-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i
Kulturowej
U n i w e r s y t e t u A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu
ALEKSANDER M . RIESZETOW
M u z e u m A n t r o p o l o g i i i Etnografii
i m . Piotra W i e l k i e g o R A N w S. Petersburgu
KORESPONDENCJA MIĘDZY A D A M E M FISCHEREM
A DYMITREM KONSTANTYNOWICZEM ZIELENINEM.
Z MATERIAŁÓW ARCHIWUM NAUKOWEGO
POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU
I A R C H I W U M ROSYJSKIEJ A K A D E M I I N A U K W S A N K T PETERSBURGU
Celem naszym jest udostępnienie listów wymienionych między dwoma wy
bitnymi etnologami: polskim, Adamem Fischerem (1889-1943) i rosyjskim,
Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem (1878-1954). Korespondencja ta jest
zatem interesująca dla historii dwóch etnologii narodowych: polskiej i rosyjskiej.
Dramatyzmu listom A. Fischera nadaje fakt, że pisane były również po zajęciu
Lwowa przez Związek Radziecki w roku 1939.
Listy pisane przez uczonych stanowią ważne źródło historyczne. Zaletą
listów, podobnie jak i innych dokumentów osobistych jest to, że w inny sposób
w porównaniu z pracami naukowymi, często bardziej wyraziście, przedstawiają
poglądy naukowe i opinie o środowisku naukowym. Są niezastąpione w bada
niach biograficznych. Ukazują uczonego jako uczestnika zarówno historii małej,
związanej z codziennością, jak i wielkiej. Informują często o faktach nie utrwa
lonych w innego rodzaju źródłach. Są oczywiście świadectwami subiektywnymi,
zależnymi od osobowości autorów, warunków ich pracy i życia, w tym warun
ków ekstremalnych, które stały się udziałem A. Fischera, celów prowadzenia
korespondencji, a także od osoby ją odbierającej. Listy A. Fischera odnalezione
zostały w Archiwum Filii Rosyjskiej Akademii Nauk w S. Petersburgu, nato
miast listy i kartka D.K. Zielenina w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzy
stwa Ludoznawczego we Wrocławiu .
Informacji o podstawowych opracowaniach omawiających działalność nauko
wą i życie D.K. Zielenina dostarcza m.in. ostatnio opublikowany komentarz do
jego korespondencji z Kazimierzem Moszyńskim (Rieszetow, Jasiewicz 2001,
s. 277n). Działalność ta obejmowała również, co jest dla nas szczególnie intere
sujące, przygotowanie pracy Naród polski, zawierającej charakterystykę kultury
1
1
A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k , fond 849 ( D . K . Zelenina), opis 3, delo 431 i 526;
A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, sygn. 599.
32
Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW
narodowej, etnografii, folkloru, literatury, historii, ekonomiki i geografii Polski.
Praca ta znajdowała się w planach Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR
i miała zostać ukończona w 1947 roku (Frankowski 1948-1951, s. 7-8). Nigdy
jednak nie ukazała się drukiem.
A. Fischer nie doczekał się, jak dotąd, całościowego przedstawienia prac na
ukowych i kolei życia. Dostępny jest jednak życiorys, obszerny nekrolog oraz bio
gram, omówienie jego badań folklorystycznych, a także przegląd wyboru otrzy
manych przez niego listów . Zasługi A. Fischera jako nauczyciela akademickiego
oraz organizatora życia naukowego: kierownika Katedry Etnologii na Uniwersyte
cie im. Jana Kazimierza we Lwowie, sekretarza Towarzystwa Ludoznawczego
i redaktora „Ludu", odnotowują opracowania dziejów lwowskiego ośrodka uniwer
syteckiego i Towarzystwa (patrz m.in.: Czekanowski 1946, s. 33-88; 1956, s. 21n;
Falkowski 1933, s. 183-192; Kronika... 1997, s. 35n; por. Armon 2001, s. 21n).
Dalszym studiom nad tą postacią sprzyjać będą rozwinięta przez A. Fischera
biblioteka i założone archiwum Towarzystwa, zawierające m.in. jego dokumenty
osobiste i wydawnicze, ochronione przez niego w znacznej części w czasie I I woj
ny światowej i przewiezione przez jego rodzinę po wojnie ze Lwowa do Polski
(Gerlach-Kłodnicka, Kłodnicki 1997, s. 159-163; Suchecka 1997, s. 163-166) .
Adam Fischer studiował romanistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we
Lwowie pod kierunkiem Edwarda Porębowicza, zwolennika metody porównaw
czej w badaniach celtyckich, germańskich i romańskich pieśni ludowych. Dokto
rat z tego zakresu uzyskał w roku 1912. W roku 1921 habilituje się na Uniwersy
tecie Jana Kazimierza z etnologii pod kierunkiem Jana Czekanowskiego. W roku
1924 mianowany został profesorem nadzwyczajnym tego Uniwersytetu, co
umożliwiło wyodrębnienie z Zakładu Antropologiczno-Etnologicznego oddziel
nego Zakładu Etnografii i Etnologii. W roku 1930 powołany został na stanowi
sko profesora zwyczajnego Uniwersytetu Jana Kazimierza, w latach 1934-1935
pełnił funkcję Dziekana Nauk Humanistycznych tego Uniwersytetu (Czekanowski
1956, s. 21n; Falkowski 1933, s. 183; Gajek 1948, s. 18).
Pracę na Uniwersytecie Adam Fischer łączył z działalnością w Towarzystwie
Ludoznawczym, w którym od roku 1910 pracował jako sekretarz i członek ko
mitetu redakcyjnego oraz sekretarz „Ludu", od roku 1912 jego redaktor. Wydał
w sumie 20 tomów Ludu (tomy od 16 z roku 1910 do 35 z roku 1938), nadając
mu charakter nowoczesnego, naukowego czasopisma etnologicznego, odpowia
dającego standardom europejskim. Powołał serię Prace Etnograficzne, która
pozwoliła na uwolnienie Ludu od dominacji opisowego materiału etnograficznego
i zredagował 5 jej tomów (1934-1939). Wzbogacił bibliotekę i stworzył archi
wum Towarzystwa Ludoznawczego. J. Czekanowski napisał: „Tej jego niesamo
witej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki
niej mogło przetrwać wszystkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu
2
3
2
Gajek J. Życiorys
A. Fischera,
A r c h i w u m N a u k o w e P T L , sygn. 390 ( r ę k o p i s niekompletny,
przerwany na s. 8); Gajek 1946; 1948; Simonides 1997; Suchecka 2 0 0 1 .
3
Patrz t e ż : Staszczak 1955.
33
KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM
potwornych wojen" i dalej: „Towarzystwo Ludoznawcze - to był Fischer i tylko
Fischer" (Czekanowski 1946, s. 57, 74).
Niezwykle szeroki i ważny dla rozwoju etnologii i folklorystyki polskiej był
zakres prac naukowych A. Fischera. Uznany przez Juliana Krzyżanowskiego za
„folklorystę z prawdziwego zdarzenia" a później za „zawodowego etnografa"
(Krzyżanowski 1971, s. 633; 1980, s. 178; za: Simonides 1997, s. 29), przez
Dorotę Simonides określony mianem „twórcy nowoczesnej nauki o folklorze"
w Polsce (Simonides 1997, s. 35n), zajmował się pieśniami i widowiskami ludo
wymi, koncentrując uwagę na próbach ustalenia, za pomocą metody porównaw
czej, zmienności ich form i dotarcia do pierwotnego wątku. Swoimi zaintereso
waniami obejmuje podania i bajki oraz opowiadania ludowe, analizując nie tylko
ich teksty, ale również kontekst historyczny i kulturowy. W stosowanej metodzie
łączy komparatystykę folklorystyczną z założeniami szkoły fińskiej i szkoły
geograficzno-historycznej, uzupełniając je doświadczeniami francuskiej szkoły
socjologicznej (Simonides 1997, s. 36n.).
Jako etnolog A. Fischer gromadzi i opracowuje wierzenia i zwyczaje ludowe.
Rejestruje także, ale przede wszystkim porządkuje, materiały z zakresu ludowej
kultury materialnej. Związany z kształceniem studentów etnologii i zaintereso
wany wprowadzeniem etnologii do programów szkół średnich, pisze podręcznik
etnografii Polski (Fischer 1926) i szereg innych prac o celach także dydaktycz
nych. Pozostając pod wpływem szkoły kulturowo-historycznej, a w ramach tej
szkoły Jana Czekanowskiego, prowadzi badania zmierzające do wyznaczenia
granic i wskazania różnic między regionami, a także powiązania grup etnicznych
z zespołami odpowiadających im kultur ludowych. Publikuje szereg monografii
regionów i grup etnicznych, współczesnych i historycznych, charakteryzowanych
poprzez właściwe im cechy kultury ludowej: Polaków, Rusinów, Kaszubów, Łuży
czan, Połabian, Prusów (Fischer 1931-1934; 1932; 1937). Lud i kulturę ludową
uznaje za podstawę etnicznie traktowanego narodu i kultury narodowej . Choć
trudno uznać go za odkrywczego w zakresie badań etnicznych to właśnie on,
jako jeden z nielicznych etnologów polskich okresu międzywojennego, w swoich
pracach korzysta ze statystyk etnicznych i posługuje się mapami etnicznymi.
