina ziemie te gra
nica polityczna niemiecko-rosyjska.
W chwili obecnej obejmują Kujawy południową część województwa
MARIA
34t;
ZNAM1EROWSKA-PRUFFEROWA
bydgoskiego, powiaty: włocławski, aleksandrowski i inowrocławski, częś
ciowo również bydgoski, kolski i mogileński. W granicach tych powiatów
rozpoczęto współczesne badania terenowe. Wyniki badań pozwolą na
określenie, o ile i dla jakiego okresu czasu (jeśli chodzi o ostatnich lat
kilkadziesiąt) można mówić o etnograficznym wyodrębnieniu się regionu,
który zarówno w świadomości jego mieszkańców, jak i w literaturze
etnograficznej, nosi nazwę Kujaw.
S t u d i a p o r ó w n a w c z e na sąsiednich terenach historycznego
Mazowsza, Wielkopolski i Pomorza pozwolą na ugruntowanie wysuniętych
wniosków, dotyczących ostatnich dziesiątków lat, a prace a r c h i
w a l n e i b i b l i o t e c z n e będą stanowić podbudowę dla wniosków
historycznych, dotyczących genezy opisywanych współcześnie zjawisk.
Rozbudowanie prac nad monografią jest jednak możliwe tylko w wy
padku rozszerzenia etnograficznej placówki toruńskiej I H K M PAN,
która w chwili obecnej opiera się jedynie o prace zlecone Kierownika
Zespołu.
Jeśli chodzi o inne prace prowadzone w t y m samym Zespole, wspom
nieć można o zebraniu przez autorkę materiałów dotyczących merków
rybackich na półwyspie Hel. Obejmują one znaki zanotowane w terenie
oraz zapiski oparte o wywiady i zespołowe konferencje z rybakami.
Autorka postawiła sobie za zadanie odczytanie funkcji społecznej r y
backich znaków własnościowych i przedstawienie ich rozwoju w perspek
tywie historycznej. Problem ten nabiera specjalnej wagi w nawiązaniu
do wykopanych w Gdańsku merków wczesnośredniowiecznych. J u ż
obecnie można stwierdzić, że zebrany materiał etnograficzny rzuca świa
tło na zagadnienie ciągłości rodów rybackich na półwyspie Helu, na ich
migracje itd.
Organizacja pracy terenowej dla Polskiego Atlasu Etnograficznego
oraz opracowanie kwestionariusza do badań terenowych nad rybo
łówstwem morskim i śródlądowym uzupełniają listę działalności Zespołu
Etnograficznego I H K M P A N w Toruniu do końca roku 1955.
3HaMepoBCKa-lIpio(j)(j)epoiîa
MapHH
H3 A E f l T E J I b l l O C T M 3 T H O r P A < D M H E C K O F O
KOJIJIEKTHBA B TOPYHE
9Tiiorpa(j)HMeCKHft
B
Topyne
c 1954
nos
KOJIJICKTHB
P.YKOBOSCTBOM
HuCTHTVTa
npoij).
m.
McTopiiii
MaTepiiajibHOH
r . r p o B e j i n o s r o T O B K y 3THorpa(|)HHeCKHX MaTepiianoB n o B o n p o c y
lłaposiioii
KyjibTypH
(HaiHuan
c 1948
BesemiH
KQK \ i T p y > K G H H K a M i i 9 T H o r p a c { ) H H e C K o r o O T s e j i a
KyHB.
HaCTb
STHX
r . ) HJieHaMH T o p y n C K o r o
KyjitTypbi
3HaMepoBCKoń-IIpH)(j)(j)epoBoii
pa6oT
CMJII
(jwjinajia
nosroTOBneHa
IIojibCKoro
naHHH8H
periioHaJitHOft
yme p a H b u i e
OömeciBa
Mysen B T o p y H p .
Haposo-
PRACE
ZESPOŁU
ETNOGRAFICZNEGO
W
TORUNIU
347
3 a c up a u o i n Liii cpoi; i, rpy/iaM TopyacKoro aTiiorpacjiimecKoro KOJUiewTHBa
M. H . M. K . npiiHaAJiewaT npeiiMyinecTBeHHo I I O J I G B L I P i i c c j i e . i O B a u i i H no iiapojrHOMy
ao^HecTBy Kynn. rnasuLiii namioi nojionteir GLKT :s;i;ecb na nayiieuHe (paitTopon
p y K O B O f l H i n i i x iiopeMeiiiiMii i! n o A O H i u u i i H K p e c T b H i i :m n o c n e / i n n e C T O a e T n B J I H H I I H P
O T H X nepcMen na Gojiee api-miiie Tpa^nnHw j i e c T i i o r o KpeeTbmiCKoro a o j p i e e T B a .
rio.neBbie paGoTu ne.incb M. OpbPionoii u oxuaTn.in 23 ,iepennii AjieKcauapo"c K o r o , BjioiLiiaBCKoro H HiioBpounaBCKoro y o a ^ o n .
B C B H S J H c H a y i e m i e M Monpoca ^o.MiieHiiocTM pbiGa'ibiix |>O,IOB na u o J i y o c T p o i i c
Xejib u nx iiepeceneiiiccKoro p H w e n u n . P . y n o n o ^ i i T e j i e M K O J I J I C K T H B a o s H O B p e M e t i H o
Óbi.n co5pan M a T e p i i a . i i ; / l O K y w e n T a u u H : m a i ; o n . n i m i o t i c o ' C c T H o m i o c T H . T . I I . „ M e p u o n " .
Maria Znamierowska-Priifferowa
ETHNOGRAPHIC
CENTRE
A T TORUŃ
Summary
The work on the ethnographic monograph of the K u j a w y region was started
by the Toruń Section of the Polish Ethnographic Society in 1948. I n addition to it,
the Ethnographic Section of the Museum at Toruń assembled a collection of objects
of material culture. In 1954 the research was taken over by the Ethnographic Sec
tion of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of
Sciences. I n the first stage a survey of rural housing in its historical aspect during
the past century was made by M. Fryczowa. The survey covered 23 villages in
the districts of Aleksandrów, Włocławek and Inowrocław.
Besides, much factual data on the fishing associations on the Hel Peninsula
were collected by M. Znamierowska-Priifferowa. The results' throw light on such
problems as the occupational continuity in fishermen families on the Hel Peninsula
and their migrations.