-
extracted text
-
Z
A R C H I W U M
H
I
S
T
O
R
Y
C
Z
N
E
G
O
MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE TYCZĄCE HISTORII BRUŚNIEŃSKIEGO OŚRODKA KAMIENIARSKIEGO
OKRESU GOSPODARKI
Eksploatacja
Roztocza
dla
pokładów
stanowi
historyków,
2
na
badań t a k
do
terenie
Zagadnienie
to nie
do t e j p o r y n a l e ż n e g o m u o p r a c o
w a n i a monograficznego.
Lew ,
wapiennych
problem
j a k i etnografów.
doczekało się j e d n a k
interesowali
skał
interesujący
FOLWARCZNO-PAŃSZCZYŹNIANEJ
Wprawdzie
p r o b l e m a t y k ą tą z a
się o s t a t n i o
Krzysztof
a l e różnorodność
zagadnień
Wolski
i
1
Stefan
i c h traktować
wymienił
eksploatowano,
dy
skał
miejscowości,
na terenie
uwagę
zwrócił
na
przeważnie
używa
pierwotnej
nazwy
się o b e c n i e n a t r z y o s a d y :
Polanka
(dawniej*
Do I I w o j n y
miejscowości
cyjną
W
do
ZSRR
odrębną
Brusno
oraz
została w
ces
obu wymienionych
eksploatacji
niarzy
twórców,
i
obróbki
a
poza
i
skał
zostało
doszczętnie
jej włą
wyrobów
na posiedzeniu
1965 r .
przemyskich
jakie
1966, p o z w o l i ł y
opracowania
tego
Oddziału
jego o p u b l i k o
Dalsze
e
nad t y m
na
znaczne
w
tej chwili
zagadnienia
w
rozszerzenie
nie mogę
całości,
ba
zagadnie
pobytu we Lwowie
mi
źródłowej. Ponieważ
naukowym
„Sprawozdaniach" .
okresie
materiał,
kamieniarski,
a resume
prowadziłem
n i e m , a szczególnie w
ku
5
rejon
w ro
bazy
się podjąć
postanowiłem
przygotować do p u b l i k a c j i dane źródłowe tyczące h i s t o r i i
bruśnieńskiego
ośrodka
się
prosperowania
do o k r e s u
kamieniarskiego,
a
gospodarki
odnoszące
folwarczno-
pańszczyżnianej.
Rozpatrując
rozgraniczyć
ośrodka
należy
wyraźnie
i widzieć problematykę
dzieje
tego
tyczącą
eksploata-
II. 1. Krzyż kamienny
postawiony
nia pańszczyzny,
1848 г., Brusno
na pamiątką
Stare.
zniesie
i nagrobków. S p r a w a
bruśnieńskich
nazwiska
próby
Kuźniewicza
ustalenia
a
też
wymaga
problem
jednak
wpływu
na wytwórczość
stopniu
za
typolo
obaj
twór
miejscowych
k a m i e n i a r z y zasługuje n a szczególniejszą u w a g ę
niewielkim
kamie
ich w y
t y p o l o g i i krzyży i n a
kamieniarzy
omówienia,
ustalono
bruśnieńskich
i przeprowadzono
grobków
W
w
naukowe
o zebrany
Bruśnieński
na
badań
omówiono p r o
wapiennych,
częściowo
gię krzyży
czości H r y c a
wano
dania
oparciu
kierunków
obróbką.
t y m poczyniono
tychże
dokładniejszego
w
referat
obszarze.
dalszych
stop
Odzyskane.
pracach
wyrobów
wymieniono
sięgu z b y t u
znacznym
Ziemie
a teren
t y m zagadnieniem,
opracowałem
powyżej
ustalenia
t y l k o mieszkańcy t e j w s i
wyżej
asortyment
oraz
istnieje.
które
się n a t e r e n i e B r u s n a S t a
światowej
się i c h eksploatacją
tradycyjny
nie
o
Horynieckiej.
rego i do I I w o j n y
W
na
Brusno Stare
Kamieniołomy znajdowały
zajmowali
administra
obecnie
w s i t e j już n i e o d b u d o w a n o ,
czono do P o l a n k i
Nowe
wymienionych
jednostkę
Stare
częściowo
czasie w a l k z U P A
spalone;
że „ B r u s n o d z i e l i
Deutschbach)"... .
Ludność t e j w s i p r z e s i e d l o n a
niu
tej wsi,
3
stanowiła
(gromadę).
Stare.
B r u s n o Stare, Brusno
ś w i a t o w e j każda z w y ż e j
nad
potrzebę
wygłosiłem
Roztocza,
oparciu
Mając
na wspomnianym
uwadze
w Przemyślu w
Brusno
w
skich
PTH
się, p o k ł a
danych,
kamieniar
który
których
Środkowego
jednak
błędnie z a r a z n a w s t ę p i e wyjaśniając,
i
w
w z g l ę d n i e jeszcze w y d o b y w a
wapiennych
szczególną
Autor
kilka
ilość
przy
j a k o w s t ę p d o d a l s z y c h badań i studiów.
Wolski
dostateczną
można
występujących
j e j o p r a c o w a n i u s p r a w i a , iż p r a c e
zebrać
m o ż n a będzie o d t w o r z y ć przeszłość o ś r o d k ó w
autorzy
badaczy.
starali
się
dotrzeć d o d a n y c h z przeszłości B r u s n a S t a r e g o i u s t a
lić p o c h o d z e n i e
szych
nazwy
tradycjach
opierali
się
na
wykorzystując
domości
Obaj
o
w s i , a mówiąc
obróbki
danych
jednak
z
w
lustracji
pełni
bruśnieńskich
autorzy
kamienia
najwcześniej
tym
roku
zawartych
4
w
niej
że
brak
jest
na
eksploatacji
i
obróbki
piennych
w
ośrodku bruśnieńskim
w
XVII
Wolski,
odnośnie
z roku
do
wia
wiadomości
źródłowych
wzmiankę
ośrodku,
1565 , n i e
kamieniarzach.
stwierdzają,
temat
w
o
w
XVIII
w.,
1710, z której
skał
wa
w.
Dopiero
przytacza
drobną
w y n i k a , że
Kamienną
G ó r ę w Bruśnie S t a r y m p o d d z i e r ż a w i o n o w ó w c z a s a r e n darzowi.
B r a k w p r a c a c h o b u autorów obszerniejszych
n a t e m a t przeszłości bruśnieńskiego
ośrodka
skiego
gdyż
jest
odtworzenie
Dziejami
obszarze
szczególnie
dotkliwy,
w
historii.
pełni
jego
danych
kamieniar
uniemożliwia
t e g o ośrodka, j a k i i n n y c h , p o ł o ż o n y c h n a
Środkowego
kilkunastu
lat,
archiwalne,
z
Roztocza,
prowadząc
drugiej
zaś
z
interesuję
jednej
terenowe,
by
się
strony
w
już
od
badania
t e n sposób
219
c j i i obróbki skał w a p i e n n y c h za czasów
„pańszczyźnia
n y c h " i p o r o k u 1848.
Dotychczas,
autorów,
poza
odnośnie
nieńskiego
pracami
wcześniej
do p i e r w s z e g o
ośrodka
Interesujące
szym
kamieniarskiego
podali, mówiąc o w y r o b i e
wymienionych
okresu
historii
drobne
k a m i e n i młyńskich w X V I w.,
Roztocze
jest
niejszych
do
twardszych,
der
wapiennym
i Karol Kadlec .
7
Maurycy
8
Horn, po
leżało
Środkowego
to obszar
na
Roztocza
trzeciorzędowy.
t a m pokłady piaskowców
a opierając się n a d a n y c h z l u s t r a c j i z 1565 г., A l e k s a n
Jabłonowski
nas t u B r u s n o S t a r e
grzbiecie
najwyż
wśród l a
s ó w i r o z l e g ł y c h p i a s k ó w , o p o k i i n a g i c h skał.
bruś-
wzmianki
prawie
wykazują
najgrubszych,
które
i
spojone
Występujące
ziarna od najdrob
od
najmiększych
są
cementem
iłowym.
Na
wapienia
litotamniowego.
szczególną
do
uwagę
zasługują
w o ł u j ą c się n a J a b ł o n o w s k i e g o s u g e r u j e , że już w 2. poł.
tam
XVI
kamieniołomy, z których
n a podłożu s y p k i c h p i a s k ó w , a j a k o n a j t w a r d s z e
budowlanych .
odporniejsze
w . m o g ł y t a m być c z y n n e
wywożono
materiał d l a celów
mi
się
w
t y m okresie
nym
jednak,
tego
iż
jest
były
słowa
Wydaje
9
mało
prawdopodobne,
t a m czynne
znaczeniu,
a
się
należy
wielkiego
już
ocalały
kamieniołomy w
peł
Roztocza. Pokłady
materiał
dla celów b u
t y m , że
nie
było
na
niego
t u też o d n o t o w a ć f a k t , iż n a m a p c e
do
zbiorowej
ziemiach
polskich ,
pracy
Zarys
dziejów
mającej
10
dołączo
górnictwa
obrazować
na
„Rozmieszcze
n i e kopalń n a z i e m i a c h p o l s k i c h d o 1772 r o k u "
błędnie
zaznaczono,
Nowym,
że
kamieniołomy
były
w
Bruśnie
z a m i a s t w Bruśnie S t a r y m . W sarnej j e d n a k p r a c y , jeśli
chodzi
o
interesujący
mniejszej
nawet
Poszukując
t u okres,
nie podano
o ośrodku
bruśnieńskim.
danych
bruśnieńskiego
sporo
nas
wzmianki
różnorodnych
materiały
źródłowych
ośrodka
zespołów
pozwalają
przynajmniej,
tyczących
kamieniarskiego,
archiwalnych, a
m i już
na odtworzenie,
historii
w
jego
zebrane
w
zarysie
interesującym
nas t u
okresie.
a)
bazę
źródłową
l u s t r a c j e królewszczyzn
b) i n w e n t a r z e
1739 ,
z l a t : 1565
gospodarcze
1740 ,
17
i
1741 ,
l s
stanowią."
