Cyfrowa Etnografia

59686d247c29e61cee454e331e109212.pdf

Media

Part of 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47

extracted text

A

R

T

Y

K

U

Ł

Y

„Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861

WANDA

PAPROCKA

Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa

50 LAT ZAKŁADU ETNOLOGII
INSTYTUTU ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN
Omówienie działalności placówki naukowej, z którą jestem związana prawie
od początku jej istnienia, pozornie może wydawać się łatwe z racji bezpośred­
niego uczestnictwa w pracach tej instytucji i możliwości obserwacji (w pewnym
stopniu) jej rozwoju od wewnątrz. Wiedza ta obarczona jest jednakże pewnym
osobistym stosunkiem, wynikającym z zaangażowania w losy macierzystej
placówki, której rozwój (podobnie jak całej nauki polskiej) - szczególnie w prze­
szłości - przebiegał w zmiennych i trudnych warunkach. Ponadto, analiza
dorobku naukowego Zakładu na przestrzeni tak wielu lat wymagałaby, dla obiek­
tywnej jego oceny, stałej konfrontacji z istniejącymi w poszczególnych okresach
warunkami politycznymi i społecznymi, które miały ogromny wpływ na rozwój
nauki. Nie podejmując więc w przedstawionym opracowaniu merytorycznej
oceny osiągnięć Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej
Akademii Nauk, pragnę zbilansować dotychczasowe wyniki prowadzonych prac,
a sięgając do tych, które powstawały w najstarszym okresie działalności Insty­
tutu - przypomnieć, że zostały one w większości zainicjowane przez twórców
powojennej etnologii i późniejszych wieloletnich kierowników placówek Pol­
skiej Akademii Nauk, katedr uniwersyteckich i muzeów etnograficznych.
Na potrzebę dokonania takiego przeglądu złożyło się kilka powodów. Jednym
z nich jest fakt, że w roku 2003 upływa 50 lat od powstania Instytutu Historii
Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN), którego
integralną część stanowi Zakład Etnologii. Drugim, ważnym elementem, skła­
niającym do takich podsumowań jest sprawa, która w najbliższym czasie doty­
czyć będzie wielu z nas. Posługując się eufemizmem możemy mówić o zmianie
warty, a bardziej bezpośrednio - o zmianie pokoleniowej i odejściu na emery­
turę wielu etnologów zatrudnionych w Instytucie, pierwszych absolwentów
powstałego po wojnie Studium Historii Kultury Materialnej. W odniesieniu do
współczesnej działalności Zakładu natomiast taki przegląd ma duże znaczenie
ze względu na ciągle niedostateczny przepływ informacji naukowej pomiędzy
poszczególnymi ośrodkami, brak bieżącej bibliografii oraz integrujących środo­
wisko wspólnych akcji badawczych i wydawniczych placówek etnograficznych.
Etnografowie, którzy po I I wojnie światowej podjęli trud odbudowy nauki
polskiej byli, jak już wspomniałam, twórcami i organizatorami wielu placówek

6

W A N D A PAPROCKA

naukowych. Niewątpliwie z ich inicjatywy i pod ich kierownictwem rozpoczęto
szereg badań, często zespołowych, integrujących środowisko etnograficzne
w tak znacznym stopniu, z jakim nie mieliśmy do czynienia w latach następnych.
Inicjowano wspólne badania terenowe poszczególnych regionów kraju oraz
nawiązywano kontakty międzynarodowe, organizując wspólne akcje badawcze
m.in. w Karpatach, a w okresie późniejszym w Mongolii i Bułgarii. Powołano
również w tym czasie nowe wydawnictwa, które ukazują się do chwili obecnej.
W 1958 r. wydany został 1 tom Etnografii Polskiej, pół roku później rozpoczęto
drukowanie prac w serii „Biblioteki Etnografii Polskiej". Nie można więc,
pisząc o współczesnych pracach etnograficznych, rozwijających się zgodnie
z wymogami nauki światowej i w bezpośrednim z nią kontakcie, nie dostrzegać
jak wiele problemów badawczych zostało zainicjowanych przez naszych
poprzedników lub wskazanych nam przez nich jako pole przyszłych badań
w sprzyjających ku temu warunkach.
Czas, jaki upłynął od chwili powstania Zakładu jest dostatecznie długi, aby
dokonać pewnego uporządkowania naszej wiedzy dotyczącej historii etnografii
w dobie powojennej, pamiętając o tym, że znaczny jej fragment łączył się
z działalnością Zakładu. Równocześnie należy wziąć pod uwagę fakt, że doko­
nany bilans będzie poszerzeniem wiedzy z zakresu historii polskiej etnografii,
która od dawna nie była przedmiotem badań i głębszych analiz.
Już od samego początku działalności Instytutu Historii Kultury Materialnej,
tj. od 1953 г., i powstania w nim Działu Etnografii (obok Działu Archeologii
Polski, Archeologii Śródziemnomorskiej i Historii Kultury Materialnej) przy­
stąpiono do konstruowania planów naukowych na najbliższe lata. Problematykę
badawczą, którą podjęto w powołanych placówkach Instytutu w Warszawie,
Krakowie, Wrocławiu, Łodzi i Toruniu, można zjednej strony uznać za konty­
nuację badań rozpoczętych w okresie międzywojennym, z drugiej natomiast
za badania nowe, podejmowane ze względu na potrzebę chwili, zgodnie, jak
twierdziła prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, z cechą „polskiej szkoły etnograficz­
nej" {Etnografia Polski, 1976, t. 1, s. 15).
Nowe, podjęte przez etnografów tematy dotyczyły m.in. ludności przesiedla­
nej z dawnych Kresów Wschodnich na obszary północnej i zachodniej Polski,
migracji do miast, zmian w strukturze gospodarczej wsi i zmian w samych
gospodarstwach wiejskich, poziomu konsumpcji itp. Prace poświęcone analizie
zmiany kulturowej dokonującej się na wsi miały prowadzić (i prowadziły) do
próby konstruowania jej współczesnego modelu, co znalazło wyraz w publika­
cjach ukazujących się w latach 60-tych i 70-tych.
Praca naukowa w Dziale Etnografii Instytutu zorganizowana była w Zakła­
dach, Pracowniach i Zespołach Etnograficznych, które powstawały w miastach
uniwersyteckich. Sprzyjało to prowadzeniu prac badawczych wraz z katedrami
etnografii i tworzeniu zespołów pod wspólnym kierownictwem niezbyt licznej
w tym okresie kadry samodzielnych pracowników naukowych.
Komisja Etnograficzna, która współtworzyła ramy organizacyjne Instytutu
i kreśliła plany naukowe Działu Etnografii (przewodniczył jej prof. Kazimierz

50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN

7

Moszyński, a w jej skład wchodzili najwybitniejsi etnografowie: prof. prof.
Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski, Eugeniusz Frankowski, Józef Gajek,
Kazimiera Zawistowicz-Adamska i doc. Adolf Nasz), stanęła przed trudnym
zadaniem. Rozbicie instytucjonalne działalności naukowej etnografów, m.in.
w zakresie sztuki ludowej i folkloru, w wyniku wcześniejszego utworzenia Pań­
stwowego Instytutu Sztuki i Instytutu Badań Literackich, niezależna od innych
placówek działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, podlegająca
organizacyjnie i administracyjnie Ministerstwu Kultury i Sztuki działalność
muzeów, wymagały stworzenia takiego planu naukowo-badawczego, w którym
obok problematyki naukowej byłaby mocno zaznaczona koncepcja „otwartych
drzwi" dla współpracy wszystkich etnografów. Za tę wspólną płaszczyznę uzna­
no Polski Atlas Etnograficzny. Miał on stworzyć wielostronną bazę źródłową nie
tylko uzupełniającą luki w istniejącym materiale etnograficznym, ale ułatwiającą
wytyczanie kierunków nowej tematyki badawczej.
Na decyzje dotyczące priorytetu prac atlasowych miały niewątpliwie wpływ
zarówno dotychczasowe zainteresowania badaniami atlasowymi, zapoczątko­
wane przed wojną przez prof. К. Moszyńskiego (w ich wyniku ukazały się
trzy zeszyty Atlasu w latach 1934-1937), jak i prace podejmowane po wojnie
w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Lubelskiego i Poznańskiego.
Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym prowadzone w ramach Instytutu
koncentrowały się w Zakładzie (przemianowanym następnie na Pracownię)
we Wrocławiu, kierowanym w tym okresie przez prof. J. Gajka, przy doraźnej
współpracy w pracach terenowych etnografów z wielu innych ośrodków PAN,
katedr i muzeów. Atlasowe prace dokumentacyjne nie wyczerpywały jednak pro­
gramu badawczego całego Zakładu. Równolegle podejmowano problematykę
formowania się zjawisk kulturowych w układzie regionalnym. Prowadzone
zespołowo studia monograficzne wybranych terenów zdominowały w latach
następnych plany naukowe placówek etnograficznych Instytutu. Monografie
regionalne, jak i tematyczne, dotyczące wybranych dziedzin kultury ludowej
oparte były na zakrojonych na szeroką skalę pracach terenowych.
Zarówno studia atlasowe, jak i monograficzne były w wielu przypadkach
kontynuacją prac rozpoczętych przed I I wojną światową i prowadzonych bez­
pośrednio po niej przez katedry uniwersyteckie, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­
cze, Instytut Śląski i inne. Powstanie Instytutu Historii Kultury Materialnej
PAN pozwoliło stworzyć organizacyjną i finansową bazę dla badań rozproszo­
nych po różnych ośrodkach, integrując równocześnie, nieliczną jeszcze w tym
okresie, kadrę naukową uniwersytetów i placówek Instytutu dla realizacji wspól­
nych celów badawczych.
Obiektami badań monograficznych były środowiska wiejskie Mazowsza, Pod­
lasia, Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. W wyniku kilkuletnich studiów
powstało szereg opracowań monograficznych. Dla obszaru Górnego Śląska
wymienić należy dwutomową monografię Stare i Nowe Siołkowice, wydaną
w latach 1963-1966, pod redakcją prof. Mieczysława Gładysza, oraz szereg
uzupełniających monografii tematycznych, dotyczących m.in. budownictwa,

8

W A N D A PAPROCKA

struktury społeczno-zawodowej ludności wsi, rzemiosła, współdziałania gospo­
darczego na wsi, pożywienia.
Jak w wielu innych przypadkach studiów regionalnych, badania na Górnym
Śląsku nawiązywały do rozpoczętych w 1939 r. prac badawczych obejmujących
Śląsk w granicach I I Rzeczypospolitej, organizowanych m.in. przez Polską Aka­
demię Umiejętności w Krakowie oraz kontynuowanych bezpośrednio po wojnie
przez M . Gładysza w Instytucie Śląskim w Katowicach. Od 1954 r. prace te sta­
nowiły podstawę planów Zakładu Etnografii w Krakowie przy szerokim udziale
w badaniach terenowych pracowników naukowych i studentów z różnych pla­
cówek badawczych i katedr. Przyczyniało się to do wspomnianej przeze mnie
integracji środowiska etnograficznego w tym okresie.
Na terenie Mazowsza pierwsze badania monograficzne podjęto nad kulturą
ludową jednego z bardziej zachowawczych regionów - Kurpiowskiej Puszczy
Zielonej. Wyniki prac, zainicjowanych przez prof. W. Dynowskiego, a następnie
kierowanych przez prof. A. Kutrzebę-Pojnarową, opublikowane zostały w trzech
tomach monografii Kurpie Puszcza Zielona w latach 1962-1965. Ponadto wy­
dano pięć monografii tematycznych poświęconych sztuce, rzemiosłu, budow­
nictwu, przemianom społecznym i kulturowym oraz monografii Myszyńca
- głównego centrum regionu (patrz: Bibliografia). Badania kurpiowskie nie
były kontynuacją wcześniej prowadzonych prac. Inspiracją dla nich były na­
tomiast prace z końca X I X i 1 pol. X X wieku: Karola Potkańskiego, Ludwika
Krzywickiego, Adama Chętnika, Franciszka Piaścika i innych. Monografia Kur­
piowskiej Puszczy Zielonej jest najpełniejszym opracowaniem tego regionu
w literaturze etnograficznej.
Celem monografii poświęconych wsi śląskiej, podobnie jak kurpiowskiej, była
rekonstrukcja najbardziej istotnych elementów tradycyjnej kultury regionu oraz
przedstawienie współczesnego obrazu wsi z jej różnorodnością form, uwarun­
kowań, zmian i przeobrażeń. Takie ujęcie najczęściej pociągało za sobą odejście
od stosowanego w dawnych opracowaniach klasycznego podziału na kulturę
materialną, społeczną i duchową na rzecz analizy kilku wybranych dziedzin kul­
tury, najbardziej charakterystycznych dla danej społeczności, przedstawionych
w kontekście innych zjawisk kulturowych.
Kontynuacją prac ośrodka warszawskiego były badania prowadzone w okrę­
gu ostrołęckim oraz w tzw. regionie kołbielskim. Ich przedmiotem były prze­
obrażenia społeczno-gospodarcze i kulturowe wsi, dokonujące się pod wpływem
uprzemysłowienia i zmian struktury społeczno-zawodowej, tradycje historyczne
i współczesność wsi drobnoszlacheckich na Mazowszu oraz rodzina chłopska
na Mazowszu i Podlasiu.
Badania monograficzne na obszarze Karpat, szczególnie w pierwszym okre­
sie działalności Instytutu, stały się przykładem współpracy ośrodków etnogra­
ficznych I H K M w Krakowie, Warszawie i Łodzi. Wkład ośrodka krakowskiego
w badania Karpat przed powołaniem do życia Zakładu Etnografii związany był
przede wszystkim ze studiami prowadzonymi przez prof К. Dobrowolskiego,
które dotyczyły polskiej ludności rolniczej i pasterskiej w Karpatach Zachodnich

