74b6ca1368d4d909103607ea6693acf4.pdf
Media
Part of In memoriam/ LUD 2009 t.93
- extracted text
-
VI. IN MEMORIAM
ANNA KOWALSKA-LEWICKA
(1920-2009)
20 sierpnia 2009 roku zmarła w Krakowie
dr Anna Kowalska-Lewicka, etnograf, kierownik
Pracowni Etnografii 1HKM PAN w Krakowie,
długoletni prezes i honorowy członek Polskie
go Towarzystwa Ludoznawczego, znakomita
badaczka terenowa, aktywna uczestniczka licz
nych konferencji w kraju i za granicą, do końca
czynnie uczestnicząca w życiu naukowym śro
dowiska krakowskiego.
Urodziła się 24 maja 1920 roku w Krakowie
jako córka Tadeusza Kowalskiego, orientalisty,
profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Sekreta
rza Generalnego Polskiej Akademii Umiejętności.
Była żoną również orientalisty, profesora Uni
wersytetu Jagiellońskiego, Tadeusza Lewickie
go, i siostrą profesora zoologii, Kazimierza Ko
walskiego, prezesa reaktywowanej w 1989 roku PAU. Po zdaniu matury w 1938 roku
w Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Królowej Wandy w Krakowie, zapisała się na
filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od początku okupacji włączyła się w konspi
rację (AK). Pracowała jako urzędniczka w Radzie Głównej Opiekuńczej, następnie od
stycznia 1942 roku jako pracownik naukowy w Muzeum Archeologicznym w Krako
wie (do końca 1953 roku). Równocześnie kontynuowała naukę w ramach tajnego na
uczania na Uniwersytecie Jagiellońskim (wykłady z archeologii, antropologii, historii
sztuki, etnografii). Po zakończeniu wojny, zafascynowana etnografią wykładaną na taj
nych zajęciach przez Romana Reinfussa, podjęła studia w tej dziedzinie pod kierunkiem
prof. Kazimierza Moszyńskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim. Na tę decyzję wy
warły także wpływ zainteresowania kulturą ludową ojca, którego osobowość wycisnęła
na Niej piętno. Stopień magistra filozofii w zakresie etnografii uzyskała w 1948 roku na
podstawie pracy „Ceramika kopieniaczych szczepów Ameryki Południowej”. Praca ta
była wynikiem badań terenowych prowadzonych przez Autorkę wśród kopieniaczych
ludów Ameryki Łacińskiej, w latach 1947-1948, w trakcie prywatnej podróży do Ko
lumbii, Ekwadoru, Peru i Boliwii. Miała tam okazję zaznajomić się z kulturą kreolską
i kulturami indiańskimi dorzecza Ukajali oraz płaskowyżu andyjskiego Peru i Boliwii.
386
In memoriam
W latach 1945-1950 Anna Kowalska-Lewicka interesowała się głównie etnografią lu
dów Ameryki Łacińskiej, szczególnie w dorzeczu Amazonki. Znalazło to wyraz w pracy
doktorskiej „Zarys kultury Indian Shipibo na tle innych kultur Indian leśnych Ameryki
Południowej”, obronionej w 1950 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim, której promo
torem był prof. Kazimierz Moszyński. Efektem pierwszych naukowych zainteresowań
Anny Kowalski ej-Lewickiej był między innymi zamieszczony w „Etnografii Polskiej”
artykuł Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontak
tów z kulturą europejską (1966) i książka Shipibo (1969).
Od 1954 roku pracowała w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie, od 1963
do 1971 roku w Pracowni Etnografii IHKM PAN w Łodzi, w charakterze zastępcy
kierownika, a następnie, do przejścia na emeryturę 31 sierpnia 1980 roku, w Pracow
ni Etnografii IHKM PAN w Krakowie, pełniąc funkcję kierownika.
