af3ff3fdf8958f6f6ed98828c44f09d9.pdf
Media
Part of Antropologiczne spojrzenie na globalizację - wprowadzenie/LUD 2010 t.94
- extracted text
-
Lud, t. 94, 2010
I. ANTROPOLOGICZNE SPOJRZENIE NA GLOBALIZACJĘ
W PROW ADZENIE
Tematyczna część niniejszego rocznika „Ludu” poświęcona jest problematy
ce globalizacji. Zebrane w niej artykuły powstały na kanwie referatów przedsta
wionych na konferencji zatytułowanej „Antropologiczne spojrzenie na globaliza
cję”. To naukowe spotkanie odbyło się w Poznaniu w 2007 roku pod patronatem
Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Etnologii
i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Celem tej kon
ferencji była próba zorientowania się, w jaki sposób tematyka globalizacji ujmo
wana jest przez polskich etnologów/antropologów kulturowych oraz na ile te in
terpretacje odzwierciedlają specyfikę dyscyplinarną studiów antropologicznych.
Nie ulega dziś kwestii to, iż niemal wszystkie nauki społeczne przystąpiły do
intensywnych, choć - przyznać trzeba - nie zawsze pogłębionych i opartych na
solidnych dociekaniach empirycznych, studiów na kulturowymi aspektami pro
cesów globalizacyjnych. Obok przewodzących w tej debacie nauk ekonomicz
nych i politologicznych problematyką globalizacji zajm ują się również socjolo
gowie, filozofowie, historycy i religioznawcy. Każda z tych dyscyplin stara się
na globalizację spoglądać z własnej perspektywy badawczej, wykorzystując do
tego celu właściwe dla niej narzędzia i metody postępowania. Także antropologia
społeczno-kulturowa „odkryła” ten obszar badań, czyniąc z niego jedno z cen
tralnych pól obserwacji i interpretacji. Poszukiwania własnej, odrębnej specyfiki
dociekań nad procesami globalizacji i ich kulturowymi skutkami doprowadziły
do uformowania się wewnątrzdyscyplinamej specjalizacji nazwanej „antropolo
gią globalizacji”. Podążyła ona, z jednej strony, śladem klasycznych studiów nad
globalizacją zajmując się współczesnymi makroprocesami prowadzącymi do
powiązań i przepływów idei między kulturami wszystkich kontynentów i krajów.
Z drugiej natomiast strony, zajęła się kulturowymi konsekwencjami tych zjawisk
rozpatrywanymi w skali mikro, a więc w typowym dla badań antropologicznych
środowisku lokalnym czy regionalnym. W ten sposób tak zwane procesy i strate
gie glokalizacyjne stały się niezwykle popularnym przedmiotem zainteresowań
antropologicznych. Terenowe badania etnograficzne, ukazujące, jak w konkret
nej społecznej przestrzeni ścierają się wpływy globalne z lokalnymi, rodzimymi
wzorcami oraz co z tej konfrontacji wynika dla niewielkich grup dostosowujących
14
Wprowadzenie
się do nowych, niespotykanych wcześniej wyzwań, są dla tego rodzaju studiów
głównym źródłem refleksji o współczesnych transformacjach kulturowych.
Tak więc rzec można, iż przedmiotem „antropologii globalizacji” jest globali
zacja kulturowa, która dla celów identyfikacyjnych określana jest coraz częściej
mianem „mundializacji” lub „mondializacji”. W centrum tak zdefiniowanych
studiów antropologicznych nad globalizacją znalazły się więc między innymi ta
kie istotne zjawiska charakteryzujące współczesną kulturę, jak formowanie się
„warstwy kultury uniwersalnej”, zjawiska hybrydyzacji kulturowej, powstawa
nie transnarodowych tożsamości czy też odrywanie się elementów kulturowych
od swych pierwotnych kontekstów terytorialno-etnicznych i ich swobodny prze
pływ do odległych społeczności.
Dodatkowym zjawiskiem jest dziś także globalizacja samej antropologii, któ
ra jak nigdy wcześniej funkcjonuje coraz wyraziściej w przestrzeni wyzwolo
nej z etnonarodowego partykularyzmu, skłaniającego do badań własnej kultury
i interpretowania jej z pozycji „narodowej” szkoły etnologicznej. Globalizacyjne
procesy z jednej strony, a globalizacja antropologii z drugiej strony ułatwiły ba
daczom kompetentne prowadzenie studiów, porównywalnych między sobą, za
równo w bliskim kulturowo kontekście, jak i w rejonach terytorialnie odległych.
Przy tym, zarówno w jednym, jak i drugim przypadku ich przedmiotem sązbliżone, uniwersalne zjawiska, rozpatrywane jednak w odmiennych kontekstach i ob
serwowane z punktu widzenia specyficznych, lokalnych strategii adaptacyjnych.
Tak więc, rzec można, iż dzisiaj tradycyjna kontradykcja między studiami typu
Volkskunde, określanymi często jako „europejska etnologia”, a badaniami przy
należącymi do kategorii Völkerkunde, zorientowanymi na poznawanie „egzo
tycznych” kultur, została dzięki globalizacyjnym procesom przełamana.
Zasygnalizowane wyżej zjawiska odzwierciedla także zestaw artykułów pu
blikowanych w tej części tomu. W istocie próbują one ujmować globalizacyjne
procesy z trzech perspektyw. Jedną z nich jest refleksja ogólnoantropologiczna prowadząca do dociekań nad charakterem związków zachodzących między
globalizacją a tożsamością, etnicznością, urbanizacją czy trybalizmem. Druga
perspektywa obejmuje studia nad oddziaływaniem globalizacji na konkretne
społeczności lokalne, regionalne, etniczne czy narodowe, poczynając od ziemi
kaszubskiej i cieszyńskiej, a kończąc na Japonii i Kazachstanie. Wreszcie trzecie
ujęcie to próby uchwycenia i interpretacji glokalizacyjnych strategii realizowa
nych w różnych częściach świata i ukazujących twórczy aktywizm adaptacyjny
tych społeczności, które choć poddawane są ciśnieniu wielkich zmian, to starają
się zachować swą tożsamość i zmodernizować swą egzystencję, wykorzystując
w tym celu nowe instrumenty dostępne im dzięki globalizacji.
Aleksander Posern-Zieliński