Zajmuje się badaczami zasłużonymi dla polskiej i , szerzej, słowiańskiej etno
grafii, próbuje wyodrębnić i sprecyzować zakres etnografii i etnologii i ustalić
ich stosunek do antropologii i folklorystyki oraz wprowadzić je do szkół średnich,
omawia stan polskiej etnologii, publikuje setki recenzji, zaopatruje bibliografie
europejskie w wykazy prac polskich. Ze względu na wielość prowadzonych przez
niego prac: badania naukowe, kierowanie instytucjami naukowymi, dydaktyka
4
5
4
W Ludzie
polskim
n a p i s a ł : „ L u d b o w i e m w c i e l a w sobie najistotniejsze cechy narodowe
i zachowuje n a j d ł u ż e j c z y s t o ś ć p l e m i e n n ą narodu [...] nawet w tych w y p a d k a c h , gdy brak m u
d o k ł a d n e g o poczucia w ł a s n e j n a r o d o w o ś c i , o ż y w i a on organizm k a ż d e g o narodu i stanowi j e g o
p o t ę ż n a p o d s t a w ę " (Fischer 1926, s. 8).
5
Warto o d n o t o w a ć n i e z n a n ą d o t ą d o d p o w i e d ź A . Fischera na a n k i e t ę w sprawie zakresu ter
m i n ó w i relacji m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą , etnologią, e t n o g r a f i ą i folklorystyką, r o z p i s a n ą przez Societa
Romana di A n t r o p o l o g i a w roku 1932; por. Sergi 1947, s. 2 1 - 2 2 .
34
Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW
uniwersytecka w zakresie etnologii i upowszechnianie wiedzy etnologicznej,
działania na rzecz integracji polskiego środowiska naukowego, poszukiwanie
społecznych funkcji dla etnografii, reprezentowanie nauki polskiej na licznych
zjazdach za granicą, uznać należy A. Fischera za jednego z najbardziej zasłużo
nych uczonych dla rozwoju etnologii polskiej w okresie międzywojennym.
Publikujemy zachowane trzy listy i jedną kartkę D.K. Zielenina, pisane ręcz
nie w języku rosyjskim, oraz pięć listów A. Fischera pisanych po polsku, od
roku 1940 na maszynie. Korespondencję otworzył nieznany nam list A. Fischera,
na który D.K. Zielenin odpowiedział listem z dnia 8.02.1927 roku, natomiast koń
czy list A.Fischera z dnia 27.05.1941 roku. Nie dysponujemy nie tylko
listem otwierającym wymianę ale również innymi listami, bowiem w dostępnej
nam korespondencji występują luki w postaci brakujących listów, zarówno
A. Fischera, jak i D.K. Zielenina. Obydwaj korespondujący ze sobą badacze nie
spotkali się nigdy osobiście.
Korespondencja sprzed I I wojny światowej służyła przede wszystkim informo
waniu się o prowadzonych badaniach i wymianie własnych prac między uczony
mi. D.K. Zielenin nadzwyczaj uprzejmie, lecz tylko bardzo ogólnie, odnosi się do
otrzymanych prac, natomiast A. Fischer, po otrzymaniu Russische Volkskunde,
obok gratulacji i obietnicy napisania recenzji, przedstawił również swoje uwagi
krytyczne. Wyrażony przez A.Fischera w liście z 15.03.1927 żal z powodu
niemożności uczestniczenia D.K. Zielenina w Zjeździe w Polsce mówi o tym, że
w pewnych okresach korespondencja między uczonymi była bardzo ożywiona.
W krótkim czasie między pierwszym znanym listem D.K. Zielenina z 8.02.1927
a listem A. Fischera z 15.03. tegoż roku musiały zostać wysłane co najmniej dwa
listy; jeden z zaproszeniem, a drugi z informacją o niemożności przyjazdu.
W zajętym przez Związek Radziecki i przyłączonym do Ukraińskiej SRR
Lwowie A. Fischer pozostał na stanowisku profesora w reorganizowanym od
listopada 1939 roku na wzór radziecki i ukrainizowanym Uniwersytecie, noszą
cym od 8.01.1940 roku imię Iwana Franki. Na swoich stanowiskach pozostawiono
znaczną część polskich profesorów, dominujących liczebnie aż do roku 1941,
kiedy do Lwowa weszli Niemcy i Uniwersytet zamknięto. Był wśród nich Jan
Czekanowski, który A. Fischera habilitował i współdziałał z nim w Towarzystwie
Ludoznawczym, najpierw pozbawiony zlikwidowanej Katedry Antropologii, ale
później powołany na stanowisko kierownika samodzielnego Zakładu Antropologii
(Czekanowski 1956, s. 35-36; Głowacki 1997, s. 461). Dawny Wydział Huma
nistyczny został podzielony na Wydział Historyczny i Filologiczny, oddzielne
studium etnografii zostało zlikwidowane a dotychczasowi studenci etnografii
i historii sztuki przeniesieni na jedyny na Wydziale Historycznym kierunek stu
diów - studia historyczne (Podraża 1993, s. 45). Etnografię (folklorystykę) wykła
dano jednakże w charakterze przedmiotów dodatkowych, które wypełniały około
6
6
N i e k t ó r e z prac p r z e s ł a n y c h przez A . Fischera zaopatrzone z o s t a ł y w dedykacje. N a karcie
t y t u ł o w e j Polabian
( A r c h i w u m R A N w St. Petersburgu, fond 849, opis 3, delo 526) A . Fischer
n a p i s a ł : „ Á M r le Prof. D i m i t r e Zelenin hommage de l'auteur 1 / X I I . 1931".
KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M
35
połowy programu różnych kierunków humanistycznych, przy czym etnografia
i historia sztuki były przedmiotami do wyboru w odróżnieniu od obowiązkowych
zajęć ideologicznych, z języka rosyjskiego, literatury ukraińskiej, wychowania
sportowego i przygotowania wojskowego (Hryciuk 2000, s. 132), Adam Fischer
znalazł się w ramach Wydziału Filologicznego i, o czym wiemy z jego listu z dnia
14.02.1941 roku, wykładał tam „folklor francuski, niemiecki, polski i w ogóle
zachodnioeuropejski przy różnych odpowiednich filologiach". Uczestniczy w uro
czystościach i sesji naukowej zorganizowanej na Uniwersytecie z okazji 85. rocz
nicy śmierci Adama Mickiewicza jesienią 1940 roku (Tomaszewski 1996, s. 44).
Na początku 1941 roku poddany został weryfikacji - „pereatestacji", w której
pomaga mu pozytywna opinia D.K. Zielenina, za którą dziękuje w liście z dnia
1.03.1941 roku. Nie może pogodzić się z likwidacją oddzielnego studium etno
grafii i zabiega o jego przywrócenie. Pragnie dowiedzieć się od D.K. Zielenina
0 sposobie kształcenia etnografów w ZSRR i nie kryje, w liście z dnia 20.12.
1940 roku, swojego krytycznego stosunku do braku na uniwersytetach radziec
kich oddzielnych studiów etnograficznych. Prosi, w listach z dnia 20.12.1940
1 14.02.1941 roku, o przesłanie programu studiów z zakresu etnografii jako spe
cjalności. Przyjmuje, w liście z dnia 1.03.1941 roku, propozycję napisania arty
kułu o Polakach w ZSRR do pracy przygotowywanej pod reakcją D.K. Zielenina
Narody SSSR i w kolejnym liście z dnia 27.05.1941 roku przedstawia swoje
zapytania w tej sprawie. W listach A. Fischera nie pojawiają się deklaracje ideo
logiczne; nie zachęcał zresztą do nich korespondujący z nim D.K. Zielenin.
