d9e953257c181daf080ebd2a51fbb9f1.pdf
Media
Part of Badania etnoreligioznawcze wśród ludu Konkomba we współczesnej Ghanie / LUD 1992 t.75
- extracted text
-
Lud, t. 75, 1992
KS. HENRYK ZIMOŃ SVD
Katedra Historii i Etnologii Religii
KUL, Lublin
BADANIA ETNORELIGIOZNAWCZE
W PÓŁNOCNEJ
WŚRÓD LUDU
GHANIE
KONKOMBA
Przedmiotem tego artykułu o charakterze informacyjnym są uwagi i refleksje dotyczące metody i tematyki badań etnoreligioznawczych,
które przeprowadziłem od września 1990 do sierpnia 1991 roku w północno-wschodniej
Ghanie. Przebywałem w stacji misyjnej Saboba, prowadząc badania nad
obrzędami i wierzeniami ludu Konkomba. Roczne badania etnologiczne
i religioznawcze wśród Konkombów były kontynuacją badań przeprowadzonych w czasie pierwszego pobytu w Sa bobie od lipca 1984 do stycznia 1985
roku. Badania te należą do jednego z nurtów badawczych Katedry Historii
i Etnologii Religii K UL i były finansowane przez Instytut Anthropos i Zgromadzenie Słowa Bożego. Wdzięczny jestem Instytutowi i Zgromadzeniu Słowa
Bożego oraz wszystkim, którzy pomagali mi w czasie dwukrotnych badań
terenowych wśród Konkombów.
Lud Konkomba zamieszkuje obszar sawanny lesistej w północno-wschodniej Ghanie i w północnym Togo. Główne skupiska Konkombów znajdują się
w wioskach usytuowanych w kilku kilometrowych odstępach na równinie
w dorzeczu Oti, lewobrzeżnego dopływu rzeki Wolty. Spotyka się ich również
w dystryktach zamieszkałych przez Dagombów, Nanumbów i Gondżów
w Regionie Północnym Ghany (a nawet poza nim, jak np. w Kintampo
i Kete-Krachi), gdzie mieszkają zwykle razem w małych osadach 1. Konkombowie są w Regionie Północnym drugą co do liczebności grupą etniczną,
liczącą około 130 tys. członków 2. Wraz z językami gurma, moba, basari,
kasele, dye, (mi)gangam, język konkomba należy do grupy gurma języków gur,
I Zob.
19t5IJ.Population Censl/s of Ghana. Atlas of Population Characteristics, Accra 1964,
mapa nr 9.
2 Liczba Konkombów
w byłym Złotym Wybrzeżu (Ghana od 1957 r.) w 1948 r. wynosiła
59640, a w Togo, wcdług R. Cornevin (Histoire du Togo, Paris 1959, s. 92 i n.), 18605. Natomiast
według spisu ludności z 1960 r. w Ghanie 110150 osób mówiło językiem konkomba. Zob.
M. Manoukian, Trihes ol the Northern Territories of the Gold Coast, London 1951, s. 12; D. R.
Smock, Language Policy in Ghana, w: The Search for National Integration in Africa, ed. D. R.
Smock, K. Bentsi-Enchill, New York 1975, s. 170.
206
czyli woltyjskich 3. Konkombowie graniczą na północy z ludami Ngangan (w
Togo), Anufo (Czakosi), Komba, Moba, Mamprusi, na zachodzie i południu
z Dagombami, a na wschodzie w Togo złudami
Basari (Tobote), Kabre,
Lamba (LOSSO)4. Przez wieki Konkombowie bronili swej odrębności kulturowej i religijnej, walcząc z najazdami ludu Anufo od północy oraz sąsiadów
z zachodu - Dagombów, którzy na próżno starali się podporządkować ich
politycznie oraz narzucić im religię islamu.
W życiu gospodarczym Konkombów decydujące znaczenie ma kopieniactwo typu samowystarczalnego, połączone z hodowlą drobiu, kóz, owiec, bydła
i trzody chlewnej. Pewną rolę odgrywa również rybołówstwo. Konkombowie
stosują rotację upraw i gospodarkę odłogową, a ziemię zdobywają systemem
żarowym, przez wycinanie i palenie krzewów i traw. Uprawia się zboża: sorgo,
proso, fonio i kukurydzę na polach przyzagrodowych (/inampal assak, kinanczang) oraz jamy, maniok, ryż, orzeszki ziemne, okrę i czerwony pieprz na
polach oddalonych od zagród (kisaak).
