a3be0c934bcd2433d8eac370204e5936.pdf
Media
Part of Elementy zagrody chłopskiej zwiazane z hodowlą w Polsce w końcu XIX i XX w. / LUD 1961 t.47
- extracted text
-
41-l
~" Oba te zasięgi nameSlOnO \\'g K. Kwaśniewskiego.
~I J. S i a t k o w s k i, Słownictwo
Warmii i Mazur, Warszawa 1958, s. 51.
n j. w., s. 51.
'" Mapy 6 i 7 uzupelnione
zostaly materialem
z atlasów językowych:
J.
S i a t k o w s k i e g o, Słownictwo
Warmii
i ;,\1azur, Warszawa
1958,
z. S t i e b e r a, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956, :\1. M al e c k i e g o, K. N i t s c h a, A tlas językowy polskiego Podkarpacia,
Kraków
1934.
~iestety
nie dysponuję
mapą
nazw
klepiska,
która
wykonana
została dla Polskiego Atlasu Etnograficznego
przez J. Gajka i Z. Staszczak
i ukaże się w pierwszym
zeszycie P.A.E.
i.\ A. B r li c k n er,
Slownik etymologiczny
języka polsbego.
Warszawa
2'
1957,
s. 488.
J. Kar ł o w i c z, Słownik gwar polskich, Kraków 1911, t. VI, s. 309.
2; Z. S t i e b e r, Atlas
językowy dawnej Łemkowszczyzny,
Łódź 1956,
'Ci
s. 12.
" A. B r li c k n e r, j. W., s. 685.
2" j. w., s. 519.
~(O J. Karlowicz,
j. w .. t. II. s. 146.
" J. S i a t k o w s k i, j. w., s. 48.
"i j. w., s. 49.
"" J. K o s t r z e w s k i, j. w., s. 38.
'" S. P o n i a t o w s k i, j. w., s. 234.
'lr. J. B u r s z t a, Dawne budownictwo
"na sochy" w Wielkopolsce
zanik, Warszawa
1957, s. 550.
"Ci A. B a c h m a n, Dach w słowiańskim
budownictwie
ludowym,
l !l29,
3. 190.
o;;
j.
Burszta.
j. w., s. 550.
i jego
Lwów
KAZIMIERZ
PUDŁO
TRADYCJE UŻYWANIA BYDŁA ROGATEGO DO PRAC
POCIĄGOWYCH W GOSPODARSTWACH CHŁOPSKICH
W POLSCE Z KOŃCEM XIX I W l POŁo XX W.*
I. W s tęp. Problemy związane z używaniem bydła rogatego
do prac pociągowych należą do jednych z najciekawszych z zakresu hodowli zwierząt domowych. Zasadniczą siłę pociągową
współczesnych gospodarstw chłopskich stanowią konie. Nie były
one jednak w przeszłości tradycyjną siłą pociągową i zastąpiły
dopiero w XIX i XX W. powszechnie niegdyś używane bydło
rogate. Proces ten odbywał się bardzo powoli i miał niejednakowy
przebieg zarówno pod względem chronologicznym, jak i terytorialnym.
Przebieg jego warunkowała struktura gospodarcza i społeczna
XIX i I pol. XX w. w Polsce. Relikty zwyczaju używania
bydła rogatego do prac pociągowych stwierdzone po II W. śW. potwierdzają powolność procesu zaniku zaprzęgu bydlęcego i pozwalają domniemywać o przyczynach tak długiego utrzymania się
ich w czasie. "V oparciu o materiał etnograficzny, w rozważaniach
swoich będę zmierzał do:
Wyodrębnienia terenów o najszybszym i najwolniejszym procesie zaniku zaprzęgów bydlęcych (wół, krowa).
Nakreślenia zasięgów terytorialnych używania bydła rogatego do niektórych czynności gospodarskich, obrzędowych, komunikacyjnych i uprawy ziemi na podstawie ludowej tradycji.
Wysunięcia hipotezy o tradycyjnych ośrodkach stosowania
zaprzęgów bydlęcych.
Polska literatura naukowa \V zakresie zagadnienia używania
bydła rogatego do prac pociągowych ogranicza się jedynie do
wzmianek na marginesie zasadniczych problemów rolnictwa, czy
hodowli. Najmniej danych dotyczy okresu XIX i XX w.1 Litera'" !\ajJisano
\\' oparciu
o prace
nad .. Po!s):.:im Atlasem
U8dzie
Etnografii
I.H.K.:\1. P.A.:\'. \\ e Wrocławiu.
~L
Etnograficzn~:m"
'.\
Z ...
)-
41f.
tura dostarcza natomiast więcej materiału porównawczego do
okresu XVI i XVIII w.~. Na uwagę szczególną zasługują wiadomości o zaprzęgach bydła rogatego do prac gospodarskich pod koniec XVIII w. a więc w okresie przeżywania siq systemu pańszczyźnianego i początków upowszechniania się na wsi koni. Wartościowych wiadomości pod tym wzgledem dostarczają prace B.
B a r a n o w s k i e g o poświęcające dużo miejsca zagadnieniom
siły pociągowej w gospodarstwach
chłopskich i dworskich,
rasom hodowanego bydła rogatego, początkom nowej hodowli
i jej celom :J. Ciekawymi źródłami są instrukcje gospodarcze dla
dóbr magnackich i szlacheckich zwłaszcza z wieku XIX 4, które
d·ostarczają pewnych danych co do rozpadającego się systemu gospodarki pańszczyźnianej. Stanowiły one próbę ratowania pańszczyźnianej struktury agrarnej. Przewijają się w nich wiadomości o zaprzęgach wolowych używanych do prac rolnych i transportu kołowego.