50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN

9

oraz kształtowania się i rozpadu związków rodowych na Podhalu. Znaczną gru­
pę stanowiły, przygotowane pod kierunkiem prof. M . Gładysza, opracowania mo­
nograficzne poświęcone wybranym tematom szczegółowym, m.in. budownictwu,
rzemiosłu, hodowli i pasterstwu, pożywieniu, zdobywaniu i użytkowaniu wody.
Prace te były realizowane zarówno przez Zakład Etnografii I H K M PAN, jak
i Katedrę Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Studia nad kulturą ludową Karpat, prowadzone w Zespole Etnograficznym
Instytutu w Łodzi, pod kierunkiem prof. К. Zawistowicz-Adamskiej, obejmo­
wały zagadnienia związane z pasterstwem, hodowlą, gospodarką mleczną oraz
migracjami zarobkowymi na Podhalu. Zakończono je opracowaniami monogra­
ficznymi tych tematów. Badania ośrodka warszawskiego natomiast obejmowały
dawne i obecne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, powojenne prze­
obrażenia gospodarczo-społeczne i kulturowe wsi bieszczadzkich oraz powsta­
nie współczesnej społeczności wiejskiej na tych terenach.
Zainteresowanie kulturą ludową Karpat, nie tylko w Polsce, ale i w innych
krajach, w których granicach znajdował się ten obszar górski, przyczyniło się
do powołania jednej z pierwszych po wojnie organizacji międzynarodowych
dla wspólnych badań etnograficznych. W 1959 г., z inicjatywy Polski i Czecho­
słowacji, w ramach Polskiej Akademii Nauk, powstała Międzynarodowa Ko­
misja do Badania Kultury Ludowej Karpat, pod kierunkiem prof. M . Gładysza,
w skład której wchodziły - poza wymienionymi krajami: Węgry, Rumunia,
ZSRR (Ukraina), a po poszerzeniu w 1976 r. Komisji o kraje bałkańskie - także
Bułgaria i Jugosławia.
Działalność Komisji była znakomitym przykładem pierwszego po I I wojnie
tak szerokiego pod względem problemowym i długotrwałego współdziałania
etnologów z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej. W ramach
działalności Komisji przystąpiono do opracowania ujęć syntetycznych trzech
wybranych tematów. Ich koncepcje zostały opracowane przez sekcje krajowe:
architektura - Czechosłowacja, pasterstwo - Polska, folklor zbójnicki - Sło­
wacja i Ukraina.
W zespole Zakładu Etnografii w Krakowie, kierowanym przez prof. К. Do­
browolskiego, współpracującym z Zakładem Etnografii Ogólnej UJ, prowa­
dzone były prace na temat kształtowania się kultury robotniczej w Małopolsce
w latach 1880-1939 i procesu formowania się nowej kultury mas pracujących
w Polsce Ludowej. Z tego zakresu przygotowano prace poświęcone kulturze
górników solin wielickich, ośrodkowi górniczemu Siersza X I X i X X w. i wcza­
som robotniczym w Polsce.
Należy jeszcze wspomnieć o działalności Pracowni Etnograficznej w Pozna­
niu, w której do 1962 г., tj. do chwili zmiany profilu badań z etnografii Polski na
etnografię powszechną, prowadzone były prace nad monografią etnograficzną
Wielkopolski. Do momentu ich przerwania wydano materiały dotyczące budow­
nictwa ludowego w Wielkopolsce.
W krótkim okresie istnienia Zespołu Etnograficznego Instytutu w Toruniu,
kierowanego przez prof. Marię Prufferową, podjęto prace z zakresu historii

10

W A N D A PAPROCKA

kultury ludowej terenu Kujaw, opracowując wybrane zagadnienia z zakresu bu­
downictwa ludowego.
Badania o charakterze monograficznym, ukierunkowane początkowo wyłącz­
nie na problematykę etnograficzną ziem polskich, zostały w latach 60-tych roz­
szerzone na inne kraje i narody, co doprowadziło w 1962 r. do wyodrębnienia się
kierunku etnografii powszechnej. Zainteresowania problematyką kulturową lu­
dów świata, realizowane w I H K M pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego i prof.
Marii Frankowskiej, koncentrowały się w tym okresie na kulturze ludów Azji
Środkowej, kulturze Indian obu Ameryk, dziejach Polonii latynoamerykańskiej
i północnoamerykańskiej oraz - w ramach współpracy z Instytutem Etnografii
Bułgarskiej Akademii Nauk (w latach 1966-1970) - na kulturze wsi bułgarskiej.
W 1965 r. na terenie Mongolii rozpoczęty został jeden z największych reali­
zowanych w historii polskiej etnografii program systematycznych badań tereno­
wych poza granicami kraju. W badaniach prowadzonych w ramach ekspedycji
aż do 1980 r. obok pracowników I H K M PAN uczestniczyli etnografowie z Kate­
dry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Po raz
pierwszy przedmiotem studiów mongolistycznych stał się proces przechodzenia
od tradycyjnej formy koczowniczej gospodarki pasterskiej do form gospodarki
spółdzielczej z charakterystycznymi dla niej elementami osadnictwa. Badaniami
objęto zmiany w strukturze społecznej, w stosunkach etnicznych, w funkcjono­
waniu rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu co­
dziennym i obrzędowym, zachowaniach ludycznych Przedmiotem studiów stał
się także proces adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego.
Badania prowadzono we wszystkich ważniejszych regionach Mongolii, wśród
wielu mongolskich grup etnicznych. Po raz pierwszy w światowej mongolistyce
objęto nimi Torgutów ałtajskich. Wynikiem prac ekspedycji było sześć książek
(jedna w jęz. angielskim), dwa wydawnictwa zbiorowe i kilkadziesiąt artykułów.
Studia amerykanistyczne prowadzone w Pracowni w Poznaniu koncentrowa­
ły się na współczesnych przeobrażeniach kulturowych w Ameryce Łacińskiej,
ruchach społeczno-religijnych w Ameryce Środkowej i Południowej oraz pro­
cesach kształtowania się i rozwoju struktur społeczno-kulturowych tych obsza­
rów. Przedmiotem studiów były również zagadnienia związane z funkcjonowa­
niem wiejskich struktur w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim
i po konkwiście. Prowadzone przy szerokiej współpracy z Instytutem Etnologii
i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Poznańskiego studia amerykanistyczne
zapoczątkowały rozwój tej dziedziny w innych placówkach naukowych, kształ­
cąc pierwszych w Polsce specjalistów w tym zakresie, m.in. w ramach ogólno­
polskich seminariów amerykanistycznych.
Osobną grupę zagadnień związanych z problematyką amerykanistyczną sta­
nowiły badania nad miejscem i rolą Polaków w krajach Ameryki Łacińskiej i ich
szeroko pojętym wkładem w rozwój cywilizacyjny i kulturowy tych państw
w X I X i X X w. oraz udziałem Polaków w poznawaniu tej części kontynentu
amerykańskiego. Kilkanaście prac z tego zakresu wypełniło lukę w historii ba­
dań etnograficznych dotyczących tego terenu.

50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN

11

Trzecim znaczącym zespołem tematycznym były studia nad procesami etnicz­
nymi w Ameryce Północnej, ze szczególnym uwzględnieniem problemów mniej­
szości narodowych, jak również nad współczesnymi dziejami Polonii i analizą
jej roli w strukturze etnicznej Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. No­
watorskie i odpowiadające na wiele pytań badawczych prace poświęcone tym
zagadnieniom znalazły się w szerokim obiegu naukowym w kraju i za granicą.
Wyniki wszystkich studiów z zakresu amerykanistyki, opartych zarówno na
własnych badaniach terenowych, jak i na reinterpretacji publikowanych materia­
łów źródłowych, umożliwiły nie tylko weryfikację wielu przyjętych w nauce
światowej stwierdzeń, ale także na ich uzupełnienie.
Mimo ograniczonych sytuacją polityczną możliwości realizowania badań
w zakresie etnografii powszechnej nawiązano współpracę międzynarodową,
która umożliwiła badania porównawcze. Pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego
i zaproszonej do współpracy prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, w la­
tach 1966-1970 prowadzone były wspólne polsko-bułgarskie badania nad współ­
czesnymi przemianami lokalnej społeczności wiejskiej i rodziny. W pracach eks­
pedycji, poza pracownikami Zakładu, brali udział pracownicy Katedry Etnologii
i Antropologii Kulturowej w Warszawie i Katedry Etnografii Słowian UJ w Kra­
kowie. Badania te, prowadzone w okręgu Widin w płn.-zach. części Bułgarii,
dostarczyły materiału porównawczego do studiów nad prawidłowością przemian
społeczno-kulturowych wsi w krajach o różnych drogach rozwoju historycznego,
a znajdujących się (w okresie prowadzonych prac) w podobnych warunkach
ustrojowych i ekonomicznych. Pomimo trudności w realizacji badań nad nie­
którymi tematami, wobec znacznego upolitycznienia etnografii bułgarskiej, zgro­
madzony materiał pozwolił na uzyskanie szerokiej perspektywy porównawczej
dla studiów nad kulturą wsi polskiej. Opracowana monografia bułgarskiej wsi
Widin, wysoko oceniona przez wybitnego etnologa bułgarskiego prof. Christo
Wakarelskiego, ze względów politycznych (brak podejścia marksistowskiego)
ukazała się wyłącznie w języku polskim.
Duże znaczenie w upowszechnieniu na forum międzynarodowym prac pol­
skich etnografów, zarówno w zakresie etnografii Polski, jak i powszechnej,
miało powołanie do życia w 1975 r. obcojęzycznego wydawnictwa Zakładu
Ethnologia Polona.
Omówione powyżej prace prowadzone były w Zakładzie Etnografii I H K M
PAN od okresu jego powstania do lat 70-tych. W tym czasie zaczyna narastać
potrzeba podsumowania ponad 25-letnich dokonań badawczych w zakresie
etnografii. W różnych środowiskach etnograficznych dyskutowana była koniecz­
ność podjęcia zbiorowego opracowania zarysu etnografii Polski, odpowiada­
jącego nowym założeniom teoretycznym i wymaganiom metodycznym okresu
gwałtownych przemian politycznych, społeczno-gospodarczych i kulturowych
kraju. Zainicjowane w Zakładzie Etnografii I H K M PAN prace nad syntezą
etnografii Polski oparte były na ścisłej współpracy etnografów tej placówki
z pracownikami katedr i muzeów. Głównym celem tego zbiorowego opracowa­
nia było przedstawienie procesów przemian kulturowych na wsi, poczynając od

12

W A N D A PAPROCKA

tradycyjnego modelu kultury, jaki pozostawiła po sobie epoka pańszczyźniana
po wieś współczesną i przewidywane kierunki jej dalszego rozwoju. Dorobek
okresu powojennego stanowił bazę obszerną i wystarczającą do przedstawie­
nia w podstawowym zrębie kierunków przemian kultury wsi polskiej X X w.
{Etnografia Polski, 1976, s. 48).
Nie wszystkie jednak dziedziny kultury wsi i nie wszystkie regiony zostały
opracowane w syntezie w sposób dostatecznie szczegółowy. Wynikało to z ist­
niejących jeszcze „białych plam" na mapie etnograficznych badań w Polsce, jak
i luk w problematyce badawczej dyscypliny. Pomimo tych braków dwutomowa
synteza etnografii Polski jest pierwszą tego rodzaju pracą w okresie powojen­
nym i do chwili obecnej, wobec braku podręcznika z zakresu etnografii Polski,
spełnia również i tę rolę.
Okres od ukazania się w 1980 г. I I tomu syntezy aż do lat 90-tych zaznaczył
się w pracach Zakładu powrotem do tematów indywidualnych, wstrzymanych
realizacją priorytetowego, zbiorowego zadania wydawniczego.
W zakresie etnografii Polski zakończono szereg prac stanowiących podsumo­
wanie, często wieloletnich badań. Należały do nich prace monograficzne, które
były realizowane w Zakładzie warszawskim, dotyczące roli tradycji ludowej
w społeczeństwie polskim X I X i X X w., społecznych funkcji sztuki ludowej
i miejsca, jakie zajmowała w myśli społecznej, polityce kulturalnej oraz praktyce
działania w okresie zaborów, I I Rzeczypospolitej i Polsce Ludowej, oświaty
i jej roli w społeczno-kulturowych przeobrażeniach wsi w okresie zaborów,
I I Rzeczypospolitej, w latach wojny (1939-1945) i w Polsce Ludowej. Z zakresu
etnografii historycznej powstała praca poświęcona kulturze mazowieckiej wsi
pańszczyźnianej X V I I I i pocz. X I X w., omawiająca organizację tej wsi, proble­
my osadnictwa wiejskiego, rodziny, funkcjonowania gospodarstwa chłopskiego.
W tym czasie w Zakładzie podjęte zostają prace nad nową w polskich badaniach
dziedziną - etnografią miasta (na przykładzie Żyrardowa). Temat etnografii
miasta będzie w następnych latach integrował etnografów zajmujących się tą
problematyką w innych ośrodkach, przede wszystkim w Łodzi, i doprowadzi do
powstania Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta.
Nowym tematem podjętym w Zakładzie w tym okresie są również zagad­
nienia z zakresu antropologii tańca, w ramach studiów nad niewerbalnym komu­
nikowaniem się w kulturze, które w latach następnych objęły zagadnienia do­
tyczące kinetycznego aspektu obrzędów. Wyniki tych badań w latach 90-tych
opublikowano w pracy poświęconej analizie ruchu oraz tańca w mitach i obrzę­
dach, wydanej w języku polskim i angielskim.
Bardzo dużym dorobkiem wydawniczym w tym okresie może się poszczycić
Pracownia Etnograficzna w Krakowie, realizująca badania na terenie Karpat Pol­
skich. Są to zarówno opracowania zbiorowe, stanowiące monografie regionalne
kultury ludowej poszczególnych regionów Karpat: Beskidu Śląskiego, Beskidu
Sądeckiego i nieco później Beskidu Żywieckiego, jak i monografie tematyczne
dotyczące medycyny ludowej, pożywienia, stroju, obrzędowości oraz liczne
artykuły poświęcone innym dziedzinom kultury.