Wśród ludu Konkomba można wyróżnić kilka plemion, które dzielą się na
patrylinearne rody, czyli klany oraz lineaże większe i mniejsze. Członkowie
rodu zamieszkują jedną lub więcej wiosek. W wiosce znajduje się od kilku do
kilkunastu zagród. W zagrodzie mieszka przeciętnie około 20-30 osób należących zwykle do kilku rodzin braci lub ich synów. Zagrody łączą się w tzw.
lineaż większy, który z kolei może dzielić się na lineaże mniejsze. W wiosce
spotykamy najczęściej dwa lub trzy lineaże. Najmniejszą grupę społeczną
stanowi rodzina, która występuje w formie monogamicznej i poligynicznej.
Pochodzenie, następstwo, dziedziczenie i miejsce zamieszkania jednostki są
regulowane według zasady patry linearnej, w której decyduje linia ojca. Każda
jednostka należy do określonego lineażu większego, którego członkowie wywodzą się od wspólnego przodka. Konkombowie są segmentarnym społeczeństwem acefalicznym, w którym władza tradycyjnie sprawowana jest nie przez
naczelnego wodza plemienia, lecz przez starszyznę wioskową z naj starszym
mieszkańcem wioski lub naj starszym członkiem rodu (uninkpel) na czele.
Jako wyznawcy tradycyjnej religii pierwotnej, Konkombowie nie są odizolowani i wolni od współczesnych przemian społeczno-religijnych jakie
dokonują się w niepodległym od 1957 roku państwie ghańskim. W tym
procesie przemian decydujące znaczenie przypada Kościołom chrześcijańskim,
a zwłaszcza katolikom, metodystom i prezbiterianom, których przeszło stuletnia systematyczna działalność misyjna w Ghanie dobrze widoczna jest w szkolnictwie, pracy charytatywnej
i organizacji kościelnej. Na 12,2 miliona
D. Westermann, M. A. Bryan, The Languages o/West Africa, 2nd cd., London 1970, s. 66 in.
Zob. Cornevin, op. cit., s. 21; Manoukian, op. cit., mapa; 196/1. Population Census orChana,
mapa nr 9; F.-C Froelich, P. Alexandre, R. Cornevin, Les populalions du Nord- Ii/yo, Paris 1963, s.
4, 6, 9, 87; Z. Filipow, Chana. Nie tylko kakao, Warszawa 1974, s. 20.
3
4
207
mieszkańców (dane według spisu ludności z 1984 r.) katolicy stanowią około 12
procent ludności. Zdecydowana większość katolików zamieszkuje w sześciu
diecezjach na południu kraju, gdzie Kościół katolicki znajduje się w tzw.
drugim stadium ewangelizacji 5. W północnej Ghanie istnieją trzy diecezje.
Ewangelizację tych terenów rozpoczęli Ojcowie Biali, którzy w 1906 roku
dotarli do Ghany od północy, zakładając samodzielną misję w Navrongo6.
Bardzo rozległa pod względem obszaru archidiecezja Tamale ma 22 tOO
ochrzczonych. We wschodniej części archidiecezji Tamale, w dystrykcie Vendi,
dotychczas misjonowanej tylko sporadycznie, Księża Werbiści rozpoczęli
w 1960 roku systematyczną działalność misyjną. Obecnie w tym dystrykcie
istnieje siedem parafii, obsługiwanych przez Księży Werbistów i księży
diecezjalnych: Vendi, Sa boba, Bimbilla, Tatali, Kpandi, Chereponi, Cham ba
oraz ośrodek formacyjny w Sunson. Praca misjonarzy na tym terenie jest
typowym przykładem tzw. pierwszego stadium ewangelizacji. Polega on na
głoszeniu Ewangelii i zakładaniu Kościoła wśród ludów i grup plemiennych,
które jeszcze nie znają Chrystusa. Od 1965 roku istnieje w Sabobie katolicka
parafia pod wezwaniem św. Karola Lwangi, której założycielem był o. J.
Connolly. Do Kościoła katolickiego należą małe grupy ochrzczonych, głównie
młodzież i ludzie wykształceni. Według księgi chrztów w dniu 7lipca 1991 roku
parafia Saboba liczyła 529 ochrzczonych. Oprócz katolików działalność
misyjną prowadzą w mieście i w sąsiednich wioskach: Kościół ewangelicko-prezbiteriański Ghany, Kościół ewangelicki Ghany i Zgromadzenie Boże
(Assembly of God) 7.
l. Metoda badań terenowych
W literaturze afrykanistycznej lud Konkomba znany jest dzięki badaniom
brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita (1912-1956) oraz Jean-Claude Froelicha, francuskiego administratora w północnym Togo. Szczególnie ważne są wyniki badań Taita, studenta Uniwersytetu Londyńskiego,
a następnie pracownika naukowego University College w Legonie nad
strukturą społeczną i polityczną Konkombów w północno-wschodniej Ghanie.