Więcej miejsca poświęcono w literaturze naukowej zagadnieniom archaiczności hodowli bydła rogatego na ziemiach naszych': i genezie nazw wól, krowa, byk, podkreślając ich słowiańskie pJchodzenie 6. Jednomyślny pogląd wśród uczonych panuje co do starszych tradycyjnych związków łączących na ziemiach naszych uprawę ziemi z hodowlą bydła rogatego, które
dostarczało siły pociągowej, nawozu a także i pożywienia '. Podkreślają oni, że hodowla niekiedy odgrywała większą rolę niż
uprawa roślin zbożowych 8. Tradycję starej hodowli bydła rogatego jako siły pociągowej w gospodarstwach chłopskich, potwierdza
materiał etnograficzny zestawiony z terenów Słowiańszczyzny.
Koń uchodził na terenach słowiańskich za zwierzę pośledniejsze
. i był początkowo używany do lżejszych prac, głównie do komunikacji poza obręb wsi (jak się zdaje za przykładem dworów) 9.
Wzmianki historyczne o hodowli koni w gospo:iarstwach chłopskich sięgają XVI Wili. Początek przenikania koni na wieś o szerszym zasięgu przypada na koniec XVIII w. a w świetle etnograficznych danych - na II pol owę XIX i XX w.
Rozważania swoje o zaprzlio§ach bydlęcych w Polsce od końca
XIX w. d,o połowy XX w. opieram przed wszystkim na ma-
417
~
I
!
I
teri:' je etnograficznym
E12rginalnie tylk0 wykorzystując
wz.-.ianki źródłowe, o tyle o ile tłum8.czą one dane etnograficzne.
Materiału etnograficznegu do tegu zagadnienia dostarczyły badania terenowe prowadzone n::lQzagadnieniem rolnictwa i hodowli
w latach 1953-1954
według jednolitych kwestionariuszy
pod
kątem potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego l~.
Objęły one zasięgiem 336 wsi równomiernie rozmieszczonych
na obszarze całej Polski (stała sieć P.A.K) wybranych reprezentatywnie dla jednostek terytorialnych.
Dzięki porównywalności
materiału terenowego, wyniki badań opracowane zostały po raz
pierwszy
metodą
kar t o g l' a f i c z n o - p o rów n a w c z ą
z uwzględnieniem dynamiki procesów historycznych (w chronologii względnej).
Największe znaczenie posiadają kartogramy ilustrujące proces zaniku bydła rogatego, to jest wołów i krów w pracach pociągowych w gospodarstwach
chłopskich pod koniec XIX do
połowy XX w. (dane do r. 1954).
Wskazują one bowiem (mapa l i 3) na nasilenie procesu zastępowania w pracach pociągowych bydła rogatego przez konie
na niektórych obszarach kraju, a wraz z innymi zasięgami kartogramów ilustrujących
funkcje zaprzęgów bydlęcych - tereny
o starej tradycji hodowli. Zakres wykorzystania siły pooiągowej
bydła rogatego w XIX i XX w. i ujęcie chronologiczne procesu
zastępowania bydła rogatego przez konie nastręczały wiele trudności w przestrzennym opracowaniu, ze względu na brak dostatecznych danych. Ograniczyłem się więc do wykazania tradycji
ludowej potwierdzającej
ogólnie używanie w przeszłości bydła
rogatego do niektórych prac pociągowych. Przy omawianiu wykorzystania bydła rogatego do prac pociągowych przestrzegać
będę kolejności w jakiej zastępowane one było przez upowszechniające się na wsi konie.
Omawiając zagadnienie orki szczególnie zwracam uwagę na
sprzęganie bydła rogatego, to jest wołów i kru\V z końmi.
Inne kartogramy r;ohvierdzające tradycję hodowli siwego bydła
stepowego w Polsce, oraz wyłączne używanie konia do komunikacji poza wieś w pierwszych latach hodowli jego w gospodarstwach
2, -
.. Lud".
t. XLVII
41H
chłopskich, stanowią dokumentację pomocniczą do interpretacji
zagadnień stosowania bydła rogatego jako siły pociągowej w XIX
i w I połowie XX w. Wysunięcie hipotez odnośnie tradycyjnych
ośrodków używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce umożliwiły,
zestawione zasięgi poszczególnych kartogramów. Metoda kartograficzno - porównawcza wydaje się bardzo przydatną do tego
rodzaju opracowań i otwiera duże możliwości w interpretacji
naukowej. Nie wszystkie jednak zagadnienia związane z używaniem bydła rogatego do prac pociągowych zostaną tu dostatecznie
wyczerpane. Mogą one być rozwiązane na bazie dostępnego materiału etnograficznego tylko częściowo, wymagają bowiem dodatkowych badań etnograficznych i źródłowych.