1757 ° ,
19
1662
1 2
1758 ,
2
1 5
176 5 ,
21
22
16
1769
2 3
Materiały
t e mają
ale
znaczne
2 5
.
charakter przede
dokładniejsza
rozszerzenie
tej
ich
w s z y s t k i m gos
analiza
pozwala
na
Antoni
Schneider
badań, z m i e r z a j ą c y c h
w
różnorodnych
oddzielnych
hasłami .
czasem
i
dziś
każda
swych
a
te
z
nich
które
posegregował
oznaczył
ten
En
zgromadził pokaź
Galicji,
zespół
długoletnich
do o p r a c o w a n i a
materiałów,
teczkach,
Z
2б
części
podczas
do krajoznawstwa
ilość
odpowiednimi
rozdzielono
przechowywana
na
dwie
jest
od
dzielnie.
na
Odnośnie
do
terenie
byłej
sporo
ośrodków
Galicji
dane,
które
t u zostaną
zostały z t e k i k r a k o w s k i e j
M a t e r i a ł y znajdujące
paginowane
i
dlatego,
dawał t y l k o n u m e r
człowieka
schyłku
neolitu
archeologów
na
Starym
pozwala
na
a
grób
t y m obszarze
początku
utwierdzają
nas
w
2 7
komisarza
Napisany
Schneider,
epoki
przekonaniu,
był do profesora
można
Tekach
rodowej
w
Warszawie
2e
z tego t e r e n u
człowiek
3 2
przeby
eks
biorąc
p o d uwagę
współczesne
cheologiczne
rach
taką
z tego t e r e n u
mu
młyńskie
potrzeb
włościan
były
odległej
, zanotował w
sprzętu
i
i
brusy
młynów
starożytności
wojennego,
nazwa"
Dawniej
3 4
,
wydobywane
t u dla
znane
już
i
że
za
zdaje
się,
już
kliny,
topory
3 5
kamienne
itp. —
.
dużo w i ę c e j
s k a l n y c h leżało
szlifowa
i większych
na powierzchni
„grysowate",
odporne
wszystkich
na
„brusy",
d o o s t a t n i c h czasów, b a r d z o
j a k określano
jako
jesz
ziemi l u b
p o d n i e w i e l k ą j e j w a r s t w ą . O w e „ p o l u c h y " czy
3 e
zbio
okolicznych,
wsi Brusno
niewątpliwie
bloków
wę ,
ar
swych
czasów pogańskich w y r a b i a n o t u narzędzia d o
cze
wy
znaleziska
myśl:
„Kamienie
w
3 3
i
działanie
materiał
twar
i c h wewnętrzną
budo
korozji,
służyły
przede
wyrobu
kamieni
młyń
do
Nie
na
jest
wykluczone,
terenie
wcześniej
Brusna
iż
obecność
Starego,
przedmiotem
które
eksploatacji,
wany wpływ na powstanie nazwy
Najwcześniejsza
wotnie
zwanej
Założono
już
w
wzmianka
tylko
XV
w.,
za
objęło s w y m
księcia
tam
wywarła
naj
zdecydo
tej wsi.
źródłowa
wołoskim
czym
„brusów"
się
o
Brusno, pochodzi
ją n a p r a w i e
z tzw. osadnictwem
owych
stały
z
wsi,
roku
pier
1531 .
37
najprawdopodobniej
3 8
przemawiają
wołoskim, które
dane
w
związane
tymże stuleciu
zasięgiem t e r e n z i e m i b e ł s k i e j .
mazowieckiego
wieś
Lubycza,
roku
i
1420 p r a w o
bełskiego
którą
tenże
wołoskie
Ziemowita
IV
podarował
bra
ustanawiając
im
materiałów.
ciom
t a m w d w a l a t a później k n i a ż e s t w o . W e w s i H r e b e n n e ,
wykorzystane,
wynotowane
która
i lwowskiej
Tekach
się
2 S
.
Schneidra
bruśnieńskim,
n i e są
po
mającej
t u też z o s t a n i e
1901 г.,
Wołochom,
39
również
posiada
piętnastowieczną
list
z 1469 г.), a przysługujące
skierowany
źród
o nich
źródła
wołoskie
Prawem
rządziła
się
o
kronice
wspomina
40
ża, k t ó r e
też
ludność
Werchraty,
Jan Długosz
wymieniono
oraz
4 1
w
rejestrze
wymienione
wyżej
rozciąg
wołoskim
której
w
Prusia i
poborowym
swej
Radruz
roku
153 1 .
42
Wszystkie
Brusna
Lwowie.
zbiorach Biblioteki Na
i m prawo
metrykę
nięte zostało później n a całą w i e ś .
Krasuskiego.
a
J a k u b o w i i Miśkowi
ł o w ą , o s i e d l i l i się też W o ł o s i (wspominają
n a n i e , będę
Cieszanowie,
jest w
*
Wczesno
3 1
że
że
od
bruśnieński,
A l e k s a n d r a Czołowskiego w e
przechowywany
brązu .
już
i ciekawych
19 c z e r w c a
Obecnie
się
n a s t u ośrodek
p r o b l e m a t y k i tyczącej o b r ó b
w
kamienioło
stwierdzić,
datuje
k a m i e n i a r s k i e z B r u s n a Starego
otrzymała
ośrodku
powiatowego
o n został
.
w a ł t a m już o d d a w n a , co z w i ą z a n e być m o g ł o z
w
się w
w
wzdłuż
ploatacją t a m t e j s z y c h skał w a p i e n n y c h d l a j e g o p o t r z e b .
znaleźć
teczki.
wapiennych
30
terenie
średniowieczne znaleziska archeologiczne
od
charakter artystyczny, wykorzystany
220
pobyt
położonych
powołując
Celem zasygnalizowania
skał
Bruśnie
kamieniarskich
różnorodnych
Jeśli c h o d z i o interesujący
ki
skał, w y g l ą d e m
Dość w s p o m n i e ć , iż już w
Schneidra
to
tych
s k i c h i żarnowych.
problematyki.
żmudnych
ną
w
de,
R o l ę drugorzędną,
o
charakterze
uzupełniającym,
mają d a n e , które w y n o t o w a ł e m z t z w . T e k
Schneidra.
cyklopedii
szczyty
jak je t a m nazywano
24
podarczy,
atmosferycznych
najwyższe
przez
mów
13
1713 ,
1839 .
c) r e j e s t r y g o s p o d a r c z e z 1714 r .
i
Odkryty
i 1765 ,
,
czynników
tworząc
toczem m . i n . w K r a k o w s k i e m i na Podolu
skąd poszła
z lat: 1 7 1 0 1 7 1 2
działanie
wszędzie,
zbli
nia
Podstawową
leżą
i naj-
Roz
roby
dziejów
te
żone do p i a s k o w c ó w p i ń c z o w s k i c h , w y s t ę p u j ą p o z a
naj
przejrzałem
Skały
niekiedy
zbyt
zapotrzebowania.
Należy
nej
z
na
aby
d o w l a n y c h m ó g ł być o c z y w i ś c i e stamtąd w y w o ż o n y , a l e
liczyć
pokłady
naj
kwarcowym,
Starego,
wsie
leżały
co n i e w ą t p l i w i e m a t u swoją
obok
wymowę.
O o s i e d l e n i u się W o ł o c h ó w n a t e r e n i e B r u s n a ś w i a d
czą
dane
nionych
podane
w
niej
1565 r . W ś r ó d
wymie
k m i e c i f i g u r u j e m . i n . „Wlassin
w
lustracji
z
Olech-
nowicz",
a
Woloszow"
Być
zagrodnikami
byli
też
Vollosch"
i
„Wassil
.
43
m o ż e , iż
B r u s n o istniało
rządziło
już
przed
przybyciem
a po ich
Wołochów
i
się
prawem
ruskim,
osiedleniu
się t a m p r a w o
wołoskie
rozciągnięte
n a całą w i e ś . P r o b l e m t e n j e d n a k w y m a g a
W
osadników
maci)
kolonia
Stare
dań i dociekań. I s t o t n y j e d n a k j e s t d l a nas f a k t , iż w e
Kapuściński
1818 r.57.
oznacza
to wcale,
to
ludność
być
wała
teren
t z w . p r a w a wołoskiego.
