a165ea0154a506612ccc67a48a0e24d5.pdf
Media
Part of Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1
- extracted text
-
DZIAŁALNOŚĆ ZACHODNIEGO
FONOGRAFICZNEGO W
ARCHIWUM
POZNANIU
MARIAN
Zachodnie A r c h i w u m Fonograficzne zało
żone zostało w Poznaniu w l i p c u 1945 r. j a
ko instytucja piywatna,
subwencjonowana
przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i .
Twórcami j e g o b y l i : p o d p i s a n y i
mgr.
T. W r o t k o w s k i . O b . W r o t k o w s k i posiadał
aparaturę do n a g r y w a r i , j a zaś k w a l i f i k a c j e
n a u k o w e i praktykę w dziedzinie f o l k l o r u
muzycznego, nabytą przed wojną w Regio
nalnym A r c h i w u m Fonograficznym Uniwer
r y t e t u Poznańskiego, którego byłem st. asys
t e n t e m . W a r u n k i s t w o r z e n i a i r o z w o j u na
szej i n s t y t u c j i n i e b y ł y pomyślne, zważyw
szy, że było t o w d w a miesiące po skończe
n i u w o i n v . S u b w e n c i e napływały w s k r o m
n y m wymiarze i nieregularnie.
N i e uzyskaliśmy też j e d n o r a z o w e j więk
szej d o t a c j i na zakup p o t r z e b n y c h a p a r a t u r
1 urządzeń j a k również nie otrzymaliśmy
obiecanego środka l o k o m o c j i . Z miesięcz
n y c h s u b w e n c j i nabywaliśmy, przeto częścia
m i najpotrzabniejszy sprzęt. T r o s k a o tani
?akup, p o s z u k i w a n i a części aparatów, k o r y
g o w a n i e i składanie całości pochłonęły więk
szą ilość naszej e n e r g i i i czasu, dając w w y
n i k u n i e j e d n o l i t y k o m p l e t aparatur. M i m o
tych
trudności
zaopatrzyliśmy
Archiwum
w następujący sprzęt t e c h n i c z n y :
wzmac
niacz 4 - l a m p o w y 8 W a t t n a prąd z m i e n n y ,
wzmacniacz 5 - l a m p o w y 15 W a t t „Telefunk e n " n a prąd z m i e n n y m i k r o f o n k o n d e n s a t o
r o w y b u t e l k o w y „Telefunken" w r a z z p r z y
stawką
dwulampową,
mikrofon
węglowy
, , D r a l o w i d " t y p D R 1 , aparat do n a g r y w a n i a
na o r a d z m i e n n y o p r o s t e i pałakowei k o n
s t r u k c j i , adapter e l e k t r y c z n y s k r z y n k o w y ,
2 głośniki, 2 małe wzmacniacze do o d g r y w a
nia, 2 s k r z y n i e akumulatorów żel. n i k l . po
12 V o l t , 500 sztuk płyt do n a g r y w a n i a oraz
prądnicę polową przenośną na 220 V o l t z na
pędem b e n z y n o w y m D K W .
Prócz tego zakupiliśmy z przydziału n a j konieczniejsze
umeblowanie.
W s t o s u n k u do d a w n e g o sposobu n a g r y
w a n i a pieśni małym, ręcznym fonografem
wałkowym
Edisona, gdzie
naśpiewywano
bezpośrednio
przez
tubę
akustyczną
—
obecna m e t o d a e l e k t r o a k u s t y c z n a n a g r y w a
nia na płyty była o w i e l e doskonalsza, w y
magała j e d n a k wożenia ze sobą aparatów.
N i e można i c h przenosić w ręku, b o są za
ciężkie, a n i też przewozić na wózkach chłop
38
SOBIESKI
skich, gdyż są z b y t wrażliwe na wstrząsy.