Dla polskiego autora tego tekstu ważne jest zrozumienie motywów postępo
wania A. Fischera w latach 1939-1941, choć nie jest to głównym celem komen
tarza towarzyszącego listom. W pracach polskich omawiających sytuację we
Lwowie, zajętym przez wojska radzieckie, zwraca się uwagę na pewne różnice
między okupacją radziecką a niemiecką, polegające m.in. na utrzymaniu Uni
wersytetu i pozostawieniu na nim części pracowników i studentów Polaków, roz
mowach z reprezentatywnymi przedstawicielami środowiska polskiego, a nawet
staraniach władz radzieckich o zachowanie możliwie wysokiego poziomu kształ
cenia na uczelniach Lwowa (Hryciuk 2000, s. 134 i in.). Wojenny kodeks moralny
przyjmowany przez Polaków nie zakazywał pracy w szkolnictwie, jeśli nie była
ona uzależniona od zobowiązań o charakterze politycznym (tamże, s. 142). Tego
rodzaju opinia nie rozwiązywała jednak wszystkich możliwych dylematów mo
ralnych tworzonych w zetknięciu z systemem totalitarnym. Zdaniem Izydory
Dąmbskiej, trudność sytuacji polegała na tym, że zachęcano czy wręcz zmuszano
do aktywności: „człowiek ciągle był niepewny, czy to co robi licuje jeszcze
z jego godnością jako Polaka" (Tomaszewski 1996, s. 145). W trudnych warun
kach okupowanego Lwowa przyjmowano strategię „akomodacji" umożliwiającą
przetrwanie, którą tłumaczono m.in. doświadczeniami nabytymi w lojalistycznej
c.k. Galicji. Surowa ocena postawy A. Fischera mogłaby znaleźć oparcie w fakcie,
że po zajęciu Lwowa przez Niemców podejmuje pracę w lwowskiej filii krakow
skiego Institut für Deutsche Ostarbeit, co nie było już akceptowane przez opinię
polską (Hryciuk 2000, s. 356; Tomaszewski 1996, s. 138). Nie znamy jednak ani
36
Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW
okoliczności zatrudnienia się A. Fischera w tym Instytucie, ani zakresu wykony
wanej w nim pracy.
Celem nadrzędnym A. Fischera po wybuchu wojny było kontynuowanie pra
cy badawczej i nauczycielskiej oraz, przede wszystkim, ochrona zgromadzonych
książek i materiałów. Nie pozostawał w konflikcie ze społecznością ukraińską,
miał wśród Ukraińców wielu uczniów, sam badał i sprzyjał badaniom nad kulturą
„rusińską" - ukraińską, potrafił porozumieć się i współpracował z F. Kołłesą,
kierującym pracami folklorystycznymi, zarówno na Uniwersytecie, jak i w Od
dziale Lwowskim A N USRR. Nie był świadomy w pełni charakteru systemu
politycznego i ideologii Związku Radzieckiego i zapewne chciał je widzieć jako
podobne do znanych z Rosji carskiej, traktowanej inaczej niż Niemcy w bliskich
mu kręgach endeckich. J. Czekanowski i J. Gajek, dzielący z nim losy we Lwo
wie w okresie wojny, pełni podziwu dla jego działalności naukowej i w zakresie
organizacji nauki sprzed wojny, podkreślają jego zasługi w ratowaniu biblioteki
i archiwum Towarzystwa Ludoznawczego w czasie wojny i pisząc o nim unikają
jakiejkolwiek informacji, która mogłaby rzucić cień na jego osobę (Czekanowski
1946, s. 8; Gajek 1946, s.8; 1948, s. 19). J. Gajek stwierdził: „Nie było bowiem
takich trudów ani udręk moralnych, którymi by nie zapłacił za ratowanie war
sztatu pracy naukowej". Przytacza wypowiedź A. Fischera, doświadczonego
bibliotekarza, związanego przecież przez kilkanaście lat z Zakładem Ossoliń
skich i przygotowującego stworzenie wielkiej bibliografii etnograficznej: „Ludzie
i ich namiętności przeminą a księgozbiór jest trwałym elementem kultury polskiej"
(Gajek 1946, s. 7-8). Przyczynę przedwczesnej śmierci A.Fischera widział
J. Gajek w trudnych warunkach materialnych i przykrościach natury moralnej:
„Ostatnie dwa lata życia A. Fischera były ciągłym pasmem udręczeń material
nych i moralnych" (tamże, s. 7). Pogrzeb Adama Fischera w dniu 24 grudnia
1943 roku zgromadził kilkuset uczestników narodowości polskiej i ukraińskiej
(Czekanowski 1946, s. 41; Gajek 1946, s. 7). Ludzie, wśród których żył i praco
wał cenili go i szanowali, rozumieli i chronili pamięć o nim.
W listach D.K. Zielenina z okresu wojny wyraźne jest życzliwe zaintereso
wanie i chęć pomocy. Przekazuje pozdrowienia za pośrednictwem folklorysty
M.K. Azadowskiego z Leningradu i R. Harasymczuka, przysyła doń swojego
współpracownika K.A. Puszkariewicza, zaopatruje w wydawnictwa, udziela in
formacji o kształceniu etnografów w ZSRR, a nawet przygotowuje projekt pisma
do władz Uniwersytetu w Leningradzie w celu pozyskania programu dydaktycz
nego folklorystyki obowiązującego na tamtejszym Wydziale Filologicznym.
D.K. Zielenin zdecydował się, choć przecież sam był przedmiotem ataków ideo
logicznych (Rieszetow, Jasiewicz 2001, s. 278), na wysłanie, w odpowiedzi na
telegram rektora Uniwersytetu Lwowskiego, pozytywnej opinii o A. Fischerze,
uczonym działającym przecież i zajmującym wysokie stanowisko we wrogiej,
kapitalistycznej Polsce. Oczywiście D.K. Zielenin jest przedstawicielem nauki
radzieckiej. Akceptuje przyłączenie wschodnich terenów przedwojennej Polski
do Ukraińskiej SRR i pisze artykuł na ten temat (Zielenin 1941, s. 3-20). Jest
jednocześnie zainteresowany w pozyskaniu A. Fischera dla nauki radzieckiej
KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M
37
i dlatego proponuje mu napisanie rozdziału o Polakach w redagowanej przez
siebie książce Narody SSSR. Kontakty D.K. Zielenina z A. Fischerem niewątpli
wie pozostawały pod kontrolą radzieckich władz politycznych. Nie wyklucza
to jednak dobrej woli D.K. Zielenina niesienia pomocy polskiemu etnografowi,
znanemu jeszcze sprzed wojny z listów i prac naukowych, i możliwości po
niesienia odpowiedzialności za te kontakty, tym większej, że zostały podjęte
prawdopodobnie z jego własnej inicjatywy.
Korespondencja między A. Fischerem a D.K. Zieleninem, przynosząca infor
macje o kontaktach między uczonym polskim i rosyjskim w okresie między
wojennym, jest wyjątkowo cennym źródłem dla poznania tychże kontaktów po
zajęciu wschodnich terenów przedwojennego państwa polskiego przez ZSRR.
Informuje także o losach folklorystyki i etnografii na Uniwersytecie we Lwowie
w latach 1939-1941 i odsłania mechanizm pozyskiwania wybitnych polskich
naukowców dla obcego państwa i ideologii. Przedstawia sytuację, która stano
wiła pierwszy etap wprowadzenia wzorów radzieckich do nauki polskiej i zapo
wiadała politykę wobec nauki w PRL.
7
Korespondencja
List D. K. Zielenina do Adama Fischera
8.02.1927
Profesor D r A d a m Fischer
W i e l c e Szanowny K o l e g o ,
B y ł o m i t y m przyjemniej o t r z y m a ć P a ń s k i uprzejmy list, ż e od bardzo dawna niezmiernie inte
resując się Pana w s p a n i a ł y m i pracami nie m i a ł e m ich u siebie. Obawiam się, ż e moja nowa k s i ą ż k a
8
„ R u s s i s c h e Volkskunde" , w y c h o d z ą c a obecnie w Berlinie (Grundriss d/er/slav/ischen/Philol/ogie
9
und Kulturgeschichte/) wiele straciła na t y m , że nie m o g ł e m w niej s k o r z y s t a ć z Pana dzieł.
Z w i e l k i m z a d o w o l e n i e m p r z e s y ł a m Panu (przez W Ü K )
1 0
potrzebne Panu moje k s i ą ż k i
a t a k ż e i n i e k t ó r e inne swoje o d b i t k i . B ę d ę n i e z w y k l e rad, j e ś l i o t r z y m a m P a ń s k i e o p u b l i k o w a n e
11
prace. P i s z ę teraz dla t e g o ż Grundriss'u „ S l a v i s c h e M y t h o l o g i e " , w k t ó r y m n i e z b ę d n e dla m n i e
b ę d z i e z a j ę c i e s i ę t a k ż e p o l s k i m i o b r z ę d a m i i w i e r z e n i a m i . B ę d ę bardzo z o b o w i ą z a n y , j e ś l i
p r z y ś l e Pan nadbitki swoich a r t y k u ł ó w , d o t y c z ą c y c h tych z a g a d n i e ń .
M a m n a d z i e j ę , ż e nasza w y m i a n a pracami b ę d z i e t r w a ł a r ó w n i e ż w p r z y s z ł o ś c i .
Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i ,
D m i t r i j Zielenin
M ó j adres: Leningrad, M o j k a 122, m . 19
7
L i s t y i k a r t k ę D . K . Zielenina z j ę z y k a rosyjskiego p r z e t ł u m a c z y ł Z . Jasiewicz. W y r a z y
i c z ę ś c i w y r a z ó w w nawiasach k w a d r a t o w y c h s t a n o w i ą u z u p e ł n i e n i e t ł u m a c z a .
8
Zelenin 1927. W Rosji wydana po raz pierwszy w 1991 r o k u (Zelenin 1991).