że m u s i e l i t o być Wołosi, ale
ukraińska,
Podkarpacia,
kolonizacji
wołoskiej,
docierając
nawet
która
a
wcześniej
następnie,
przesunęła
się
na teren ziemi
mogła
zamieszki
w
czasie
dalej
na
tzw.
północ,
chełmskiej.
t e n u s i l n i e t u podkreślam
z tego
badania
wykazują,
położonych
obszarze
że
Środkowego
we
wsiach
Roztocza,
a
rządzących
wem
w o ł o s k i m , dość w c z e ś n i e przystąpiono
tacji
miejscowych
pokładów
n p . w r o k u 1571 w
skie, a w
Werchracie
czas w a p n o
Nie
44
w
do
kilku
piecach
iż z a k r o j o n a
pokładów
nych
związana
jest z t z w . o s a d n i c t w e m
zagadnienie
niezmiernie
opracowania
ważne,
że j e s t
niepomiernich
dziesziączi
kilka
t o „dziedzina
I
wszy
kmieczi
(iako
ony
ich na
c z i n s z u żadnego
dalej
szowią)
iednym
dorocznego
szu
albo
robocizny
dworziscz
Wśród
czynszu
45
kości
у
eksploatacji
lustracja
z
1565
г.,
w
bogactwa
Brusna
której
Sta
czytamy:
„ T h a m z e i e s t h g o r a , w k t o r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e łaSFG)
kamień
myą
a
mistrzów,
ktorzi
dziesiąthi, k t o r i c h
syedm,
sescz,
sescz"
tich
tho
5e
kazdi
sie n a r o k d o s t a w a
nataniey
uczini
zlotich
suma
stosunkowo
szaczuiącz
citra
za
szesczdziesiąth у
vel
grziwien
siedm
i gr
.
Jest
Była
ono
akcentowali
w
skład
dóbr
Lustracja z roku
w
niej:
iesth
to
lustratorzy
duża,
co
podsumowując
wyraźnie
dochody
z
za
tej
„Suma
wsithkich pozitkow
z Brusna
na then
c z i n i z l o t i c h szesczdziesiąth у sescz у g r sescz,
czas
d[enarow]
sescz. A a za k a m i e n i e m l i n s k i e u c z i n i z l o t i c h szesczdzie
siąth у s i e d m i g r sescz" .
60
niemało,
na
ktorich
n i e dawayą, t h i l k o
podim-
siedzy,
II.
2. Krzyż
kamienny,
1836 r „
Bełżec.
steri a nowego czin
s
lich
lustracji
ze
dziesiączi
kmieci
jednak
„ratione posług"
ogrodi"
o
wów
ktorich
w
13 z a g r o d n i k ó w ,
„rolie
wzmiankę
był kamień, n a t e r e n i e
iesth
wapien
46
znajduje
o d płacenia
.
P o z a k m i e c i a m i l u s t r a c j a z 1565 r . w y m i e n i a
tej w s i
chło
— uwaga
s
kniasźik", k t ó r y
był z w o l n i o n y
wsiach,
u c z c i l i u f u n d o w a n i e m dużego, k a
.
wymienionych
„Iwan
innych okolicznych
galicyj
1848. F a k t
kamyenie
na
dawayą
po g r z i w n i e "
się r ó w n i e ż
naturalnego, j a k i m
wymaga
dworzisczach,
nego s kasdego po g r trzidziesczi
roku
łamią
w i e l k a , mając[a] r o i
dworzisczu
chłopów
w
wsi:
czytamy
osiadlich
dziejach
października
t r z e y , dawaią do z a m k u ( l u b a c z o w s k i e g o
monograficznego.
dosycz".
27
wsie
nabył
.
Najwcześniejszą
podaje
w
Deutschbach
dniu
pańszczyzny
jak w
58
kolonię
licytacji w
zniesienie
wołoskim.
2. poł. X V I w . B r u s n o w c h o d z i ł o
1565 p o d a j e ,
Galicji
oraz
młyń
n a szerszą
skał
ale
królewskich s t a r o s t w a lubaczowskiego.
po
tak
dóbr k a m e r a l n y c h w
1839
.
z B r u s n a Starego
rego
której
refor
roku
i Nowe
krzyża
założona została
to k a t o l i c y i
w
wydarzeniem
było
ten, podobnie
pi
ultra
tamtejszych
thei
I
.
wykluczone,
„W
pra
wypalano
zatem
W
na
eksploa
wyrabiano kamienie
eksploatacja
odrębnego
się
wapiennych.
skalę
to
jest
skał
Lubyczy
względu,
5e
podczas
Ważnym
skich
miennego
Moment
iż
w
Nie
w
5 S
Podczas l i k w i d a c j i
Brusno
wsi
tej mieszkali osadnicy
niemieckich (byli
Deutschbach ,
było 19 d o m ó w
zostało
dalszych ba
1785 r . n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o
przez
którzy
oraz
mieli
siedmiu
jeszcze
różnej
wiel
komorników .
4 7
L u s t r a t o r z y w r o k u 1662 z a n o t o w a l i :
„W
tey w s i (chodzi
lustratione
skiey
anni
uwaga
SFG)
Woli
iuxta
Brusien-
było ł a n ó w n [ u m e ] r o 3 0 2 " .
48
Wraz
nianej
z
rozwojem
na terenie
też m i ę d z y
broniąc
roku
o Brusno —
1616, t o i e s t B r u s n i e у
gospodarki
starostwa
innymi
folwarczno-pańszczyź-
lubaczowskiego
i powinności
się p r z e d
chłopów
niesprawiedliwością
1621 o m a n d a t k r ó l e w s k i , w
zakazywał
przemocy
z racji
W
starościnie
wobec
Barbarze
poddanych
naruszania i c h p r a w
1629 r . B r u s n o
tej
ucierpiało
wskutek na
ków
(pozostało
104) .
uległo w ó w c z a s
W
lustracji
z 1662 r . z a n o t o w a n o
geograficzny...,
1664 p o d a j e ,
starostwo
31 b u d y n
50
nia w tej w s i spowodowane
baczowskiego
stosowania
wynikającej
Tatarów.
z roku
krupeckie
powołując
że p o odłączeniu
Brusna
52
i
poważne
zniszcze
w okresie wojen X V I I w .
Krupca
się
na
pierwszym
rozbiorze
włączyły
.
od starostwa l u
utworzono
niegrodowe
W X V I I w . o b o k B r u s n a , z w a n e g o odtąd S t a r e ,
Po
5 1
lustrację
.
stała n o w a w i e ś , B r u s n o N o w e
austriackie
w
wsi,
jazdu
Słownik
się
.
znacznie
Zniszczeniu
wystarali
którym Z y g m u n t I I I
Płazinie
z
49
zwiększano
z Brusna. Ci
.Brusno
5 3
pow
.
Rzeczypospolitej
Stare
do
władze
lubaczowskich
dóbr k a m e r a l n y c h ,
54
221
Z f a k t u t e g o w ł a d z e starośeieńskie p o t r a f i ł y
no wyciągnąć
tacja
należyte w n i o s k i . Dalsza
k a m i e n i na terenie
w
XVII
w.
w
lustracji
na
z
skutek
tej
w s i została
wojen,
1662 г.:
co
„Górników
teraz
60 z ł " « .
Podkreślić
t u należy
fakt,
iż w
powinności
—
górnicy
piła
zmiana
kamieni
z
młyńskich,
następnego
niewiele,
międzyczasie
nie
płacili
czynsz.
wskazują
już
Dane
źródłowe
władze
z samodzielnego
a
miejscowemu
k t ó r e t e n s t a n relacjonują
już
n a t o , że
prawo
t y m bogactwem
nastą
oddawali
wania
na
eksploatację
arendarzowi. A
oto
„Góra
arendarza
należy
do
za
(„Góra
Kamienna
W
regestrach
że a r e n d a
kontraktem
gospodarczych
bruśnieńska
z roku
osobnym
i hucińska
puszczona") .
1714 w y k a z a n o ,
miała w
64
t y m roku
Kamien
n e j m i a ł o być 300 z ł .
Na
inwentarzu z roku
у
1739 p o d a n o
o
bruśnieńskiej
Wieś
Brusno
z
arendą
z
powinnościami
[i]
robociznami,
prócz
trzyletnim k o n t r a k t e m starozakonnemu
Mar
wszelkiemi
browarnią
k o w i I r z s z o w i c z o w i , w r a z z Hutą w possessyą
za s u m ę " 366 zł 20 g r
Inwentarze
.
1741 odnośnie
poddzierżawiania
do i n t e r e s u
Kamiennej
„Góra
Kamienna
niej
arendy
inwentarze
do
stay
dwoie"
brusięskiey,
z roku
arendy
gdzie
brusienskiey
mająca
ss
„Góra
gdzie
ka
i e s t stay
W
to
sporu
niej
arendy
dwoie"
lustracji
ta
69
za
W
[należyj,
gdzie
młyńskie
do
kamienie
wyra
kontraktu,
ktorey
1-mo.
samym
Wolne
dobywanie
m i e n i młyńskich w górze do B r u s n a należącey"
jeszcze
ostatnia
notatka
tycząca
wynotowana
z
70
ka
.
interesującego
inwentarza
z
roku
„Góra
biaią,
Kamienna,
do
arendy
iest stay d w o i e "
gdzie
młyńskie
brusienskiey
n
у
do
kamienie
wyra
kontraktu,
którey
.
na
inwentarzu z roku
X X I I , ciekawy
z
W
1839 z n a j d u j e
„Opis w y d o b y c i a
Górę
wysuwali
jednak
najlepszym
Kamienna
były one
dowodem,
dużą
z l a t 1757 i
Starych"
1765 r.