D l a t e g o też k o n i e c z n y n a m był środek l o k o
m o c j i w postaci
samochodu, w
związku
z c z y m zakupiliśmy wymienioną przenośną
rządnicę polową. Okazało się b o w i e m w p r a
c y t e r e n o w e j , że przede w s z y s t k i m n i e w każ
dej w s i jest prąd z m i e n n y p o t r z e b n y d l a na
szych aparatów, powtóre — jeżeli już jest
— t o w y k a z u j e o n zbyt w i e l k i e w a h a n i a ,
b y mógł być używany do nagrań, n i e mówiąc
0 t y m , że n a w s i prąd b y w a t y l k o w pew
n y c h godzinach. Prądnica umieszczona' n a sa
mochodzie, uniezależniałaby nas o d prądu
sieciowego. W s z y s t k i e te b r a k i wyszły na
i e w w czasie naszych wyjazdów t e r e n o w y c h ,
kióre p r z y
w i e l k i m nakładzie
wysiłków
z naszej s t r o n y , dawały zdjęcia w a d l i w e ,
niedość czyste, t y m więcej, że pracę u t r u d
niały n i e z a b l o k o w a n e
m o t o r k i , działające
wokół
przy
młockarniach,
sieczkarniach
i p . W o b e c t a k i c h warunków zmuszeni zo
staliśmy do p r z e p r o w a d z a n i a naarań n a m i e j
scu w l o k a l u A r c h i w u m i t y m s a m y m do
sprowadzania
do Poznania
wykonawców.
Evło to z korzyścią d l a technicznei iakości
zdieć n a t o m i a s t z wielką szkodą d l a i c h
i ' o s c i ' ponieważ w y k o n a w c y wzbraniają się
przyjeżdżać
do miasta
Ujemne
również
z r a c z e n i e m a f a k t że w y k o n a w c y c i czują
sie skrępowani i onieśmieleni w n i e z n a n y m
sobie środowisku, tracą swobodę i możność
w v z v r i a sie muzvcznerro t a k i m właściweao
w i c h własnym środowisku.
ł
M i m o t y c h trudności, do c h w i l i przekaza
nia s w y c h zbiorów Państwu, Z A F wykazać
się może d o r o b k i e m 471 fonogramów na 77
płytach, z tego 245 f o n o q r a m o w w o k a l n y c h
1 226 i n s t r u m e n t a l n y c h . F o n o g r a m y te po
chodzą z następujących terenów: W i e l k o
polska — pow. Grodzisk: 3 instrumentalne;
p o w . Gostyń: 2 w o k a l n e i 6 i n s t r u m e n t a l
n y c h ; p o w . J a r o c i n : 32 w o k a l n e i 60 i n s t r u
m e n t a l n y c h ; p o w . Kościan: 8 i n s t r u m e n t a l
n y c h ; p o w . Leszno: 14 w o k a l n y c h i 7 i n s t r u
m e n t a l n y c h ; p o w . Międzychód: 19 i n s t r u
m e n t a l n y c h ; p o w . N o w y Tomyśl: 105 w o k a l
n y c h i 38 i n s t r u m e n t a l n y c h ; p o w . OstTÓw:
7 w o k a l n y c h i 14 i n s t r u m e n t a l n y c h ; p o w . Po
znań: 5 w o k a l n y c h i 19 i n s t r u m e n t a l n y c h ;
p o w . Szamotuły: 12 w o k a l n y c h i 27 i n s t r u
m e n t a l n y c h ; p o w . W o l s z t y n : 10 w o k a l n y c h
oraz 23 i n s t r u m e n t a l n y c h .
3> .
i
3
i
s
Si
• o 3
7 t
i
•'л
*=; К
|2
Э
m
о ' wC
O
O -Q
J E
00 ^_
ТЭ i *
§1
A
~. N
"
V О М О В
Poii'.
,.
„
„
„
,,
-
Costllń . . .
Jarocin . . .
Kościan.
. .
Leszno . . .
Międzychód
.
N o i r u Tomuśl
Ostrów . . .
Poznań . . .
Szamomlu . .
Wolsztun
. .
11
-
—
7
7
—
—
-
—
—
«
.
.
.
.
.
.
2
1
5
—
-
_
2
—
—
—
—
2
]
1
2
2
2:i
WARSZAWSKIE
LUBELSKIE
.
.