50 LAT Z A K L A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN

13

W latach 80-tych ukończono prace nad kolejnymi zeszytami Atlasu Etnogra­
ficznego. Mimo dużych trudności finansowych i kadrowych, w Pracowni РАЕ
we Wrocławiu przygotowano IX, przedostatni zeszyt Atlasu. Szanse na druk V I I ,
V I I I i I X zeszytu, wobec ogromnych kosztów wydawnictw kartograficznych,
były jednak znikome. W tej sytuacji podjęto decyzję o przystąpieniu do opra­
cowywania komentarzy, które miałyby charakter ujęć problemowych. Pozwoliła
ona na ocalenie wieloletniego dorobku Pracowni Atlasu, uzupełniając wydane
w sześciu zeszytach mapy - komentarzami.
W Pracowni poznańskiej Zakładu Etnografii ukazują się w tym czasie liczne
opracowania książkowe i artykuły poświęcone dziejom Polaków oraz skupisk
polonijnych na terenie Ameryki Południowej, Środkowej i Meksyku i ich udzia­
łowi w rozwoju cywilizacyjno-kulturalnym tych ziem. Inne prace przedstawiają
obraz Indian zamieszkujących te tereny w społeczeństwie polskim.
Znaczącą pozycję stanowi wydana w 1983 r. praca o Polonii Amerykańskiej,
oparta na bogatym materiale terenowym zgromadzonym przez autora w czasie
kilkakrotnych pobytów w Stanach Zjednoczonych, stanowiąca pierwsze w etno­
logii tak szerokie kompendium wiedzy o życiu i działalności tej grupy.
Rozwój badań amerykanistycznych, zapoczątkowanych przez prof. M . Fran­
kowską i przez nią konsekwentnie rozwijanych oraz nawiązanie kontaktów na­
ukowych z Meksykiem stworzyły możliwości podejmowania badań terenowych.
W organizowanych przez środowisko amerykanistów (głównie z Uniwersytetu
Poznańskiego) ekspedycjach, m.in. do Peru i Meksyku, brali udział pracownicy
Zakładu. Równocześnie rozwijane były studia etnohistoryczne oparte na boga­
tych materiałach źródłowych, znajdujących się w archiwach Hiszpanii i Meksyku
oraz unikalnej literaturze przedmiotu. W wyniku tych badań ukazują się prace
dotyczące współczesnej kultury Indian Peru i kultury Indian Meksyku w okresie
konkwisty, jak i historii samej konkwisty.
Bogaty jest również dorobek zakończonej w 1980 r. ekspedycji mongolskiej.
W ramach Zakładu powstają znaczące w międzynarodowym środowisku mon­
golistów prace poświęcone rodzinie pasterskiej w Mongolii, mongolskim gru­
pom etnicznym, zachowaniom ludycznym w kulturach pasterskich, ich symbolice
i związkom z magią (praca wydana w języku angielskim).
Wiele prac, które ukazały się w latach 80-tych stało się podstawą uzyskania
przez pracowników Zakładu stopnia naukowego doktora habilitowanego oraz
tytułów profesora.
Ponad dziesięć lat istnienia I I I Rzeczypospolitej daje dostateczną perspekty­
wę pozwalającą na podsumowanie działalności Zakładu w tym okresie. Zmiany
dokonane w organizacji nauki oraz likwidacja pozamerytorycznych ograniczeń
(szczególnie w naukach humanistycznych) stosowanych m. in. przy wyborze pro­
blematyki badawczej znacząco wpłynęły na zakres i sposoby realizacji zadań
badawczych Zakładu.
Zmiany organizacji nauki (szczególnie w sposobach jej finansowania) miały
swoje źródło przede wszystkim w pewnym ograniczeniu paternalistycznej roli
państwa w badaniach naukowych. Zmuszało to naukę do konfrontacji z zasadami

14

W A N D A PAPROCKA

wolnego rynku i konkurencyjności. Konieczność przystosowania się do nowych
warunków budziła pewien niepokój. Rekompensowała go jednak możliwość
realizowania problematyki badawczej w warunkach tak długo oczekiwanej swo­
body rozwoju nauki, nieograniczonej żadnymi względami politycznymi czy
koniunkturalnymi. W zakresie organizacji największe zmiany dotyczyły wydaw­
nictw. Zakład Narodowy im. Ossolińskich przestał pełnić rolę centralnego wy­
dawnictwa Polskiej Akademii Nauk. Prace związane z redagowaniem, przygoto­
waniem do druku, organizacją druku i dystrybucją wydawnictw przejęte zostały
przez Instytut. Dla Zakładu wydającego roczniki Etnografii Polskiej, Ethnologii
Polona oraz prace z serii „Biblioteki Etnografii Polskiej" zadanie to było trudne,
wymagające pogłębienia wiedzy redakcyjnej i znacznie obciążające pracowni­
ków pełniących funkcje redaktorów i sekretarzy tych wydawnictw.
Demokratyczne zasady kierowania Instytutem pozwoliły na wyłonienie dro­
gą wyboru nowych władz. Dyrektor i jego zastępcy reprezentowali wszystkie
dyscypliny wchodzące w skład Instytutu. Również Rada Naukowa wyłoniona
została drogą wyboru, a nie - jak dotąd - na zasadzie nominacji jej członków.
Osiągnięcia naukowe Zakładu i jego udział w dorobku Instytutu uzasadniły
dokonanie w 1992 r. zmiany nazwy Instytutu Historii Kultury Materialnej na
Instytut Archeologii i Etnologii PAN.
Procesy transformacji, obejmujące wszystkie dziedziny życia w Polsce, otwo­
rzyły również przed nauką nowe perspektywy badawcze. Pozwoliły one na two­
rzenie nowych planów naukowych, których, jak już wspominałam, nie ogra­
niczały względy pozamerytoryczne a jedyną trudnością w ich realizacji były
zbyt ograniczone środki finansowe. W działalności naukowej Zakładu przejście
do problematyki badawczej odpowiadającej aktualnym potrzebom etnologii nie
musiało dokonywać się w sposób radykalny. Wiele tematów podjętych przez
pracowników Zakładu w latach 80-tych dotyczyło bowiem problemów badaw­
czych, które stały się priorytetowe w nowej rzeczywistości. Należały do nich
m.in. prowadzone w Zakładzie badania nad pluralizmem kulturowym społeczeń­
stwa Stanów Zjednoczonych, jak i badania dziejów Polonii latynoamerykańskiej
i północnoamerykańskiej.
Ciągle jednak poza możliwościami realizacji pozostawały tematy ściśle zwią­
zane z zagadnieniami mniejszości narodowych, świadomości etnicznej, czy na­
rodowej, tożsamości kulturowej i próbami określenia jej głównych wyznaczni­
ków na terenach poddanych silnej i bezwzględnie prowadzonej polityce unifikacji
i asymilacji kulturowej, jak to miało miejsce na obszarze Związku Radzieckiego.
Pewne próby badań niektórych z tych zagadnień podejmowane były w czasie
wyjazdów badawczych do Gruzji, w latach 80-tych, w ramach oficjalnie akcep­
towanych studiów nad historią Polonii gruzińskiej w X I X wieku.
Również pierwsze kontakty z Akademią Nauk Białoruskiej Socjalistycznej
Republiki Radzieckiej dawały możliwości pewnych, wprawdzie bardzo skrom­
nych, badań źródłowych dotyczących X I X i pocz. X X w.
Rozpad Związku Radzieckiego zmienił radykalnie istniejącą sytuację. Powstałe
Republiki, szczególnie w pierwszym okresie swego istnienia, umożliwiały reali-

50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN

15

zację współpracy naukowej w zakresie tematów obalających mit o etnicznej
homogeniczności obszarów Europy Środkowo-Wschodniej. Pozwoliło to na po­
djęcie tematów nurtujących środowisko etnograficzne w Polsce, od wielu lat
niemożliwych do realizacji.
Zawarta w 1991 r. trzyletnia umowa między Instytutem Archeologii i Etno­
logii PAN, a Instytutem Sztuki Etnografii i Folkloru Akademii Nauk Białoruskiej
Republiki rozpoczęła trwające do dziś badania terenowe w zachodnich i central­
nych rejonach Białorusi. Materiały zgromadzone przez pracowników Zakładu,
uzupełnione unikalnymi źródłami odnalezionymi w archiwach białoruskich, po­
zwoliły na znaczne uzupełnienie stanu wiedzy o stosunkach etnicznych w BSRR,
na dawnych Kresach Wschodnich I I Rzeczypospolitej oraz niepodległej Repu­
blice Białorusi. Po raz pierwszy przedmiotem szczegółowych studiów stał się
proces kształtowania tożsamości etnicznej i narodowej ludności polskiej na ba­
danym obszarze, w zmieniającej się sytuacji historycznej, przede wszystkim
X X w. Jednym z osiągnięć badawczych było ukazanie fenomenu przetrwania
enklaw katolickich (polskich) na terenach zamieszkałych przez ludność prawo­
sławną, jak też opis i analiza tego zjawiska na przykładzie Puszczy Nalibockiej.
Dotychczasowym efektem badań jest ponad 30 artykułów oraz książka poświę­
cona wyznacznikom tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi.
Nawiązując do prowadzonych poprzednio badań rozszerzano studia nad Po­
lonią gruzińską, obejmując nimi okres po rewolucji radzieckiej, a także po po­
wstaniu Republiki Gruzińskiej. Podobnie jak w studiach białoruskich skoncen­
trowano się na zagadnieniu tożsamości etnicznej badanych zbiorowości,
mechanizmie przekazywania dziedzictwa kulturowego, a także kontaktach międzyetnicznych. Dalszymi badaniami objęto także diasporę gruzińską w Polsce
i jej rolę w kulturze polskiej okresu międzywojennego. Prowadzone w Zakładzie
badania, licznie ukazujące się artykuły, udział w utworzeniu (w 1990 r.) i reda­
gowaniu pisma Pro Georgia, jedynego w Polsce wydawnictwa poświęconego
historii i życiu mniejszości gruzińskiej, poszerzyło krąg osób podejmujących
badania w tym zakresie.
Zagadnieniom etnicznym poświęcone są także pierwsze w Polsce badania nad
współczesnymi problemami narodowościowymi w Chinach, ze szczególnym
uwzględnieniem sytuacji mniejszości etnicznych i narodowych. Wieloletnie ba­
dania terenowe, trwające od 1997 г., zostały wsparte umową zawartą z Instytu­
tem Narodowości Akademii Nauk w Pekinie. Koncentrują się one na zachodnich
i południowo-zachodnich prowincjach Chin (Junnan, Xinjiang, Guangxi). Głów­
nym ich celem jest ukazanie sytuacji społeczno-etnicznej, zwłaszcza na peryfe­
riach kraju. Jednym z efektów prac badawczych jest wyjaśnienie mało znanych
i nieobecnych dotychczas w polskich publikacjach tematów, w tym także do­
tyczących najnowszej historii pogranicza chińsko-tybetańskiego. Wśród kilku
publikacji, będących wynikiem badań, na szczególną uwagę zasługuje artykuł
poświęcony zróżnicowaniu etnicznemu Chin.
Do problematyki etnicznej należy również zaliczyć badania terenowe pro­
wadzone w latach 1991-1993 w Kazachstanie i obwodzie Irkuckim Rosji nad