Tait prowadził badania stacjonarne w rejonie Saboby od sierpnia 1950 do
5 J. Parys, Ghana. Prohlemy rozwoju spoleczneyo,
Wrocław 1983, s. 93; F. Zaplata SYD,
Rodzimy charakter KO.vciolu w Afryce i IJa Madagaskarze, Pieniężno 1980, s. 94, 99; Ghana Catholic
Diary 1985, Accra 1985, s. 115, 176 i n.
6 B. Der, Church-Slale
Relations ill Northern Ghana, 1906-1940, "Transactions
of the
Historical Society of Ghana", t. 15, 1974, s. 41; Zaplata, op. cit., s. 93; Ghana Catholic Directory
1991, Accra 1991 (dwie ostatnie strony).
7 Zob. Cawlogus Sodalium Societalis Verbi Divini ineunte anno 1991, Romae 1991, s. 388 i n.;
H. Zimoń, W.~ród Konkombów w Ghanie, "Misjonarz" 1985, nr 4, s. 9.
208
stycznia 1952 roku 8. Z literaturą etnograficzną i lingwistyczną na temat
Konkombów i innych ludów północnej Ghany zapoznałem się w czasie
trzymiesięcznych badań w bibliotekach School of Oriental and African Studies
w Londynie (sierpień 1983) oraz Instytutu Anthropos w St. Augustin koło
Bonn (wrzesień 1983, sierpień 1989).
W wyborze Saboby jako miejsca moich badań zadecydowały: wyniki
badań brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita nad strukturą
społeczną i polityczną, które są bardzo pomocne w badaniach nad obrzędowością i wierzeniami Konkombów,
ważność Saboby jako centrum
badanego ludu w Ghanie oraz istnienie misji katolickiej Księży Werbistów
w tym mieście.
W czasie badań terenowych wśród Konkombów mieszkałem w misji
katolickiej w międzynarodowej
wspólnocie werbistów. Należeli do niej:
o. Michael Knight, Australijczyk, proboszcz parafii, wikarzy (Polacy) o. Józef
Mazur i o. K. Banacki oraz brat Jose A. Tozzo, Brazylijczyk, który w latach
1989-1991 przebywał na dwuletniej praktyce duszpasterskiej. Saboba jest
małym ośrodkiem miejskim, liczącym około 1500 mieszkańców. Miasteczko to
uważane jest za centrum ludu Konkomba
i jest siedzibą administracji
dystryktu Saboba/Chereponi, powstałego w 1988 roku. W Sabobie i sąsiedniej
wiosce Toma znalazłem asystentów, których pomoc była nieodzowna w prowadzeniu badań. Z panem Kayil Alabani Gideonem, asystentem-tłumaczem,
odwiedzałem codziennie na motocyklu okoliczne wioski w promieniu około 25
kilometrów. Dwóch innych Konkombów, pan James Kunji i pan Gabriel
Lasim, w wolnym czasie (mieli bowiem inne zajęcia) przepisywało z taśm
magnetofonowych nagrane wywiady, a zwłaszcza teksty rytuałów w języku
konkomba, w których uczestniczyłem, a następnie tłumaczyło je na język
angielski.
Znajomość ludzi i środowiska, wyniesiona z pierwszego siedmiomiesięcznego pobytu (1984/85), znacznie ułatwiła mi kontynuowanie badań. Tym
razem nie byłem dla respondentów
i mieszkańców wiosek człowiekiem
nieznanym. Dobrze mnie pamiętali i uważali za kogoś bliskiego, autentycznie
zainteresowanego
kulturą i religią. Świadczył o tym mój powtórny pobyt
w Sabobie. W sumie odwiedziłem 30 wiosek; w niektórych byłem bardzo
często. W odwiedzanych wioskach mieszkało pięć plemion ludu Konkomba:
Biczabob, Nakpantiib,
Binalob, Bimonkpom i Bigbem. Odwiedziłem następujące wioski zamieszkałe przez te plemiona: B i c z a b o b: Saboba, Tilangben, Bwagbaln, Nalongni, Dicheen, Kiteek, Kumwateek, Bwakul, Sobib;
N akpan tii b: Gbadagbam, Nabwa, Nakpando, Kpanjol, Lemo, Bumgbaal;
8 Zob. J. Goody,
Introduction,
w: D. Tait, The Konkomha
of Nortllem
Ghana, 2nd ed..