Szereg wskazówek językoznawstwa porównawczego dotyczących nazw na oznaczenie bydła rogatego stwierdza ponad wszelką
wątpliwość, że hodowla bydła była znana Słowianom od najdawniejszych czasów 13. Jej rola do dnia dzisiejszego jest bardzo duża
wśród Słowian, głównie na górzystych terenach półwyspu Bałkańskiego, w Karpatach i w stepowych krajach południowo-wschodniej Europy 14. Ludy słowiańskie obecnie jeszcze nadal
hodują bydło rogate dla mleka, nawozu i siły pociągowej 15. We
wczesnym średniowieczu hodowla odgrywała zdaniem niektórych
archeologów często nawet większą rolę, niż uprawa ziemi, będąc
istotnym czynnikiem kształtowania się procesu własności prywatnej i klasowego różnicowania społeczeństwa 16. Potwierdzałyby to
liczne znaleziska kostne w grodach i osadach ludności prapolskiej,
które wykazują w ponad 900/0 przynależność do zwierząt hodowlanych li. Cel hodowli tak dużej ilości zwierząt domowych, stanowiła zdaniem niektórych archeologów sprzężajna uprawa ziemi,
transport i konsumpcja lR. Mała natomiast ilość znale·zisk kostnych
koni (mięsa koni nie jadano) nie daje odpowiedzi na rolę ich
w gospodarstwach naszych przodków. Przypuszcza się więc, że
konie używane były głównie do jazdy wierzchem 19 i łączy się je
raczej z gospodarką ziemiańską. O wołach wspomina już Gall Anonim mówiąc, że "konie są wytrzymałe a woły chętne do
orki" 20, przemawiałoby to za tym, że stanowiły one być może
już w tych czasach w Polsce istotną silę pociągową w rolnictwie.
·!J9
To też w związku z powszechnym używaniem wołów w średniowieczu do sprzężajnej uprawy ziemi, pozostaje być może nazwa
jednej z naj starszych danin feudalnych - povJolou;e, zastąpione
później nazwą poradlne ~l.
O wielkiej ilości wołów hodowanych \V Polsce w XV w. świadczy fakt, że stanowiły one główną pozycję eksportową kraju.
Roczny wywóz wynosił 40 tys. sztuk. Pochodziły one z krajowych
obór hodowlanych a także z Mołdawii i Rusi Czerwonej 22. Zakazy
królewskie odnośnie wywozu towarów krajowych z 1565 r. nie dotyczyły wołów, jako szczególnie dochodowego towaru. Cła wywozowe na woły wynosiły bowiem w XV w. 59 % ich wartości.
Sprzężajna uprawa ziemi stawiała gospodarstwom chłopskim
jako warunek egzystencji posiadanie zwierząt pociągowych.
W II połowie XVII i początku XVIII wieku, chłop po stracie
wołu, jeśli nie mógł nabyć nowego, często tracił gospodarstwo
spadając do rzędu chałupników, komorników lub opuszczając
wieś powiększał liczbę ludzi "wolnych" 23. W tych katastrofalnych
sytuacjach dla gospodarstw wiejskich powodowanych najczęściej
klęskami elementarnymi, folwarki udzielały chłopom tzw. "załogi" tj. zwierząt roboczych, zapewniając sobie tym samym dałszą
pracę pańszczyźnianą 24. Wydaje się, że "załoga" była wyłącznie,
t.vlko dluż3zą lub krótszą w terminie zwrotu pożyczką do czasu
uzyskania własnego sprzężaju. Przemawiałby za tym zanik zwyczaju udz'elania "załogi" pod koniec XVIII wieku 25.
W XIX w. i I połowie XX w. woły stanowiły nadal zasadniczą
siłę pociągową w rolnictwie, obok upowszechniających się koni.
Upowszechniające się od XVIII w. konie na wsi polskiej nie odrazu
zastąpiły w pracy na roli i w innych czynnościach gospodarskich
»iły bydła rogatego 26. Proces ten odbywał się powoli i \v niejednakowym nasileniu na obszarze całego kraju. Jedną z przyczyn niejednakowego zaniku używania bydła rogatego pod względem
chronologicznym i terytorialnym stanowiła struktura gospodarcza
ziem polskich będąca wynikiem polityki ekonomicznej państw
zaborczych.
Proces uwlaszczania w poszczególnych zaborach został zakończony w różnym czasie i tak w Prusach w 1865 r. w Galicji
420
w 1857 r. a w Królestwie Polskim okoł·o 1880 1'. Powodowało to na
niektórych terenach opóźnianie się procesu likwidacji pozostałości ustroju pańszczyźnianego. Nie bez znaczenia był również
dla tego zjawiska nie jednakowy stopień uprzemysłowienia obszarów polskich. Okręgi przemysłowe oddziaływały pod względem
ekonomicznym na gospodarstwa chłopskie powodując ich intensyfikację w produkcji płodów rolnych i mleczno - opasowej. Możliwość korzystnego zbytu produktów gospodarki chłopskiej, stawała się przyczyną bogacenia się chłopstwa na niektórych terenach kraju i zarzucania zaprzęgów bydlęcych na rzecz szybszego
i wszechstronniejszego konia.
Pewna ilość wypowiedzi informatorów o utrzymaniu się wołów
jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach chłopskich uzasadnia fakt ten następująco:
1) koszt utrzymania wołów był kilkakrotnie, niższy w porównaniu z kosztem utrzymania koni. Koń wymagał racjonalnego
żywienia, paszy treściwej i specjalnej opieki ze strony hodowców.
2) Do zaprzęgu wołowego dostosowane były utrzymujące się
nadal po uwłaszczeniu, stare narzędzia do orania. Dopiero rozpowszechnienie się w XX wieku fabrycznych pługów wyparło
ze wsi tradycyjne narzędzia do orki jakimi były sochy, radła
a wraz z nimi na niektórych terenach woły, jako ich tradycyjna
siła pociągowa.