Natomiast
fonogramy instrumentalne
kiutują się n i e m a l w całości z t e r e n u W i e l
k o p o l s k i i przedstawiają n a m zespół dudów
i s k r z y p i e c — 78 fonogramów, d u d y same
— 60 fonogramów, zespół: kozioł, skrzypce,
k l a r n e t , trąbka — 51 fonogramów oraz i n
s t r u m e n t y te p o j e d y n c z o występujące, wresz
cie 1 a k o r d e o n .
W ujęciu p o w i a t o w y m wygląda t o nastę
pująco:
Dud
Dud
3
r>
40
8
3
—
10
_
с
M 3
Skrzu
H
et (ti
s
:£
WIELKOPOLSKA
Pou..
,,
..
,,
,,
,,
,,
,,
,,
,,
,,
Grodzisk
. .
Gostyń . . .
Jarocin .
Kościan
. .
Leszno . . .
Międzychód .
N o m y Tomuśl
Oslrńu. . . .
Poznań . . .
Szamotuł)) . .
Wolsmm . .
—
-2
4
-
1 t
l<]
27
—
•
SS
& О «
i
-
ś
l
WIELKOPOLSKA
Pou'
Grodzisk
Costuń
J a r o c i n '. '.
Kościan
"
"
Mipdzuchód
'
Ostróu, .
.
.
Ч/amotuiu '
Wolsztun ;
'
;
Nomu Tomii<i
Poziićiń
"
;;
.
.
.
.
.
Pou .
1
Skicrnieuiicc
WOJ.
LUBELSKIE
P o u \ Lubartów
Рош. S k i o r i i i c u i i c e .
WOJ.
H 3
28
5
1
1
-
:
i
WOJ.
WOJ.
Poii'. I.iibartoii'
X
a.
o
WARSZAWSKIE
1
-
7. V.
Hel
. . .
Kartuzi) . .
Morski . .
Puck . . .
Stupsk . .
Wrjherou o
-
-
a
1
P O M O R Z E
Poić. H e l
. . .
Kartuzy .
',
Pnrk
. . .
Morski . .
,,
Słupsk . .
„
Wejherou.o
2
—
—
—
Li
С
*
T РЬ7Г»0
WIELKOPOLSKA
Рош.
.,
,,
,,
,,
„
,,
,,
,.
,,
1 Pomorza m a m y j e d y n i e 2 f o n o g r a m y
i n s t r u m e n t a l n e (harmonia ręczna). Fonogra
mów i n s t r u m e n t a l n y c h z w o j e w .
warszaw
skiego i l u b e l s k i e g o n i e posiadamy.
Następna t a b l i c a w y k a z u j e , że największą
ii ość f o n o q r a m o w stanowią pieśni zalotne,
następnie tańce l u d o w e , dalej pieśni wesel
ne a w s k r o m n i e j s z y c h ilościach dalsze for
my.
kolie
>ścio
Pomorze — p o w . H e l : 2 w o k a l n e ; p o w .
Kartuzy: 3 wokalne; pow. M o r s k i : 6 wokal
n y c h ; p o w . P u c k : 1 w o k a l n y ; p o w . Słupsk:
2 w o k a l n e ; p o w . W e j h e r o w o : 34 w o k a l n e
i 2 instrumentalne.
W o j e w . warszawskie
— pow. Skiernie
wice: 8 wokalnych.
W o j e w . l u b e l s k i e — p o w . Lubartów: 2 w o
kalne.
N a f o n o g r a m y w o k a l n e składają się prze
de w s z y s t k i m śpiew s o l o w y żeński, w n i e w i e
l u p r z y p a d k a c h śpiew s o l o w y męski i p a r o
k r o t n i e śpiew jednogłosowy g r u p y młodzie
ży żeńskiej l u b mieszanej, wreszcie śpiew
z towarzyszeniem instrumentu. I t a k :
7
.
.
Z a t e m z W i e l k o p o l s k i p o s i a d a m y 235 p i e
śni z a l o t n y c h , 130 tańców, 35 pieśni wesel
n y c h , 3 żniwne, 2 kościelne, 1 b a l l a d a , 2
okolicznościowe i 3 skale i n s t r u m e n t a l n e .