London 1964, s. XIV; D. Tait, The Family, Household, and Minor LinearJe of the KOl1komha,
"Africa", t. 26, 1956, s. 219; J. C. Froelich, La tribu Konkomha du Nord IiIgo, Dakar 1954, s. 12.
209
Binalob:
Chakpong, Wayuu, N-nalog, Nasom, KukuIn; Bimonkpom:
Sambul, Kutul, Kungaani, Kungib, Kucha, Saangul; Bigbem:
Bungbaal
(Gbenja), Puo Tindaando, K~ooni, Naachang (Sobib). W dwóch wioskach (w
Nalongni w 1984 roku i w Bwagbaln 12 kwietnia 1991 roku) zostałem przyjęty
przez starszyznę na członka klanów Nalatiib i Bwagbatiib. W sumie przeprowadziłem 232 wywiady ze 144 informatorami,
którzy należeli do następujących plemion: 74 osoby - do plemienia Biczabob, 22 - Nakpantiib,20 Binalob, 13 - Bimonkpom, 8 - Bigbem. Siedmiu respondentów
było
nie-Konkombami. Z większością respondentów przeprowadziłem jeden lub
dwa wywiady, z 38 osobami miałem od trzech do ośmiu wywiadów. Najczęściej
do południa - rzadziej po południu - odwiedzałem z asystentem jednego lub
dwóch informatorów, przeprowadzając z każdym przeciętnie dwugodzinne
rozmowy. W czasie badań przejechałem na motocyklu marki Yamaha 175 cm3
4650 km po wyboistych, nieasfaltowych drogach i wąskich ścieżkach w buszu.
Ogromnie cennym uzupełnieniem wywiadów było uczestniczenie w ciągu
71 dni w różnych rytuałach w wielu wioskach. Wyrazem wzajemnego zrozumienia i zaufania były zaproszenia od starszyzny wielu wiosek, z których
zawsze chętnie korzystałem. Jako obserwator rytuałów starałem się jak
najmniej przeszkadzać. Wypowiadane podczas tych rytuałów modlitwy towarzyszące czynnościom ofiarnym nagrywane były na taśmy magnetofonowe.
Brałem udział w 12 pochówkach oraz w porze suchej od lutego do początku
maja w tzw. pogrzebach finalnych (drugich) w sześciu wioskach: Puo Tindaando, Kumwateek, Sobib, Nalongni, Lemo, Samb ul. Od lutego do maja
uczestniczyłem siedem razy w rytuałach błagalnych, związanych z duchem
ziemi. Brałem również udział w święcie nowych jamów zorganizowanym przez
przywódcę kultu Grumadi w Kiteek oraz w świętowaniu plonów sorga
w wioskach Kukuin, Nakpando, Kumwateek, Bwagbaln. Uczestniczyłem
ponadto w rytuałach oskarżania o czary i oczyszczania czarowników, wprowadzania na urząd młodych wróżbitów, w obrzędach odprawianych w przybytkach duchów opiekuńczych wiosek, w rytuale bliźniąt i w rytuale sprowadzania deszczu. Uczestnictwo w wymienionych rytuałach jest niezwykle cenne dla
poznania i zrozumienia struktury życia społecznego i systemu filozoficzno-religijnego Konkombów. Ostatnie 10 tygodni badań przeznaczyłem na
analizę tekstów rytualnych i wyjaśnienie znaczeń symbolicznych akcji, gestów
rytualnych i pewnych wyrażeń metaforycznych wypowiadanych w różnych
obrzędach.
2. Tematyka
badań
Dłuższy i powtórny pobyt umożliwił mi głębsze i pełniejsze poznanie
tematycznie określonych zwyczajów, obrzędów i wierzeń w szerszym kontekście społeczno-kulturowym.
Bogactwo kulturowe i religijne Konkombów nie
14 -
Lud t. LXXV
210
pozwoliło na całościowe badanie wszystkich aspektów kultury i religii. Stąd też
konieczność ograniczenia się do pewnych zagadnień, które dzięki temu mogły
być pełniej i dokładniej zbadane i opracowane. W czasie pierwszego pobytu
najwięcej czasu poświęciłem obrzędom rolniczym. Są one związane z gospodarką rolną oraz sezonowymi pracami polowymi i mają decydujące znaczenie
w życiu społecznym i religijnym Konkombów, których egzystencja i pomyślność zależy od urodzajów i plonów ziemi. Z okazji pierwszych zbiorów rośliny
bulwiastej - jamów (sierpień) oraz żniw zbóż sorga i prosa (grudzień-styczeń)
odbywają się uroczystości dożynkowe9. Również w czasie drugiego pobytu
mogłem uczestniczyć w obrzędach dożynkowych w różnych wioskach. Tym
razem jednak zajmowałem się głównie dwoma tematami: zwyczajami i rytuałami pochówkowymi i pogrzebowymi oraz religijnym wymiarem ziemi, wyrażającym się w wierzeniach i obrzędach. Ponadto interesowałem się znaczeniem
społecznym i religijnym wróżbitów, a także ich praktykami wróżbiarskimi
związanymi z drugimi pogrzebami. Uzupełniłem również obszerne materiały
zebrane w okresie 1984/85 na temat wierzeń i praktyk czarowniczych.