3) Woły znacznie przewyższały konie wytrzymalością w pracy
na roli, zwłaszcza na terenach górskich. Dlatego też tam najdłużej
utrzymał się zwyczaj używania wołów do prac pociągowych
(patrz mapa 1 p. 3).
4) Woły dostarczały gospodarstwom chłopskim znacznych korzyści materialnych, po eksploatacji sprzedawane kupcom po
krótkim opasie.
5) W utrzymywaniu się zwyczaju używania wołu do prac pociągowych wiele wpływu miał również czynnik emocjonalny i tradycja. Przyzwyczajenia ludności do pracy wołami, długa tradycja
hodowli i nieufność co do przydatności w pracach rolnych koni
powodowało utrzymanie się starej formy pracy \V gospodar~;twach chłopskich przy użyciu bydła rogatego.
421
Od końca XIX wieku do połowy XX wieku woły najdłużej
utrzymały się w dworach; na wsi natomiast - u wielkich i małych gospodarzy. Nie biorę pod uwagę bezrolnych chałupników
i komorników dla których koń stanowił często podstawę egzy~;tencji.
Wielkie gospodarstwa chłopskie posiadały konie hodowane
oddawna, lecz używały ich do celów komunikacji poza obręb
wsi i transportu. Hodowla koni była często chlubą gospodarzy
a efektowny wygląd koni stanowił oznakę stopnia zamożności
ich właścic:eli. Chęć dorównywania dworom i warstwom elitarnym
pod względem warunków ekonomicznych przejawiała się u bogatych gospodarzy w naśladownictwie, między innymi używania
koni do komunikacji i transportu, przy jednoczesnym stosowaniu
wołów jako siły pociągowej dla potrzeb rolnictwa. Przekonanie
bowiem dworu co do przydatności koni w pracy na roli warunkowane długą tradycją hodowli koni wyłącznie do celów
komunikacji, przemawiało na ich niekorzyść. Duże gospodarstwa chłopskie, podobnie jak dwory posiadały wystarczające
wielkie pastwiska a więc zabezpieczenie paszowe dla utrzymania wołów, koni i krów to też, nastawione były często \v związku z zapotrzebowaniem rynku wewnętrznego na opasowo - mleczną hodowlę bydła.
W gospodarstwach chłopskich o małym areale ziemi uprawnej, zapotrzebowanie na siłę pociągową było znikome w porównaniu z wielkimi gospodarstwami. Para wołów w pełni zaspakajała ich gospodarcze potrzeby. Dlatego też gospodarstwa małe przy
niewielkiej produkcji płodów rolnych nie były zainteresowane
ekonomicznie w zastępowaniu tanich w utrzymaniu, choć powolnych wołów, bardziej efektywniejszymi w pracy pod względem zużytego czasu, ale znacznie kosztowniejszymi, końmi. Gospodarstwa
małe nie zawsze też potrafiły zapewnić utrzymanie przez okres
zimy, nawet tanim wołom. Nie rzadko też po zakończeniu jesiennych prac w polu przeznaczano woły na opas i następnie sprzedawano. Wyzbywano się w ten sposób kłopotu utrzymania ich
przez okres zimy. Na wiosnę ponownie nabywano woły, niezbędne przecież do uprawy ziemi, by pod koniec prac w polu ponow-
4')')
nie je sprzedać. Tym sposobem nie tylko nic nie tracono, ale nawet
zapewniano sobie niewielkie korzyści materialne wynikające z różnicy cen pomiędzy wołem po opasie a w okresie eksploatacji do
prac pociągowych. Wyzbywanie się wołów na okres zimy oznaczało też większe zabezpieczenie paszowe dla hodowanych krów.
Nierzadko pracę wołów zastępowały też krowy. Znacznie lepiej
opłacało się bowiem utrzymywanie krowy niż wołu. Krowy używane do prac rolnych obniżały co prawda produkcję mleka, jednak tę stratę wyrównywała ich praca pociągowa. Stosowanie
krów do prac pociągowych na większości terenów Polski uważane
było za ostateczność gospodarczą. Nie mniej jednak np. w Wielkopolsce i na Śląsku a zwłaszcza na Górnym Śląsku stosowanie
zaprzęgu krów do prac pociągowych było wynikiem chłopskiego
rachunku ekonomicznego. W okresach regresów gospodarczych
spowodowanych I i II wojną światową powracano do zarzuconej
cd dawna na niektórych obszarach siły bydlęcej z powodu braku
koni. W czasach tych sprzęgano też do prac pociągowych bydło
rogate z końmi. Z chwilą jednak stabilizacji gospodarczej koń
ponownie stawał się zasadniczą siłą pociągową dla potrzeb rolnictwa.
Nakreślone pokrótce, niektóre aspekty utrzymania się zwyczaju stosowania bydła rogatego do prac pociągowych w gospodarstwach chłopskich nie wyczerpują tego zagadnienia i stanowić
mogą osobny ciekawy temat badawczy. Mogą tu być przydatne
rozmaite materiały historyczne i archiwalne. Celem moim było
zaakcentowanie niektórych z tych czynników warunkujących
utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych od końca XIX do II połowy XX w. na naszych ziemiach. Pod koniec XIX w. woły
utrzymywały się na całym niemal obszarze Polski (mapa 1).
