-
extracted text
-
Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID)
Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
Mniejszości w filmowych produkcjach Hollywood.
Reprodukcja podziałów społecznych i stereotypów
Sztuka filmowa, nazywana X Muzą, jest najszerzej chyba oddziałującą na współczesnych
1
odbiorców kultury jej dziedziną (choćby wziąwszy pod u w a g ę samą częstotliwość kontaktu ).
Wiele j u ż pisano na temat specyfiki oddziaływania filmu na publiczność
3
zarówno w kwestii
4
realizacji przez niego potrzeb o d b i o r c ó w , pełnienia funkcji poznawczej czy integrującej
5
społeczeństwo , j a k i kreowania postaw widzów,
6
wzmacniania ich przekonań , czy
wywierania w p ł y w u . K i n o buduje także rzeczywistość „kultury światowej", której centrum
znajduje się w fabryce snów Hollywood .
Produkcje Hollywood posiadają najszerszy chyba krąg odbiorców i oddziałują na
widownię zgromadzoną na różnych kontynentach, czy to za sprawą dystrybucji filmowej czy
też Internetu. W świetle toczącej się dyskusji na temat dyskryminacji mniejszości w różnych
dziedzinach życia, ciekawym byłoby sprawdzenie, w jaki sposób kształtowane jest podejście
9
do rozmaitych mniejszości w świecie kina, które ( w przypadku kina Amerykańskiego) j u ż od
dłuższego czasu było przedmiotem polemik na temat stosunku do mniejszości rasowych szególnie afro-amerykanów.
Analizie poddane zostały produkcje Hollywood pochodzące z obecnej dekady: najbardziej
dochodowe, jako najszerzej oddziaływujące, oraz te najmniej zyskowne, w celu sprawdzenia
czy sposób przedstawiania mniejszości w obu grupach różni się, czy też nie. Badanie
zogniskowane było wokół analizy treści produkcji - sposobów przedstawiania bohaterów
pierwszo- i drugoplanowych (wypowiedzi
oraz wydarzenia i stwierdzenia ich dotyczące,
także typ ujęcia - pozycja kamery).
1
Wójtowicz A., Świadomość wychowawczej wartości filmu wśród studentów [w:] Plisiecki J. [red.], 100 lat kina.
Film i kultura współczesna, Wydawnictwo Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1996, s.75.
Bobowski S., Film Fabularny a ludzkie wartości [w:] Trzynadlowski J. [red.], Film: Obraz - język wyobraźnia- idea, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1994, s.116.
Skóra W., Aspekty teoretyczne fabuły filmowej [w:] Plisiecki J. [red.], 100 lat kina. Film i kultura współczesna,
Wydawnictwo Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1996, s. 45-48
Wójtowicz A., Op.Cit, s.75.
Bobowski S., Op. Cit, s.120.
Ibidem.
Skóra W., Op. Cit., s. 47.
Ibidem, s. 46.
Jako mniejszość rozumiana jest grupa mniej liczna w jakiejś zbiorowości nie tylko niewielka liczebnie grupa
ludzi w państwie, różniąca się wyznawaniem innej religii, posługiwaniem się innym językiem, przynależnością
narodową, ale również mniej liczne, a dyskryminowane grupy jak środowiska homoseksualne, osoby starsze czy
niepełnosprawne.
2
3
4
5
6
8
8
9
Magdalena Pancewicz
Do najbardziej dochodowych filmów, zgodnie z rankingiem filmsite.org
10
należały:
1. Avatar, reż. James Cameron, (2009)
2. Harry Potter i Insygnia Śmierci II, reż. David Yates, (2011)
3. Transformers III, reż. Michael Bay, (2011)
Znakomita większość filmów najbardziej dochodowych jest filmami, których grupą docelową
jest młodzież lub dzieci. Produkcje te wywierają więc w p ł y w również na najmłodsze grupy
widzów. Natomiast filmy najmniej dochodowe wydają się być adresowane do starszych grup
wiekowych, bądź też są produkcjami wręcz „niszowymi". Do tej grupy zaliczone zostały
11
filmy :
1. Pluto Nash, reż. Ron Underwood, (2002)
2. Romanssidło,
reż. Peter Chelsom, (2001)
3. Johna Hex, reż. Jimmy Hayward, (2010)
W obu grupach znalazły się filmy science - fiction (Avatar
k o m i k s ó w (Johna Hex i Transformers
i Pluto Nash) oraz ekranizacje
III) wydaje się natomiast, że różnice między grupami
wiekowymi będącymi głównymi odbiorcami obu grup znakomicie ilustrują dwa pozostałe
filmy: Harry
Potter
i Romanssidło.