9
Seria Grundriss
der Slavischen
Philologie
und Kulturgeschichte
w y d a w a n a b y ł a pod
r e d a k c j ą B . Trautmanna i M . Vasmera.
B j u r o po M e ż d u n a r o d n o m u K n i g o o b m e n u , instytucja w strukturze A k a d e m i i nauk Z S R R
dla rozpowszechniania za g r a n i c ą prac w y d a w a n y c h przez tę A k a d e m i ę .
1 0
11
Pracy pod t a k i m t y t u ł e m nie ma w spisach publikacji D . K . Zielenina.
38
Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW
List A. Fischera do D. K. Zielenina
15.03.1927
W i e l c e Szanowny Panie K o l e g o ,
N a w z a j e m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ł a s k a w i e p r z y s ł a n e m i prace, k t ó r e w p r z e w a ż n e j
c z ę ś c i nie b y ł y m i znane. O c z y w i ś c i e t ę w y m i a n ę b ę d ę s t o s o w a ć w dalszym c i ą g u , bo p o ł ą c z o n e
to z w i e l k ą n a s z ą o b o p ó l n ą k o r z y ś c i ą . Egzemplarz recenzyjny Waszej „ R u s s i s c h e V o l k s k u n d e "
12
d o s t a ł e m i sam o niej n a p i s z ę d o k ł a d n ą r e c e n z j ę . G r a t u l u j ę Wam tej k s i ą ż k i , bo istotnie u k ł a d
i u j ę c i e m a t e r i a ł u p i e r w s z o r z ę d n e , nie zgadzam s i ę z W a m i j e d y n i e co do p o d z i a ł u i zakresu
m a t e r i a ł u , k t ó r y jest u m n i e nieco inny. N a d t o W y pomijacie w t y m obrazie l u d o w e p i e ś n i
i podania, w o g ó l e l u d o w ą t w ó r c z o ś ć , co wedle mego zapatrywania n a l e ż y do c a ł o ś c i
etnografii.
13
Bardzo nam ż a l , że nie m o ż e c i e p r z y j e c h a ć na nasz Z j a z d , bo o c z y w i ś c i e dopiero w bezpo
ś r e d n i m z e t k n i ę c i u m o ż n a r ó ż n e takie w ą t p l i w o ś c i r o z s t r z y g n ą ć .
Pod w z g l ę d e m m i t o l o g i i z e s z l i ś m y się, bo i j a w t y m p ó ł r o c z u w y k ł a d a m m i t o l o g i ę s ł o w i a ń
s k ą i m a m zamiar j ą w y d a ć . W z w i ą z k u z m i t o l o g i ą - czy znacie ciekawe ostatnie p o m y s ł y
/ I . / Peiskera p.t. T v a r o g (Svarog), Jungfemsprung und Verwandtes, „ B l á t t e r f/ür/ Heimatskunde",
14
Graz, 1926, nr 7-8. A w k s i ą ż c e k u czci V á c l a v a T i l l e o g ł a s z a m pewien przyczynek do W e l e s a ,
j a k w y j d z i e , to go W a m p o ś l ę .
Ł ą c z ę wyrazy prawdziwego p o w a ż a n i a
Prof. A d a m Fischer
L w ó w - U n i w e r s y t e t M i k o ł a j a 4.
Kartka D. K. Zielenina do A. Fischera
25.02.1928
Pol'sza Pologne
Lwow Lwów
C h m i e l o w s k i e g o 10
Profesor D r A d a m Fischer.
W i e l c e Szanowny K o l e g o !
W y r a ż a m Panu s w o j ą g ł ę b o k ą , s e r d e c z n ą w d z i ę c z n o ś ć za u p r z e j m ą p r z e s y ł k ę Waszych przew s p a n i a ł y c h prac 15
1) Czarownice w dolinie N o w o t a r s k i e j ,
2) S ł o w i a ń s k i e b ó s t w a u r o d z a j u
16
17
3) P r z e g l ą d p o l s k i c h w y d a w n i c t w ... za lata 1 9 2 5 - 2 7 .
P o s ł a ł e m Panu swoje 1) P r i m i t i w n a j a tiechnika gonczarstwa n a l e p o m
2) S c h i d n i o - s ł o w i a ń s k i chliborobski obriadi
18
i
1 9
Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i
Dmitrij Zielenin
1 2
A . Fischer, Recenzja... (1927).
1 3
I I Zjazd
S ł o w i a ń s k i c h G e o g r a f ó w i E t n o g r a f ó w (2-12.06.1927). Zjazd m i a ł charakter
p o d r ó ż y n a u k o w e j , r o z p o c z ą ł s i ę w K r a k o w i e ; por. sprawozdanie A . Bachmana, Lud,
1927, s. 1 2 6 - 1 3 0 .
1 4
Fischer 1927b.
1 5
Fischer 1927a.
1 6
Fischer 1928b.
1 7
Fischer 1928a.
1 8
Zelenin 1921.
1 9
Zelenin 1927a.
t. 26,
KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D . K. ZIELEŃ IN E M
JOWARZYSTWO LUDOZN AWGZE WE
LlWOWlb
Lwów, dnia
4
Ryc
l
¿
39
tc&pr-
r^._¿^
P o c z ą t e k lista A . Fischera do D . K . Zielenina z 15.03.1927 roku; A r c h i w u m Rosyjskiej
A k a d e m i i Nauk w S. Petersburgu, fond 849, opis 3, dieło 431
40
Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW
List A. Fischera do D. K. Zielenina
L w ó w 20. 12. 1940
W i e l c e Szanowny K o l e g o ,
D z i ę k u j ę przede w s z y s t k i m za pozdrowienia p r z y s ł a n e m i za p o ś r e d n i c t w e m K o l e g i A z a d o w s k i e g o oraz za p r z y s ł a n e m i dotychczas swoje w y d a w n i c t w a , k t ó r e p o z w o l i ł y m i j u ż daw
niej z a p o z n a ć s i ę z n o w y m i metodami nauki sowieckiej. M a m j e d n a k c a ł y szereg w ą t p l i w o ś c i ,
o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e j a k najuprzejmiej p r o s z ę .
20
1) Czy w uniwersytecie l e n i n g r a d z k i m i innych uniwersytetach sowieckich nie ma osobnego
studium f o l k l o r u i etnografii? Wedle mego rozumienia b o w i e m student p o w i n i e n p r z e j ś ć n o r m a l
ne studium z tego zakresu w uniwersytecie i potem dopiero stać s i ę aspirantem z tej s p e c j a l n o ś c i ,
w z g l ę d n i e po z a k o ń c z e n i u studium uniwersyteckiego z o s t a w a ć p r a c o w n i k i e m m u z e a l n y m czy
m ł o d s z y m p r a c o w n i k i e m danego instytutu folklorystycznego. Tymczasem, o ile m i w i a d o m o ,
t y l k o w T y f l i s i e jest taki o d d z i a ł etnograficzny. W i ę c p y t a m się, j a k w ł a ś c i w i e chowacie m ł o
dych p r a c o w n i k ó w s p e c j a l i s t ó w w zakresie f o l k l o r u i etnografii? Czy np. Instytut E t n o g r a f i i ,
w k t ó r y m Szanowny K o l e g a pracuje, jest t y l k o instytutem b a d a w c z y m , czy t e ż w t y m instytucie
o d b y w a j ą s i ę w y k ł a d y i ć w i c z e n i a , na k t ó r y c h m o g ą s i ę k s z t a ł c i ć studenci.
21
22
2) Obaj j e s t e ś m y w s p ó ł p r a c o w n i k a m i w y d a w n i c t w a pod r e d a k c j ą Prof. E. S c h n e e w e i s a
pt. „ H a n d w ó r t e r b u c h des slawischen Volksglaubens und V o l k s b r a u c h s " . K o l e g a m i a ł opraco
w a ć tam d z i a ł w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i , j a polski. Czy K o l e g a p o s ł a ł j u ż c a ł y skrypt redakcji do
Pragi, czy ta rzecz s i ę drukuje. Ja b o w i e m p o s ł a ł e m m a t e r i a ł do litery К (wierzenia lecznicze
z w i ą z a n e z r o ś l i n a m i i t d . ) , ale potem w y b u c h ł a w o j n a i s t r a c i ł e m kontakt z r e d a k c j ą , tak, ż e
w o g ó l e nie w i e m , czy to w y d a w n i c t w o istnieje, czy zawieszone ad pacem.
23
3) Przy s p o s o b n o ś c i p r o s z ę t e ż p o d a ć do mej w i a d o m o ś c i , czy Szanownemu K o l e d z e braku
j ą j a k i e ś w y d a w n i c t w a nasze, tzn. k t ó r e ś t o m y „ L u d u " lub „ P r a c Etnograficznych", a b y m m ó g ł j e
u z u p e ł n i ć , j a k d ł u g o to m o ż l i w e .