Po 1950 roku swe zainteresowania naukowe skierowała na polską kulturę ludową,
szczególnie Karpat, przede wszystkim Podhala, szczególnie bliskiego Jej od dzieciń
stwa, i Beskidu Sądeckiego. W intensywnych badaniach terenowych kierowała uwagę
na problematykę z różnych dziedzin kultury, przede wszystkim materialnej: pasterstwa,
gospodarki rolno-hodowlanej, pożywienia (ze szczególnym uwzględnieniem gospo
darki mlecznej), stroju, ale i kultury duchowej (m.in. wierzeń i zwyczajów związanych
ze śmiercią). W latach 1952-1953 w praktyce kierowała zespołowymi badaniami tere
nowymi z ramienia PTL na Podhalu, rozpoczętymi pod kierunkiem Kazimierza Mo
szyńskiego i Jadwigi Klimaszewskiej, a kontynuowanymi w dalszych latach w ramach
Zakładu Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Założenia badań przedstawiła w artykule
Badania etnograficzne na Podhalu (1958). W latach 1976-1979 kierowała prowadzo
nymi przez zespół Pracowni Etnografii IHKM PAN w Krakowie monograficznymi ba
daniami w Beskidzie Sądeckim. Pod redakcją Anny Kowalskiej-Lewickiej ukazała się
praca zbiorowa podsumowująca wspomniane badania — Studia z kultury ludowej Be
skidu Sądeckiego (1985), do której napisała Wstęp oraz rozdział Wierzenia i zwyczaje
związane ze śmiercią. Wcześniej ukazała się Jej publikacja Hodowla ipasterstwo w Be
skidzie Sądeckim (1980), będąca wynikiem dogłębnych badań prowadzonych na tere
nie mało dotychczas etnograficznie przebadanym. Zainteresowała się też pożywieniem
ludności wiejskiej; opracowała kwestionariusz do badań, które prowadziła między in
nymi na Podhalu. Zagadnienie to było przedmiotem wielu Jej referatów i artykułów
publikowanych w kraju i zagranicą. Wymienić tu należy opracowania o serowarstwie
(1967), o pożywieniu chłopskim w średniowieczu (1965) czy o znaczeniu ziemniaka
w polskiej kuchni (1986). Jest współautorką, z Zofią Szrombą-Rysową, rozdziału Po
żywienie, w pierwszym tomie syntezy Etnografia Polski. Przemiany kultury ludową
(1976), wyróżnionej Nagrodą Sekretarza Naukowego PAN.
W 1968 roku odbyła podróż do Senegalu i Mauretanii, gdzie studiowała życie
koczowniczych ludów Fulbe i Maurów na Saharze mauretańskiej, a w szczególności
ich gospodarkę mleczną, jako materiał porównawczy do europejskich społeczności
pasterskich. Plonem podróży była książka Mauretania (1976).
Anna Kowalska-Lewicka uczestniczyła w wielu konferencjach międzynarodo
wych, wygłaszając referaty — głównie na temat pasterstwa i pożywienia. Część
z nich została opublikowana, jak na przykład wartościowe opracowania na temat
pożywienia ludowego i stanu polskich badań nad tą dziedziną (197la, 197lb).
In memoriam
387
Z inicjatywy Anny Kowalskiej-Lewickiej w 1971 roku odbyło się w Krako
wie ogólnopolskie, interdyscyplinarne seminarium naukowe na temat pożywie
nia, zorganizowane przez oddział PTL i Muzeum Etnograficzne w Krakowie, któ
rego plon ukazał się pod Jej redakcją: Pożywienie ludności wiejskiej, między
innymi z artykułem o tradycyjnej produkcji mlecznej w Mauretanii (1973b). Swą
wiedzę, a także zdolności organizacyjne wykorzystała, realizując w 1985 roku
w Kamiowicach pod Krakowem, pod egidą krakowskiego oddziału PTL, VI Mię
dzynarodową Konferencję na temat etnologicznych badań nad pożywieniem, po
święconą innowacjom w zwyczajach żywieniowych w Europie i Stanach Zjedno
czonych.