Wydaje się jednak, że w grupie filmów najbardziej
dochodowych dominują te, których akcja toczy się w przyszłości, science - fiction oraz
ekranizacje baśni, czy legend. B y ć może, kino nie ma j u ż więc „odzwierciedlać" otaczającej
widza rzeczywistości, ale b u d o w a ć nową, idealną.
„Rzeczywistość" projektowana przez najbardziej
w
znikomym
stopniu
uwzględniać
mniejszości:
dochodowe filmy wydaje
rasowe,
etniczne,
się
narodowościowe,
seksualne, czy też grupy takie jak niepełnosprawni i osoby starsze. W filmach tych bowiem
rzadziej, w stosunku do produkcji
reprezentujące
mniejszościowe
pochodzących z drugiej grupy, pojawiają się postaci
środowiska,
a do rzadkości
należy by byli to
bohaterowie (tabela 1). Mniejszości są również przedstawiane w sposób
główni
odpowiadający
12
powszechnym przekonaniom, a niekiedy ich wynikające ze s t e r e o t y p ó w
12
cechy szczególne,
1 0
http://www.filmsite.org/boxoffice.html,
ranking przedstawiał stan na październik 2011 (ostatnia wizyta
19.11.2011)
Informacje o dochodach filmów pochodziły ze stron: http://www.mmbydgoszcz.pl/300491/2009/12/7/kinoweklapy--mij aj acej -dekady?category=news
oraz
łittp://film.wp.pl/idGallery,7613,idPhoto,254245,galeria.html?ticaid=1d6c5 (ostatnia wizyta 21.11.2011)
Definicja stereotypu (grupowego) za Jerzym Bartmińskim „werbalny wyraz przekonania skierowanego na
grupy społeczne lub jednostki będące członkami takich grup, przekonania, które ma formę logiczna sądu,
przypisującego klasie osób określone właściwości lub sposoby zachowań - albo też odmawiającego ich - z
tendencją emocjonalnie wartościującą i w sposób niepodważalny, upraszczający i generalizujący." [za:] Telus
M . , Stereotyp grupowy a predykcja, www.lingwistyka.uni.wroc.pl/jk/JK-12/JK12-telus.pdf
(ostatnia wizyta
02.11.2011), s.4.
11
1 2
2
również te, stanowiące o odmienności są elementem wprowadzającym do filmu
komizm
postaci.
Wizerunki
poszczególnych
mniejszości
kreowane
w najbardziej
dochodowych
filmach zostaną następnie omówione i w niektórych przypadkach, (kiedy zaistnieją różnice)
skontrastowane z obrazami mniejszości tworzonymi w produkcjach najmniej zyskownych.
Tabela 1. Liczba bohaterów pierwszo- i drugo-planowych w wybranych produkcjach Hollywood
13
Avatar
Tytuł filmu/
mniejszość
Niepełnosprawni
Piętno fizyczne
Osoby starsze
Transseksualiści
Homoseksualiści
Afro-amerykanie
Latynosi
Azjaci
Obcokrajowcy
Indianie
Zbiorczo
Harry Potter
III
Transformers
III
1
0
0
0
0
1
3
0
0
0
0
0
2
Pluto
Nash
Johna
Hex
Romanssidło
0
0
1
0
0
0
0
1
0
1
0
0
1
1
0
0
0
0
0
0
1
7
3
4
2
0
1
0
2
0
1
0
6
Źródło: opracowanie własne
Niepełnosprawni i posiadający piętno fizyczne
Zarówno
niepełnosprawność, jak i piętno
fizyczne jest
w
omawianych
produkcjach
Hollywood cechą nabytą. W filmie Jamesa Camerona Avatar główny bohater - Jake Sully
(Sam Worthington) na skutek ran odniesionych podczas operacji wojskowej został częściowo
sparaliżowany (podobnie jedna z postaci w filmie Romanssidło
się na wózku
inwalidzkim
zmuszona była do poruszania
na skutek wypadku). Pietno fizyczne natomiast,
głównie
przedstawiane jako zniekształcenie twarzy, połączone jest z „wynaturzeniem" - posiadaniem
przez postać wyjątkowych
cech „magicznych" oraz negatywnych charakterystyk.