4) P r o s z ę o w i a d o m o ś ć , czy w y c h o d z i czasopismo „ S o w i e c k a Etnografia", a m o ż e i s t n i e j ą
jeszcze j a k i e ś inne czasopisma, p o ś w i ę c o n e etnografii, w k t ó r y c h m o ż n a by z n a l e ź ć p r z e g l ą d
n o w y c h p u b l i k a c j i . W o g ó l e m a m y w i e l k i e t r u d n o ś c i z p o w o d u braku p o d s t a w o w y c h waszych
k s i ą ż e k . Tak np. na p r ó ż n o szukam n a s t ę p u j ą c y c h w y d a w n i c t w : /Ju. M V S o k o ł ó w , Russkij f o l k
lor, M o s k w a 1938; / N . PV Andrejew, Russkij folklor, M o s k w a 1938; Tworczestwo n a r o d ó w SSSR,
M o s k w a 1 9 3 8 . K s i ą ż k a potrzebna tak dla w y k ł a d o w c ó w , j a k dla s t u d e n t ó w przy w y k ł a d a c h
o folklorze SSSR, a nie m o ż n a jej nigdzie k u p i ć .
24
Przepraszam, ż e p i s z ę po polsku, ale j ę z y k a rosyjskiego nie m a m tak opanowanego jeszcze,
a b y m m ó g ł p i s a ć po rosyjsku. Z r e s z t ą utrudnia c a ł ą s p r a w ę m i ten fakt, że znam do pewnego
stopnia wszystkie j ę z y k i s ł o w i a ń s k i e , w i ę c wszystkie m i s i ę m i e s z a j ą przy u ż y w a n i u k t ó r e g o
k o l w i e k z nich.
Ł ą c z ę serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia,
Prof. A d a m Fischer
2 0
A z a d o w s k i M a r k K o n s t a n t y n o w i c z ( 1 8 8 8 - 1 9 5 4 ) , rosyjski i radziecki folklorysta, literaturoznawca i bibliograf, profesor U n i w e r s y t e t u w Tomsku i w Leningradzie, k i e r o w n i k seksji
f o l k l o r u w Instytucie A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , a n a s t ę p n i e w Instytucie Literatury
Rosyjskiej ( D o m Puszkina). K o r e s p o n d o w a ł z A . Fischerem. Jego trzy listy z 1940 i 1941 r o k u
przechowywane s ą w A r c h i w u m N a u k o w y m P T L , sygn. 5 8 1 .
2 1
2 2
Tyflis, dawna rosyjska nazwa T b i l i s i .
E d m u n d Schneeweis ( 1 8 8 6 - 1 9 6 4 ) , slawista niemiecki. W ś r ó d jego prac etnograficznych
najbardziej znana jest monografia Feste... (1953).
Los Słownika
nie jest znany. W b i b l i o g r a f i i D . K . Zielenina nie odnotowano j e g o u d z i a ł u
w w y d a w n i c t w i e . Maszynopis pracy A . Fischera, Rośliny w wierzeniach
i medycynie
ludowej
( w j ę z . niemieckim), ss. 210, przeznaczony dla Słownika, przechowywany jest w A r c h i w u m N a u k o
w y m P T L , sygn. 168; por. Staszczak 1955, s. 7.
Tvorčestvo...
1938.
2 3
2 4
41
KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K . Z I E L E N I N E M
List D. K. Zielenina do A. Fischera
28.12.1940
W i e l c e Szanowny K o l e g o ,
B y ł o m i s z c z e g ó l n i e przyjemnie o t r z y m a ć P a ń s k i e uprzejme pismo z 20.12/1940/. P r a c o w n i k
Gabinetu Europy, k t ó r y m k i e r u j ę w Instytucie Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , p r z y c h o d z i ł
25
do Pana latem tego r o k u na m o j ą p r o ś b ę , lecz Pana nie z a s t a ł ; b y ł to doktor P u s z k a r i e w i c z .
N i e m i a ł e m zatem dawno o Panu w i a d o m o ś c i .
N r 3 pracy zbiorowej „ S o w i e t s k o j e t n o g r a f i j i "
26
w y ś l ę do Pana w n a j b l i ż s z y m czasie. B ę d ę
m ó g ł , p r a w d o p o d o b n i e , z d o b y ć i w y s ł a ć Panu za j a k i ś czas k s i ą ż k ę „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w
SSSR", w k t ó r e j umieszczono w y ł ą c z n i e teksty w j ę z y k u rosyjskim, bez komentarzy. O inne
potrzebne k s i ą ż k i nie p o t r a f i ę się w y s t a r a ć dlatego, ż e z o s t a ł y one dawno rozsprzedane. M o ż e j e
Pan z a m ó w i ć przez b i b l i o t e k ę na zasadach abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o , najlepiej z b i b l i o
tek K i j o w a lub M o s k w y . Prawda, u was we L w o w i e nie ma jeszcze, najprawdopodobniej, przy
zwyczajenia do korzystania z abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o : p r o s i l i ś m y o j e d n ą g a l i c y j s k ą
p u b l i k a c j ę , lecz nie o t r z y m a l i ś m y odpowiedzi.
W L e n i n g r a d z k i m P a ń s t w o w y m Uniwersytecie na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m istnieje O d d z i a ł
27
E t n o g r a f i c z n y , na k t ó r y m p r o w a d z ę w y k ł a d y kursowe z etnografii S ł o w i a n , przede w s z y s t k i m
S ł o w i a n w s c h o d n i c h . Program nauczania tego O d d z i a ł u z o s t a ł o p u b l i k o w a n y w
etnografiji"
„Sowietskoj
28
1938, nr 1, s. 2 3 2 - 2 3 3 . Corocznie p r z y j m o w a n y c h jest na ten O d d z i a ł do 30 stu
d e n t ó w , lecz na r ó ż n e cykle: europejski, kaukaski, syberyjski, ś r o d k o w o azjatycki; jednego r o k u
p r z y j ę c i e n a j e d e n c y k l , n a s t ę p n e g o r o k u na drugi i t d . W A k a d e m i i z a ś N a u k Instytut E t n o g r a f i i
29
m a t y l k o a s p i r a n t ó w i p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , a t a k ż e w i e l k i e muzeum w skali ś w i a t o w e j .
A r t y k u ł y o r o ś l i n a c h dla d/oktora/ E. Schneeweisa w Pradze dawno j u ż w c a ł o ś c i p o s ł a ł e m .
W ó w c z a s to E. S c h n e e / w e i s / s k a r ż y ł się, ż e zatrzymuje go w pracy brak a r t y k u ł ó w na temat nie
k t ó r y c h S ł o w i a n Zachodnich; obecnie od dawna nie mam s t a m t ą d w i a d o m o ś c i .
Teraz u nas g o r ą c a kampania: piszemy sprawozdania i plany; nie m a m czasu s p r a w d z i ć , czego
m i brakuje z t o m ó w P a ń s k i e g o szacownego „ L u d u " . P r o s z ę m i p o z w o l i ć na skorzystanie z Pana
uprzejmej propozycji nieco p ó ź n i e j .
Ze szczerym szacunkiem i oddaniem,
D m . Zielenin
D . K . Zielenin, L e n i n g r a d 164, Uniwiersitietskaja n a b i e r i e ż n a j a 3
2 5
K o n s t a n t i nA l e k s i e j e w i c z Puszkariewicz ( 1 8 9 0 - 1 9 4 2 ) , rosyjski i radziecki slawista, histo
r y k i etnograf, p r a c o w n i k n a u k o w y Instytutu Etnografii A N Z S R R .
2 6
W miejsce czasopisma Sovetskaja
etnografija
w latach 1938-1947 o p u b l i k o w a n o s e r i ę prac
z b i o r o w y c h pod t y m samym t y t u ł e m . Czasopismo Sovetskaja
etnografija
w y d a w a n o w latach
1931-1937 w Leningradzie i w latach 1946-1999 w M o s k w i e . Od r o k u 1991 czasopismo w y
chodzi pod n a z w ą Etnografweskoe
2 7
Powołanie Oddziału -
obozrenie.
s p e c j a l n o ś c i etnograficznej b y ł o m o ż l i w e d z i ę k i
przywróceniu
w r o k u 1938 K a t e d r y Etnografii na Uniwersytecie w Leningradzie. K i e r o w a ł n i ą prof. I . N . W i n n i k o w . Umieszczenie etnografii w ramach W y d z i a ł u Filologicznego z w i ą z a n e b y ł o z t r a d y c j ą ,
p o d t r z y m y w a n ą w Piotrogrodzie i Leningradzie, z o b o w i ą z u j ą c ą etnografa do opanowania j ę z y k a
ludu, k t ó r y m m i a ł się z a j m o w a ć .
2 8
V i n n i k o v I . N . , Vnov organizuemoe
Leningradzkogo
2 9
gosudarstvennogo
etnografweskoe
otdelenie
na filologičeskom
fakul'tete
universiteta.