16

W A N D A PAPROCKA

tamtejszą kolonią polską. W ich wyniku powstało kilka artykułów oraz zgroma­
dzono znaczny materiał terenowy złożony w archiwum Zakładu.
W Zakładzie warszawskim wzrasta zainteresowanie szczególną kategorią kon­
fliktów, jaką stanowią konflikty etniczne. Kwestii tej poświęcone zostały opra­
cowania teoretyczne. Była ona również omawiana na przykładzie różnych grup
i krajów. Konfliktom etnicznym poświęcona jest praca zbiorowa, redagowana
przez pracowników Zakładu.
Problemy mniejszości narodowych dominują w pracach Pracowni Etnologicznej w Poznaniu. Badania dotyczą niemieckiej ludności przybyłej w X V I I I w.
z Bamberga, osiedlonej w okolicach Poznania (tereny te znajdują się obecnie
w granicach miasta). Prowadzone od lat studia poświęcone były głównie historii
tej grupy i jej kulturze. Dopiero po 1990 r. mogły zostać rozszerzone o badania
nad współczesną historią rodzin bamberskich, o analizę procesu ich asymilacji
i adaptacji, o wkład przybyszów w kulturę polską. Liczne artykuły i cztery
wydania monografii poświęconych В ambrom (również w języku niemieckim),
powołanie do życia (w 1996 r.) Towarzystwa Bambrów Poznańskich, starania
0 otwarcie w Poznaniu Muzeum Bamberskiego, zaowocowały zawartą w 2000 r.
umową IAiE z Uniwersytetem w Bambergu, której celem jest prowadzenie
wspólnych badań w Polsce i Niemczech. Badania nad grupą Bambrów wzbu­
dziły duże zainteresowanie ze względu na bezkonfliktowy proces asymilacji
1 integracji kulturowej, bliski idei Unii Europejskiej. Problematyka Bamberska
weszła w 2001 r. do programu „Born in Europe", realizowanego przez Komisję
Kultury Unii Europejskiej w Brukseli.
Równocześnie prowadzone są badania nad rodzinami pochodzenia niemiec­
kiego mieszkającymi na terenie Wielkopolski, w tym głównie w Poznaniu. Pod­
stawowe problemy badawcze dotyczą procesów asymilacji, wzajemnych wpły­
wów i relacji między ludnością polską i niemiecką oraz wkładu tej ostatniej
w kulturę Polską.
Równolegle do prowadzonych, wymienionych powyżej prac, które likwido­
wały częściowo wspomniane „białe plamy" i dziedziny deficytowe w etnologii,
kontynuowano długofalowe badania w zakresie etnografii Polski.
Prowadzone od wielu lat w Pracowni Krakowskiej i konsekwentnie realizo­
wane są prace w zakresie monografii Karpat Polskich. Po ukazaniu się w latach
80-tych monografii Beskidu Śląskiego i Beskidu Sądeckiego, w 1992 r. ukazała
się monografia Beskidu Żywieckiego, a w 2001 r. praca poświęcona Podhalu,
jedyna w powojennej etnografii, oparta na bogatych materiałach terenowych
i archiwalnych, zawierająca niepublikowane dotąd ilustracje i bogatą, wyczerpu­
jącą literaturę przedmiotu. Książka wzbudziła duże zainteresowanie nie tylko
etnologów, ale została znakomicie przyjęta przez środowisko Podhalan. Szybkie
rozejście się znacznego nakładu i liczne przesyłane do Redakcji pozytywne
opinie świadczą o słuszności opracowania tego tematu.
Region karpacki pozostaje w dalszym ciągu terenem badań i opracowań ca­
łego Zespołu Pracowni Krakowskiej. Zgromadzone materiały pozwalają podjąć
tematy dotyczące współczesnej wsi karpackiej - elementów wspólnych i róż-

50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN

17

niących kulturę tego regionu w nowych warunkach społeczno-gospodarczych.
Podjęto nowe tematy, ważne we współczesnym obrazie wsi, jak starość w rodzi­
nie i społeczności lokalnej, kobieta - jej pozycja w rodzinie i zawodzie, pomoc
wzajemna i współdziałanie gospodarcze, ze szczególnym uwzględnieniem wa­
runków ekstremalnych (m.in. takich jak powódź).
Dużą zasługą ośrodka krakowskiego jest doprowadzenie do reaktywowania
(w 1993 r.) prac Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat
i Bałkanów, przerwanej zmianami politycznymi zachodzącymi we wszystkich
krajach wchodzących w skład Komisji. Wobec braku zgłoszenia ze strony
Bułgarii i Jugosławii odnowiono działalność Komisji tylko w zakresie Karpat.
Przy dużym wkładzie organizacyjnym i merytorycznym Pracowni Krakow­
skiej opracowano syntezę karpackiego folkloru zbójnickiego, która została
wydana w Budapeszcie (w jęz. rosyjskim) oraz przygotowano do druku I tom
architektury ludowej poświęcony budownictwu mieszkalnemu, który ukaże się
w Pradze (w jęz. angielskim).
Prowadzone w Zakładzie warszawskim prace nad stosunkiem ludności chłop­
skiej do ziemi oraz jej miejscem w systemie wartości i świadomości społecznej
Polaków, zakończone monografią wydaną w 1991 г., stanowiły punkt wyjścia
dla nowego tematu, podjętego w związku z dokonującymi się obecnie zmianami,
dotyczącego społeczności wiejskiej w warunkach transformacji. Przedmiotem
analiz są m.in. zmiany stosunku do pracy, rola przywódców charyzmatycznych,
sprawa trwałości sposobów myślenia i działania określanych jako „postkomu­
nistyczne". Zjawiska te, rejestrowane i poddawane analizie w momencie ich za­
istnienia, stanowią bardzo ważne dla przyszłych badaczy źródło wiedzy o współ­
czesnych zmianach na wsi i należy żałować, że temat ten rzadko stanowi przedmiot
zainteresowań etnologów. Dokonywana w późniejszym okresie analiza tych zja­
wisk będzie tylko rekonstrukcją tego ważnego okresu w rozwoju wsi.
Studia z zakresu etnografii historycznej, dotyczące przeduwłaszczeniowej wsi
mazowieckiej, były w latach 90-tych kontynuowane w zakresie badań nad
życiem religijnym społeczności wiejskiej, kultem świętych, instytucjami para­
fialnymi, organizacjami i stowarzyszeniami społecznymi. Z tego zakresu opubli­
kowano wiele artykułów.
W Zakładzie realizowane były również w tym okresie prace historyczne
dotyczące europejskiego ubioru zawodowego ( X I V - X V I I I w.) oraz historii
euroazjatyckiego filcownictwa od czasów średniowiecza do współczesności.
Obie prace zostały wydane w jęz. angielskim.
Do prac z zakresu historii najnowszej, poświęconych etnologii miasta, za­
liczyć należy prowadzone w tym czasie badania nad historią przedmieścia
warszawskiego - Grochowa i kulturą jego mieszkańców, przedstawione szeroko
w opublikowanym artykule.
W ramach studiów nad niewerbalnym komunikowaniem się w kulturze kon­
tynuowano prace w zakresie obrzędów przejścia w rzeczywistości X X w. i ich
aspektu kinetycznego. Podjęto też badania nad kodami i formami obyczajowości
współczesnej. Z tego zakresu ukazało się szereg artykułów.

18

W A N D A PAPROCKA

Ze studiami nad kultem świętych związane były, kierowane przez Pracownię
poznańską, badania nad kultem Św. Wojciecha, stanowiące część dużego progra­
mu interdyscyplinarnego, poświęconego analizie znaczenia działalności Św. Woj­
ciecha dla kultury europejskiej. W wyniku tych badań powstało wiele artykułów
i książka poświęcona roli Św. Wojciecha w kulturze i tradycji ludowej. Rozwi­
nięciem tej problematyki są podjęte ostatnio badania z zakresu etnologii religii
na temat kultu miejsca w kulturze chrześcijańskiej i tybetańskiej.
W latach 90-tych nastąpiło bardzo ważne dla prac wydawniczych Zakładu
zakończenie opracowań komentarzy do wydrukowanych sześciu Zeszytów
РАЕ. Dzięki współpracy z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i energii
Kierownika Pracowni Atlasu uzyskano środki na wydanie pięciu tomów Komen­
tarzy poświęconych rolnictwu, hodowli, budownictwu, pożywieniu, transpor­
towi i komunikacji oraz zwyczajom, obrzędom i wierzeniom. Ostatni tom, który
ukazał się po śmierci jego redaktora, zawiera wybrane mapy z niedrukowanych
i nie mających szans (ze względów finansowych) na druk zeszytów Atlasu
wraz z komentarzami. Obecnie archiwum РАЕ znajduje się w Filii Uniwersytetu
Śląskiego w Cieszynie.
W zakresie badań amerykanistycznych w latach 90-tych powstają prace, bę­
dące wynikiem realizowanych od lat badań dotyczących etnohistorii Mezoameryki, ukazujące podbój Meksyku przez pryzmat zderzenia kultur. Prace, oparte
na bogatym materiale źródłowym pochodzącym z archiwów hiszpańskich i mek­
sykańskich, ukazały się w Polsce i w Hiszpanii. Wydana została też pierwsza
polska edycja listów H. Cortesa o zdobyciu Meksyku, opatrzona licznymi
komentarzami, oraz studia o J. Dantyszku i Nowym Świecie, oparte na unika­
towych źródłach archiwalnych. Prace te, wydane również za granicą, weszły
do obiegu międzynarodowego. Charakter etnohistoryczny mają trwające obecnie
badania nad kulturą elit politycznych środkowego Meksyku w okresie przedhiszpańskim i wczesnokolonialnym.
Prowadzono ponadto prace dotyczące współczesnej Ameryki Łacińskiej.
W ich ramach przygotowano wstępną redakcję słownika encyklopedycznego
„Ludy i narody obu Ameryk" oraz realizowano badania nad wielokulturowością
w krajach Ameryki Andyjskiej. W zakresie kontynuowanych od lat badań
nad Polonią dokonano analizy sytuacji Polonii amerykańskiej po upadku komu­
nizmu w Starym Kraju.
Należy jeszcze wspomnieć o badaniach terenowych prowadzonych od 1990 r.
w płn.-zach. części Indii i Pakistanie. Były one finansowane przez UNESCO
i Ministerstwo Kultury, realizowane w większości poza planem Instytutu. Ich
tematem był proces adaptacji pasterzy grupy Rabari, żyjącej na pograniczu
hinduistyczno-islamskim, do kręgu tradycji radżpuckiej środowiska kastowego
i związane z tym procesem zmiany form obrzędowości, kultu i religijności. Nowoś­
cią jest omawianie problemu na szerszym tle, uwzględniającym nie tylko system
kastowy, ale także formy współpracy i dystansu między grupami obecnymi w cywi­
lizacji indyjskiej, co umożliwia wyjście poza stereotypowe wyobrażenia na temat
hinduizmu. Zebrane materiały stały się podstawą studiów nad hinduizmem,

50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN

19

widzianym od wewnątrz, z perspektywy różnych warstw społeczeństwa - brami­
nów, radżputów, kupców, siudrów (pasterze Rabari), niedotykalnych i plemion.
Na tym chciałabym zamknąć prezentowanie prac, które były i są prowadzone
w Zakładzie i których wyniki weszły już do obiegu naukowego. Myślę, że
w następnym takim podsumowaniu (przedstawionym za parę lat) będzie moż­
na mówić o pracach naszych młodszych kolegów, którzy niedawno rozpoczęli
swoje badania.
Na zakończenie przedstawiam informację o wydawnictwach Zakładu, w więk­
szości ukazujących się od pierwszych lat powstania Instytutu. Do roku 2003 uka­
zało się 46 tomów Etnografii Polskiej, która - obok Ludu - jest pismem ogólno­
polskim, udostępniającym swe łamy również autorom zagranicznym. Wydano
55 tytułów „Biblioteki Etnografii Polskiej" (7 w języku angielskim). „Biblioteka"
jest serią wydawniczą ukazującą się najdłużej po 1945 r. Większość tytułów
stanowią prace pracowników Zakładu (jedynie 12 autorów nie było związanych
z Instytutem). 13 prac otrzymało nagrody wydawnicze. Ukazały się 23 tomy
Ethnologii Polony, drukowanej w językach kongresowych, prezentującej doro­
bek naukowy polskich etnologów na forum międzynarodowym. W „Bibliotece
Etnografii Polskiej" i poza nią pracownicy Zakładu opublikowali ponad 100 ksią­
żek (nie licząc prac atlasowych).
Stopień naukowy profesora uzyskało 6 osób (były one pracownikami Zakła­
du od doktoratu do profesury). Stopień doktora habilitowanego i tytuł docenta
otrzymało 7 osób, doktora - 5. W 2003 r. Zakład Etnologii zatrudnia 18 osób:
3 profesorów, 5 docentów, 4 doktorów i 6 magistrów.
Podsumowując 50-lecie pracy Zakładu Etnologii IAE PAN pragnę, tak jak
zaznaczyłam na wstępie, uniknąć subiektywnych ocen wynikających z osobis­
tego zaangażowania w prace placówki, której byłam pracownikiem i wieloletnim
kierownikiem. Dokonany przeze mnie bilans działalności Zakładu upoważnia
mnie jednak do zwrócenia uwagi na pewne znaczące formy działania tej pla­
cówki i osiągnięte przez nią wyniki. Znalazły one odbicie w liczbie publikacji
pracowników Zakładu, w wydawanych przez Zakład czasopismach i seriach
wydawniczych oraz pracach zbiorowych.
Na uwagę zasługuje fakt, że plany naukowe Zakładu realizował zespół pra­
cowników, których liczba nie przekraczała wielkości zatrudnienia w poszczegól­
nych uniwersyteckich placówkach etnograficznych. W pierwszym dwudziesto­
leciu istnienia Zakładu zatrudnienie wynosiło 30 osób, w późniejszych latach
zostało zmniejszone i nie przekraczało 20 osób. Nastąpiło to w związku z likwi­
dacją Pracowni w Łodzi i Toruniu oraz ograniczeniem liczby pracowników РАЕ.
Cechą charakterystyczną działalności naukowej Zakładu, tak dawniej, jak
i obecnie, jest szeroki zakres realizowanej problematyki badawczej, zarówno
w zakresie etnografii Polski, jak i etnografii powszechnej. Podejmowane przez
pracowników tematy były z jednej strony odpowiedzią na stawiane etnologii pol­
skiej, zgodnie z potrzebą chwili, pytania badawcze, z drugiej nawiązywały
do problemów wiodących w etnologii światowej (do okresu I I I Rzeczypospolitej
w takim stopniu, na jaki pozwalały warunki polityczne kraju).