Voldemort, o wyjątkowo
nieatrakcyjnym wyglądzie został nim „ukarany" w
Lord
związku
z używaniem przez siebie czarnej magii - piętno stanowiło więc konsekwencję złych czynów.
Niepełnosprawność
kojarzona
i osobami na wózkach inwalidzkich
15
jest
głównie
z
niepełnosprawnością
fizyczną
- prawdopodobnie również dlatego w produkcjach
Hollywood jest on „artefaktem" osób z ograniczoną sprawnością. Niepełnosprawne postaci
z filmów Romanssidło
i Avatar poruszają się właśnie na wózkach. Pierwsza z nich - matka
Pogrubione zostały cyfry odpowiadające głównym bohaterom.
Do tej grupy należą mniejszości narodowe jak: Polacy, Włosi, Indusi, Irlandczycy, Holendrzy etc.
Ostrowska A., Sikorska J., Gonciarz B., Osoby niepełnosprawne w Polsce w latach dziewięćdziesiątych, [za:]
Wlazło M . , Wizerunek osób niepełnosprawnych w mediach. Wybrane zagadnienia, [w] Ramik-Mażewska I . ,
Leśniewska G. [red.], Aktywizacja społeczno-zawodowa
osób niepełnosprawnych ruchowo. Poczucie jakości
życia osób niepełnosprawnych, Pedagogium, szczecin 2008, s.34.
1 4
15
3
Eugenie
(Marian
Seldes)
realizuje
stereotyp
„własnego
niepełnosprawność
fizyczną
z innymi
negatywnymi cechami
wroga"
16
postaci j a k
oraz
łączy
alkoholizm,
neurotyczność, wulgarność, etc. Jest ona również postacią wprowadzającą do filmu komizm.
Odmienny wizerunek jest prezentowany przez drugiego z wymienionych bohaterów. Jake
Sully jest osobą negatywnie postrzeganą przez obie zantagonizowane grupy świata ludzi
obecne w filmie: żołnierzy - wyśmiewających jego niepełnosprawność („Szybciej, sprawny
inaczej!"), oraz n a u k o w c ó w -
negatywnie nastawionych w związku
z jego
niższym
(wojskowym) wykształceniem („[...] krewki palant z palcem na cynglu"). W efekcie, mimo,
iż posiada pełną sprawność intelektualną, przez innych bohaterów oceniany jest jako
niezdolny ani do pracy fizycznej, ani tez umysłowej, a jego umiejętności czy osiągnięcia
budzą zdziwienie wśród obu grup bohaterów.
Jake Sully, przedstawiony jest zgodnie ze
17
stereotypem „super kaleki"
, który mimo niepełnosprawności zachowuje „normalność".
Niepełnosprawność bohatera wzmacnia również jego bohaterską postawę - zapytany o p o w ó d
udziału w misji „Avatar" wypowiada słowa „Nie chciałem słuchać, że j u ż nic nie mogę".
Prezentowanie osób niepełnosprawnych jako bohaterskich z uwagi na swoją „normalność"
18
czy „intrygujących" m o ż e jednak pogłębiać negatywne stereotypy
powszechnie
wizerunkiem osób
o ograniczonej
sprawności
. Zgodnie z panującym
Jake Sully jest
postacią
„aseksualną" - nie przejawia żadnych znaków popędu seksualnego dopóty pozostaje w ciele
człowieka, natomiast, gdy wciela się w „Avatar" sytuacja ulega zmianie. Znakomita część
filmu toczy się właśnie w rzeczywistości „awataru" gdzie główny bohater posiada pełną
sprawność ruchową. Jego rzeczywista niepełnosprawność jest traktowana niemal j a k „zły
urok", który po przejściu przez bohatera próby i wykazaniu się cnotami moralnymi zostaje
z niego zdjęty. Wydaje się więc, że osoby niepełnosprawne nie pasują do hollywoodzkiej idei
„happy endu".