Instytut Etnografii, p o c z ą t k o w o Instytut A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , z o s t a ł u t w o
rzony w 1933 r o k u w Leningradzie z p o ł ą c z e n i a d w ó c h p l a c ó w e k akademickich: Muzeja A n t r o
p o l o g i i i Etnografii ( M A E ) i I n s t i t u í a po I z u č e n i j u narodov SSSR ( I P I N ) .
42
Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW
Rys. 2. P o c z ą t e k listu D . K . Zielenina do A . Fischera z 28.12. 1940 roku; A r c h i w u m N a u k o w e
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we W r o c ł a w i u , sygnatura 599
43
KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM
List A. Fischera do D. K. Zielenina
L w ó w 14. 02. 1941
W i e l c e Szanowny K o l e g o ,
Przede w s z y s t k i m p r o s z ę p r z y j ą ć j a k najserdeczniejsze p o d z i ę k o w a n i a za tak w s p a n i a ł e w y
d a w n i c t w o j a k „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w SSSR". Ja k i e d y p r o s i ł e m o to d z i e ł o , m i a ł e m o c z y w i ś c i e
na m y ś l i m a ł e w y d a n i e popularne, a nie tak p i ę k n e , ozdobne. Przykro m i t y l k o , ż e na razie nie
m o g ę s i ę zaraz z r e w a n ż o w a ć j a k i m ś s w o i m
dziełem, ponieważ w związku z
reorganizacją
naszych w y d a w n i c t w nie jest przewidziane u nas na razie ż a d n e specjalne etnograficzne w y d a w n i c
two. M a m jednak n a d z i e j ę , ż e z n a j d ę coś jeszcze z dawnych w y d a w n i c t w takich, k t ó r e m o g ł y b y
z a i n t e r e s o w a ć W i e l c e Szanownego K o l e g ę .
N a d a l jestem bardzo zainteresowany programem specjalnego o d d z i a ł u etnograficznego przy
uniwersytecie l w o w s k i m , a nie m o g ę z a p o z n a ć się z planem Waszego studium, p o n i e w a ż wska
zanego m i t o m u „ E t n o g r a f i i S o w i e c k i e j " nie ma we L w o w i e . O ile to nie jest d ł u g i a r t y k u ł , czy
nie m o ż n a by p r o s i ć , aby go d o s t a ć w odpisie, lub m o ż e jest do dyspozycji j a k i ś w y c i n e k z tego
t o m u „ E t n o g r a f i i Sowieckiej". M n i e na t y m bardzo zależy, bo dawniej m i a ł e m bardzo d u ż o stu
d e n t ó w i w y c h o w a ł e m c a ł e pokolenie, nie t y l k o polskich ale i u k r a i ń s k i c h e t n o g r a f ó w , k t ó r z y s ą
w s p ó ł p r a c o w n i k a m i Instytutu F o l k l o r u А к / a d e m i i / N a u k U S S R - L w o w s k i F i l i a l , oraz M u z e u m
Etnograficznego we L w o w i e . Obecnie zaś nie ma specjalnego studium i j a w y k ł a d a m t y l k o folklor
francuski, n i e m i e c k i , p o l s k i i w o g ó l e zachodnioeuropejski przy r ó ż n y c h o d p o w i e d n i c h f i l o l o
giach, a A k a d / e m i k / K o ł e s s a
3 0
w y k ł a d a f o l k l o r u k r a i ń s k i dla
filologii
u k r a i ń s k i e j . Bardzo z a l e ż a
ł o b y nam j e d n a k na t y m , a b y ś m y m i e l i swoich s t u d e n t ó w i dlatego staramy s i ę albo o specjalny
o d d z i a ł f o l k l o r u i etnografii albo o instytut badawczo-naukowy przy uniwersytecie, w k t ó r y m to
instytucie m o ż n a by w y c h o w y w a ć m ł o d e kadry e t n o g r a f ó w i f o l k l o r y s t ó w .
D z i ę k u j ą c raz jeszcze za tyle okazanej m i ż y c z l i w o ś c i , ł ą c z ę w y r a z y p r a w d z i w e g o p o w a ż a
nia i serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia,
A d a m Fischer
L ' w o w ( U S S R ) , M a r s z a ł k o w s k a j a 1, Kafiedra F o l ' k l o r a i Etnogr/afii/ Gos/udarstwiennogo/Uniwers/iteta/
List D. K. Zielenina do A. Fischera
21.02.1941
W i e l c e Szanowny K o l e g o ,
D o p i e r o wczoraj, w o d p o w i e d z i na telegram rektora U n / i w e r s y t e t u / L w / o w s k i e g o / , w y s ł a ł e m
31
o p i n i ę o Pana pracach n a u k o w y c h . Dzisiaj o t r z y m a ł e m P a ń s k i uprzejmy list i s p i e s z ę z odpo
w i e d z i ą . Program d y d a k t y c z n y O d d z i a ł u Etnograficznego W y d z i a ł u F i l o l o g i c z n e g o L G U
3 2
uległ
z m i a n o m ; n o w y wariant jest lepszy od starego. P o w i n i e n Pan z w r ó c i ć s i ę z o f i c j a l n y m p i s m e m ,
s k i e r o w a n y m do D y r e k t o r a L e n i n g r / a d z k i e g o / U n i w e r s y t e t u P a ń / s t w o w e g o / (Leningrad
164,
niwiersit/etskaja/ n a b / i e r i e ż n a j a / 7) z p r o ś b ą o p r z y s ł a n i e Panu tego programu i w ó w c z a s m o ż e
Pan p o w o ł a ć s i ę na oficjalny program i p r o s i ć o j e g o zatwierdzenie we L w o w i e .
3 0
K o ł e s s a (Kolessa) Filaret ( 1 8 7 1 - 1 9 4 7 ) , u k r a i ń s k i folklorysta, etnograf, m u z y k o l o g , c z ł o
nek Towarzystwa N a u k o w e g o i m . Szewczenki, od r o k u 1919 akademik A N U k r a i ń s k i e j
profesor s z k ó ł ś r e d n i c h w Galicji, p u b l i k o w a ł m . i n . w Ludzie
Słowiańskim.
SSR,
W r o k u 1939 p o w o ł a n y
na stanowisko profesora U n i w e r s y t e t u we L w o w i e , k i e r o w a ł pracami f o l k l o r y s t y c z n y m i
i etno
g r a f i c z n y m i na U n i w e r s y t e c i e L w o w s k i m i w l w o w s k i m Oddziale A N USSR.
3 1
Tekstu o p i n i i nie odnaleziono w tekach D . K . Zielenina w F i l i i A r c h i w u m R A N w St. Pe
tersburgu.
3 2
L G U - L e n i n g r a d z k i Uniwersytet P a ń s t w o w y .
44
Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW
M a m do Pana n a s t ę p u j ą c ą p r o ś b ę : dla naszej cztero tomowej pracy „ N a r o d y S S S R "
33
po
trzebny jest a r t y k u ł o Polakach w Z S R R , o o b j ę t o ś c i nie w i ę k s z e j , j a k dwa arkusze w y d a w n i c z e
(tj. 80 t y s i ę c y liter). P r o s z ę nie o d m ó w i ć napisania tego a r t y k u ł u i p r z y s ł a ć go nie p ó ź n i e j , n i ż
1 listopada 1941 r o k u ; honorarium otrzyma Pan po o p u b l i k o w a n i u a r t y k u ł u . P o ż ą d a n e fotografie.
W a ż n e , ż e chodzi nie o wszystkich P o l a k ó w , a t y l k o o tych, k t ó r z y m i e s z k a j ą w Z S R R . Program
3 4
przysyłam .
Projekt pisma:
D o D y r e k t o r a Leningradzkiego U n i w e r s y t e t u P a ń s t w o w e g o
od k i e r o w n i k a
35
Katedry F o l k l o r u i Etnografii
Lwowskiego Uniwersytetu P a ń s t w o w e g o
A/dama/ F/ischera/
P r o s z ę o okazanie p o m o c y w sprawie otwarcia na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m
Uniwersytetu
L w o w s k i e g o O d d z i a ł u F o l k l o r u i Etnografii, do k t ó r e g o m i a ł b y miejsce corocznie oddzielny na
bór studentów.
W t y m celu p r o s z ę o p r z e s ł a n i e nam planu dydaktycznego f u n k c j o n u j ą c e g o
na W y d z i a l e
F i l o l o g i c z n y m U n i w e r s y t e t u Leningradzkiego.
Podpis
Wasz
D . Zielenin
Instytut Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , Leningrad, Uniwiersitietskaja n a b / i e r i e ż n a j a / d o m nr 3.
List A. Fischera do D. K. Zielenina
L w ó w , 1.03.1941
W i e l c e Szanowny K o l e g o ,
Przede w s z y s t k i m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ż y c z l i w e o mnie wyrazy. Bardzo to dla m n i e
w a ż n e , p o n i e w a ż przechodzimy teraz wszyscy p e r e a t e s t a c j ę , a g ł o s tak w y b i t n e g o uczonego, j a k
W i e l c e Szanowny K o l e g a , b ę d z i e tu o d g r y w a ł w i e l k ą r o l ę .