7 7
.
(„Niwa
że
1758 w y m i e n i a n a
jest
Podobnie
też
na
podają
Starych
Górach")
najwcześniej
wapien
1839 p o d a n o
już, że
kamienie
„pod Mielniczą
Górą" .
że
natomiast
w
był
8 0
tymże
inwentarzu
Miel
to teren
porośnięty
lasem
określana
jako
pole
orne
Schneider,
na
tere
Górę
jako
Mielniczą
renie
orne
i
początek
Mielniczej
wsi,
około
być
jeńcami
niarze
nazwy
miejscowe
Górę
jako
t e j o k a z j i należy o d n o t o w a ć
eksploatacji
Góry
wiązała
8 4
eksploatować
S 3
f a k t , iż
z
miejscowa
na te
przybyciem
do
W ł o c h ó w , którzy
a u s t r i a c k i m i . Wcześniej
mieli
pastwisko .
skał w a p i e n n y c h
150 l a t t e m u , t r z e c h
tylko
w a n i a i obróbki t a m t e j s z y c h
Ile
w
miejscowi
„poluchy",
się, p o d n u m e
kamienia
wapien
rokiem
się w
nych
lesie w s i B r u s n a
kamie
a
dopiero
opowiedzenia
miejscowych
lasach
Brusna
wypala
wapna.
Starego
się
także,
w
m i e y s c u p o d Mielniczą Górą k a m i e n i e młyńskie, któ
re
co r o k k i l k a
wydobyć
spieniężyć m o ż n a "
n
.
i z łatwością p o 8 zł. reńsk.
85
poparciem
przez
tradycję.
j e d n a k szerszego u d o
dociekań. W
żadnym
jednak
zbyt
dowolnie
interpretować
da
przez
tradycję,
gdyż
za
wówczas
.
Ciekawy
czynając
wydobywa
stopniu
rycznego
wane
W
przekazanych
dociec.
dopiero p o d
wymuro
trzymaiące,
d o 2000 k o r c y
jakimś
przekazanych
i głębszych
n i e można
tej chwili
t e j góry
t r a c a się z p o l a w i d z e n i a w ł a ś c i w y o b r a z p r o c e s u h i s t o
150 do 200 k o r c y
się r o c z n i e
w
wydoby
murowane
z k a m i e n i a po
ludzi
być
danych
Sprawa owych Włochów w y m a g a
podano:
celu t r z y piece
źródłach n a z w y
1839 m o ż e
autentyczności
tej
mieli
skał.
t y m prawdy, trudno m i w
Starego
i według
po
określa t e ż m . i n . K a m i e n n ą
pole
wymieniając
d z i się k a m i e ń w a p i e n n y
jakim
Góra
o
nie B r u s n a Starego,
wypadku
się w a p n o , w
7 8
skały
81
tam
kumentowania
wypala
góra
gospo
o p o w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1072 s ą ż n i . K a m i e n n a
znacho-
i w
zatem
wartość
eksploatowano
wcześniej
podano,
p o roż
lasach B r u s n a Starego
uwagi
t y m , że
Bruśnieńskiej
Ponieważ
wówczas
inwentarzu z roku
i H u t y Starey
„a) W
222
z
7 e
jest
Górach
n y c h m i e j s c a c h a o s o b l i w i e p o d Wapielną Górą
MK
Woli
ciekawe
związku
ne.
Pojawienie
nego i k a m i e n i młyńskich", w którym
b)
w
„ T a l i a n y " m i e l i i c h zapoznać z n o w ą techniką
1769:
W
lustratorzy
S t a r e G ó r y , t o być m o ż e m i e j s c e , g d z i e
Przy
takowe:
tymże
lustracji
82
.
w
w
w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1360 s ą ż n i .
zaznaczono:
brusienskiey,
t u problemu,
została
której
Pierwsza
7 9
jest
spisanej
są
danych.
1 z 1769 ( „ N i w k i n a S t a r y c h G ó r a c h " ) .
tradycja
adiancta
sporo
źródłach
do
i spełzły n a n i c z y m .
już
inwentarzach
„Niwka
commoda
rem
ten jednak
niczą
kontraktem
skał
darczą.
„ A r e n d a w t e y w s i za s u m m e 1400 zł idąca,
I
dzierżawcy
kamienie
wyra
w
odnośnie
wynikł
swe pretensje.
przedstawiała
podano:
nas
jaki
całkowicie bezpodstawne
roku
et
zanotowali
młyńskie w y d o b y w a n o
.
Kamienna,
do
Najwcześniej
zanotowana
1758 i d e n t y c z n i e
1757 i
młyńskie
i n w e n t a r z u z 1765 r .
biaią,
wzmianka
Wymieniając
biaią,
eksploatacji
Starego.
Góra,
wcześniej
na terenie B r u s n a Starego
do
Kamienna,
miejsce
Kamienna
już
temat
wobec
•podają:
W
jest
spadkobiercy
5?
„Góra
też
Brusna
z 1565 r . z a z n a c z o n o t y l k o , że była t a m
Wówczas
na
m i e n i e w y r a b i a i ą młyńskie, za k o n t r a k t e m , s t a y 2 " m a .
Podobnie
7 4
na t y m terenie.
z 1662 r .
Góry
jednobrzmiąco:
przy
i Ma-
7 3
k t ó r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e " łamano, n i e p o d a
imventairze
z l a t 1740 i
nas t u s p r a w y
podają
ss
puszczona
wręcz
się n a
1792 (leżały koło Ż ó ł k w i ) , iż była o n a
przytoczyliśmy
0
miejsco
z r o k u 1765 (star. ś w i e r z e c k i e )
zasługuje
lustracji
Fakt
„Notandum.
jącej
uwagę
Góry
opierając
wówczas stosowana
wymieniana
arendzie:
czynszów,
Kamiennej
można,
w a p i e n n y c h na terenie
W
Starego.
G ó r a leżała n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o ,
6 5
W
z roku
powszechnie
m
dać 708 zł d o c h o d u , w t y m z s a m e j t y l k o G ó r y
przypuszczać
kładach z P o l a n y
gierowa
dwór
pokładów
n i e była czymś w y j ą t k o w y m ,
7 5
w i n w e n t a r z a c h z 1712 i 1713 r .
osobnym
poddzierżawiania
odwrotnie,
n a t o , że
eksploatacją
jąc j e d n a k bliżej j e j n a z w y .
kontraktem" 4
zanotowano
wskazują
p r z e z starostów l u b a c z o w s k i c h w X V I I I w .
arendarzowi
„góra, w
z 1710 r . p o d a n o :
Podobnie
praktyka
dane,
dokładniej:
niezbicie
zainteresowany
Stosowana
gospodaro
jego
W inwentarzu gospodarczym
Kamienna
daią
dane
był
skał w a p i e n n y c h n a t e r e n i e B r u s n a
podkreślono
starośeieńskie z r e z y g n o w a ł y
poddzierżawiały
Przytoczone
żywotnie
wemu
a
stulecia
pew
eksploa
zahamowana
usilnie
i e d n a k ogółem
na
jednak
rzach,
do
odnotowania
od X V I w., mówiąc
nazywają
jakieś s p e c y f i c z n e
ich
jest
iż
źródła,
górnikami.
Nie
było
po
kamienia
to
jednak
określenie, w y s t ę p u j ą c e t y l k o w B r u ś -
n i e S t a r y m , ale o d w r o t n i e , należy
wówczas
fakt,
o tamtejszych
charakter powszechny
sądzić, że m i a ł o o n o
na terenie
całej
Polski-
Przemawiają
za
t y m dane
pochodzące
z różnych
czące
miejscowości
kilku
Czerwonej
w.,
b) n a ć w i e r c i
hrabcowej
archiwalnych, a ty
1) 6 z a g o n ó w
„Roman Hrabec
źródłowe
materiałów
z
położonych
XVI—XIX
na
terenie
Rusi
zatem
2) 6 z a g o n ó w
górników
materiały
źródłowe
w
C h e ł m i e (1565 г . ) , L e s z c z y n i e , należącej d o k r e s u k l i m 8 6
kowskiego,
(1641
do
leżącej
na
r.) w, P o l a n i e
starostwa
terenie
bieckiego
należącym
8 8
drohowiskiego
Ż ó ł k w i (1776 r . )
Mówiąc
powiatu
(1765 r . ) , R o z w a d o w i e ,
o
9 0
(1765 r . ) ,
8 9
W
trzech
z
którzy
dano w
niej znacznie
kolejno
Steczko .
słowo
po
„hornyk"
93
tam
dlatego
chyba
Byli
dwaj
to
Sawka
imieniu
i
nie
górnik
wyro
i
oraz
z nich
iwaszkowej
za
czyn[szownik]",
czynszu
tyle
miał też 6 z a g o n ó w
czy[nszownik]",
co
Chmiel
mający
też
„Ilko
2
konie
czynszu,
górnik
miał
znowu
czy[nszownik]",
6 zagonów
który
płacił
e) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w
„Paweł
górnik
czyfnszownik]",
n i e i płacił c z y n s z u
f) n a ć w i e r c i h r a b c o w e j
bec
i
górnik
czynszowlnik]",
płacił c z y n s z u
Inwentarz
pola
„Ilko
z
Hrycow
roku
b)
na
półłanku
2 ko
Hra
który
konie
9 4
też
posiadał
2
.