Osoby starsze
Wydaje się, że postaci filmowe analizowanych produkcji realizują zarówno pozytywne j a k
i negatywne stereotypy dotyczące osób starszych, przy czym te negatywne prezentowane są
częściej niż pozytywne w sposób komiczny czy przerysowany oraz występują
głównie
w grupie filmów mniej zyskownych. Wydaje się również, że pozytywne starsze postaci
1 6
Wlazło M . , Wizerunek osób niepełnosprawnych w mediach. Wybrane zagadnienia, [w] Ramik-Mażewska I . ,
Leśniewska G. [red.], Aktywizacja społeczno-zawodowa
osób niepełnosprawnych ruchowo. Poczucie jakości
życia osób niepełnosprawnych, Pedagogium, szczecin 2008, s. 37
Wlazło M . , Wizerunek osób niepełnosprawnych w mediach. Wybrane zagadnienia, [w] Ramik-Mażewska I . ,
Leśniewska G. [red.], Aktywizacja społeczno-zawodowa
osób niepełnosprawnych ruchowo. Poczucie jakości
życia osób niepełnosprawnych, Pedagogium, szczecin 2008, s. 37.
Ibidem, s. 34.
17
1 8
4
filmowe realizują cechy zidentyfikowane w badaniach Daniela F. Schmidta i Susan M .
Boland: „mądrych, wyrozumiałych i potrzebnych, szczęśliwych, aktywnych wielkodusznych
i pomagających
zajmujących
rodzinie i otoczeniu, inteligentnych, skoncentrowanych na przyszłości,
się ważnymi
sprawami, opowiadających
historie z przeszłości,
dojrzałych
emocjonalnie i społecznie" kwalifikujące je do stereotypów: „ m ę d r c a " (profesorowie z filmu
Harry
Potter.),
„liberalnej matki" (profesor McGonagall z Harry
negatywne
lub „ojca rodu"
1 9
(ojciec Eugenie z Romanssidło)
Postaci
Potter)
reprezentują
w szczególności
dwa typy
stereotypów:
„typ
20
złośliwca i skąpca"
(ojciec Eugenie z Romanssidło)
Brazos w Transformers
oraz typ „starego dziwaka" (Bruce
III). Wydaje się również, że wiele postaci osób starszych posiada
specyficzne „ n a w y k i " i „dziwactwa"; jak zamiłowanie do broni palnej i używania przemocy,
czy nadmierna ekspresyjność i wulgarność. Innymi często „przerysowywanymi" cechami są
ich egocentryzm i chęć poniżania innych, pedanteria oraz zbytnie przywiązanie do tradycji,
czy posiadania „władzy nad rodem". Podobnie jak w przypadku osób niepełnosprawnych,
starsi bohaterowie pozbawieni są popędu seksualnego, a odstępstwo od tej reguły wiąże się
z zaskoczeniem
czy rozbawieniem widza (matka Eugenie). Negatywne cechy
postaci filmowych bywają również łączone z negatywnymi stereotypami
starszych
obowiązującymi
wobec innych zbiorowości społecznych (np. łączenie stereotypu osoby niepełnosprawnej
i starszej).
Mniejszości rasowe, etniczne i narodowe
W analizowanych, najbardziej dochodowych produkcjach zarówno afro-amerykanom, jak i
Latynosom oraz mniejszościom narodowym powierzane były role najwyżej drugoplanowe.
Jedynym
filmem,
w którym
większość bohaterów
(zarówno
pierwszo- jak i drugo
planowych) jest przedstawicielami tych mniejszości jest Pluto Nash. Jakkolwiek w filmie tym
główne role odgrywają afro-amerykanie, a obecne są tez postacie Polaków, W ł o c h ó w oraz
Latynosów, to wszyscy bohaterowie przedstawiają osoby zamieszane w mafijne interesy,
uczuciowe i prostolinijne. F i l m ten z perspektywy stereotypów jest najbardziej nietypowym z
analizowanych: występują w nim głównie mniejszości, w tym genialny „czarny charakter"
[za:] Ziębińska B., Uniwersytety Trzeciego Wieku jako instytucje przeciwdziałające
marginalizacji osób
starszych. Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. zw. dr hab. Janusza Sztumskiego, Katowice 2007,
s.122.
Typ wyróżniony przez Adama Zycha [za:] Ziębińska B., Op. Cit., s. 119.
2 0
5
oraz sprytny, „nawrócony" przemytnik - obaj są afro-amerykanami natomiast „biali" pełnią
role podrzędne (np. robota na usługach Pluto Nasha).