W latach 1981-1989 była członkiem KomitetuNauk Etnologicznych PAN; wcho
dziła w skład Prezydium Komitetu (1987-1989). Od 1973 roku, to jest od reaktywo
wania przy Oddziale PAN w Krakowie Komisji Etnograficznej, była jej członkiem
(wybrana została wówczas na sekretarza Komisji). Zasiadała w Radach Muzealnych:
w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, w Muzeum Tatrzańskim,
Orawskim Parku Etnograficznym.
Członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego została w 1947 roku. Peł
niła przez dwie kadencje funkcję prezesa Towarzystwa (1982-1986 i 1986-1989),
a także wiceprezesa (1992-1996), wykazując w trudnych dla PTL momentach dużą
energię i kreatywność. W latach 1999-2005 przewodniczyła Komisji Rewizyjnej,
była redaktorem serii wydawniczej PTL „Biblioteka Popularna”, a potem „Bibliote
ka Popularnonaukowa” (1962-2004). W oddziale krakowskim, do którego należała,
aktywność wykazała już w latach 1951-1958, najpierw jako sekretarz zarządu, na
stępnie wiceprezes (1962-1969). Dwukrotnie pełniła funkcję prezesa oddziału (1959
1961, 1970-1980). Ogromnie zaangażowana, nie tylko wygłaszała odczyty, ale była
inicjatorką organizowania przez oddział tematycznych sesji naukowych. Za Jej ka
dencji powstało Koło Zainteresowań Kulturą Indian (1971-1975). Gorąco poparła
powołanie Koła Zainteresowań Kulturą Ormian w 1980 roku; wówczas Ormianie
tylko w ten sposób mogli się zorganizować. Ostatnim ważkim i wymagającym duże
go wysiłku przedsięwzięciem Anny Kowalskiej-Lewickiej było współredagowanie
z Ewą Fryś-Pietraszkową i Anną Spiss pierwszego tomu opracowania Etnografo
wie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne (2002), wydawanego przez
PTL. To właśnie ona znacząco przyczyniła się do realizacji tej inicjatywy wydawni
czej, wysuniętej przez Jana P. Dekowskiego z oddziału łódzkiego PTL. Całym ser
cem oddana Towarzystwu, propagowała i pisała o działalności PTL, między inny
mi w artykule Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym
i kulturalnym kraju (1988). W 1991 roku otrzymała godność członka honorowego
Towarzystwa.
Odznaczona została Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1975),
Srebrnym Medalem Zasłużony Kulturze „Gloria Artis” (2007), Nagrodą Ministra
Kultury i Sztuki (1995).
W Jej bogatym dorobku, oprócz trzech samodzielnych publikacji, znajdują się
liczne artykuły, publikowane w polskich i zagranicznych czasopismach. Zwracała
w nich szczególną uwagę na znaczenie dla naszej nauki empirycznych badań tereno
In memoriam
388
wych, z pasją przez Nią podejmowanych. Osiągnięcia naukowe i talent organizacyj
ny, silna osobowość oraz niezależność sądów sprawiły, iż Anna Kowalska-Lewicka
zajęła ważne miejsce w polskiej etnografii.
Anna Spiss, Zofia Szromba-Rysowa
WYBRANE PRACE ANNY KOWALSKIEJ-LEWICKIEJ
1958
1965
1966
1967
1969
197la
1971b
1973a
1973b
1976a
1976b
1980
1985
1986
1988
2002
2006
2007
Badania etnograficzne na Podhalu, „Etnografia Polska” 1, s. 240-256.
Pożywienie chłopskie w średniowieczu i przydatność badawcza źródeł etno
graficznych, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 13: 4, s. 754-766.
Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem
kontaktów z kulturą europejską, „Etnografia Polska” 10, s. 376-396.
Tradycyjne serowarstwo w Polsce, „Studia z Dziejów Gospodarstwa
Wiejskiego” 9: 3, s. 151-193.
Shipibo, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Die Volksnahrung der Bauern in Polen, „Acta Ethnographica Academiae
Scientiarum Hungaricae” 20: 1, s. 45-85.
Ethnologische Forschungen über die Volksnahrung in Polen, „Ethnologia
Europaea” 5, s. 132-141.