1769 p o d a j e ,
górnik
w ó w c z a s 32 zł i 5 g r
był
posiadał
6 zagonów miał „Hryc
32 zł i 5 g r
zaś
który
32 zł i 5 g r ,
a) n a ć w i e r c i i w a s z k o w e j
napi
górnik
płacił
c z y n s z u 21 zł i 23 g r ,
wy
na
temat
dostarczają
o nich
dane
w
obsiewali pola
zamożności
inwentarze
trakcie
bruś
z
1765
że:
posiadał m . i n . 6 z a g o n ó w
czy[nszownik]",
który
płacił
czynszu,
prymieńskim
miał
też
6
zagonów
czynszowe w
Bruśnie
'
górnik, c z y [ n s z o w n i k ] " ,
10 zł 26 g r i 14г
szeląga,
11. 3. Krzyże
któ
„Pawło
g ó r n i k " , k t ó r y posiadał 2 k o n i e i płacił
czyn
szu 32 zł i 5 g r ,
d)
na
Hrycow
a) n a ć w i e r c i f i l i p o w s k i e j miał m . i n . w ó w c z a s 3 z a
Ochab
1 dzień s z a r w a r k u odrabiał, a c z y n s z u płacił 29 g r ,
Wasylkow
W i n w e n t a r z u z 1765 r . p o d a n o , ż e :
„Roman
i
c) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w
wymieniania
Starym.
r y płacił c z y n s z u
konie
płacący 32 zł i 5 g r
„Dmiter
zwrócono
kmiecie,
Steczko
każdego
po
l u b „ h o r n i k " , co o z n a c z a , że
danych
p o d d a n y c h , którzy
pola
i
2
„ D m i t e r C h m i e l " , k t ó r y robił 1 dzień p i e s z o n a pańskim
górników
1769 r . P o d a n o
gony
c) n a ć w i e r c i
wówczas
ich jednak
.
Interesujących
i
sobie,
Przy
9 J
on górnikiem
nieńskich
i
na nie uwagi.
mienieni
się
Imiona
owych
wcześniej, n i m napisano o
k a m i e n i młyńskich
grodnik
imiennie
zajmowali
młyńskich.
„Semko Hrabec
też
czyn[szownik]",
32 zł i 5 g r ,
Hrabec,
Hrycow
światło n a i c h p o
1565 r . w y m i e n i o n o
„mistrzów",
dotychczas
Roman
Wasylkow
kamieni
sano
jak
społeczną.
wyrobem
bie
czy,
o g ó r n i k a c h , c e l o w e będzie u k a z a n i e i c h
lustracji
i
posiadał
d) n a półłanku p r y m i e ń s k i m
kamieniarzach,
uposażenia, co z k o l e i r z u c i p e w n e
zycję
koło
który
i w W e r c h r a c i e (1844 r.) »>.
bruśnieńskich
źródła podają,
Glińsku
górnik
który posiadał 2 k o n i e i płacił c z y n s z u
i Małopolski.
Wymieniają
miał:
niwie
iwachowej
miał
n i e i płacił c z y n s z u 21 zł 8 g r i 3V2
Z przytoczonych powyżej
1765 było
na cmentarzu,
3
staja
pola
„Iwan
g ó r n i k c z y f n s z o w n i k ] " , k t ó r y też posiadał 2 k o
w
Bruśnie
szeląga ° .
5
d a n y c h w y n i k a , że w
Starym
co n a j m n i e j
roku
7 górników,
Lubaczów.
223
co o c z y w i ś c i e j e s t już cyfrą s t o s u n k o w o dość dużą. P i ę
kamieni
ciu
ostateczny
i
spośród
w
nich
ostatnich
były
miało
ma identyczne
które, z a p e w n e j a k
i s t n i e n i a tego
ośrodka,
wprost
kroku
potrzeb
jeszcze f a k t , iż t r z e c h
górników
na każdym
jest
96
łączyć
koni,
dziesięcioleciach
i m i wówczas
ne . Interesujący
ich
parę
p r z e z w i s k a , co w s k a z u j e
więzy
rodzinne.
Być
n a t o , że
może,
iż
mogły
wymieniany
że umiejętności
Piece, w
nia"
p o d uwagę
fakt,
tym
obróbki k a m i e n i a w ó w c z a s już też
były
9T
.
Świadczy
dziedzi
wśród
mieszkańców
Brusna
i
czenia
tych
j e s t w i a d o m o ś ć , że już w
roku
nie podano
n i e m a t o już d l a nas i s t o t n e g o
słowa
„górnik",
znaczenia.
stwierdzić, że t r a d y c j e obróbki k a m i e n i a w
skiego
były
aż
do ostatniego
Dość
ale
jednak
tej rodzinie
o k r e s u i s t n i e n i a bruśnień-
Członkowie tej r o d z i n y m i e s z k a l i razem
C h m i e l e , gdzie znajdowały
n a przysiół
się t e n a j t w a r d
sze skały, z k t ó r y c h w y r a b i a l i k a m i e n i e m ł y ń s k i e i ż a r
nowe.
Głęboką
źródłowo
zatem
wymowę
udokumentować
kamieniarskiej
gólnie
w
z wyrobem
Przytoczone
A
rodzinie
ma
wcześniej
fakt,
iż
daje
i s t n i e n i e t a k długiej
Chmielów,
k a m i e n i młyńskich
o t y m , że bruśnieńscy
oto dane
a) „ D w ó r
wykorzy
Poza
n a t o , że z k a
Bruśnie S t a r y m d w o r s k i e b u
oraz
źródłowe
piece
ogrzewalne
na ten temat:
czyli dom mieszkalny
wyprowadzonym,
„ieden piec
mienny
wał
murowany, pod da
materiały
górnicy
tradycji
związanej
i
się
szcze
żarnowych.
mówią
zajmowali
się
jedynie
wyrobem
o i e d n y m piętrze". W n i m , w pokoju...
kamienny", a w
ogrzewalny,
się.
Dalej
d r u g i m zaś też
kominek
podano:
i piec
„...które
„piec k a
piekarski"
pokoje
znajdo
ieden
piec
k a m i e n n y o g r z e w a " . N a piętrze t e g o b u d y n k u , w p o k o j u
był
ośrodka.
ku zwanym
materiał
chem g o n t o w y m , z i e d n y m k o m i n e m głównym nad dach
T r u d n o m i w t e j c h w i l i dociec, d l a c z e g o w r o k u 1769
żywe
mieszkalne
wapno.
piekarskie.
1765 g ó r n i k i e m
był D y m i t r C h m i e l .
występował
z kamie
z tegoż i n w e n t a r z a wskazują
przykładem
Starego
przezwisku
dane
jednak
Ciekawym
to
„murowane
miejscowy
też w
założyć, że b y l i
był
obiektów przemysłowych.
i gospodarcze
Hrabca.
jego
t o , że
też n a b u d o w ę
dynki
Hryca
przy
k t ó r y c h go p a l o n o , b y ł y
mienia zbudowano
można
że
skał.
na terenie B r u s n a Starego
synowie
dziedziczone,
umiejętności
lesie
to
chyba
to jednak,
tamtejszych
kamień w a p i e n n y , z którego wówczas w y p a l a n o
Hrycow
Biorąc
oznacza
N a p o d s t a w i e d a n y c h z i n w e n t a r z a z 1839 r . w i a d o m o
stywano
braćmi.
Nie
cel eksploatacji
n a m , że w
t a k w r o k u 1765, j a k i w 1769, I l k o H r y c o w , j a k i I w a n
(1769 r.) b y l i
młyńskich.
też
b)
„piec
ogrzewalny
„Stajnia,
wozownia
c) W
kamienny",
i
„ w a p n e m n a r z u c o n a [a] p i e c
d) i z n o w u
e)
kurnik
„piec
„Gorzelnia
t r o " . T a m też w
k a m i e n n y " zaś w
kamienny" wymienia
murowana
z
kamienia
(?),
„Wołownia
g) „ O b o r a
inwentarz!...
uwaga
pię
ogrzewalny"
i piekarski kamienny",
z k a m i e n i a m u r o w a n a " też
[również —
była
izbie,
n a iedno
izbie był „piec k o m i e n n y
a w d r u g i e j zaś „ p i e c o g r z e w a l n y
f)
murowane"
j e d n y m z budynków f o l w a r c z n y c h powała
była,
SFG] z kamienia m u
rowana",
cmentarzu,
Horyniec.
5
224
I
N a k o n i e c zacytuję t u f r a g m e n t l i s t u
„Przy
Krasuskiego:
sposobności l u s t r a c j i l a s ó w d w o r s k i c h w B r u ś -
n i e N o w e m w d n i u 11 b m . p r z y d y b a n o m o g i ł ę a n a n i e j
stary
i
krzyż k a m i e n n y
z nieczytelnym
polskim
napisem
datą z r . 1654 l u b 1664" i ° .