20

W A N D A PAPROCKA

Dużą zasługą w utrzymywaniu kontaktów międzynarodowych, w zaznaczeniu
naszej obecności w etnologii światowej, było wydawanie tomów prac zbioro­
wych z okazji Międzynarodowych Kongresów Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz powołanie do życia wydawnictwa obcojęzycznego Etimología
Polona. Kontakty międzynarodowe pogłębiały także organizowane przez Zakład
ekspedycje etnograficzne do Mongolii i Bułgarii oraz zorganizowanie Między­
narodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów.
W stosunku do innych placówek etnograficznych Zakład posiada największą
liczbę wydawnictw ukazujących się nieprzerwanie od pierwszych lat istnienia
Instytutu. Zarówno czasopismo Etnografia Polska, jak i wydawnictwa seryjne
oraz licznie ukazujące się prace zbiorowe pełniły rolę integrującą środowisko
etnograficzne kraju. Zakrojona na szeroką skalę działalność wydawnicza Zakła­
du Etnologii wniosła duży wkład w rozwój tej dyscypliny w minionym 50-leciu.
Znaczna liczba samodzielnych pracowników naukowych Zakładu pozwoliła
tej placówce odegrać ważną rolę w procesie kształtowania i nadawania stopni
naukowych pracownikom wielu ośrodków etnograficznych.
Podsumowując omawiany okres można stwierdzić, że dużą zasługą pracow­
ników Zakładu i jego kolejnych kierowników było utrzymanie profilu naukowe­
go tej placówki i konsekwentne realizowanie wspólnych celów badawczych,
z których wiele zainicjowanych było przez twórców Zakładu. Zadanie to nie było
łatwe wobec znacznej różnorodności zainteresowań naukowych poszczególnych
pracowników reprezentujących różne podejścia teoretyczne i metodologiczne.
Zaryzykowałabym jednak twierdzenie, że ten często trudny proces konfrontacji
indywidualnych koncepcji badawczych z wspólnymi dla całego Zakładu zada­
niami ogólnymi przyczynił się do konstruowania i realizowania trwałych planów
naukowych Zakładu w ciągu całego omawianego okresu i zapewnił stabilizację
oraz ciągłość działania w warunkach nowej rzeczywistości III Rzeczypospolitej.

BIBLIOGRAFIA*
B a n i o w s k a E. 2000a [ w s p ó ł a u t o r s t w o z K . J a g i e ł ł ą ] , A r c h i t e k t u r a ludowa, [ w : ] D . T y l k o w a
(red.), Podhale. Tradycja we współczesnej
kulturze wsi, K r a k ó w , s. 171-217.
-

2000b, B i b l i o g r a f i a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale.
turze wsi, K r a k ó w , s. 4 3 9 - 4 5 3 .

Beszterda

R. 1999a, Rodzina H o l z e r ó w , Etnografia

Polska,

Tradycja

we współczesnej

kul­

t. X L I I I , z. 1-2, s. 121-129.

-

1999b, K u l t u r a pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu H i m a c h a l
Pradesh, Lud, t. L X X X I I I , s. 155-176.

-

2000, Rodzina S z u l c ó w , Etnografia

Polska,

t. X L I V , z. 1-2, s. 125-138.

B r a k miejsca u n i e m o ż l i w i a zamieszczenie p e ł n e j b i b l i o g r a f i i prac s k ł a d a j ą c y c h s i ę na bo­
gaty dorobek Z a k ł a d u E t n o l o g i i I A E P A N . Z d e c y d o w a l i ś m y s i ę na ograniczenie l i c z b y publikacji
k a ż d e g o z p r a c o w n i k ó w do p i ę c i u - w y b r a n y c h p r z y k ł a d o w o - p o z y c j i , z d a j ą c sobie s p r a w ę , ż e
pozwala to na p r e z e n t a c j ę znikomej c z ę ś c i o s i ą g n i ę ć naszego O ś r o d k a , j a k t e ż p o s z c z e g ó l n y c h
o s ó b t w o r z ą c y c h j e g o h i s t o r i ę . A u t o r k a a r t y k u ł u pragnie serdecznie p o d z i ę k o w a ć w s z y s t k i m ,
k t ó r z y p o m o g l i jej w opracowaniu i p r z y g o t o w a n i u tej B i b l i o g r a f i i do druku [Red.].

21

50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN
-

2 0 0 1 , D z i a ł a l n o ś ć Braci M o r a w s k i c h w p ó ł n o c n y c h Indiach, Lud, t. L X X X V , s. 119-141.
2002, K i n a u r o w i e . Obraz w s p ó ł c z e s n y c h zmian s p o ł e c z n o ś c i plemiennej z d y s t r y k t u
Kinnaur, H i m a ć a l P r a d e ś , Indie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze
narody.
Społeczności
rdzenne i idea tubylczości
we współczesnym
świecie, Warszawa, s. 147-155.

Biernacka

M . 1962, Potakówka.

Wieś powiatu jasielskiego
na Mazowszu

1890 - 1910,

1966, Wsie drobnoszlacheckie
czesne przemiany,
Wrocław.

-

1971, Rodzina na tle s p o ł e c z n o ś c i lokalnej b u ł g a r s k i e j w s i Gramada, Etnografia
t. X V , z. 1, s. 4 1 - 8 9 .

-

1974, Kształtowanie

się nowej społeczności

i Podlasiu.

wiejskiej

Tradycje

Warszawa.

-

historyczne

w Bieszczadach,

a

współ­
Polska,

Wrocław.

- 1984, Oświata w rozwoju kulturalnym polskiej
wsi, Warszawa.
B o h d a n o w i c z J. 1974, H l a v n é o t á z k y P o l ' s k é h o e t n o g r a f i c k é h o atlasu a technika ich kartografowania, Slovenský
-

národopis,

rocz. 22, z. 3, s. 3 8 9 - 3 9 8 .

1980 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z W. S o k o ł ó w n ą ] , Etnograficzne prace atlasowe w Europie,
grafia Polska, t. X X I V , z. 2, s. 139-158.

Etno­

-

1987a, Les Greniers, Objets et Mondes. Revue du Musée de ГНотте-Musěum
National
d'Histoire
Naturelle, t. 24, z. 3-4, s. 143-156.
- 1987b, Regiony etnograficzne Polski w ś w i e t l e w y n i k ó w b a d a ń Р А Е , Etnografia
Polska,
t. X X X I , z.2, s. 1 6 1 - 1 9 1 .
- 1996, P o ż y w i e n i e , [ w : ] t e g o ż (red.), Komentarze do Polskiego
Atlasu
Etnograficznego,
t. 3: Pożywienie
i sprzęty z nim związane,
W r o c ł a w , s. 7 - 7 1 .
D e m s k i D . 1992, N i e k t ó r e p r o b l e m y pogranicza k u l t u r o w e g o na p r z y k ł a d z i e s p o ł e c z n o ś c i
pasterskich z p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h I n d i i , Etnografia
Polska, t. X X X V I , z. 1, s. 9 9 - 1 1 8 .
-

1997, C u d z o z i e m c y w N a l i b o k a c h . D z i a ł a l n o ś ć gospodarcza w dobrach n a l i b o c k i c h
w okresie od p o c z ą t k u X V I I I do k o ń c a X I X w., Etnografia
Polska,
t. X L I I , z. 1-2,
s. 7 3 - 9 2 .
- 2000, „ N a j w a ż n i e j s z e , aby p a m i ę t a ć " . . . Cmentarz j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń t o ż s a m o ś c i zbio­
r o w e j m i e s z k a ń c ó w w s i na B i a ł o r u s i i ich w y o b r a ż e ń na temat ś m i e r c i ,
Etnografia
Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 7 9 - 9 8 .
-

2002, M i ę d z y k u l t u r ą c h ł o p s k ą a p l e m i e n n ą . W a r l i z Maharasztry w procesie przemian,
[ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności
rdzenne i idea tubyl­
czości we współczesnym
świecie, Warszawa, s. 6 9 - 8 6 .

-

2003, N a l i b o c k i e w h o is w h o . M o ż l i w o ś c i analizy d o k u m e n t ó w , [ w : ] J. K o w a l s k a ,
S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia
etnołogiczne,
Warszawa, s. 6 3 - 8 4 .

D e r l i c k i J. 2002, Jukagirzy. Psi ludzie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze
narody.
Społeczności
rdzenne i idea tubylczości
we współczesnym
świecie, Warszawa, s. 2 4 7 - 2 5 5 .
-

2003a, The N e w People. The Yukaghir i n the Process o f Transformation, [ w : ] L . M r ó z ,
Z. S o k o l e w i c z (red.), Between Tradition and Postmodernity.
Polish Etnography
at the
Turn of Millenium,
Warszawa, s. 121-136.

-

2003b, N a r o d z i n y czy odrodzenie? Polska t o ż s a m o ś ć w M o ł d a w i i , Etnografia
t. X L V I I , z. 1-2, s. 171-184.

Polska,

D r o z d - P i a s e c k a M . 1992, K o n f l i k t p o z y t y w n y L e v i s a A . C o s e r á , Etnografia
t. X X X V I , z. 1, s. 2 5 - 3 3 .
- 1998, S p o ł e c z n o ś ć w i e j s k a w okresie p r z e ł o m u systemowego, Etnografia
t. X L I I , z. 1-2, s. 5-40.

Polska,

-

Polska,

2 0 0 1 , A n d r z e j Lepper - c h ł o p s k i p r z y w ó d c a charyzmatyczny? (Wizerunek m e d i a l n y
p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " ) , Etnografia
Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 4 7 - 8 4 .
2002, P o s t k o m u n i z m . Ideowe i s p o ł e c z n e p ł a s z c z y z n y d i a l o g u , Etnografia
Polska,
t. X L V I , z. 1-2, s. 5-28.
2003, „ W i e j s k a droga" do U n i i Europejskiej: Retrospektywna wiwisekcja, [ w : ] J. K o w a l ­
ska, S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia
etnołogiczne,
Warszawa, s. 3 3 5 - 3 5 3 .

22

W A N D A PAPROCKA

D y n o w s к i W. 1958, D z i a ł I V Instytutu H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P A N , Etnografia

Polska,

t. I , s. 3 7 0 - 3 8 0 .
-

1967, Etnografia w aktualnych tendencjach r o z w o j o w y c h nauk s p o ł e c z n y c h ,
Polska,

Etnografia

t. X I , s. 17-29.

-

1968, Współczesna

-

1971, Z a ł o ż e n i a metodologiczne b a d a ń , Etnografia

Mongolia,

-

1973, Modernizacja M o n g o l i i w d w ó c h ustrojach s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h [ w : ] Z
nad społeczeństwem

Frankowska
Inków
-

Wrocław.

i kulturą

Mongolii.

Studia

M . 1967, Podstawy

gospodarki

wiejskiej

i w pierwszym

stuleciu

po konkwiście.

Polska,

t. X V , z. 1, s. 15-32.

Mongolskie,

w Peru w ostatnim

Wiek XVI i pierwsza

1972, Z p r o b l e m a t y k i s y n k r e t y z m u religijnego

badań

W r o c ł a w , s. 11-33.
okresie

połowa

panowania

XVII,

Poznań.

Indian M e k s y k u , Etnografia

Polska,

t. X V I , z. 2, s. 11-29.
-

1973, Etnografia polska po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j ( 1 9 4 5 - 1 9 7 0 ) , [ w : ] M . T e r l e c k a
(red.), Historia

-

etnografii

polskiej,

W r o c ł a w , s. 193-270.