W życiu religijnym i społecznym Konkombów niezmiernie ważną rolę
odgrywają przodkowie (jadżatiib). Jako pośrednicy między bogiem Uwumbor
a żyjącymi biorą oni aktywny udział w życiu społeczności i wpływają na losy
żyjących. Przodkowie symbolizują ciągłość struktury społecznej, sakralizują
patrylinerny porządek społeczny oparty na zasadzie pokrewieństwa i primogenitury 10 i są gwarantami respektowania i przestrzegania norm etycznych
i wszelkich przepisów prawa zwyczajowego. O ważności przodków świadczą
obrzędy pierwszego i drugiego pogrzebu, które wyrażają więź tzw. żywych
zmarłych z żyjącymi i umożliwiają zmarłym przejście do krainy przodków
(jadżatiibdo ).
Pierwszy pogrzeb składa się z pochówku, rytów oczyszczających i pożegnania z osobą zmarłą. Ze względu na warunki klimatyczne pochówek zmarłego
odbywa się w dniu śmierci lub następnego dnia, jeżeli zgon nastąpił
9 Wyniki badań
nad rytuałami agrarnymi ludu Konkomba zostały opublikowane m.in.
w artykułach: Tradycyjne święta jamu u ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", t. 32, z. 2, 1985, s. 271-291; Święta plonów sorga u ludu Konkomba w północnej
Ghanie, w: Z badań nad religią i religijnością ludową, praca zbiorowa pod red. H. Zimonia SVD,
Warszawa 1988, s. 42-58; Guinea Corn Harvest Rituałs among the Konkomba of Northern Ghana,
"Anthropos", t. 84,1989, s. 447-458; Rytuały agrarne ludu Konkomba w północnej Ghanie w procesie
współczesnych przemian, w: Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian, praca zbiorowa pod
red. H. Zimonia SVD, Warszawa 1990, s. 119-132. W Wydawnictwie Verbinum opublikowana
została monografia H. Zimonia, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba,
Warszawa 1992.
10 Primogenitura
jest to prawo pierwszeństwa w dziedziczeniu majątku i władzy, przysługujące najstarszemu synowi lub najstarszemu potomkowi męskiemu w linii prostej. Zob. A.
Zajączkowski,
Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970, s. 27; Z. Szyfelbejn-Sokolewicz, Wstęp do etnografii Afryki, Warszawa 1968, s. 57.
211
wieczorem lub nocą. Ponieważ od lat sześćdziesiątych plemię Biczabob używa
do pochówku trumien, grób ma kształt prostokątny. Natomiast członkowie
plemion Binalob, Bimonkpom i Bigbem do dzisiaj grzebani są najczęściej bez
trumien i dlatego otwór grobu ma tradycyjny kształt okrągły. Miejsce grobu
dla najstarszego w zagrodzie mężczyzny znajduje się po prawej stronie drzwi
wejściowych prowadzących do zagrody, a dla najstarszej kobiety - po prawej
lub iewej stronie. Ludzi w średnim wieku grzebie się w większym oddaleniu od
zagrody, a dzieci jeszcze dalej, na polu przyzagrodowym. Niemowlęta grzebie
się natomiast na skrzyżowaniu dróg lub rzadziej - na granicy pól przyzagrodowych. U plemion Biczabob i Nakpantiib groby mężczyzn oznakowane są
kamieniem, a kobiet - odwróconym do góry dnem garnkiem, wystającym
nieco z ziemi. Wszystkie groby członków plemion Binalob, Bimonkpom
i Bigbem (mężczyzn i kobiet) oznaczone są dużymi pojedynczymi garnkami.
Groby niemowląt oznaczone są natomiast pojedynczymi małymi garnkami,
leżącymi na boku.