Zarazem d z i ę k u j ę za tak zaszczytne dla mnie zaproszenie do w s p ó ł p r a c y w w y d a w n i c t w i e
„ S b o r n i k = N a r o d y SSSR". W c z y t a ł e m s i ę u w a ż n i e w program i z u p e ł n i e jasne jest dla m n i e , co
m a m n a p i s a ć w d w u pierwszych r o z d z i a ł a c h , ale w i e l e w ą t p l i w o ś c i m a m w z w i ą z k u z r o z d z i a ł e m
trzecim, do k t ó r e g o nie ma jeszcze d o k ł a d n e g o m a t e r i a ł u w tej c h w i l i . W m i a r ę pisania nieraz
w i ę c jeszcze p o z w o l ę sobie p y t a ć s i ę o r ó ż n e sprawy, abym o d p o w i e d z i a ł w y m a g a n i o m redak
c y j n y m . Jest to temat, k t ó r y m c z ę ś c i o w o w ostatnich latach s i ę z a j m o w a ł e m i w ł a ś n i e r ó w n o c z e ś
nie w y s y ł a m pod adresem Wielce Szanownego K o l e g i m o j ą r o z p r a w k ę pt. „ E t n o g r a f i a P o l s k i
36
37
p o ł u d n i o w o w s c h o d n i e j " , a d o d a j ę do tego p r a c ę C h ę t n i k a o p o ż y w i e n i u k u r p i o w s k i m ,
3 3
W Instytucie Etnografii A N Z S R R pracowano w ó w c z a s nad w i e l o t o m o w y m
która
wydawnic
t w e m p o ś w i ę c o n y m l u d o m Z S R R i innych t e r e n ó w ś w i a t a . D . K . Zielenin k i e r o w a ł p r z y g o t o w a
n i e m zaplanowanych na cztery t o m y „ L u d ó w Z S R R " . Praca ta nie z o s t a ł a o p u b l i k o w a n a .
3 4
Programma...
3 5
Brak potwierdzenia, ż e A . Fischer p e ł n i ł funkcję k i e r o w n i k a Katedry.
3 6
Zapewne chodzi tu o p r a c ę Zarys
(1939, s. 2 1 0 - 2 1 2 ) .
pracy A . Fischera, Etnografia
P T L , sygn. 125.
3 7
Chętnik
1936.
województw
etnografii
... (1939); z a c h o w a ł s i ę ponadto maszynopis
południowowschodnich,
ss. 4, A r c h i w u m N a u k o w e
45
KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M
m o ż e r ó w n i e ż b ę d z i e dla K o l e g i p r z y d a t n ą . M o j a praca o etnografii Polski p o ł u d n i o w o w s c h o d
3 8
niej m i a ł a za zadanie u z u p e ł n i ć k s i ą ż k ę pt. „ R u s i n i " , p o n i e w a ż s p o t y k a ł y mnie zarzuty, ż e p i
s z ą c o U k r a i ń c a c h na obszarze dawnej Polski p o ł u d n i o w o wschodniej, z u p e ł n i e nie u w z g l ę d n i a m
m i e s z k a j ą c y c h tu t a k ż e P o l a k ó w . Trzy pierwsze paragrafy oparte na oficjalnej
statystyce p o l
skiej, ale od paragrafu 4 rzecz oparta na m a t e r i a ł a c h w ł a s n y c h , z u p e ł n i e o b i e k t y w n y c h , a stara
się p o d k r e ś l i ć wzajemne w p ł y w y polskie i „ r u s k i e " , tzn. „ u k r a i ń s k i e " , bo „ R u s i n i " r ó w n a s i ę
„ U k r a i ń c y " w oficjalnej t e r m i n o l o g i i
polskiej.
D z i ę k u j ą c raz jeszcze za ż y c z l i w o ś ć ł ą c z ę w y r a z y prawdziwego p o w a ż a n i a i serdeczne kole
ż e ń s k i e pozdrowienia,
A d a m Fischer
List A. Fischera do D. W. Zielenina
L w ó w , 27.05.1941
W i e l c e Szanowny K o l e g o ,
R o z e j r z a ł e m s i ę w materiale d o t y c z ą c y m mego a r t y k u ł u o Polakach na obszarze Z w i ą z k u
Radzieckiego i w z w i ą z k u z t y m mam n a s t ę p u j ą c e w ą t p l i w o ś c i , o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e uprzejmie
proszę:
1) O ile dobrze m i jest znany stan l u d n o ś c i polskiej na obszarach polskich, p r z y ł ą c z o n y c h do
Z w i ą z k u Radzieckiego we w r z e ś n i u 1939 г., to natomiast nie m a m y m a t e r i a ł ó w do s k u p i e ń p o l
skich, czy to na U S S R , czy na BSSR, ani co do ich i l o ś c i , ani co do ich w ł a ś c i w o ś c i
kulturalnych.
3 9
Przez j a k i ś czas i s t n i a ł rzekomo autonomiczny o k r ę g polski „ M a r c h l e w s k i " , ale j a k i b y ł j e g o
r o z w ó j , o t y m m y nic nie w i e d z i e l i ś m y .
2) N a obszarach p r z y ł ą c z o n y c h w r o k u 1939 nie m o ż n a o c z y w i ś c i e m ó w i ć o r o z w o j u i zdo
byczach w okresie dwudziestolecia, ale chyba t y l k o w okresie dwulecia.
3) M u s z ę s i ę t a k ż e z a p y t a ć , ile w y n o s i honorarium od arkusza, a to z tego p o w o d u , ż e m u s z ę
p r z e c i e ż p o l s k i tekst d a ć do p r z e k ł a d u , a koszt takiego p r z e k ł a d u w y n o s i u nas we L w o w i e od
200 do 250 r u b l i za arkusz, w i ę c m u s z ę w i e d z i e ć , j a k i e b ę d z i e pokrycie tego p r z e k ł a d u .
4) Swego czasu p o s ł a ł e m Wielce Szanownemu Koledze dwie k s i ą ż k i , A . C h ę t n i k a „ P o ż y w i e
nie k u r p i o w s k i e " oraz m o j ą e t n o g r a f i ę dawnych ziem Polski p o ł u d n i o w o wschodniej. Pytam s i ę
dlatego, p o n i e w a ż przepisy pocztowe nie p o z w a l a j ą na d o k ł a d n e opakowanie, tak, ż e nie
mam
p e w n o ś c i , czy k s i ą ż k a z takiej opaski w drodze nie wypadnie.
D z i ę k u j ę za pozdrowienia p r z y s ł a n e przez D r H a r a s y m c z u k a
40
i ze swej strony ł ą c z ę w i e l e
serdecznych p o z d r o w i e ń i w y r a z ó w prawdziwego p o w a ż a n i a ,
A d a m Fischer
(Prof. A d a m Fischer)
3 8
Fischer 1928.
3 9
Polski rejon n a r o d o w o ś c i o w y i m . J. Marchlewskiego w U S R R , zwany M a r c h l e w s z c z y z n ą ,
ze s t o l i c ą w D o ł b y s z u , p r z e m i a n o w a n y m na M a r c h l e w s k , p o w o ł a n o w r o k u 1925, a z l i k w i d o
wano w r o k u
4 0
1935.
R o m a n W ł o d z i m i e r z Harasymczuk, w s p ó ł p r a c o w n i k A . Fischera sprzed wojny, autor m . i n .
obszernych Tańców
huculskich
R. Lange n a p i s a ł o Tańcach,
(1939) oraz a r t y k u ł u napisanego razem z W. Taborem (1938).
że są p i e r w s z ą polską m o n o g r a f i ą t a ń c ó w ludowych o w y s o k i m
standardzie m e t o d o l o g i c z n y m i s t a n o w i ą w y j ą t k o w o w a r t o ś c i o w y i pionierski w k ł a d do etnoc h o r e o l o g i i w skali o g ó l n e j ; por. Lange 1996, s. 7.
46
Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW
LITERATURA
A r m on
W. 2 0 0 1 , P o c z ą t k i etnologii uniwersyteckiej w Polsce, [ w : ] Przeszłość
skiej w jej teraźniejszości,
С h ę t n i к A . 1936, Pożywienie
Czekanowski
-
etnologu
Kurpiów.
Jadło
i napoje zwykłe,
obrzędowe
i głodowe,
Kraków.
J. 1946, P ó ł w i e c z e Towarzystwa Ludoznawczego, Lud, t. 36, s. 3 3 - 8 8 .
1956, Sto lat antropologii polskiej 1856-1956. O ś r o d e k l w o w s k i , Materiały
Antropologiczne,
Falkowski
pol
Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 17-30.
i
Prace
W r o c ł a w , nr 34.
J. 1933, D z i e s i ę c i o l e c i e Z a k ł a d u Etnologicznego U n i w e r s y t e t u Jana K a z i m i e r z a
we L w o w i e ( 1 9 2 4 - 1 9 3 4 ) , Lud, t. 32, s. 183-192.