W produkcjach najbardziej dochodowych natomiast, afro-amerykanie reprezentowali
typy „ S a m b o " (Eddie z Transformers
III) oraz „Uncle Ben'a" (Robert Epps w
Transformers
21
III)
oraz
. Postaci te często wprowadzały elementy komiczne poprzez szczere, prostolinijne uwagi
stereotypowo
przypisane
im
cechy
jak
tchórzostwo,
lenistwo,
religijność,
spontaniczność. Z a r ó w n o czarnoskórzy jak i Latynosi przedstawiani są, jako „pomocnicy" lub
„ p o m o c domowa" lub też jako osoby wykonujące zawody ryzykowne, często wymagające
wysokich kompetencji, jednak nie kompetencji intelektualnych (jedynie w filmie Johna
wynalazcą jest afro-amerykanin).
Azjaci
i Indusi
prezentowani
są, jako
Hex
pracownicy
laboratoriów, czy asystenci naukowców, (przy czym Azjaci pełnią niższe funkcje,
od
Indusów, często też przejmują obowiązki „służących"), natomiast mniejszości narodowe
kreowane są przez pryzmat przypisanych i m cech narodowych. Często przerysowana
odmienność kulturowa jest również jednym z czynników wprowadzających komizm.
Podsumowanie
Mniejszości, zarówno w społeczeństwie, jak i w produkcjach Hollywood odgrywają podobne
role. Powierzane są i m zwykle funkcje poboczne, a ich wizerunek postrzegany jest przez
pryzmat stereotypów. W toczących się dyskusjach na temat dyskryminacji w kinie winą za
określony typ przedstawiania mniejszości obarczani są często producenci i reżyserowie. Jeśli
natomiast wziąć pod uwagę o m ó w i o n e wcześniej filmy można w nich również dostrzec mniej
stereotypowe przedstawienia danych grup społecznych (Pluto Nash, Romanssidło).
Wydaje
się jednak, że zachodzi korelacja pomiędzy najbardziej i najmniej dochodowymi filmami oraz
sposobami przedstawiania w nich mniejszości - filmy, w których obraz mniejszości nie
zgadza się z tym, posiadanym przez widza osiągają niższe dochody, (a wręcz przynoszą
straty): Romanssidło
wyśmiewające klasę średnią, w której j e d n ą z głównych postaci jest
homoseksualista, ujawniający się po kilkudziesięciu latach małżeństwa, zdominowany przez
afro-amerykanów Pluto Nash czy Johna Hex, który, mimo, że posiada odrażające piętno, jest
postacią pozytywną.
2
B y ć m o ż e sytuacja ta wynika z „fast foodyzacji"
wolnego rynku -
skoro widzowie
niejako finansują
2
kina i m e c h a n i z m ó w działania
produkcję, filmy
przedstawiające
21
Ziółkowski J.P., MurzynekBambo w USA mieszka, czyli ile w nas rasizmu?
http://www.wiadomosci24.pl/artykul/murzynek_bambo_w_usa_mieszka_czyli_ile_w_nas_rasizmu_44399.html
(ostatnia wizyta: 21.11.2011)
Termin użyty przez M . Martina [za:] Bobowski S., Op. Cit, s.127.
2 2
6
mniejszości na sposób zmuszający odbiorców do zmiany posiadanych ram myślowych nie
będzie przez nich wybierany spośród dostępnych przekazów realizujących ich potrzeby. Jedną
z takich potrzeb jest projekcja obrazu idealnego świata, świata ludzi idealnych, lecz również
podobnych
do
odbiorców
filmu,
zwykle
rekrutujących
się
spośród
Prawdopodobnie też widzom trudniej jest się utożsamić z bohaterami
klasy
średniej.
reprezentującymi
mniejszości, stąd mniejsze powodzenie takich właśnie produkcji.
Filmy kręcone w „fabryce
snów" rzadko mają za zadanie zmusić odbiorcę do refleksji
- być m o ż e więc udział
mniejszości w filmach traktowany jest jako bodziec do rozmyślań na ich temat, a przed czym
widzowie się bronią. Zgodnie ze słowami Clarie Johnston, film reprodukuje treści zgodnie
23
z
nurtem
dominującego
dyskursu
, a przez repetytywne
eksponowanie
stereotypów
umacniają się one i zakorzeniają w świadomości. Wizerunki poszczególnych mniejszości w
produkcjach Hollywood są więc uwikłane w swojego rodzaju „błędne koło" i nie wystarczy
skłonić
producentów
do
zmiany
sposobów
przedstawiania
poszczególnych
grup,
by doprowadzić do zniknięcia stereotypów, czy barier społecznych z nimi związanych.