2
Jest
danymi
to ciekawa
może
tworzenia
ośrodku
notatka i w
być interesującym
historii
artystycznej
zestawieniu
z
innymi
przyczynkiem
do o d
obróbki
kamienia
w
bruśnieńskim.
PRZYPISY
1 K. Wolski,
Z badań nad kamieniarstwem
ludo
wym
na Roztoczu,
„Rocznik M u z e u m
Etnograficznego
w K r a k o w i e " , t . I , 1966, s. 113—127.
2 S. L e w , Ludowy
ośrodek
kamieniarski
w
Bruśnie
pow.
Lubaczów,
„Rocznik P r z e m y s k i " ,
t . X I , 1967,
s. 193—226.
3 K . W o l s k i , o p . c i t . , s. 114.
4 S p r a w a d a t o w a n i a tejże l u s t r a c j i w y m a g a j e d n a k
p e w n e g o wyjaśnienia. Otóż K . W o l s k i p o w o ł u j ą c się n a
nią określa ją j a k o z r o k u
1564/5
( o p . c i t . , s. 117),
a S. L e w korzystając z z a w a r t y c h w n i e j d a n y c h d a t u j e
j e j a k o z 1564 — 1565 r . ( o p . c i t . , s. 193). P r o b l e m t k w i
w t y m , że o p u b l i k o w a n e p r z e z M i c h a ł a
Kruszewskiego
lustracje
królewszczyzn
położonych n a t e r e n i e R u s i
C z e r w o n e j (Zereła
do istorii
Ukrainy
— Rusy
— dalej
c y t . : Zereła...
— t . I - I I I , w y d . Mychajło Hruszewśkyj,
L w ó w 1895 — 1900) n i e są odrębnie d a t o w a n e . I c h s p o
rządzenie poprzedziła uchwała s e j m o w a z r o k u 1562/3,
mocą której p o s t a n o w i o n o j e p r z e p r o w a d z i ć . N a s e j m i e
w r o k u 1563/4 z a t w i e r d z o n o ją i w y b r a n o komisję, która
o d r o k u 1564 rozpoczęła swą pracę. Sporządzanie l u
s t r a c j i t r w a ł o aż d o r o k u 1566; stąd różne d a t y ( M . H r u
s z e w ś k y j , [ W s t ę p ] w Zereia..., it. I , s. I I — I I I ) . B y j e d
n a k ujednolicić i c h d a t o w a n i e , p r z y j ę ł o się określać j e
j a k o z 1565 r .
7
6
h) „Stodoła i s p i k l e r z z k a m i e n i a
i)
„Za Bródkami"
noma",
a obok
n a " . W izbie
nem
9 8
był „dom
zaś stała
tejże
tynkowana
d l a eko
kamienna
murowa
„karczma
karczmy
(...), p i e c
murowane",
mieszkalny
„powała
wałkowana,
wap
ogrzewalny
i piekarski k a
zwanym"
była
mienny",
j)
i
„Na f o l w a r k u
mieszkanie
uwaga
Niwy
d l a leśniczego
SFG] z kamienia
mianym, z dwoma
murowana,
[była — u w a g a
ogrzewalny
„karczma
[która b y ł a
p o d dachem
k o m i n a m i n a d dach
m i " . Tamże „powała
r z u c a n a (...), p i e c
z wozownią
—
sło
wyprowadzony
SFG] wapnem na
i piekarski kamienny, t u
dzież
kominek
do gotowania",
nicy
m u r o w a n e j , sklepionej". W izbie
a dalej
drzwi
„do p i w
„mieszkalnej d l a
l e ś n i c z e g o " b y ł „piec o g r z e w a l n y
i piekarski kamienny",
a
i[była
„powała
wałkowana
wapnem
—
uwaga SFG]
tynkowana",
k)
„Stodoła
[ w tymże, w s p o m n i a n y m
w a r k u — uwaga
murowana
SFG] z dwoma
powyżej
fol
szpiklerzami naroznemi
z kamienia p o d dachem
słomianym",
1) „ O b o r a [tamże — u w a g a S F G ] za s t a j n i a m i k a m i e
niem
Na
murowana, p o d dachem
szczególną
wymienione
uwagę
słomianym"
zasługuje
W
była".
że
wszystkie,
w tymże i n w e n t a r z u piece o g r z e w a l n e
z kamienia. T o n i e był w y p a d e k
spotykany
fakt,
wówczas
poprzednim
były
o d o s o b n i o n y , a l e często
na t y m terenie
1 0
°.
stuleciu n a terenie
starostwa
luba
c z o w s k i e g o n i e było p r a w i e k a r c z m y , będącej
własnością
d w o r u , w której b y n i e było pieca
kaflowego
ш
lat
budynku
później
stały
w
reprezentacyjnym
piece
kamienne.
Problem
to c i e k a w y
i zasługuje
n a uwagę
, a w sto
dworskim
badaczy.
225
5 A . G i l e w i c z , Sprawozdanie
z działalności
Oddziału
Polskiego
Towarzystwa
Historycznego
w Przemyślu
[w:]
Sprawozdania
z posiedzeń
naukowych
oraz
działalności
Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk
i innych
towarzystw
na
ukowych
i kulturalnych
miasta
Przemyśla,
Przemyśl
1965, s. 118.
6 S. F . G a j e r s k i ,
Bruśnieński
rejon
kamieniarski
[ w ] Sprawozdania...,
s. 121 — 122.
7 Źródła
dziejowe,
t . X V I I I , cz. I I , Polska
XVI
wie
ku pod względem
geograficzno-statystycznym,
' t. V I I ,
cz. I I , Ziemie
ruskie.
Ruś Czerwona
opisana
przez
Alek
sandra
Jabłonowskiego,
W a r s z a w a 1903, s. 456.
8 K . K a d l e c , Valaei
a valasske
pravo
v zemich
slovanskych
a uherskych,
P r a h a 1916, s. 359.
9 M . H o r n , Rzemiosło
miejskie
województwa
beł
skiego
w pierwszej
połowie
XVII
wieku.
Zagadnienie
kryzysu
gospodarczego
Rzeczypospolitej
szlacheckiej
w
XVII
wieku,
„Zeszyty N a u k o w e Wyższej Szkoły P e d a
g o g i c z n e j w O p o l u " , S e r i a B : S t u d i a i R o z p r a w y , n r 14,
W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 5 1 .
10 Zarys
dziejów
górnictwa
na ziemiach
polskich,
p o d r e d . J . P a z d u r a , t . I , K a t o w i c e 1960.
11 L u s t r a c j a B r u s n a o p u b l i k o w a n a została w I I I t o
m i e Zereł...,
L w ó w 1900, s. 272—275.
12 A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h w W a r s z a w i e
( d a l e j c y t . : A G A D ) , r k p s n r A S K X L V I 125, L u s t r a c j a
w o j . bełskiego z 1662 г.; B i b l i o t e k a M u z e u m
Czarto
r y s k i c h w K r a k o w i e (dalej cyt.: B i b l . Czart.), r k p s n r
M T u z e u m ] N f a r o d o w e ] 139 (10756), L u s t r a c j a w o j e w ó d z
t w a bełskiego z 1662 r .
13 L w o w s k a P a ń s t w o w a N a u k o w a B i b l i o t e k a M i n i
sterstwa K u l t u r y U R S R w e L w o w i e (Lwiwśka Derżawna N a u k o w a Biblioteka M i n i s t e r s t w a K u l t u r y U R S R —
d a l e j c y t . : L P N B ) , z b i o r y Ossolińskich ( d a l e j c y t . : Oss.),
r k p s n r 2В35/Ш, L u s t r a t i o n e s b o n o r u m r e g u l i u m d l s t r i c t u s B e l z e n s i s de a n n o 1765.
'14 B i b l . C z a r t . , r k p s n r 4522 I V , I n w e n t a r z e s t a r o
s t w a l u b a c z o w s k i e g o z 1710 r .
15 T a m ż e , r k p s n r 4523 I V , I n w e n t a r z e
starostwa
l u b a c z o w s k i e g o z 1712 r .
16 T a m ż e , r k p s n r 4524 I V , I n w e n t a r z e
starostwa
l u b a c z o w s k i e g o z 1713 r .
17 N a u k o w a B i b l i o t e k a L w o w s k i e g o O r d e r u L e n i n a
Państwowego U n i w e r s y t e t u imienia I w a n a F r a n k i w e
L w o w i e (Naukowa Biblioteka Lwiwśkoho Ordena Lenina
Derżawnoho U n i w e r s y t e t u i m e n i I w a n a F r a n k a — dalej
cyt.: N B L P U ) , r k p s n r 633/III, I n w e n t a r z starostwa l u
b a c z o w s k i e g o z r o k u 1739.
18 N B L P U , r k p s n r 6 3 4 / I I I ,
Inwentarz
starostwa
l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1740.
19 N B L P U , r k p s n r 635/Ш, I n w e n t a r z
starostwa
l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1741.
20 L P N B , z b i o r y A l . C z o ł o w s k i e g o ( d a l e j c y t . : Czoł.),
r k p s n r 74/11,
Inwentarz
starostwa
lubaczowskiego
z 1757 r .