(red.), Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków: Muzeum Etnograficzne
w Krakowie.
Tradycyjna produkcja mleczna w Mauretanii, w: A. Kowalska-Lewicka
(red.), Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków: Muzeum Etnograficzne
w Krakowie, s. 269-282.
Mauretania, Warszawa: Wiedza Powszechna.
(wspólnie z Z. Szrombą-Rysową) Pożywienie, w: M. Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnogra
fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław: Zakład Narodowy
im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, s. 353-376.
Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław: Zakład Narodowy
im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
(red.) Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław: Zakład Naro
dowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
The Potato and the Polish Kitchen, w: A. Fenton, E. Kisban (eds.), Food
in Change. Eating Habits from the Middle Ages to the Present Day, Edin
burgh: John Donald Publishers.
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kul
turalnym kraju, „Lud” 72 (wyd. 1989) s. 47-65.
(red. wspólnie z E. Fryś-Pietraszkową A. Spiss) Etnografowie i ludoznawcy
polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe
DWN Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie.
Jędrzej Wowro. Swiątkarz beskidzki, Wadowice: Wadowickie Centrum Kultury.
„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna
odcinać się od korzeni, z których wyrosła ”. Odpowiedzi na pytania Zbig
niewa Jasiewicza, „Lud” 91, s. 305-345.
In memoriam
389
ALEKSANDRA WOJCIECHOWSKA
(1930-2009)
Urodziła się 15 maja 1930 roku w Poznaniu, w ro
dzinie kupieckiej. Jej ojciec, Antoni Bilanowski, był po
wstańcem wielkopolskim, w czasie II wojny światowej
więzionym w obozie koncentracyjnym. Podczas wojny,
jej matka Apolonia, a także Aleksandra, mając niespełna
12 lat, musiały przymusowo pracować i ten okres wywarł
wpływ na jej życie. W czasie okupacji, mimo ciężkich
warunków materialnych, uczyła się na tajnych komple
tach. Po zakończeniu wojny, od 1945 roku uczęszcza
ła do Gimnazjum im. Gen. Zamoyskiej w Poznaniu,
a w 1950 roku rozpoczęła studia z zakresu historii kul
tury materialnej na Uniwersytecie Poznańskim, które
ukończyła w 1953 roku (pierwszy stopień), a następnie studiując w latach 1955-1957
uzyskała stopień magistra etnografii za pracę „Chłopskie budownictwo mieszkalne
na terenie powiatu kcyńskiego” napisaną pod kierunkiem prof. Józefa Burszty.
Po ukończeniu studiów pracowała w latach 1959-1962 w Pracowni BadaniaFolkloru przy Woj ewódzkim Domu Kultury w Poznaniu, a w latach 1962-1993w poznań
skim Pałacu Kultury jako kierownik Uniwersytetu Kultury — dwuletniego Studium
Oświaty Dorosłych oraz wykładowca z dziedziny historii kultury i etnografii.
Aleksandra Wojciechowska, w ramach pracy naukowej, prowadziła badania nad
kulturą ludową i folklorem w Wielkopolsce, na ziemi lubuskiej i w województwie
koszalińskim. Była autorką wielu prac opublikowanych między innymi w trzytomowym dziele Kultura ludowa Wielkopolski (1960-1967) oraz w książce Stare i nowe
w kulturze wsi koszalińskiej (1964), pracach zbiorowych pod redakcją prof. Józe
fa Burszty. Napisała też Dożynki w Wielkopolsce, wydane trzykrotnie (1967, 1970
i 1983-1984) jako samodzielna pozycja wydawnicza o charakterze monograficznym,
przeznaczona również dla potrzeb zespołów folklorystycznych.
W czasie całej swej pracy zawodowej wykładała wybrane zagadnienia z dziedzi
ny kultury ludowej i folkloru, prowadziła poradnię etnograficzną, udzielała konsul
tacji instruktorom zespołów folklorystycznych, organizowała plenery dla twórców
ludowych, a także wystawy twórczości ludowej.