Literatura cytowana:
Bobowski S., Film Fabularny a ludzkie wartości [w:] Trzynadlowski J. [red.], Film: Obraz język - wyobraźnia- idea, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, W r o c ł a w 1994.
Helman A., Co to jest kino?, Uniwersytet Jagielloński, K r a k ó w 1992.
Skóra W., Aspekty teoretyczne fabuły filmowej [w:] Plisiecki J. [red.], 100 lat kina. Film i
kultura współczesna, Wydawnictwo Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1996.
Telus M . , Stereotyp grupowy a predykcja,
www.lingwistyka.uni.wroc.pl/jk/JK-12/JK12-telus.pdf
Wlazło M . , Wizerunek
osób
niepełnosprawnych
Ramik-Mażewska
I . , Leśniewska
G.
niepełnosprawnych
ruchowo.
jakości
Poczucie
[red.],
(ostatnia wizyta 02.11.2011).
w mediach.
Wybrane zagadnienia,
[w]
Aktywizacja
społeczno-zawodowa
osób
życia osób niepełnosprawnych,
Pedagogium,
szczecin 2008.
Wójtowicz A., Świadomość wychowawczej wartości filmu wśród studentów [w:] Plisiecki J.
[red.], 100 lat kina. Film i kultura współczesna,
Wydawnictwo Marii Curie-Skłodowskiej,
Lublin 1996.
Ziębińska B., Uniwersytety
osób
starszych.
Trzeciego
Wieku jako instytucje przeciwdziałające
Praca doktorska napisana pod
kierunkiem prof. zw.
marginalizacji
dr hab.
Janusza
Sztumskiego, Katowice 2007,
2 3
[za:] Helman A., Co to jest kino?, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1992, s.19.
7
Ziółkowski J.P., Murzynek
Bambo
w USA mieszka,
czyli ile w nas
rasizmu?
http://www.wiadomosci24.pl/artykul/murzynek_bambo_w_usa_mieszka_czyli_ile_w_nas_ras
izmu_44399.html(ostatnia wizyta: 21.11.2011)
http://www.filmsite.org/boxoffice.html,
(ostatnia wizyta 19.11.2011)
ranking
przedstawiał
stan
na
październik
2011
(ostatnia
wizyta
http://www.mmbydgoszcz.pl/300491/2009/12/7/kinowe-klapy--mijajacejdekady?category=news (ostatnia wizyta 21.11.2011)
http://film.wp.pl/idGallery,7613,idPhoto,254245,galeria.html?ticaid=1d6c5
21.11.2011)
Bibliografia
Bordwell D., The McGraw
- Hill Film Vievers Guide, McGraw H i l l , N o w y Jork 2001.
Corrigan T., A short guide to write about film,
Scott, Foresman and Co., Glenview 1989.
Howard P.S.S, Sefa Dei G.J, Colliding Possitions on What Counts as Ratially Progressive:
Critical Race Africology
and Antiracism,
of the Film, Crash [ w : ] Howard P.S.S, Sefa Dei G.J, Crash
Interrogations
of Liberal Race Discourse,
a
Politics
Peter Lang, N o w y Jork 2008, s. 25
- 47.
Mcluhan
M . , Zrozumieć
media.
Przedłuzenia
człowieka,,
Wydawnictwa
Naukowo-
Techniczne, Warszawa 2004.
Tibus M . , Do Films Make You Think? - Inference Processes in Expository
Film
Comprehension, Der Fakultät für Informations- und Kognitionswissenschaften der EberhardKarls-Universität Tübingen zur Erlangung des Grades eines Doktors der Naturwissenschaften
,Tübingen 2008.
Raport Orange: Preferencje Kinowe Polaków,, Ipsos, Warszawa 2010.
Byers T.B., Czarni w kolorze: rasa, rasizm, wybielenie we współczesnych
produkcjach
hollywoodzkich,
http://free.art.pl/akcent_pismo/pliki/siec/byers.html
(ostatnia
wizyta
21.11.2011)
Szkolak M . , Nowy Spiderman ma czarną twarz. Ameryka nie do końca może się z tym
pogodzić...,
gazeta.pl,
http://kultura.gazeta.pl/kultura/ 1,114548,10098103,Nowy_Spiderman_ma_czarna_twarz
A
meryka_nie_do_konca.html (ostatnia wizyta 21.11.2011).
8