1976, De los estudios sobre la funcions de los elementos sacrales y profanes en la forma­
c i ó n de los centros urbanos en Mesoamerica, Ethnologia

-

1987, Mitologia

Fryczowa
G aj e к

Azteków,

M . 1961, Tradycyjne

Polona,

v o l . 2, s. 7 - 2 8 .

Warszawa.
budownictwo

ludowe Kujaw,

Toruń.

J. 1958, Znaczenie kartografii etnograficznej dla slawistyki w ś w i e t l e prac nad p o l s k i m

atlasem etnograficznym, [ w : ] Z polskich
i etnogenetyczne

na IV Międzynarodowy

studiów

slawistycznych.

Kongres

Slawistów

Prace

w Moskwie

językoznawcze
1958,

Warszawa,

s. 2 1 7 - 2 3 2 .
-

1959, Zadania i metody Polskiego atlasu etnograficznego, Lud, t. X L I V , s. 153-204
1973, The Significance o f the Polish Ethnographic Atlas for the E t h n o l o g y o f Poland,
[ w : ] Poland

at the 9"' International

Congress

of Anthropological

and Ethnological

Scien­

ces, W r o c ł a w , s. 4 3 - 6 8 .
-

1974, Z historie etnokartografie v Pol'sku, Slovenský

-

1976, Etnograficzne z r ó ż n i c o w a n i e obszaru Polski, [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a -

národopis,

rocz. 22, z. 3, s. 361-373.

-Jaworska, A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia
kultury ludowej,
Gładysz

Polska,

t. I I , s. 109-138.

1962, Zarys planu d z i a ł a l n o ś c i i organizacji M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do Badania K u l ­
tury L u d o w e j w Karpatach, Etnografia

-

c z . l , W r o c ł a w , s. 3 4 - 5 8 .
podhalańskie,

t. 2, K r a k ó w , s. 4 0 3 - 4 4 2 .

1972b, Z z a g a d n i e ń p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h pogranicza etnicznego, Zeszyty
UJ, nr 305, Prace

Gładyszowa
-

t. V I , s. 15-40.

1972a, Dorobek p i ś m i e n n i c z y i d z i a ł a l n o ś ć bibliograficzna Juliusza Z b o r o w s k i e g o , [ w : ]
J. Z b o r o w s k i , Pisma

-

Polska,

1963, K u l t u r a ludowa p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j Opolszczyzny, [ w . ] M . G ł a d y s z (red.), Stare
i Nowe Siolkowice,

-

Przemiany

M . 1959, D z i a ł a l n o ś ć naukowa etnograficznych p l a c ó w e k muzealnych w okresie

p o w o j e n n y m , Etnografia
-

Polski.

t. 1, W r o c ł a w , s. 143-177.

Etnograficzne,

M . 1960, Wiedza ludowa

1963, B u d o w n i c t w o ,

Naukowe

z. 6, s. 7 - 4 1 .
o gwiazdach,

Wrocław.

[ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare

i Nowe Siolkowice,

t. 1, W r o c ł a w ,

s. 3 4 9 - 5 0 8 .
-

1976, B u d o w n i c t w o , [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojna­
r o w a , W. Paprocka (red.), Etnografia

Polski.

Przemiany

kultury

ludowej,

t. 1, W r o c ł a w ,

s. 2 7 9 - 3 2 7 .
-

1978, Górnośląskie

-

1984, B u d o w n i c t w o i struktura osadnicza, Etnografia

Herma nowicz-Nowak

budownictwo
K.

ludowe,

Wrocław.
Polska,

t. X X V I I I , z. 1, s. 3 5 - 7 1 .

1976, O d z i e ż , [ w : ] M . B i e r n a c k a , B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ,

A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia

Polski.

Przemiany

t. 1, W r o c ł a w , s. 3 7 9 - 4 0 5 .
-

1984, Strój ludowy, Etnografia

Polska,

t. X X V I I I , z. 1, s. 7 3 - 1 0 3 .

kultury

ludowej,

23

50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN

-

1992, S t r ó j ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale

Beskidu

Żywieckiego,

Kraków,

s. 7 1 - 9 6 .
-

1997, Strój

-

2000, Strój ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale.

Górali

Beskidu

Śląskiego.

Funkcje

społeczno-kułturowe,
Tradycja

Warszawa.

we współczesnej

kulturze

wsi, K r a k ó w , s. 2 4 5 - 3 0 3 .
Jagiełłą
-

K . 1973, F o r m y s t ę p w Polsce i ich w y s t ę p o w a n i e , Lud, t. L I I , s. 2 1 3 - 2 4 3 .

1992, B u d o w n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale

Beskidu

Żywieckiego,

K r a k ó w , s. 4 9 - 7 2 .
-

1994, N a r z ę d z i a do p r z e r ó b k i ziarna z b ó ż na w s i polskiej, Acta
viensis,

-

N o 1553, Ethnologica,

Universitatis

Wratisla-

z. 2, s. 163-235.

1995, D o m y z podcieniem s z c z y t o w y m , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze
skiego Atlasu

-

Etnograficznego,

t. 2: Budownictwo,

1996, S t ę p y , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze
nego, t. 3: Pożywienie

Kabzińska
-

i sprzęty

z nim związane,

I . 1991, Games of Mongolian

1999, Wśród
Polaków

„kościelnych

na Białorusi,

Pol­

do Polskiego

Atlasu

Etnograficz­

W r o c ł a w , s. 9 0 - 1 3 5 .

Shepherds,

Polaków".

do

W r o c ł a w , s. 4 1 - 6 2 .

Warszawa.

Wyznaczniki

tożsamości

etnicznej

(narodowej)

Warszawa.

-

2000, Between Ethnic Group and N a t i o n , Etimología

-

2 0 0 1 , U t o p i j n a idea s ł o w i a ń s k i e j j e d n o ś c i w ś w i e t l e p o d z i a ł ó w w ł o n i e

Polona,

v o l . 2 1 , s.

7-18.
katolicyzmu

i p r a w o s ł a w i a oraz k o n f l i k t ó w m i ę d z y „ s i o s t r z a n y m i K o ś c i o ł a m i " ( p r z y k ł a d S ł o w i a n
w s c h o d n i c h i zachodnich), Etnografia
-

Polska,

t. X L V , z. 1-2, s. 99-116.

2002, „ B y ć m o ż e m o g l i b y ś m y ż y ć r a z e m . . . " D i a l o g m i ę d z y j u d a i z m e m a c h r z e ś c i j a ń ­
stwem i zmiana modelu s ą s i e d z t w a , Etnografia

Polska,

t. X L V I , z. 1-2, s. 7 7 - 1 0 0 .

К ł o d n i с к i Z . 1980, D i e Termine der Jahresfeuer i n Europa. E r l á u t e r u n g e n zur Verbreitungskarte, [ w : ] M . Zender (red.), Forschungen
Nachbarlander,
-

zum Etnologischen

Atlas

Europas

und

seiner

t. 1, Gottingen, s. 5 5 - 5 9 .

1988, D i e D y n a m i k des Wandels der traditionellen Sachkultur i n Polen, [ w : ] N . - A . B r i n geus (red.), Wandel der Volkskultur
60. Geburstag,

-

in Europa.

Festschrift

fiir

Gunter

Wiegelmann

zum

t. 1, Munster, s. 3 2 5 - 3 4 7 .

1992, Tradycyjne r y b o ł ó w s t w o ś r ó d l ą d o w e w Polsce. Zarys historii s p o s o b ó w , n a r z ę d z i
i u r z ą d z e ń rybackich w ś w i e t l e metody retrogresywnej,y4c/a Universitatis

Wratislaviensis,

no 1318, W r o c ł a w , W r o c ł a w , s. 4 0 8 + 8 .
-

1997, K u l t u r s t r ó m u n g e n zwischen E l b - und Weichselstromgebiete i n den letzten Jahr-

-

hunderten, [ w : ] J. V a ř e k a , M . H o l u b o v á , L . P e t r á ň o v á (red.), Evropský

kulturní

-jednota

v rozmanitosti.

{Tresť

1966),

Praha, s. 8 6 - 9 7 .

Sborník

z 10. etnokartografického

[ w : ] I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a (red.), Studia
Kopacz

M.

Kowalska

symboliczne,

Etnołogiczne

i Antropologiczne,

t. 5:

Beskidu

K r a k ó w , s. 2 7 - 4 8 .

J. 1991, Taniec

1995, Koło

Miejsca

K a t o w i c e , s. 153-166.

1992, Gospodarka r o l n o - h o d o w l a n a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale

Żywieckiego,

-

prostor25-29.111.

2 0 0 1 , M e t o d y geograficzna i retrogresywna w badaniach nad g e n e z ą tradycyjnej kultury,
i wartości

-

sympozia

bogów.

drzewa życia.

Ruch

Uniwersalia

kulturowe

i taniec w mitach i obrzędach,

w tańcu,

Warszawa.

Warszawa.

1999, R u c h o w e desygnaty transformacji osoby inicjowanej w c y k l u o b r z ę d ó w ludu
M u r n g i n z Z i e m i A r n h e m a , Lud, t. L X X X V I I I , s. 133-154.

-

2 0 0 1 , I n the B e g i n n i n g was the M o t i o n , Ethnologia

-

2003, C z y potrzebne s ą nam o b r z ę d y p r z e j ś c i a , [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z ,

Polona,

v o l . 22, s. 18-44.

R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia Etnołogiczne,
Kowalska-Lewicka

i X X w. U p r a w a krzycy, Etnografia
-

Warszawa, s. 3 8 1 - 3 9 0 .

A . 1961, Gospodarka i t r z e b i e ż ż a r o w a w Karpatach Polskich X I X
Polska,

t. V, s. 101-116.

1967, M ł o d z i e ż wiejska na Podhalu w pierwszej p o ł o w i e X I X w. ( w ś w i e t l e anonimowej
relacji), Łódzkie

Studia Etnograficzne,

t. I X , s. 2 2 5 - 2 4 1 .

24

W A N D A PAPROCKA
-

1971, D i e Volksnahrung der Bauern i n Polen, Acta Ethnographica

Academiae

Hunga-

-

1980, Hodowla

-

1985, Wierzenia i zwyczaje z w i ą z a n e ze ś m i e r c i ą , [ w : ] t e j ż e ( r e d j , Studia

z kultur)?

ricas,

t. X X ( 1 - 2 ) , Budapest, s. 4 5 - 8 4 .

ludowej

i pasterstwo

Beskidu

w Beskidzie

Sądeckiego,

Kutrzeba-Pojnarowa

A . 1959, Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje
Polska,

t. I I , s. 19-58.

1961, Atlas k u l t u r y ludowej Polski j a k o jedna z f o r m pracy etnograficznej,
Polska,

-

Wrocław.

K r a k ó w , s. 5 3 - 8 9 .

i w y d a w n i c t w a naukowe, Etnografia
-

Sądeckim,

Etnografia

t. I V , s. 1 5 3 - 1 7 1 .

1962, Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a w s p ó ł c z e s n e etnograficzne prace
terenowe na obszarze p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza, [ w : ] tejże (red.), Kurpie.
cza Zielona,

-

1965, Z z a g a d n i e ń m e t o d y k i p o l s k i c h prac etnograficznych: czas i p r z e s t r z e ń w bada­
niach k u l t u r y l u d o w e j , Etnografia

-

Pusz­

t. 1, W r o c ł a w , s. 2 1 - 3 7 .

1968, Tradycyjna

społeczność

Mnichów

krakowskiego,

powiatu

Kwaśniewicz

Polska,

t. I X , s. 2 5 - 4 0 .

wiejska w procesie

przemian

współczesnych.

Studium

wsi

Wrocław.

K . 1974, Teoretyczne i metodologiczne aspekty b a d a ń nad z w y c z a j a m i ludo­

w y m i . Przyczynek do dyskusji nad „ S y n t e z ą etnografii P o l s k i " , Etnografia

Polska,

t. X V I I I , z. 2, s. 2 3 - 5 3 .
-

1979, Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle w s p ó ł c z e s n y c h p r z e o b r a ż e ń w s i p o d k r a k o w ­
skiej. Studium w s i Niegoszowice w w o j . k r a k o w s k i m , Prace Komisji

Socjologicznej

PAN,

nr 44, K r a k ó w .
-

1981, Z w y c z a j e i o b r z ę d y rodzinne, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka
(red.), Etnografia

Polski.

-

1996, Zwyczaje

doroczne

Przemiany

-

1998, Zwyczaje

doroczne polskich

górali

kultury ludowej,

podhalańskich
górali

t. 2, W r o c ł a w , s. 8 9 - 1 2 6 .

wczoraj

karpackich,

i dziś, N o w y S ą c z .
Bielsko-Biała.

L e h r U . 1982, Wierzenia demonologiczne we w s i Obidza w ś w i e t l e b a d a ń e m p i r y c z n y c h , Lud,
t. L X V I , s. 113-149.
-

1984, Psychologie and Socio-Religious Aspects o f Beliefs i n Supernatural Beings o f
the Inhabitants o f the Carpathian Villages, Ethnologia

-

i m a g i i , [ w : ] A . Paluch (red.), Etnobotanika.
Seminarium
-

Etnobotanicznego,

v o l . 10, s. 9 1 - 1 0 7 .