Z Pomorza zaś: 36 z a l o t n y c h , 7 tańców, 2
weselne, 1 żniwna, 2 k o l e n d y i 2 o k o l i c z
nościowe. Z W a r s z a w s k i e g o — 8 z a l o t n y c h
i z Lubelskiego 2 zalotne.
Ogólna ilość n a g r a n y c h przez Z A F tań
ców l u d o w y c h z t e r e n u W i e l k o p o l s k i w y n o
si 130. S p o t y k a m y t u przede w s z y s t k i m w i
w a t y j a k o taniec n a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s
t y c z n y d l a W i e l k o p o l s k i , następnie zaś obe
rek, w a l c e r e k oraz tańce k o r o w o d o w e .
W szczególności n a g r a n o : W i w a t ó w : 5 1 ,
Oberków: 34, Polek: 14, W a l c e r k ó w : 11,
Równych: 6, Przodków: 4, C h o d z o n y c h : 4,
Polonezów: 1, Szoczów: 1, C e g l a r z y : 1, M i e t l a r z y : 1, Trojaków śl.: 1, Służb d o czepca: 1.
Z t e r e n u Pomorza posiada Z A F siedem
tańców K a s z u b s k i c h : Szewców k a s z u b s k i c h :
2, Trojaków k a s z u b s k i c h : 1, Kosesów: 1, K o zyder: 3.
Jeśli chodzi o w y k o n a w c ó w — t o r e k r u
t o w a l i się o n i przeważnie z l u d z i starszych,
między 60 — 80 r o k i e m życia. D o t y c z y t o
szczególnie instrumentalistów: koźlarzy, d u
dziarzy i skrzypków. Z n a g r a n y c h koźlarzy
najstarszy ma l a t 69, najmłodszy 28; d u d z i a r z
najstarszy m a l a t 78, najmłodszy 56; s k r z y p e k
najstarszy 72, najmłodszy 37; ze śpiewaczek
najstarsza 79 l a t , najmłodsza 12.' N a g r a n o
39
również 3 zespoły w o k a l n e jednogłosowe
w w i e k u do l a t 20. Nadmienić w y p a d a , że
starszych w y k o n a w c ó w jest jeszcze sporo
p o w s i a c h . Są o n i d l a nas c h w i l o w o nieosią
g a l n i , ponieważ do Poznania przyjechać n i e
chcą, a m y bez środka l o k o m o c j i dotrzeć
do n i c h n i e możemy. Z n a m i e n n y jest również
fakt, że n a s k u t e k a k c j i p r o w a d z o n e j przez
Z A F w z b u d z a się wśród młodzieży zaintere
sowanie pieśnią i i n s t r u m e n t a m i l u d o w y m i .
B r a k o d p o w i e d n i e j a p a r a t u r y do o d g r y w a
n i a (któraby n i e niszczyła nagrań) j a k o też
b r a k s p e c j a l n y c h igieł do o d g r y w a n i a stał
się przyczyną, że d o k o n a n o j e d y n i e 22 t r a n
s k r y p c j i z płyt. Z n a s z y c h o s o b i s t y c h ( m o i c h
i żony)
przedwojennych
zapisków
pieśni
(w z n i k o m e j części z a c h o w a n y c h po w o j n i e )
dołączyliśmy do zbiorów Z A F —- 34 m e l o d i e
dotychczas nigdzie n i e p u b l i k o w a n e .
Dalszym dorobkiem n a u k o w y m Z A F u jest:
1) k a t a l o g koźlarzy i d u d z i a r z y w i e l k o p o l
s k i c h według powiatów i według spisu i m i e n
nego. K a t a l o g t e n jest podstawą do s t w i e r
dzenia j a k i e w y ł o m y w d u d z i a r s t w i e w i e l k o
p o l s k i m poczyniła ostatnia w o j n a ; 2) K a
t a l o g tańców w i e l k o p o l s k i c h z m e l o d i a m i
i o p i s e m c h o r e o g r a f i c z n y m . Praca n a d t y m i
k a t a l o g a m i t r w a n a d a l . W celach p o p u l a r y
z a c y j n y c h materiał f o n o g r a f i c z n y Z A F u w y
k o r z y s t a n y został do t r z e c h a u d y c j i r a d i o
w y c h n a falę ogólnopolską (w o p r a c o w a
n i u m g r . J . i M . Sobieskich).