I wojna światowa w znacznym stopniu wyniszczyła zarówno
woły jak i krowy. Przemarsze obcych armii pozostawiały po sobie
niewielkie ilości bydła rogatego uzupełniając w ten sposób braki
w aprowizacji wojska. Nie mniej jednak w okresie międzywojennym wół jako zwierzę pociągowe używany był na znacznych t?renach zachodniej, północno-wschodniej i południowo-wschodniej Polski. Po II wojnie światowej utrzymały się już jednak
Mapa
r zą t
1. Proces
pociągowych
zaniku
używania
wołów
gospodarstwach
w P o l s c e.
w
jak o z w i echłopskich
1. Zaprzestano używania wołów do prac pociągowych pod koniec XIX
wieku. 2. Zaprzestano używania wołów do prac pociągowych pod koniec
okresu międzywojennego. 3. Obszar utrzymania się tradycji pracy wołami do roku 1954. (Okres badań terenowych).
w małej ilości i na niewielkim obszarze górskim południowej
Polski.
Odnośnie utrzymywania się w zaprzęgu krowiego do I \VO ny
światowej brak jest danych. W okresie międzywojennym u y-
:---:;;--,-)'- -·F-------;~-;-~----':...
:
'1 234
56
~}?~
.._:_.u .. __J.~______
~,,:~~._~~------
If'
:;'~o.=~:'C'-=pr-======~""===";I
'o 17 18192021222.12425261
7 8910111213.1415
-
.. _ .__. ....
._~
_._------~--,
Mapa 2. P r o c e s z a n i k u u ż y wan i akr
ó w jak o z w i e r z ą t
P o c i ą g o w y c h w g o s p o d a r s t wac h c h ł o P s k i c h w P o l s c e.
1. Zaprzestano używania krów do prac pociągowych w okresie
wojennym. 2. Obszar utrzymania
się tradycji pracy krowami
1954. (Okres badań terenowych).
międzydo roku
wano krów do prac pociągo'vvych głównie na terenie północnowschodniej i południowo-w~chodniej Polski (mapa 3). Po II wojnie światowej używano krów jako zwierząt pociągowych na obszarach południowo-zachodnich i południowo-wschodnich. Utrzymy-
wanie się zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych w gospodarstwach chłop~kich głównie wołów, ma nie tylko długą tradycję
historyczną, lecz także uzasadnienie w warunkach politycznych,
gospodarczych, społecznych i terytorialnych Polski.
Do najciekawszej funkcji bydła rogatego w gospodarstwach
chłopskich należy zaliczyć używanie ich w zaprzęgach o b r z ęd o w Yc h zarówno weselnych jak i pogrzebowych.
Ludowa tradycja potwierdziła używanie bydła rogatego do
tego celu w zaledwie kilku wsiach 27. (w 8 na 336 przebadanych).
VI! 4 wsiach stwierdzono wyłącznie używanie do zaprzęgu weselnego, w 2 wsiach wyłącznie do zaprzęgu pogrzebowego i w 1
łącznie do weselnego i pogrzebowego. We wszystkich podanych
przypadkach zwierzę pociągowe stanowi wół. Używanie krowy
do zaprzęgu obrzędowego stwierdzono tylko w 1 wsi. Starzy
mieszkańcy wsi twierdzą, że około 80 lat temu (dane z 1954 r.)
wiezion) młodych do ślubu zaprzęgiem krowim.
Wiezienie zwłok wołem lub koniem uważa A. F i s c h e r 28 za
nierzadkie zjawisko na terenach Polski, zdaniem jego, nigdy
jednak nie używano do tego celu krów lub klaczy. Tradycja o używaniu bydła rogatego do zaprz~gów obrzędowych obejmuje obszary: wschodniej, połudn.-wscho:iniej i północn.-wschodniej Polski (w woj. lubelskim, kieleckim i olsztyńskim).
Na uwagę zasługuje fakt, że używano wołów do zaprzęgów
obrzędowych jeszcze w czasach, gdy konie były już hodowane we
wsi. Być może, uważano, że do celów pogrzebowych ze względu
na swoją powolność nadawał się lepiej wół aniżeli koń. Nie
zdołano jednak co do tych sugestii zebrać opinii informatorów.
Z czasem "meda" używania konia do zaprzęgów obrzędowych
przeszła z dworu na wieś (prawdopodobnie
pod koniec
XIX w.). Na znacznie większym obszarze Polski używano bydła
rogatego do celów k o m u n i k a c j i poza obrębem wsi w porównaniu z tradycją zaprzęgu obrzędowego (mapa 2 p. 2, 3).
Większe zastosowanie do tego celu miały woły, aniżeli krowy.
Krowy bowiem były słabsze od wołów a używane do zaprzęgu
obniżały mleczność.
420
Mapa 3. T r a d y c je o u ż y wan i u w o l ó w jak o z w i e r z ą t
p ocią gow y ch
w
n iek t óry ch
czyn n ościa ch
g o s p od a r s k i c h i o b r z ę d o w y c h.
1. Obszar sprzęgania
wolu z koniem do orki i transportu
Clęzarów.
2. Obszar używania wolów do komunikacji poza obręb wsi. 3. Tradycje
o używaniu wołów do zaprzęgów obrzędowych
(wesele, pogrzeb).
Tradycja o używaniu zaprzęgów bydlęcych do komunikacji
pOZ3 obręb wsi (dla wołów) jest znacznie żywsza na terenach
wschodnich i południowo-wschodnich. Dla krów natomiast głównie na terenach zachodnich i południowo-wschodnich.