Materiały

pierwszego

Ogólnopolskiego

K o l b u s z o w a 19-20 V I I 1980, W r o c ł a w , s. 5 7 - 8 2 .

2000, O b r z ę d o w o ś ć rodzinna, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale.
nej kulturze

-

Polona,

1985, R o ś l i n y j a k o magiczne ś r o d k i apotropeiczne w polskiej d e m o n o l o g i i l u d o w e j

Tradycja

we

współczes­

wsi, K r a k ó w , s. 3 0 5 - 3 4 3 .

2 0 0 1 , P a m i ę ć p o k o l e ń . Z b a d a ń nad p r o b l e m a t y k ą s t a r o ś c i we wsiach karpackich, Lud,
t. L X X X V , s. 4 5 - 5 7 .

M а к u 1 s к i J. K . 1963, Geneza B u s z m e n ó w na podstawie b a d a ń archeologicznych i etnogra­
ficznych,
-

Etnografia

Polska,

t. V I I , s. 192-298.

1964, Przemiany struktury s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j t e r e n ó w Puszczy Zielonej w okresie
od X V w i e k u do u w ł a s z c z e n i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie.

Puszcza

Zie­

lona, t. 2, W r o c ł a w , s. 19-37.
-

1965, H i s t o r i a b a d a ń etnograficznych Sahary na tle historii o g ó l n e j penetracji tej p u s t y n i ,
Etnografia

-

Polska,

turze i sztuce.
-

t. I X , s. 3 4 7 - 3 8 7 .

1967a, P o j ę c i e „ p r o c e s u historycznego" w etnografii, [ w : ] Proces
(Materiały

z konferencji

naukowej,

historyczny

w

litera­

1965), Warszawa, s. 3 0 8 - 3 3 2 .

1967b, Wprowadzenie historyczne do z a g a d n i e ń w s p ó ł c z e s n e j Sahary, Etnografia

Polska,

t. I X . s. 2 8 5 - 3 0 9 .
Małkowska

К . 1966a, Problemy akulturacji w e t n o l o g i i a m e r y k a ń s k i e j , Etnografia

Polska,

t. X , s. 6 1 - 7 2 .
-

1966b, Potlach. Jego rola w kulturze Indian p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e g o w y b r z e ż a Kanady,
Etnografia

Polska,

t. X , s. 3 3 9 - 3 7 4 .

25

50 LAT Z A K L A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN

-

1969, U w a g i o m o d e l u , Etnografia

Markowska

terenie B u ł g a r i i , Etnografia

Polska,

-

1964, Rodzina

w środowisku

-

1970, Rodzina

wiejska

-

t. X I I I , z. 1, s. 1 1 - 2 1 .

t. V I , s. 2 2 6 - 2 3 9 .

wiejskim.

na Podlasiu

Studium

wsi podkrakowskiej,

1864-1964,

Wrocław.

Wrocław.

1972a, M a ł ż e ń s t w o w tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j kulturze wiejskiej, [ w : ] Studia z zakresu
socjologii,

-

Polska,

D . 1962, K i l k a u w a g o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na

etnografii

i historii,

ofiarowane

Kazimierzowi

Dobrowolskiemu,

Kraków.

1972b [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , Podstawowe z a j ę c i a l u d n o ś c i w s i Gramada.
R o l n i c t w o i h o d o w l a , Etnografia

Matuszewska-Kohut nicka

Polska,

t. X V I , z. 1, s. 11-54.

В . 1959, Z b a d a ń nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą l u d n o ś c i wiejskiej

o k o l i c I n o w r o c ł a w i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Z badań
ludowym

w Wielkopolsce

(1954-1957),

nad

budownictwem

Warszawa, s. 5 7 - 6 5 .

-

1966, E k o n o m i c z n e podstawy k u l t u r y Indian Prerii, Etnografia

-

1967, Z d z i e j ó w r o z w o j u f o r m b u d o w n i c t w a l u d ó w k o c z o w n i c z y c h A m e r y k i P ó ł n o c n e j .
N a m i o t „ t i p i " , Etnografia

Polska,

M i s i ń s к a M . 1958a, Tkactwo
-

Warszawa.

Muzeum Archeologicznego

i Etnograficznego,

Prace

Seria Etnograficzna, nr 6, Ł ó d ź .

1966, Tradycyjny s p ł a w drewna g ó r n ą O d r ą w drugiej p o ł o w i e X I X i w X X w., [ w : ]
i Nowe Siolkowice,

t. 2, W r o c ł a w , s. 2 6 1 - 2 8 0 .

1967, D a w n e i w s p ó ł c z e s n e formy w s p ó ł d z i a ł a n i a i p o m o c y wzajemnej we w s i Waks­
mundzie na Podhalu, Łódzkie

-

t. X I , s. 3 6 6 - 3 8 4 .

w Rzeczycy,

M . G ł a d y s z (red.), Stare
-

t. X , s. 2 8 1 - 3 0 0 .

1962, T r a d y c y j n y s p ł a w drewna w Polsce (druga p o ł o w a X I X w. i w i e k X X ) ,
i Materiały

-

Polska,

Studia Etnograficzne,

t. I I , Ł ó d ź , s. 139-155.

1971, Podhale dawne i w s p ó ł c z e s n e (wybrane zagadnienia), Prace
Archeologicznego

Nizińska

i Etnograficznego

w Łodzi,

i Materiały

Muzeum

Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź .

I . 1957, Badania nad l u d o w ą k u l t u r ą Podhala w latach 1 9 5 1 - 1 9 5 6 , Lud,

t. X L I V ,

s. 5 0 0 - 5 1 1 .
-

1958,

Z b a d a ń nad r z e m i o s ł e m w S i o ł k o w i c a c h Starych, Etnografia

Polska,

t. I ,

s. 1 6 2 - 1 8 7 .
-

1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . Z a m b r z y c k ą - K u n a c h o w i c z ] , R z e m i o s ł o , [w:] M . G ł a d y s z (red.),
Stare

i Nowe Siolkowice,

t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348.

-

1966, Budownictwo

wiejskie

-

1968, Regularities and Parallels i n Cultural Processes Study o f the Village o f Gramada

we wsi Ciche,

in North-West Bulgaria, [ w : ] Poland
gical
Olędzki

and Ethnological

J.

Sciences,

pow. Nowy Targ, W r o c ł a w .

at the 8th International

Congress

of

Anthropolo­

W r o c ł a w , s. 156-170.

1962, R y b o ł ó w s t w o na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w.

do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie.

Puszcza

Zielona,

t. I ,

W r o c ł a w , s. 139-274.
-

1964, Pasiecznictwo na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do po­
ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie.

Puszcza

Zielona,

t. I I ,

W r o c ł a w , s. 1 7 5 - 2 1 1 .
-

1965, Przemiany funkcji mieszkania w ż y c i u l u d n o ś c i K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej
od k o ń c a X I X w. do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.),
Puszcza

Zielona,

-

1970, Sztuka Kurpiów,

-

1971, Kultura

Paprocka

ludności

W. 1975, Współczesne

1986, Kultura

-

1993, Myszyniec.

-

Wrocław.

artystyczna

-

i tradycja

kurpiowskiej,

przemiany

Studium z dziejów

Wrocław.

wsi kurpiowskiej,

ludowa w polskiej
miasta,

Wrocław.

myśli humanistycznej

XIX i XX w., W r o c ł a w .

Warszawa.

1998, S z k o l n i c t w o b i a ł o r u s k i e na kresach W s c h o d n i c h w ś w i e t l e p o l i t y k i m n i e j s z o ś c i o ­
wej I I Rzeczypospolitej, Etnografia

-

Kurpie.

t. I I I , W r o c ł a w , s. 2 2 5 - 2 6 4 .

Polska,

t. X L I I , z. 1-2, s. 5 1 - 7 2 .

2 0 0 1 , B i a ł o r u s k i e organizacje s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e na Kresach W s c h o d n i c h w I I Rze­
czypospolitej, Etnografia

Polska,

t. X L I I I , z. 1-2, s.

6-20.

26

W A N D A PAPROCKA

P a r a d o w s k a M . 1992, Wkład
skiej, Warszawa.

Polaków

w rozwój

cywiłizacyjno-kulturowy

Ameryki

Łaciń­

- 1998a, Bambrzy. Mieszkańcy
dawnych wsi miasta Poznania, P o z n a ń .
- 1998b, Wszystko dla Boga i Polonii. Życie i dzieło ks. Ignacego
Posadzego,
Poznań.
- 2000, Święty Wojciech w tradycji ludowej, P o z n a ń .
- 2 0 0 1 , Krzysztof Arciszewski.
Admirał wojsk holenderskich
w Brazylii,
Wrocław.
P o s e r n - Z i e l i ń s k i A . 1972, Ruchy społeczne
i religijne Indian hiszpańskiej
Ameryki
Połu­
dniowej, W r o c ł a w .
- 1982, Tradycja a etniczność.
Przemiany kultury Polonii amerykańskiej,
Wrocław.
-

1985, W krainie

-

1995, Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 r. U w a r u n k o w a n i a , konteksty i nurty,
Lud,\. L X X V I I I , s. 2 9 3 - 3 1 6 .

Inkarri.

Szkice

etnołogiczne

o Peru,

Wrocław.

-

1999, L a fiesta del yamor. Etnicidad, t r a d i c i ó n y conflictos é t n i c o s en Otavalo, Ecuador,
[ w : ] K . K o o n i n g s , P. Silva (red.), Construcciones
étnicas y dinámica
sociocultural
en
America Latina, Quito, s. 107-124.

P o s e r n - Z i e l i ń s k a M . 1972, Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej,
Wrocław.
- 1977 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . P o s e m - Z i e l i ń s k i m ] , Indiańskie wierzenia i rytuały, W r o c ł a w .
- 1979, N a t i v e Religions and E t h n i c i t y o f A m e r i c a n Indians i n the U S A ,
Ethnologia
Polona, v o l . 5, s. 7 5 - 9 8 .
- 1982, The A m e r i c a n I n d i a n Culture and the A m e r i c a n C i v i l i z a t i o n i n the Ideologies o f
N a t i v e Socio-Religious M o v e m e n t s , Ethnologia
Polona, v o l . 8, s. 199-210.
- 1988, R e f o r m y religijne D e l a w a r ó w j a k o p r ó b a reintegracji s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j (2 p o ł .
X V I I I - p o c z . X I X w . ) , Etnografia
Polska, t. X X X I I , z. 1, s. 3 1 - 4 7 .
S z c z e p a n i a k - K r o l l A . 2 0 0 1 , Sabat w kulturze ludowej Pomorza, Nasze Pomorze, nr 3,
s. 7-15.
- 2 0 0 1 , The K o l l e r F a m i l y o f P o z n a ń , Ethnologia
Polona. v o l . 22, s. 1 1 7 - 1 3 1 .
- 2002a, Bamberska rodzina B a j e r l e i n ó w - jej w k ł a d w h i s t o r i ą i k u l t u r ę Poznania, Etno­
grafia Polska, t. X L V I , z. 1-2. s. 163-180.
- 2002b, Las miejscem d z i a ł a ń czarownic, [ w : ] W. Ł y s i a k (red.), Las w kulturze
polskiej,
P o z n a ń , s. 6 2 3 - 6 2 9 .
- 2002c, The Problem o f E m i g r a t i o n f r o m Bamberg to Poland, Russia, and H u n g a r y i n the
18 Century, Ethnologia
Polona, v o l . 23, s. 85-112.
S t a w a r z A . 1989, Przemiany k u l t u r y ludowej okolic Grodziska M a z o w i e c k i e g o w X I X - X X
w i e k u , [ w : ] J. Kazimierski (red.), Dzieje Grodziska Mazowieckiego,
Warszawa, s. 2 9 7 - 3 1 9 .
- 1989, 10-lecie b a d a ń nad k u l t u r ą ś r o d o w i s k a robotniczego Ż y r a r d o w a . Stan obecny,
potrzeby i perspektywy r o z w o j u prac badawczych, Łódzkie Studia Etnograficzne,
t. X X I X ,
s. 7-15.
th

-

1989, Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i p o c z ą t k a c h
X X w i e k u , Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej,
nr 1, s. 1 3 1 - 1 6 1 .
- 1989, Zwyczaje rodzinne r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i na p o c z ą t k u X X w i e k u ,
Zaranie Śląskie, R. L I I , z. 3/4, s. 4 8 1 - 5 2 0
-

1993, H a l t u n g e n der Dorfbewohner zur Gegenwarstkultur i n Polen. Dargenstellt aus
Forschungen i n der R e g i o n Mazowsze, [ w : ] S. N e u m a n n (Hrsg.), Volksleben und Volkskultur in Vergangenheit und Gegenwart, Bern, s. 183-193.
S z r o m b a - R y s o w a Z. 1969, Proletariat
rolny w społeczności
wiejskiej
{na przykładzie
wsi
Dzierżysławice
w powiecie
Prudnik),
Opole.
- 1976 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . K o w a l s k ą - L e w i c k ą ] , P o ż y w i e n i e , [ w : ] M . B i e r n a c k a ,
B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia
Polski.
Przemiany kultury ludowej, t . l , W r o c ł a w , s. 3 5 5 - 3 7 8 .
-

1978, Pożywienie
ludności wiejskiej na Śląsku, W r o c ł a w .
1981, Zwyczaje towarzyskie, zawodowe i o k o l i c z n o ś c i o w e , [ w : ] M . Biernacka, M . Fran­
kowska, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w ,
s. 155-180.