Wydaje się jednak, że największym jej osiągnięciem było rozpoczęte w 1987
roku tworzenie scenariuszy i komentarzy do filmów związanych z kulturą ludową
i folklorem wielkopolskim. Przyczyniła się, wspólnie z autorem zdjęć, Januszem
Piwowarskim, do powstania na taśmach wideo zbioru pod ogólnym tytułem „Videoteka Folkloru Wielkopolskiego”. Powstały 24 filmy dokumentalne o różnej
długości. W latach 2007-2008 doprowadziła do przegrania wszystkich filmów
wideo na płyty DVD, przy pomocy finansowej Stowarzyszenia Twórców Ludo
wych. Dzięki jej współpracy ze Studio Pro Video Janusza Piwowarskiego powstało
390
In memoriam
9 płyt wydanych w 2008 roku pod wspólnym tytułem „Śladami tradycyjnej kultury
ludowej”.
Problematyka kultury ludowej i folkloru była związana nie tylko z jej pracą za
wodową, lecz również społeczną Od roku 1962 była członkiem PTL. Działała też
w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. W 1986 roku zorganizowała Oddział Wiel
kopolski STL i została przewodniczącą Rady Programowej, którą to funkcję pełniła
do ostatnich chwil swego życia.
Za swą działalność zawodową i społeczną otrzymała Krzyż Kawalerski Orderu
Odrodzenia Polski (1983), Złoty Krzyż Zasługi (1972), odznakę „Zasłużony Dzia
łacz Kultury” (1971), Odznaki Honorowe Miasta Poznania i „Za zasługi w rozwoju
województwa poznańskiego” oraz Nagrodę im. Oskara Kolberga przyznaną przez
Mazowieckie Towarzystwo Kultury (1995). Tę ostatnią nagrodę najbardziej ceniła.
Aleksandra Wojciechowska w 1949 roku zawarła związek małżeński; wspólnie
z mężem przeżyła 46 lat. Mąż zapewnił jej stabilizację życiową i pomagał realizować
wszystkie zamierzenia. Miała jedną córkę, Ewangelinę (dr historii, autorka publika
cji historycznych, wydawca). Kilka lat przed śmiercią przeniosła się do Kiekrza pod
Poznaniem, gdzie w ostatnim okresie życia była otoczona troskliwą opieką córki.
Zmarła w Kiekrzu 9 czerwca 2009 roku, została pochowana 12 czerwca na cmenta
rzu junikowskim w Poznaniu.
Zbigniew Toroński
Spis filmów dokumentalnych z kolekcji „Śladami tradycyjnej kultury ludowej”
(9 płyt DVD), opartych na scenariuszach, przy większości filmów także opracowa
niach naukowych i komentarzach A. Wojciechowskiej; zdjęcia i montaż J. Piwowar
ski, Stowarzyszenie Twórców Ludowych, Studio Pro Video 2008:
1. Strój szamotulski, Stroje ludowe z Przyprostyni, Z tradycji hafciarstwa ludowego
—p. Glapińska, Strój bamberski i poznański',
2. Henryk Hagel — rzeźbiarz ludowy, JózefSkawiński — rzeźbiarz ludowy, Zdzisław
i Piotr Staszakowie — rodzina rzeźbiarzy ludowych, Kultura ludowa Pałuk, cz. 1. Zdob
nictwo',
3. Instrumenty ludowe ze zbiorów Tadeusza Czwordona, Andrzej Mendlewski — bu
downiczy instrumentów muzycznych, Kozioł weselny;
4. XVII Turniej Dudziarzy Wielkopolskich, XXVI Turniej Dudziarzy Wielkopolskich;
5. Kapela zbąszyńska, Kapela z Przyprostyni, Kapela Dudziarzy Wielkopolskich;
6. Józef Dzieciątkowski — garncarz ludowy, Bednarze;
7. Wesele szamotulskie;
8. W gościnie u Tośtaków, Chodzenie z niedźwiedziem, Pisanki wielkanocne;
9. Strój biskupiański, Stroje z Dąbrówki Wielkopolskiej, Maria Orlikowa — śpie
waczka ludowa z Szamotuł.