Fischer
A . 1926, Lud polski.
Podręcznik
etnografii
Polski,
Lwów.
-
1927, Recenzja z pracy D . K . Zielenina, Russische..., Lud, t. 26, s. 9 7 - 9 9 .
-
1927a, Czarownice
-
1927b, K u l t W e l e s a u S ł o w i a n , [ w : ] Sborník
w Dolinie
Nowotarskiej,
Lwów.
Prąci
Věnovaných
Prof. Dr. Václavu
Tillovi,
Praha, s. 4 6 - 5 1 .
-
1928, Rusini.
-
1928a, Przegląd
Kwartalnik
Zarys
etnografii
polskich
Historyczny,
-
1928b, Słowiańskie
-
1931-1934, Etnografia
Rusi,
Lwów.
wydawnictw
etnograficznych
bóstwa
urodzaju,
1932, Lud kaszubski,
-
1937, Etnografia
-
1939, Zarys
Frankowski
G aj e к
-
L w ó w ; także
Lwów.
słowiańska,
t. 1: Połabianie,
L w ó w - W a r s z a w a 1932, t. 3: Polacy,
-
i etnologicznych,
t. 4 1 : 1927, z. 3-4, s. 5 9 3 - 6 1 1 .
Lwów
1931; t. 2:
Łużyczanie,
Lwów-Warszawa.
Lwów.
dawnych
etnografii
Prusów,
Polski
Gdynia.
południowo-wschodniej,
Lwów.
E. 1948-1951 [druk: 1952], Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s.
1-42.
J. 1946, Ś p . Profesor D r A d a m Fischer, Lud, t. 36, s. 6-18.
1948, Fischer A d a m Robert, [ w : ] Polski
Gerlach- Kłodnicka
J.,
Kłodnicki
Towarzystwa, [ w : ] Kronika
Polskiego
Słownik
Z.
Biograficzny,
t. 6, K r a k ó w , s. 18-19.
1997, B i b l i o t e k a p r z y Z a r z ą d z i e G ł ó w n y m
Towarzystwa
Ludoznawczego,
Z . K ł o d n i c k i (red.),
W r o c ł a w , s. 159-163.
Głowacki
A.
1997, Sowieci
1939-1941,
wobec
Polaków
Harasymczuk
R.W. 1939, Tańce huculskie,
Harasymczuk
R.W., T a b o r
Hryciuk
G. 2000, Polacy
Kronika...
na Ziemiach
wschodnich
II
Rzeczypospolitej
Łódź.
1997, Kronika
Krzyżanowski
we Lwowie
Polskiego
Lwów.
W. 1938, Etnografia p o ł o n i n huculskich, Lud, t. 35, s. 7 6 - 1 6 1 .
1939-1944.
Towarzystwa
Życie
codzienne.
Ludoznawczego,
Warszawa.
Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w .
J. 1971, Folklorystyka polska, [ w : ] G. Cocciara, Dzieje folklorystyki
w
Euro
pie, Warszawa, s. 6 2 7 - 6 3 8 .
-
1980, W świecie
Lange
R.
bajki ludowej,
Warszawa.
1996, Traditional Dance and its Changes i n T i m e and Territory, Dance
Studies,
v o l . 2 0 , s. 1-157.
Podraża
A . 1993, U n i w e r s y t e t l w o w s k i w latach I I w o j n y ś w i a t o w e j , [ w : ] Lwowskie
sko naukowe
w latach
1939-1945,1.
środowi
Stasiewicz-Jasiukowa (red.), Warszawa, s. 3 5 - 5 5 .
Programma... 1939, Programma podgotovlaemogo Institutom etnografii sbornika „ N a r o d y SSSR",
[ w : ] Sovetskaja
Rieszetow
etnografija.
Sbornik
statej, nr 2, s. 2 1 0 - 2 1 2 .
A . M . , J a s i e w i с z Z . 2 0 0 1 , Korespondencja K . M o s z y ń s k i e g o z D . K . Z i e l e n i -
nem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85,
s. 2 7 7 - 2 8 8 .
Schneeweis
Sergi
S.
E. 1953, Feste
und Volkbrauche
der Sorben,
Berlin.
1947, Terminologia e divisione delie scienze d e l l ' uomo. I risultati di u n ' ichiesta
internazionale, Rivista
di Antropologia,
v o l . 35, s. 5-25.
47
KORESPONDENCJA M I Ę D Z Y A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M
Simonides
D.
Naukowe
Staszczak
Opolskiego.
Folklorystyka,
P.
Zeszyty
Opole, z. 3, s. 2 5 - 4 4 .
Z . 1955, W y k a z z a w a r t o ś c i A r c h i w u m N a u k o w e g o P T L ( 1 9 4 5 - 1 9 5 5 ) ,
Etnograficzne
Suchecka
1997, Z h i s t o r i i polskiej f o l k l o r y s t y k i . Miejsce A d a m a Fischera,
Uniwersytetu
Archiwum
PTL, nr 11, W r o c ł a w .
1997, A r c h i w u m N a u k o w e , [ w : ] Kronika
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznaw
czego, Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w , s. 163-166.
-
2 0 0 1 , Korespondencja A d a m a Fischera w zbiorach A r c h i w u m N a u k o w e g o
Towarzystwa Ludoznawczego, [ w : ] Przeszłość
etnologii
polskiej
w jej
Polskiego
teraźniejszości,
Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 7 1 - 7 8 .
Tomaszewski
Tvorčestvo
T. 1996, Lwów
narodov...
Revoljucii
Zelenin
1940-1944.
1938, Tvorčestvo
1917-1937,
Pejzaż
psychologiczny,
narodov SSSR.
XXlet
Warszawa.
Velikoj Oktjabrskoj
Socjalističeskoj
A . M . G o r k i , L . Z . M e c h l i s i i n . (red.), M o s k v a .
D . K . 1941, Vosoedinennye ukraincy, [ w : ] Sovetskaja
etnografija.
Sborník
statej, nr 5,
s. 3 - 2 0 .
-
1921, P r i m i t i v n a j a technika g o n č a r s t v a „ n a l e p o m " ( A u C o l u m b i n ) v V o s t o č n o j E v r o p ě ,
Etnografija,
nr 1, s. 87-105.
-
1927, Russische
-
1927a, S c h i d n i o - s l o w i a n ' s k i c h l i b o r o b s k i obriadi k a č a n n i a i perekidannia po ž e m l i ,
Etnografičnij
-
(Ostslavische)
Volkskunde,
Berlin -Leipzig.
v is nik ( K i j v ) , k n . 5, s. 1-10.
1991, Vostočnoslavianskaja
etnografija,
p r z e k ł a d z niemieckiego K . D . C i v i n a , M o s k v a .
Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW
CORRESPONDENCE B E T W E E N A D A M FISCHER
AND DIMITRI KONSTANTINOVICH ZELENIN.
FROM THE ARCHIVES OF POLISH ETHNOGRAPHICAL SOCIETY IN WROCŁAW
A N D THE ARCHIVES OF THE RUSSIAN A C A D E M Y OF SCIENCES I N SANKT-PETERSBURG
Summary
The article presents letters exchanged i n the years 1927-1941 between t w o outstanding ethno
logists: the Pole A d a m Fischer ( 1 8 8 9 - 1 9 4 3 ) and the Russian D i m i t r i K o n s t a n t i n o v i c h Z e l e n i n
( 1 8 7 8 - 1 9 5 4 ) . The collection w h i c h has been discovered and published consists o f three letters
and one postcard sent by Z e l e n i n (kept i n the A r c h i v e s o f the Polish Ethnographic
Society
in W r o c l a w ) and five letters sent by A , . Fischer, kept i n the Archives o f the Russian A c a d e m y o f
Sciences i n St. Petersburg. The dramatic aspect o f the letters w r i t t e n b y A d a m Fischer lies i n the
fact that he kept w r i t i n g them after L v o v had been occupied by the Soviet troops and annexed
to the Soviet U n i o n i n 1939. The t w o scholars never met i n person.
The presented letters make a very valuable source for the history o f national
ethnologies
- Polish and Russian and o f their mutual contacts. Before 1939 i n their correspondence both
scholars used to i n f o r m each other about their studies, researches and to arrange exchange o f their
w o r k s . Other i n f o r m a t i o n w e can f i n d i n the letters w r i t t e n after 1939 after L v o v had been
annexed into the Soviet state. F r o m them w e can learn about the Polish scholar's attitudes, about
his efforts to maintain some possibilities o f scientific w o r k and to save his research w o r k s h o p ,
and, more generally about vicissitudes o f ethnology and folkloristics at the U n i v e r s i t y o f L v o v .
The letters by Z e l e n i n show a great deal o f g o o d w i l l and readiness to help the Polish scholar.
A t the same time they reveal mechanisms o f w i n n i n g outstanding Polish scholars over for the
Soviet U n i o n and Soviet science and education.
Translated
by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