W uroczystościach pochówkowych biorą udział najbliżsi krewni lineażu,
członkowie rodu, krewni matki zmarłego, krewni ojca zmarłej oraz mieszkańcy
sąsiednich wiosek, związani ze zmarłym lub zmarłą więzami powinowactwa
i sąsiedztwa. Wszyscy inni również są mile widzianymi gośćmi. Gdy grzbie się
ludzi starszych, liczba uczestników pochówku wynosi od 200 do 500 osób. Do
przeprowadzenia obrzędów pochówkowych nieodzowna jest obecność przedstawicieli ściśle określonych rodów, związanych ze sobą relacją partnerstwa
rytualnego (mantotiib). Ludzi starych, mężczyzn i kobiety żegna się przy
akompaniamencie dużych bębnów tańcami i śpiewem, w których przez wiele
godzin bierze udział przede wszystkim młodzież, a także młodsze osoby wieku
dojrzałego obojga płci. Starszyzna i licznie zgromadzeni widzowie z przyjemnością przypatrują się tańcom, przy czym wszyscy częstowani są przez
krewnych zmarłej osoby własnej produkcji wódką z trzciny cukrowej (apeteszi).
W wypadku nieoczekiwanej, a więc przedwczesnej śmierci ludzi w sile wieku
lub dzieci nie ma tańców ani śpiewów.
Okres żałoby pierwszego pogrzebu (likpuu0 trwa zasadniczo trzy dni
w wypadku śmierci mężczyzny, a cztery - w wypadku śmierci kobiety.
W trzecim lub czwartym dniu siostra lub córka osoby zmarłej rano oczyszcza
rytualnie chatę, w której przebywały zwłoki (hi fiin kidiik). Kobiety dokonują
również rytualnego prania odzieży zmarłej osoby oraz tkanin, przyniesionych
przez partnerów rytualnych lub krewnych. Pierwszy pogrzeb kończy się
wieczorem trzeciego lub czwartego dnia obrzędem, zwanym lisaaczong. Składa
się on z następujących rytów: zabicie koguta lub kury (w wypadku śmierci
kobiety) przed chatą wyjściową z zagrody, ofiarowanie przodkom ugotowanego pokarmu z jamu i zboża w kilku czarkach glinianych lub naczyniach
metalowych (przed chatą wyjściową) oraz ofiarowanie pokarmu zmarłej osobie
na wewnętrznym dziedzińcu zagrody.
212
Wypełnienie rytów pierwszego pogrzebu kończy fazę wyłączenia zmarłego
z widzialnego świata osób żyjących. Nie oznacza jednak zakończenia rytuału
pogrzebowego, którego dopełnienie dokonuje się w tzw. pogrzebie finalnym
(drugim), zwanym w języku konkomba likpotoor. Po raz pierwszy mogłem
uczestniczyć w porze suchej, od drugiej połowy lutego do początku maja,
w pogrzebach finalnych w sześciu wioskach: Puo Tindaando, Kumwateek,
Sobib, Nalongni, Lemo, Sambu!. Kosztowna uroczystość drugiego pogrzebu,
wymagająca dużych nakładów finansowych na żywność i piwo, odbywa się
w każdej wiosce co 3-4 lata. Drugi pogrzeb trwa od 5 do 7 dni i jest ważnym
wydarzeniem społecznym i religijnym. Dopiero po jego przeprowadzeniu
zmarły starzec (lub staruszka) osiąga godność przodka, a jego własność (ziemia,
żony, przedmioty sakralne i władza) zostaje odziedziczona i przejęta za
pośrednictwem najstarszego członka lineażu przez krewnych zmarłego w linii
prostej, a więc braci i synów, zgodnie z zasadą primogenitury. Od tego
momentu Konkombowie
wspominają w pełni zmarłego razem z innymi
przodkami w ceremoniach o charakterze rodzinnym i rodowym, odprawianych
w różnych sytuacjach życiowych. Poprzez modły i ofiary starają się pozyskać
poparcie i przychylność przodków, którzy jako pośrednicy między bogiem
Uwumbor a żyjącymi biorą aktywny udział w życiu społeczności i wpływają na
losy żyjących.
Wielostopniowy rytuał pogrzebowy zmniejsza zakłócenia powstałe w społeczności na skutek śmierci jej członków. Pozwala on jednostkom przezwyciężyć
ból po stracie najbliższych, zaakceptować nową sytuację i przejąć pozycję
społeczną zmarłego, a mianowicie jego prawa i obowiązki. Obrzędy pogrzebowe podkreślają wartość życia, które jest najwyższą wartością wszystkich
Afrykanów. Integrują one nie tylko najbliższą rodzinę zmarłego, ale wszystkich
członków grupy lineażowej i rodowej, co w konsekwencji prowadzi do
integracji plemion i całego ludu. Wreszcie obrzędy te wyrażają przez odpowiednie symbole rzeczywistość duchową, transcendentną, w której istnienie Afrykanie głęboko wierzą, i która ma decydujący wpływ na życie indywidualne
i społeczne.