Przyczyną zastępowania w komunikacji poza obręb wsi trakcji bydlęcej - końską, zdaniem niektórych informatorów stanowiła powolność w pokonywaniu przestrzeni. Budowa nowych
traktów komunikacyjnych, brukowanych, na których jeszcze bardziej zwiększała się powolność trakcji bydlęcej nie sprzyjała
również zachowaniu się tej tradycji. Nawrót do trakcji bydlęcej
zarzuconej już przed I wojną światową następował bardzo często w niesprzyjających sytuacjach ekonomicznych dla gospodarstw chłopskich, głównie w okresie regresów spowodowanych
wojnami. Stosowanie trakcji bydlęcej w czasach ustabilizowanych
stosunków gospodarczych okresu międzywojennego i po 1945 r.
należy uważać za przeżytkowe, chociaż proces zaniku zwyczaju
używania bydła rogatego (głównie wołów) do prac pociągowych
nie został w pełni zakończony.
Znacznie dłużej używano trakcji bydlęcej w obrębie wsi do
transportu ciężarów. Wiązało to się z tym, że na niektórych
terenach Polski bydło rogate nadal stanowiło zasadniczą siłę
pociągową dla potrzeb uprawy ziemi. Wykorzystywano więc
bydło przy okazji do transportu i komunikacji na krótkie odległości. Wieziono nimi narzędzia rolnicze w pole, drzewo z lasu,
zboże do młyna (woły i krowy) a nawet często odrabiano (wołem)
pracę szarwarkową. W zimie nierzadko zaprzęgano woły do sań
dla celów transportu ciężarów. Badania etnograficzne nie potwierdziły stosowania krów zaprzęgniętych do transportu ciężarów w sanie. Do transportu ciężarów na krótkie odległości, w wypadku braku dostatecznej ilości zwierząt pociągowych, stosowano
na znacznych obszarach Polski sprzęganie bydła rogatego z koniem. Najczęściej jednak wykorzystywano zaprzęgi mieszane do
uprawy ziemi. Tradycję sprzęgania krowy z koniem dla transportu ciężarów potwierdzono w 16 wsiach na odległości krótkie
i w 1 wsi na dalsze odległości.
Najdłużej utrzymała się tradycja zwyczaju używania bydła
rogatego jako zwi2rząt pociągowych do prac rolnych. Celem hodowli wołów w okresie międzywojennym i po r. 1945 wyłącznie
stanowiła j .:Ż niemal praca na roli. Stan utrzymywania się zwy-
czaju używania bydła rogatego do uprawy ziemi na przestrzeni
ostatnich 35 lat (dane do 1954 r.) ilustrują mapy 1, 2, 3 i 4.
Zasięg obejmuje następujące tereny: I. Dla wołów w okresie
międzywojennym; zachodniej, południowo-wschodniej i północnowschodniej Polsce, a dla lat po II wojnie światowej w rozrzuconym zasięgu w południowej, zachodniej i południowo-wschodniej Polsce.
II. Dla krów w okresie międzywojennym tereny północnej
południowo-wschodniej Polski a dla lat po 1945 1'. południowej
i wschodniej Polski. Najdłużej używano do prac rolnych na
obszarze Polski, nie - jakby się wydawać mogło, wołów - lecz
krów (według danych z r. 1954). Po zaniku hodowli wołów jako
zwierząt pociągowych na terenach zachodnich (np. w Wielkopolsce)
i południowo-wschodnich (Bieszczady) prace wołów nie zastąpiły
konie, lecz krowy. Niektóre przesłanki na temat utrzymywania
się zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce, jak również procesu zastępowania wołów przez krowy omówiłem poprzednio. Pragnę tylko dodać, że stosowanie krów do orki poza
terenem Śląska Górnego 29 stanowiło domenę małych gospodarstw.
Podstawowym zaprzęgiem do orki była para zwierząt (tradycyjnie para wołów). Najczęściej jednak małe gospodarstwa
chłopskie posiadały po jednym wole roboczym. W tych sytuacjach orano:
1) jednym wołem (zgodnie z opinią informatorów niechętnie);
2) parą wołów z których jeden był wypożyczany na zasadach
pomocy sąsiedzkiej od gospodarza, posiadającego także tylko jednego wołu ("sprzęganie");
3) zaprzęgiem mieszanym wół-krowa,
wół-koń,
krowakoń. Tradycja ludowa potwierdziła używanie zaprzęgów mieszanych dla potrzeb uprawy ziemi na znacznych terenach Polski
(mapa 2 p. 1 i mapa 4 p. 1). Zaprzęgi mieszane wół-koń potwierdzono w tradycji ludowej na obszarach północnej, wschodniej
i południowej Polski. Natomiast sprzęganie krowy z koniem,
stwierdzono w tradycji na obszarach wschodniej, środkowej i zachodniej Polski na osi o układzie przestrzennym północ-południe.
W
Ił:'
no
IB'
79'
?O'
~l.:t-~"l_==--=-~=_==-~
'~
7 2 3 •
.\ 6 )
89
;0111213,14
15 76 17}8 1920,21'22 23'24,2526
,~--------------.