27

50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN
- 1988, Przy wspólnym
stole. Z obyczajowości
współczesnej
wsi karpackiej,
S z y n k i e w i c z S. 1981, Rodzina pasterska w Mongolii,
Wrocław.
-

1984, Herosi

-

1992, Pokrewieństwo.
Studium etnologiczne,
Warszawa.
1993 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z T. P o t k a ń s k i m ] , The Social Context
Mongolian
Pastoral Economy,
Brighton.

tajgi.

Mity

legendy, obyczaje

Jakutów,

Wrocław.

Warszawa.
of Liberalisation

of

the

- 1997, Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne C h i n , Sprawy Narodowościowe,
t. V I , z. 1 (10), s. 4 3 - 1 1 4 .
T o m i c k i R. 1975 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z J. T o m i c k ą ] Drzewo życia. Ludowa wizja świata i czło­
wieka, Warszawa.
-

-

Turnau

1984, Tenochtitlan
1521, Warszawa.
1990, Ludzie i bogowie. Indianie
meksykańscy
wobec Hiszpanów
we wczesnej
fazie
konkwisty, W r o c ł a w .
1995, Wczesne ź r ó d ł a w i e d z y o A m e r y c e w Polsce: Jan Dantyszek i „ D e k a d y N o w e g o
Ś w i a t a " (1516) Pietra M a r t i r e ' a d ' A n g h i e r y , Etnografia
Polska,
t. X X X I X , z. 1-2,
s. 7 7 - 1 0 7
1998, M i ę d z y S c y l l ą p o g a ń s t w a a C h a r y b d ą c h r z e ś c i j a ń s t w a : i n d i a ń s c y arystokraci
z Tetzcoco ( N o w a Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne,
Etnografia
Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 107-140.
I . 1991 a, History

of Knitting

of Dress

Before

in Central

Mass

Production,

and Eastern

Warszawa.

Europe

from

th

-

1991b, History
Warszawa.

16

to 18"' Cen tit iy,

-

1991c, Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej,
Warszawa.
1994, European
Occupational
Dress from 14"' to 18"' Century, Warszawa

-

1997, Hand-felting
in Europe and Asia from the Middle Ages to the 20"'
century,
Warszawa.
Tylkowa
D . 1976, W y p o s a ż e n i e m i e s z k a ń , [ w : ] M . Biernacka, В . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ,
A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia
Polski. Przemiany kultury
ludowej,
t. 1, W r o c ł a w , s. 3 2 9 - 3 5 2 .
- 1978, Zdobywanie
i użytkowanie
wody we wsiach Beskidu Śląskiego,
Kraków.
- 1981, W i e d z a ludowa, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.),
Etnogra­
fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w , s. 7 1 - 8 8 .
-

1989, Medycyna
Wrocław.

ludowa

w kulturze

wsi Karpat

Polskich.

Tradycja

i

współczesność,

-

2000, L e c z n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale.
kulturze wsi, K r a k ó w , s. 3 8 5 - 4 1 9 .

Tradycja

we

współczesnej

U r b a ń s k a A . 1997, Koncepcja mimesis R e n é Girarda, Etnografia
s. 2 1 - 4 5 .

Polska,

t. X L I , z.

1-2,

-

2000, K u l t bohatera religijnego na p r z y k ł a d z i e św. Wojciecha, Etnografia
Polska,
t. X L I V , z. 1-2, s. 139-154.
- 2 0 0 1 , The Centres o f St. Wojciech Cult i n Poland, Etimología
Polona, v o l . 22, s. 4 0 - 6 5 .
- 2002a, Etnologiczne spojrzenie na k u l t św. Wojciecha w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m k o ń c a
X X w i e k u , [ w : ] J. Baniak (red.), Katolicyzm
polski na przełomie
wieków.
Teologiczny,
instytucjonalny
i wspólnotowy
wymiar Kościoła, P o z n a ń , s. 2 4 1 - 2 5 0 .
- 2002b, Osiedla u c h o d ź s t w a t y b e t a ń s k i e g o w indyjskich Himalajach: funkcjonowanie
i organizacja, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności
rdzenne
i idea tubylczości
we współczesnym
świecie, Warszawa, s. 157-166.
W o ź n i a k A . 1983, Dittrichowie
a kultura robotnicza
- 1987, Kultura mazowieckiej
wsi pańszczyźnianej
zagadnienia),
Wrocław.
-

Żyrardowa,
Żyrardów.
XVIII i początku XIX wieku

(Wybrane

1992, Z d z i e j ó w diaspory g r u z i ń s k i e j w Polsce, Etnografia
Polska, t. X X X V I , z. 1,
s. 8 1 - 9 8 .
- 1996, Z b a d a ń nad P o l o n i ą g r u z i ń s k ą drugiej p o ł o w y X I X i p o c z ą t k u X X w i e k u , Etno­
grafia Polska, t. X I , z. 1-2, s. 2 5 5 - 2 7 5 .

28

W A N D A PAPROCKA

-

2002, N a peryferiach Grochowa. Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym G o c ł a w i a w okresie
m i ę d z y w o j e n n y m , Kwartalnik

Historii

Kultury

Materialnej,

etnograficznych,

t. L , nr 2, s. 155-182.

Z a m b r z у с к а А . 1958, Przegląd

bibliografii

Warszawa.

Zambrzycka-Kunachowicz

A . 1961, W s p ó ł c z e s n e sposoby nabywania u m i e j ę t n o ś c i

w r z e m i o ś l e w i e j s k i m na Podhalu w latach 1945-1960, Etnografia
-

Siołkowice,
-

t. V, s. 117-134.
i Nowe

t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348.

1967, Odrobki
Owsiszcze,

-

Polska,

1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , R z e m i o s ł o , [ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare
jako

powiat

1971, Rzemiosło
raciborskim,

forma

współdziałania

Racibórz),

Opole.

gospodarczego

we wsi robotniczo-rolniczej.

na wsi (na przykładzie

Na przykładzie

wsi Owsiszcze

w

wsi

powiecie

Opole.

PRACE ZBIOROWE:
1962, A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie.

Puszcza

1963, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice,
1964, A . Kutrzeba-Pojnarowa

(red.), Kurpie.

1964, K . D o b r o w o l s k i (red.), La Pologne
logiąues

et Ethnologiąues,

1965, A . Kutrzeba-Pojnarowa

Puszcza

t. 2, W r o c ł a w .

International

des Sciences

Antropo-

Wrocław.
(red), Kurpie.

1968, W. D y n o w s k i (red.), Poland
Sciences,

t. 1, W r o c ł a w .

Zielona,

au VII Congres
Puszcza

1966, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice,
Ethnological

Zielona,

t. 1, W r o c ł a w .

Zielona,

t. 3, W r o c ł a w .

t. 2, W r o c ł a w .

at the 8"' International

Congress

of Anthropological

and

Wrocław.

1969, W. D y n o w s k i (red.), Studia

mongolskie,

1973, M . Frankowska (red.), Z badań

Wroclaw.

nad społeczeństwem

i kulturą

Mongolii.

Studia

mongol­

skie, W r o c ł a w .
1976, M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etno­
grafia Polski.

Przemiany

1978, J. Burszta (red.), Poland
logical

Sciences,

kultury

ludowej,

t. 1, W r o c ł a w .

at the 10"' International

Congress

of Anthropological

1981, M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia
ludowej,

Ethno­

Polski.

Przemiany

kirftwy

t. 2, W r o c ł a w .

1985, A . K o w a l s k a - L e w i c k a (red.), Studia z kultury
1991, D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu

Żywieckiego,

ludowej

rozstrzygania,

Beskidu

Sądeckiego,

Wrocław.

Kraków.

1996, I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , S. Szynkiewicz (red.), Konflikty

etniczne.

Źródła

- typy -

sposoby

Warszawa.

2000, D . T y l k o w a (red.), Podhale.

Tradycja

we współczesnej

kulturze

2003, J. K o w a l s k a , S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany
łogiczne,

and

Wrocław.

wsi, K r a k ó w .
czas trwania.

Warszawa.

POLSKI ATLAS ETNOGRAFICZNY:
1958, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny,

zeszyt p r ó b n y , Warszawa.

1964, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny,

z. 1, Warszawa.

1965, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny,

z. 2, Warszawa.

1968, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny,

z. 3, Warszawa.

1971, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny,

z. 4, Warszawa.

1974, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny,

z. 5, Warszawa.

1981, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny,

z. 6, Warszawa.

Studia

etno­

50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN

29

KOMENTARZE DO POLSKIEGO A T L A S U ETNOGRAFICZNEGO:
1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze
i hodowla,

do Polskiego

Atlasu

Etnograficznego,

t. 1:

Rolnictwo

do Polskiego

Atlasu

Etnograficznego,

t. 2:

Budownic­

do Polskiego

Atlasu

Etnograficznego,

t. 3:

Pożywienie

do Polskiego

Atlasu

Etnograficznego,

t. 4:

Transport

do Polskiego

Atlasu

Etnograficznego,

t. 5:

Zwyczaje,

cz. 1-2, W r o c ł a w .

1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze
two, W r o c ł a w .
1996, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze
i sprzęty

z nim związane,

Wrocław.

1997, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze
i komunikacja,

Wrocław.

1999, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze
obrzędy

i wierzenia

pogrzebowe,

Wrocław.

W A N D A PAPROCKA
F I F T Y Y E A R S OF T H E E T H N O L O G Y D E P A R T M E N T
A T T H E I N S T I T U T E OF E T H N O L O G Y A N D A R C H A E O L O G Y
O F T H E P O L I S H A C A D E M Y OF S C I E N C E S
Summary
I n 2003 i t is fifty years since the Institute o f H i s t o r y o f M a t e r i a l Culture was

established

whose integral part has been the Department o f Ethnology. The article is the presentation o f the
history o f its scholarly activities w i t h i n that period, results o f researches and studies, achieve­
ments in p u b l i s h i n g , international contacts and the development o f its staff.
There have been several directions and orientations that can be distinguished i n scholarly
activities o f the Department. I n the first period regional ethnographic monographies were pre­
pared, some o f them referring to research projects initiated before the W W I I . Other research
subjects were new and concerned social and cultural processes peculiar to p o l i t i c a l and economic
changes o f the 50ties and 60ties: displacements and migrations o f the Polish population f r o m
the eastern territories (annexed by the Soviet state after 1945) to western and northern parts o f
Poland, migrations o f the rural population to towns, changing social structure o f the peasant class,
changes i n agriculture.
To the achievements o f that first period belonged a number o f ethnographic monographies o f
particular regions o f die country: Masovia, Upper Silesia, the Carpathian region, W i e l k o p o l s k a
(western Poland) and K u j a w y .
I n the sixties, after the section o f general ethnography had been established the research w o r k
as extended to other countries and nations. The field research was carried out i n B a l k a n countries,
namely B u l g a r i a and Yugoslavia, i n M o n g o l i a , i n India, i n N o r t h and Central A m e r i c a . The re­
sults o f a l l those studies have been published i n the Department's periodicals "Etnografia Polska",
" B i b l i o t e k a Etnografii P o l s k i e j " and "Ethnologia Polona".
Twenty five years after the beginning o f the Department big, t w o volume, collective synthetic
w o r k was published entitled: Etnografia
Poland.

Changes

of Folk

Culturo),

Polski.

Przemiany

Kultury

Ludowej

{Ethnography

of

v o l . 1 - 1976, v o l . 2 - 1980. The w o r k meets the demands

o f new theoretical approaches and scientific standards i n anthropology. I n the 80ties most o f i n d i ­
vidual works o f scholars w o r k i n g for the Department appeared (see: bibliography o f selected w o r k s ) .
I n the T h i r d Republic, (i.e. after the political and economic system i n Poland had been changed)
it became possible to extend the range o f research topics. They included first o f all those concerning
ethnic and national minorities, ethnic and national consciousness, cultural identity, ethnic conflicts

30

W A N D A PAPROCKA

etc. Researches were undertaken on the areas o f former Soviet U n i o n and especially those w h i c h ,
before the W W I I had belonged to Polish state. Problems o f ethnicity were also studied, (for the first
time i n Polish ethnology) i n China. I n Kazakhstan and i n the Irkutsk district, people o f Polish o r i g i n
were the subject o f interesting studies. Research was carried out on groups o f people o f German
descent w h o had settled near P o z n a ń (western Poland) i n the 18th century.
W i t h i n the period o f fifty years 46 volumes o f "Etnografia Polska" have been published, 55 v o l ­
umes o f " B i b l i o t e k a Etnografii Polskiej", 23 volumes o f "Ethnologia Polona", 5 issues o f "Polski
Atlas Etnograficzny" (Polish Ethnographic Atlas) and 6 volumes o f "Commentaries to the Atlas".
Translated

by Anna Kuczy

ńska-Skrzyрек