21 L P N B Czoł., r k p s n r 6 1 / I I , I n w e n t a r z s t a r o s t w a
lubaczowskiego
z 1758 r .
22 L P N B Czoł., r k p s n r 44/11, I n w e n t a r z s t a r o s t w a
lubaczowskiego
z 1765 r .
23 L P N B Czoł., r k p s n r 588/Ш, I n w e n t a r z s t a r o s t w a
lubaczowskiego
s p i s a n y 1769 r .
24 L P N B Czoł., r k p s n r 873/11,
Inwentarz
dóbr
B r u s n o Stare,
Brusno Nowe,
H u t a Stara i k o l o n i i
D e u t s c h b a c h z 1839 r .
25 B i b l . C z a r t . , r k p s n r E f w i d e n c j a ]
Wfewnętrzna]
148,
K l u c z oleszycki,
Sieniawa i star.
lubaczowskie,
R ó ż n e r e g e s t r y g o s p o d a r c z e z l a t 1698—1740. — M a t e
riały t e n i e są p a g i n o w a n e .
26 Ł.
Charewiczowa,
Niedoceniony
krajoznawca
lwowski
Antoni
Schneider,
L w ó w 193B; S.
Piskowyj
[Jarosław D a s z k e w y c z ] , Lwiwśki
„Теку"
A.
Sznejdera
jak istoryko-krajoznawcze
dżereło,
„Archiwy U k r a j i n y " ,
n r 4/72), K i j ó w 1965, s. 73—76.
27 A r c h i w u m M i a s t a K r a k o w a i W o j e w ó d z t w a K r a
k o w s k i e g o , Oddział n a W a w e l u (dalej c y t . : A M K W K ) ,
T e k i S c h n e i d r a n r 205 B r u s n .
28 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15 p o w i a t C i e s z a
nów — Czortków.
29 B i b l i o t e k a N a r o d o w a
w Warszawie (dalej cyt.:
B i b l . N a r . ) , r k p s n r I V 5546, K o r e s p o n d e n c j a
urzędowa
A l e k s a n d r a C z o ł o w s k i e g o j a k o с. k . k o n s e r w a t o r a w e
L w o w i e , t. I , k a r t a 70—71.
30 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205, W y c i n e k z g a
z e t y „ K r a j " z 23 m a j a 1871 г.; J . S i e m i r a d z k i ,
Roztocze
Lwowsko-Tomaszowskie,
„ Z i e m i a " , 1910, s. 147; M . W e -
226
I
b e r - K o z i ń s k a , Górnictwo
kamienne
[w:] Zar^s
dziejów
górnictwa
na ziemiach
polskich,
t . I , s. 180.
31 J . M a c h n i k , Studia
nad kulturą
ceramiki
sznuro
wej
w Małopolsce,
Wrocław — Warszawa — Kraków
1966, s. 69.
32 J . M a c h n i k i J . P o t o c k i , Badania
archeologiczne
w widłach Sanu i Tanwi
w r. 1956, „ S p r a w o z d a n i a A r
c h e o l o g i c z n e " , t . V , 1958, s. 255.
33 W z e s t a w i e n i u n a z w m i e j s c o w y c h z B r u s n a S t a
r e g o z a n o t o w a ł o n , że n a t e r e n i e łanu W y s o k i K a m i e ń
i P r z y k o p k a n a t r a f i o n o n a „ślady p o g a ń s t w a " ( L P N B ,
T e k i S c h n e i d r a n r В 15).
34 S a m u e l B o g u m i ł L i n d e s ł o w o „ b r u s " w y j a ś n i a
w t e n sposób, że j e s t t o k a m i e ń służący do o s t r z e n i a
l e m i e s z y , m i e c z y i t p . (S. B . L i n d e , Słownik
języka
pol
skiego,
L w ó w 1854, s. 117). W C i e s z a n o w i e (leży w płn.w s c h . części w o j . r z e s z o w s k i e g o ) i j e g o o k o l i c y w i ę k s z e
p ł y t y p i a s k o w c ó w , które służą d o o s t r z e n i a dłut, s i e k i e r
i t p . , n a z y w a j ą b r u s a m i . W Bruśnie S t a r y m n a t o m i a s t
przez pojęcie „brus" r o z u m i a n o większy b l o k s k a l n y ,
k t ó r y można b y ł o poddać obróbce.
35 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205.
36 Są t o g r u b e z i a r n a k w a r c u s p o j o n e s i l n i e w a
piennym spoiwem.
37 A G A D , r k p s n r A S K I 36, R e j e s t r y
poborowe
w o j . bełskiego z l a t 1507—1589, f o l . 111.
28 К . K a d l e c , o p . c i t . , s. 302.
39 [ E . A . K u r o p a t n i c k i ] , Geografia
albo
dokładne
opisanie
królestw
Galicyi
i Lodomeryi,
wyd. I I , Lwów
1858, s. 57; J . T . L u b o m i r s k i , Północno-wschodnie
wo
łoskie osady,
„ B i b l i o t e k a W a r s z a w s k a " , t. I V , W a r s z a w a
1855, s. 10; A . Ł u n i w , Lubycza
— Kniazi.
Pryczynky
do
istorii
sił wołoskoho
prawa
w Hałyczyni,
„Zapysky N a ukowoho Towarzystwa
i m . Szewczenka", t . C L , Prąci
istoryczno-fiłołohicznoji s e k c j i ,
L w ó w 1929, s. 9 3 — 9 4 ;
A . S t a d n i c k i , O wsiach
tak zwanych
wołoskich
na pół
nocnym
stoku
Karpat,
L w ó w 1848, s. 4 ; H . S t u p n i c k i ,
Galicja
pod względem
topograficzno-geograficzno-historycznym,
w y d . I I , L w ó w 1869, s. 70. P e w n e zastrzeżenia
co d o w i a r y g o d n o ś c i najwcześniejszego p r z y w i l e j u k n i a
ziów l u b y c k i c h wysuwał właściciel L u b y c z y K r ó l e w s k i e j
w X I X w . L u d w i k Zieliński, opierając s w ó j sąd n a t y m ,
że b r a k n a t e n t e m a t w z m i a n k i w n a j s t a r s z y c h A k t a c h
G r o d z k i c h Bełskich ( L P N B Czoł., r k p s n r 2 2 2 5 / I I I , M a
teriały h i s t o r y c z n e e t c . L u b y c z y K r ó l e w s k i e j z X X w . ,
s. 1).
40 A k t a G r o d z k i e i Z i e m s k i e , t . X I X , L w ó w 1906,
s. 439; P. D ą b k o w s k i ,
Podział
administracyjny
woje
wództwa
ruskiego
i bełskiego
w XV w.,
L w ó w 1939,
s. 2; J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 13.
41 J . Długosz, Roczniki
czyli
kroniki
sławnego
Kró
lestwa
Polskiego,
księga I — I I , W a r s z a w a 1961, s. 127;
K . K a d l e c , op. c i t . , s. 312.
42 A G A D , r k p s n r A S K I 36, f o l . I l l ' ; K . K a d l e c ,
op. c i t . , s. 309.
43 Zereła...,
t . I I I , s. 272.
44 J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 14.
45 Zereła..., t. I I I , s. 272.
46 T a m ż e .
47 T a m ż e .
48 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267'.
49 M . H o r n , Zaburzenia
wiejskie
w starostwie
lubaczowskim
w latach
1600 — 1648, „ R o c z n i k P r z e m y s k i " ,
t. I X , 1962, z. 2, s. 2 7 1 .
50 T e n ż e , Skutki
ekonomiczne
najazdów
tatarskich
z lat 1605 — 1633 na Ruś Czerwoną,
Wrocław — W a r
s z a w a — K r a k ó w 1964, s. 198.
51 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267 — 268.
52 Słownik
geograficzny
Królestwa
Polskiego
i in
nych
krajów
słowiańskich...,
t. I V ,
W a r s z a w a 1883,
s. 730.
53 M . H o r n , Zaburzenia
wiejskie
w y d . c y t . , s. 2 3 1 .
54 K . C z e m e r y ń s k i ,
O dobrach
koronnych
byłej
Rzeczypospolitej,
Lwów
1870, s. 267.
55 H . L e p u c k i , Działalność
kolonizacyjna
Marii
Te
resy
i Józefa I I w Galicji.
1772 — 1790, L w ó w 1938,
s. 163. W o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m n a z w ę tę
zamie
niono na Polanka Horyniecka.
56
LPNB
57
K . C z e m e r y ń s k i , o p . c i t . , s. 267.
Czoł., n r 873/11, s. 54.
58 S. [ F ] . G a j e r s k i , Gromadzenie
i
wykorzystywanie
materiałów
regionalnych
na lekcjach
historii
w
kla
sach
łączonych,
„ K l a s y Ł ą c z o n e " , n r 3 (41), W a r s z a w a
1965, s. 129.
59 2 e r e i a . . . , t I I I , s. 274.
60 T a m ż e .
61 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 268.
62 B i b l . C z a r t . , n r 4522 I V , f o l . 46'.
63 T a m ż e , n r 4523 I V , f o l . 54' i n r 4524 I V , f o l . 54.
64 C h o d z i t u o H u t ę Starą, która leżała o b o k B r u s
na S t a r e g o .