Mapa
4. T r a d y c j e
pociągowych
1. Obszar
2. Obszar
--
---
~~
o u Ż y wan i u k rów
jak o
w niektórych
czynnościach
g o s p o d a r s k i c h.
sprzęgania krowy z koniem do orki i transportu
używania krów do komunikacji
poza obręb wsi.
zw icr zą t
ciężarów
Sprzęganie bydła rogatego z koniem stosowano najczęscleJ
w okresach katastrofalnych dla gospodarstw chłopskich (wojna,
pomór bydła) szczególnie odnosi się to do sprzęgania krowy
z koniem. Znaczna różnica w usposobieniu i ruchliwości bydła
rogatego i konia wymagała dużego wysiłku podczas orki zarówno
131
zwierząt
jak i ludzi. Wymagała
też przeszkalania
sprzęganych
ze sobą zwierząt w jednakowej
szybkości poruszania
się. Z tych
też powodów traktowano
sprzęganie jako ostateczność.
W świetle materiału
etnograficznego
z orką tradycyjnymi
narzędziami
rolniczymi (sochą i radłem) wiąże się przede wszystkim zaprzęg wołowy. M o s z Y ń s k i uważa jednak, że z zaprzęgiem wołowym wiąże się wyłącznie typ sochy dwupolicowej,
podczas gdy sochę jednopolicową
używaną
jak pług należy wiązać
z zaprzęgiem końskim 30. Zanik tradycyjnych
narzędzi do orania
zdaniem
niektórych
informatorów
przyczynił
się do szybszego
zastępowania
w pracy na roli siły bydła rogatego końmi.
Bydło rogate zaprzęgano
do narzędzi ornych za pomocą jarzma. Literatura
etnograficzna
wyodrębnia
na terenie Polski dwa
typy jarzem 31. Obszar południowo-wschodniej
Polski charakteryzują jarzma kulowe. Na pozostałym
obszarze kraju występowały
jarzma podgardlicowe,
zwane inaczej ramowatymi.
Według najnowszej
literatury
etnograficznej
obecnie jeszcze
w Wielkopolsce
przy zaprzęgu
krów do wozów lub narzędzi
ornych używa się jarzem a także i chomąt 32.
Obecnie, stosowanie zaprzęgów bydlęcych do prac pociągowych
należy już do reliktów
i obejmuje
swym zasięgiem
niewielkie
połacie kraju.
Znaczenie
siły pociągowej
bydła rogatego
dla
współczesnego
rolnictwa
nie przedstawia
już dawnej swej wartości stając się nawet hamulcem jego szybkiego dalszego rozwoju.
Kolejność w jakiej koń zastępował pracę bydła rogatego od końca XIX do połowy XX wieku w gospodarstwach
chłopskich
przemawia zatym że:
1) Tradycyjną
siłę pociągową
ziem polskich
stanowił
Krowa jako zwierzę pociągowe zdaje się być zjawiskiem
szym i nie typowym dla obszaru całego kraju.
2) Zasadniczym
celem hodowli
roboczej dla potrzeb uprawy ziemi;
używanie ich do orki.
Zanik ZWyCZCljUstosowania
gowych ilustrują
mapy 1 i 3.
wół.
now-
wołów było uzyskanie
siły
o czym świadczy najdłuższe
bydła
rogatego
do
prac
pocią-
Proces ten zapoczątkowany
z końcem XVIII :):l W. nie został
jeszcze całkowicie zakończony. Materiał etnograficzny
nie pozwolił na pełną rekonstrukcję
tego procesu trwającego
z górą 100 lat.
Umożliwił jedynie uchwycenie
jego początkowej
a znacznie lepiej, końcowej fazy.
,
,
I
I
Najwcześniej
bo do końca XIX w. zaprzęgi bydlęce zostały
zastąpione przez konie na terenach środkowej
Polski na osi Tomaszów Lubelski-Radom,
Łódź, Poznań. (mapa 1 p. 1). Dotyczy
to w głównej
mierze wołów. Dane dotyczące
używania
krów
w tym okresie są fragmentaryczne.
Zapewne jednak w wyjątkowych sytuacjach
były też wykorzystywane
do prac pociągowych
o czym wSfomniałem
powyżej
przy omawianiu
funkcji
bydła
rogatego. Dla pozostałych
terenów Polski bydło rogate a głównie woły stanowiły nadal zasadniczą siłę pociągową w gospodarstwach chłopskich (orka, komunikacja,
transport,
zaprzęgi obrzędowe).
Rozpowszechnianie
się hodowli koni na wsi na przełomie
wieku XIX i XX nie jest równoznaczne
z zastępowaniem
w pracy,
siły pociągowej
bydła rogatego. Koń używany
był początkowo
do prac lżejszych
(bronowania,
transportu
narzędzi
w pole)
a przede wszystkim dla celów reprezentacyjnych
(zaprzęgi obrzędowe, komunikacja
poza obręb wsi). Tradycja
ludowa potwierdziła początkowe
wyłączne
używanie
koni w gospodarstwach
chłopskich
(wielkich)
do komunikacji
poza obręb wsi na terenach: południowo-zachodnich,
południowo-wschodnich
i północno-zachodnich
Polski.
I wojna światowa znacznie przyśpieszyła
proces zaniku zwyczaju używania wołów jako zwierząt pociągowych
w niektórych
częściach
Polski.
Dla całego
kraju
przyniosła
jednak
duże
straty
w stanie ilościowym
pogłowia
bydlęcego.
W pierwszej
kolejności rekwirowano
na potrzeby wojska konie i woły, a w dalszej krowy i inne zwierzęta hodowlane.
Mała ilość koni i wołów
zmuszała chłop6w do użytkowania
w pracach pociągowych
krów
oraz mieszanych
zaprzęgów.