W c h w i l i obecnej Z A F przestało istnieć.
W o p a r c i u o d o r o b e k Z A F u Państwo przejęło
akcję z b i e r a n i a p o l s k i e j m u z y k i l u d o w e j ,
stwarzając w Poznaniu
Sekcję
Muzyczną
Państwowego I n s t y t u t u Badania S z t u k i L u
d o w e j p r z y M i n i s t e r s t w i e K u l t u r y i Sztuki.
B A D A N I A N A D SZTUKĄ L U D O W Ą
NA K U R P I A C H W PUSZCZY BIAŁEJ
MARIA
Prowadzone
w l a t a c h międzywojennych
badania n a d sztuką ludową Puszczy Białej,
K u r p i o w s k i e j , wznowiłam miesięczną węd
rówką w czasie ubiegłego lata. Interesowały
m n i e głównie t r z y j e j p r z e j a w y :
rzeźba
w drzewie, stosowana do zdobienia chaty,
t k a n i n a i haft.
N a s k u t e k działań w o j e n n y c h Puszcza
ucierpiała w i e l e , głównie w części północnow s c h o d n i e j , t a k , że niektóre wsie spłonęły
d w u k r o t n i e , jeśli n i e całkowicie t o w znacz
nej części w 1939 r o k u i 1944 (Trzcianka,
Poręba). J e d n a k szczęśliwie uratowały się
najcenniejsze j e j r e z e r w a t y — w s i e u k r y t e
w ałebi lasów i a k Porzadzie, Rząśnik, Dą
b r o w a , Wielątki, O s u c h o w a . U r a t o w a w s z y
sie n r z e d całkowitym s D a l e n i e m n i e uchro¬
niły sie j e d n a k przed częściowym zniszcze
n i e m zwłaszcza wnętrz advż w czasie a k c i i
w o i e n n e i ludność zmuszona była opuszczać
m a s o w o swoje z a g r o d y
nieraz k i l k a k r o t n i e .
40
ZYWIRSKA
P o m i m o t o udało m i się jeszcze znaleźć
w i e l e materiału, jeśli c h o d z i o haft, który
już w o b e c n y m u b i o r z e k o b i e c y m n i e m a
zastosowania, tkaninę dawną i współczesną
(tę zbierała d e l e g a t k a I n s t y t u t u Badania Sztu
k i L u d o w e j w północno-wschodniej części
Puszczy) wreszcie — zanotować i sfotografo
wać z d o b i e n i a c h a t y .
Z d o b y t e materiały uzupełniły na t y l e zbio
ry, p o c z y n i o n e w d a w n y c h l a t a c h , że pozwo
lą już przystąpić do z a n a l i z o w a n i a i o p r a
c o w a n i a t y c h d z i e d z i n twórczości l u d o w e j
Puszczy. N a razie da się bezsprzecznie
stwierdzić, że — o i l e współczesne t k a c t w o
idzie p o l i n i i całkowitego naśladownictwa
w z o r ó w f a b r y c z n y c h ( j e d y n i e f a r t u c h y za
chowały d a w n y układ b a r w n y ) , t o zdobie
nie rzeźbą drzewną n o w y c h chat t r z y m a się
w dużej mierze d a w n y c h , t r a d y c y j n y c h ele
mentów z d o b n i c z y c h .
CENA
E G Z E M P L A R Z * ZŁ.
150. — (PODWÓJNEGO ZŁ. 3 0 0 . - ) WARUNKI
P R E N U M E R A T Y : MIESIĘCZNIE
Z PRZESYŁKA POCZTOWĄ ZŁ. 100.-WPŁATY N4 K O N T O P. K. O. Nr 1-6939 POLSKA
1. 2.000
SZTUKA L U D O W A
B-47188
\^'0
b
if
PAŃSTWOWY
INSTYTUT
B A D A N I A
S Z T U K I
LUDOWEJ