Drugim tematem badań był religijny wymiar ziemi wyrażający się w wierzeniach i obrzędach. Ziemia odgrywa niezwykle ważną rolę w życiu gospodarczym, społecznym i religijnym ludu Konkomba oraz innych ludów Afryki
Zachodniej. Konkombowie wierzą, iż ziemia Kiting jest matką boga Uwumbor, który bywa utożsamiany również z niebem. Personifikowane bóstwo
ziemi Kiting jest bóstwem uniwersalnym wszystkich Konkombów. Manifestuje się ono w wielości duchów ziemi, opiekunów poszczególnych rodów czy
lineaży większych. Duchy ziemi, uobecniane w sanktuariach ziemi, mają
charakter męski lub żeński. Są one źródłem i zasadą życia, dawcą płodności
i pożywienia, gwarantem bezpieczeństwa, pokoju oraz zachowania kodeksu
moralnego i ładu społecznego. Duchy ziemi łączą członków rodu z danym
213
terytorium
uzasadniają ich dziedziczne prawo do zamieszkania i używania
złem I.
Ziemi oddaje się cześć w zagrodach oraz w sanktuariach ziemi, których
opiekunem jest kapłan ziemi, a zarazem kapłan rodowy lub lineażowy, opiekun
sanktuarium ziemi, "właściciel" i powiernik ziemi. Nazwy "kapłan ziemi"
i "właściciel ziemi" wskazują na religijne i społeczno-prawne funkcje tego
specjalisty rytualnego, cieszącego się wielkim uznaniem i prestiżem u ludu
Konkomba i innych ludów obszaru górnej Wolty. W każdym rodzie jest na
ogół jeden kapłan ziemi, który sprawuje opiekę nad rodowym sanktuarium
ziemi. Spełnia on ściśle określone funkcje religijne i społeczne oraz cieszy się
pewnymi przywilejami.
Sanktuarium ziemi (litingbaln) jest na terytorium rodu najważniejszym
miejscem sakralnym. Wyrażając sakralną relację między członkami rodu a ich
miejscem zamieszkania, jest ono symbolem jedności i autonomii rodu. Sanktuariami ziemi są u Konkombów najczęściej baobaby usytuowane blisko
zagród oraz zagajniki oddzielające ziemię uprawną od buszu, a więc teren
żyzny, wilgotny, bezpieczny, święty od obszaru bezpłodnego, suchego, niebezpiecznego, świeckiego.
Kult ziemi łączy się u Konkombów przede wszystkim z takimi sezonowymi
pracami agrarnymi, jak sadzenie jamów lub zasiewy zbóż oraz żniwa. W porze
suchej, od stycznia do maja, przeprowadza się rytuał, zwany "składaniem
obiaty ziemi" (bi kpir kiting). Rytuał ten ma zasięg rodowy i ponad rodowy.
Uczestniczą w nim starcy lineaży większych i mniejszych danego rodu oraz
przedstawiciele rodów związanych z nim więzami rytualnymi i sąsiedzkimi.
Miejscem rytuału nie jest świątynia ziemi, lecz specjalnie oczyszczony teren
znajdujący się na podwórzu przed zagrodą kapłana ziemi lub naj starszego
mieszkańca rodu. Podobnym w swej strukturze do rytuału składania obiaty
ziemi są rytuały, które miały miejsce w sanktuariach ziemi wiosek Sobib
(14.1.1985), Bwagbaln (24.3.1991), Kiteek (6.5.1991), Gbadagbam (29.5.1991).
Ich celem jest uproszenie wszelkiej pomyślności, wystarczających opadów
deszczu i dobrych plonów.
Według 1. C. Froelicha Konkombowie obchodzą po zebraniu plonów tzw.
"pogrzeb matki boga Uwumbor" (Uwumbor aana aakpuul). Brał on udział w tym
święcie w grudniu 1946 roku i potwierdza, że święto to znane było również
w Sabobie. Wyniki moich badań wyraźnie potwierdzają istnienie tego święta
w przeszłości u Konkombów. Celem tego święta było dziękczynienie za zebrane
plony oraz prośba o deszcz, zapładniający ziemię w nowym roku agrarnym.
Wierzenia związane z ziemią i jej kult należą do zasadniczych komponentów religii ludu Konkomba i innych ludów północnej Ghany.
Zasygnalizowana w tym artykule tematyka badań będzie systematycznie
opracowywana i w miarę możliwości publikowana w artykułach i opracowaniach monograficznych.