65 B i b l . C z a r t . , n r E W 14B.
66 N B L P U , n r 6 3 3 / I I I , f o l . 167', 2 0 5 ' .
67 T a m ż e , n r 6 3 4 / I I I , f o l . 73' ' i n r 6 3 5 / I I I , f o l . 83.
68 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 168 i n r 61/11, s. 17?.
69 T a m ż e , n r 44/11, s. 112.
70 L P N B Oss., n r 2 8 3 5 / I I I , s. 119.
71 L P N B Czoł., n r 58B/II, s. 123.
72 T a m ż e , n r 8 7 3 / I I I , s. 64.
73 „ G ó r a K a m i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 2500 z l .
G ó r a W a p i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 1300 z ł " . ( A G A D ,
A S K X L V I 27, f o l . 478').
74 „ A r e n d y k a r c z e m n e y d a w n i e y podług i n w e n t a r z a
sekwestracyjnego
było złp. 1700 — g d y i e d n a k p r z y
a k c i e t e r a z n i e y s z e y d e t a x a c y i odłączaiąc K a m i e n n ą G ó
r ę o d O k o p ó w p r z y ł ą c z y ł o się do K a m i e n n e j G ó r y a r e n
d y k a r c z e m n e j złp. 566 g [ r ] 20 zostaią, p r z e t o p r z y O k o
p i e a r e n d y k a r c z e m n e y złp. 1133 g [ r ] 10"... ( L P N B Czoł.,
r k p s n r 1 0 3 0 / I I I , I n w e n t a r z dóbr M a g i e r ó w z 1792 г.,
s. 12).
75 Zereła...,
t . I I I , s. 274.
76 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 302.
77 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 167' i n r 61/11, s. 173.
78 T a m ż e , n r 44/11, s. 111.
79 T a m ż e , n r 588/11, s. 1 2 1 .
80 T a m ż e , n r 873/11, s. 64.
81 T a m ż e , s. 56.
82 T a m ż e , s. 55.
83 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15.
84 Znajdujące
się t a m p o k ł a d y s k a l
wapiennych
dziś jeszcze są e k s p l o a t o w a n e . Są o n e p r z e w a ż n i e m i ę k
k i e i dają się ł a t w o obrabiać. P o z a t y m i
występują
t a m jeszcze m i e j s c a m i b l o k i skał t w a r d y c h , z których
d a w n i e j w y r a b i a n o k a m i e n i e młyńskie.
85 S. L e w
interpretując
dane
przekazane
przez
t r a d y c j e o o w y c h W ł o c h a c h próbuje związać j e z epoką
O d r o d z e n i a w P o l s c e (S. L e w , o p . c i t . , s. 194).
86 D o m n a przedmieściu
Chełma
miał
wówczas
m . i n . „ I a r m o s z G ó r n i k " (Zereła...,
t . I I I , s. 42).
87 „ G ó r n i c y j e ż e l i n i e chcą dawać n a k a ż d y r o k
c z y n s z u złotych 20 i j e d e n k a m i e ń n a p o t r z e b y jejmości
do m ł y n a w Ł u ż n e j , t e d y i m a d i e n i e w o l n o w i ę c e j
k a m i e n i a robić czasy w i e c z n e m i , p o d w i n ą j e g o m o ś c i
g r z y w i e n 3 0 " (Księga
sądowa
kresu
klimkowskiego,
1600—1762 o p r a c o w a ł i w y d a ł L u d w i k Ł y s i a k , „ S t a r o
dawne P r a w a Polskiego P o m n i k i " , Seria I I ,
Pomniki
Prawa
Polskiego
p o d r e d . A d a m a V e t u l a n i e g o . Dział I I ,
Prawo
wiejskie,
t o m I V , Wrocław — Warszawa
—
K r a k ó w 1965, s. 155).
88 L u s t r a t o r z y
wymieniwszy
poddanych
tej w s i
i i c h p o w i n n o ś c i z a n o t o w a l i : „ G ó r n i c y polańscy". N a
stępnie w y m i e n i l i i c h i m i e n n i e i w y k a z a l i w o d p o w i e d
n i c h r u b r y k a c h , j a k p o d a m t o poniżej w d o s ł o w n y m
b r z m i e n i u , j a k i e b y ł o i c h uposażenie ( l i c z b a k o n i , obszar
g r u n t ó w o r n y c h i łąk).
Koni
2
1
5
[Górnicy]
Morgi
tylko
ornego
Stogi
sianożęci
Fedko M i k i t o w
4
1
lacko Wołk
4
1
Kość M a n d z y n m a y s t e r
4
1
M o y s i e y Jędrucha
4
1
2
Wasyl Sobczyszyn
4
1
I w a n Łysy
4
1
Lesko M a n u l a k
4
l '
Wasyl Manulak
4
1
2
Michayło Słuchów
4
1
( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 478).
89 W ś r ó d p o d d a n y c h t e j w s i w y m i e n i o n y też j e s t
„Stefan
Górnik" ( A G A D , A S K X L V I
27, f o l . 516).
90 W ś r ó d p o d d a n y c h w y m i e n i e n i też z o s t a l i „ H i l k o
G ó r n i k " i „ S t e f a n G ó r n i k " ( L P N B Czoł., r k p s n r 928/11,
I n w e n t a r z dóbr Glińsko i W i n n i k i z 1776 г., s. 5).
91 W y m i e n i a j ą c
uposażenie c e r k w i w
Werchracie
p o d a n o : „ K o b y l e J e z i o r o podług p o m i a r u u r b a n i a l n e g o . . .
997 [sążni], l e c z t e za p o ż y c z o n e p i e n i ą d z e u ż y w a n e b y ł o ,
za p o w r o t e m zaś A n d r u c h B z d i e l c z y l i g ó r n i k t e r a z
u ż y w a " ( W o j e w ó d z k i e A r c h i w u m P a ń s t w o w e w Rzeszo-w i e z siedzibą w P r z e m y ś l u , A r c h i w u m B i s k u p s t w a
II.
8. Krzyż
na cmentarzu,
Lubaczów.
Greko-katolickiego,
r k p s n r 409, W i z y t a c j e
dekanatu
p o t y l i c k i e g o , 1838—1844)., W i n w e n t a r z u zaś t e j w s i
z r o k u 1846 z a n o t o w a n o : „ P o d W o l ą n a G ó r n i k a c h j e s t
k a r c z m a " . . . ( L P N B Czoł., r k p s n r 1 2 2 6 / I I I , I n w e n t a r z
dóbr W e r c h r a t a z 1846 г., s. 10). G ó r n i k i , t o przysiółek
W e r c h r a t y , k t ó r y leżał p o d W o l ą W i e l k ą , a o p o d a l H u t y
L u b y c k i e j ( w e w s i t e j o b e c n i e jeszcze c z y n n e są k a m i e
niołomy).
92 Zereea..., t . I I I . s. 272.
93 W j ę z y k u ukraińskim słowo „ h o r a " j e s t o d p o
w i e d n i k i e m naszego „ g ó r a " .
94 L P N B Czoł., n r 44/11, s. 105, 106, 109.
95 T a m ż e , n r 5B8/II, s. 115, 116, 122.
96 G r o s g ó r n i k ó w z P o l a n y też posiadało k o n i e —
p a t r z p r z y p i s n r 88.
97 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 80.
98 B r ó d k i , t o przysiółłek B r u s n a S t a r e g o , g d z i e był
też m a ł y f o l w a r k .
99 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 1—16.
100 W p o b l i s k i m n p . Bełżcu i n w e n t a r z z r o k u 1825
p o d a j e , że w b u d y n k u d w o r s k i m b y ł t a m w ó w c z a s
„piec o g r z e w a l n y k a m i e n n y " . T a k i e s a m e p i e c e w y m i e
n i a n o p r z y o p i s i e k a r c z m y stojącej p r z y d r o d z e p r o w a
dzącej d o L u b y c z y ,
i z d e b k i p r z y młynie oraz d o m u
strażnika c e l n e g o ( w m i e j s c o w o ś c i t e j była k o m o r a c e l
n a n a g r a n i c y z K r ó l e s t w e m ) — L P N B Czoł., r k p s n r
775/III, I n w e n t a r z
dóbr
Bełżca
i Brzezin,
1825 г.,
s. 4, 7 — 9 .
101 W i n w e n t a r z u z r o k u 1718 c h y b a ze w s t y d e m
z a n o t o w a n o o d o s o b n i o n y w s w o i m r o d z a j u f a k t , iż w
izbie k a r c z m y żukowskiej był wówczas piec
„posta
w i o n y z k a m i e n i a " , dodając z a r a z p r z y t y m , j a k b y n a
u s p r a w i e d l i w i e n i e czy p o d n i e s i e n i e j e g o w a r t o ś c i , że „na
kształt k a f l o w e g o " b y ł o n z b u d o w a n y ( B i b l . C z a r t . , r k p s
nr
4529
IV,
Inwentarze
starostwa
lubaczowskiego
z 1718 г., f o l . 108).
102 B i b l . N a r . , r k p s n r I V 5546, k . 70.
Fot.
STANISŁAW
FRANCISZEK
Krzysztof
Chojnacki
GAJERSKI
227