214
LITERATURA
Catalogus ...
1991 Catalogus Sodalium Societatis Verbi Divini ineunte anno 1991, Romac.
Cornevin R.
1959 Histoire du Togo. Paris.
Der B.
1974 Church-State Relations in Northern Ghana, 1906-1940, "Transactions of the Historical
Society of Ghana", t. 15, s. 41-61.
Filipow Z.
1974 Ghana. Nie tylko kakao, Warszawa.
Froelich F.-C.
1954 La tribu Konkomba du NONi Togo, Dakar.
Froelich F.-c., Alexandre P., Cornevin R.
1963 Les populations du N ord- Togo, Paris.
Ghana ...
1985 Ghana Catholic Diary, Accra.
Ghana ...
1991 Ghana Catholic Directory 1991, Accra.
Goody J.
1984 Introduction, w: D. Tait, The Konkomba of Nort/Jern GhalJa, 2nd ed., London,
s. XII1-XVII1.
Manoukian M.
1951 Tribes of the Northern Territories of the Gold Coast, London.
Parys J.
1983 Ghana. Problemy rozwoju społecznego, Wrocław.
Smock D. R.
1975 Language Policy in Ghana, w: D. K. Smock, K. Bentsi-Enchill (Eds.), The Search for
National Integrations in Africa, New York.
Szyfelbejn-Sokolewicz Z.
1968 Wstęp do etnografii Afryki, Warszawa.
Tait D.
1956 The Family, Household, and Minor Lineage ofthe Kankomba, "Africa", t. 26, s. 219-149,
332-342.
1960 Population ...
1964 1960. Population Census of Ghana. Atlas of Population Characteristics, Accra.
Westerman D., Bryan M. A.
1970 The Languages of West Africa, 2nd ed., London.
Zajączkowski A.
1970 Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa.
Zaplata F. SVD
1980 Rodzimy charakter Kościoła w Afryce i na Madagaskarze, Pieniężno.
Zimoń H.
1985 Tradycyjne święta jamu u ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", t. 32, z. 2, s. 271-291.
1985 Wśród Konkombów w Ghanie, "Misjonarz" 1985, nr 4, s. 9-11.
1988 Święta plonów sorga u ludu Konkomba w północnej Ghanie, w: H. Zimoń SVD (red.),
Z badań nad religią i religijnością ludową, Warszawa.
1989 Guinea Corn Harvest Rituals among the Konkomba of Northern Ghana, "Anthropos",
t. 84, 1989, s. 447-458.
215
1990 Rytuały agrarne ludu Konkomba w północnej Ghanie w procesie współczesnych przemian,
w: H. Zimoń SVD (red.), Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian, Warszawa.
1992 Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa.
Henryk Zimoń SVD
ETHNOLOGICAL
AND RELIGIOLOGICAL
FIELDWORK
AMONG THE KONKOMBA
PEOPLE OF NORTHERN
GHANA
(Summary)
The subject of the present informative article refers to some remarks and reflections
concerning the method and topics of ethnological and religiological research which I conducted
among the Konkomba people of north-eastern Ghana between September 1990 and August 1991.
I stayed at Saboba where I held my studyon the ritual and beliefs of the Konkomba people.
The Konkomba people inhabit the area of wooded savannah in north-eastern Ghana and
northern Togo. In the Northern Region of Ghana, the Konkomba are the second largest ethnic
group numbering about 130.000. They are cultivators and cattle raisers and in the majority they
profess traditional religion. The Konkomba are a patrilinear and segmentary society where the
power traditionally is wielded by the elders with the oldest village inhabitant or the oldest member
of the clan (uninkpel) as the head.
I conducted research work among five tribes of the Konkomba people: Bichabob, Nakpantiib,
Binalob, Bimonkpom and Bigbem. Totally, I visited 30 villages and held 232 interviews with 144
informants, and with many of these I repeated my talks. What proved to be a very valuable
supplement to these interviews was my participation in a variety of rituals in many villages in the
period of 71 days. A longer and repeated stay (the first investigations were conducted in the area of
Saboba between July 1984 and January 1985) made it possible for me to get deeper and more
comprehensive knowledge about the definite customs, rituals and beliefs in a broader socio-cultural
context. I was especially concerned with the two following subjects: burial and funeral customs and
rituals, and the religious dimension of the Earth which is expressed in beliefs and rituals. Besides,
I was interested in the social and religious significance of the diviners and their practices connected
with final (second) funerals. I also supplemented the data collected between 1984 and 1985 about
the sorcery beliefs and practices.