Tradycja
ludowa \vykazuje,
że zaprzęgi mieszane (wół-koń,
krowa-koń
a w mniejszym
stopniu
wół-krowa)
były używane prawie wyłącznie w okresie regresu
gospodarczego podczas I i 1: wojny światowej (mapa 2 p. l i 4
przywozili woły wraz z innymi hodowlanymi zwierzętami z rodzimych wschodnich terenów.
Nie posługiwano się jednak nimi długo, zastępując je końmi.
Obecna mechanizacja rolnictwa wynikająca z zapotrzebowania
rynku na produkty rolne przesądza konieczność całkowitego zastąpienia siły bydła rogatego w pracach rolnych - bardziej
efektywnymi końmi lub siłą mechaniczną.
Proces zaniku zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych
z końcem XIX i w drugiej połowie XX w. w Polsce wskazuje na:
a) znaczne różnice w nasileniu procesu zaniku, zarówno pod
względem czasowym jak i przestrzennym;
p. 1).
Porównanie zasięgu tradycji sprzęgania wołu z koniem z zasięgiem sprzęgania krowy z koniem wykazuje zbieżność na terenach północnej (woj. bydgoskie, białostockie), zachodniej (woj.
poznańskie, wrocławskie, opolskie), środkowej (katowickie, łódzkie) i wschodniej Polski (rzeszowskie, lubelskie). Po I wojnie
światowej z chwilą stabilizacji gospodarczej na naszych ziemiach
znaczna część gospodarstw chłopskich nie tylko zaprzestała używać zaprzęgów mieszanych lecz także wołów, jako tradycyjnych
zwierząt pociągowych. Zaprzestano też niemal zupełnie stosować
bydło rogate do komunikacji poza wieś. W latach międzywojennych zasięg używania wołów ulega dalszej redukcji i obejmuje
peryferyczne tereny północnej, zachodniej, południowej oraz północno-wschodniej Polski (mapa l). Krowy natomiast używano
w tym okresie głównie na terenach północno-zachodnich, południowych (Pogórzu) i południowo-wschodnich
Polski (mapa 3).
Zbieżność zasięgów zaznacza się w Polsce północnej (na granicy
woj. bydgoskiego i gdańskiego) zachodniej (woj. poznańskie, zielonogórskie), wschodniej (woj. lubelskie) (porównaj mapy l i 3).
Proces zaniku hodowli bydła rogatego jako zwierząt pociągowych db ziem polskich należy zasadniczo uważać za zakończony pod koniec okresu międzywojennego. Dotyczy to w głównej
mierze wołów. Krowy bowiem jeszcze w czasach nam współczesnych używane są do prac rolnych, a nawet transportu w obrębie
wsi. (Wielkopolska, Górny Śląsk, Bieszczady). Na pozostałych
terenach kraju rzadko można spotkać krowy w zaprzęgu. Zainteresowanie chłopów produkcją mleczną spowodowało zanik zwyczaju używania krów do prac pociągowych na innych obszarach
Polski. Mapa l p. 3 i 3 p. 2 ilustruje utrzymywanie się zaprzęgów
bydlęcych po 1'. 1945. Są to tereny południowej, a cześciowo
zachodniej i wschodniej Polski. Na Ziemiach Zachodnich po
r. 1945 przez pewien czas utrzymywał się zwyczaj używania wołów i krów do prac pociągowych z powodu braku koni. Nowi
polscy osadnicy zastali tu woły poniemieckie, którymi przez pewien czas posługiwali się przy uprawie ziemi. Często osadnicy
b) zbieżność terytorialną
wianych zjawisk;
występowania
niektórych
z oma-
c) tereny stanowiące ośrodki tradycji wszechstronnego i najdłuższego używania bydła rogatego do prac pociągowych.
Terenem o najbardziej żywej tradycji używania zaprzęgów
bydlęcych do prac pociągowych jest południowy, a w mniejszym
stopniu północny pas Polski. Wskazują na to:
a) utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych do 1945 r. aż do
czasów nam współczesnych (dane do r. 1954). mapa 1, p. 3 i mapa
3 p. 2;
b) tradycja o używaniu
(mapa 2 p. 3);
wołów do zaprzęgów obrzędowych
c) tradycja o używaniu wołów i krów do komunikacji
obręb wsi (mapa 2 p. 2 i mapa 4 p. 2);
•
~
I
poza
d) tradycja sprzęgania do prac pociągowych, głównie orki,
wołu z koniem i krowy z koniem (mapa 2 p. 1 i mapa 4 p. 1);
b) tradycja o hodowli koni, początkowo używanych wyłącznie do komunikacji na dalsze odległości (mapa 5);
f) tradycja a hodowli bydła siwego (stepowego), najchętniej
używanego do prac pociągowych na terenie Polski (mapa 5).
Najbardziej rozproszone zasięgi tradycji używania bydła rogatego do prac pociągowych występują w środkowym pasie Polski.
Pas ten charakteryzuje:
28 -
..Lud",
t. XLVII
~----~-'7'
.,'------
.'D
O
-------------
-
:Ylapa 5. T r a d y c j e o h o d o w l i b y d ł a
21'
----
••
----_
"s i w e g o"
..
_~
(stepowego).
1) zanik hodowli wołów do końca XIX w. (mapa l p. l);
2) rozproszony zasięg tradycji używania zaprzęgów krowich
(mapa 3);
3) rozproszony zasięg tradycji używania bydła rogatego do
komunikacji poza obręb wsi (mapa 2 p. 2 i 4, p. 2);
4) rozproszony zasięg tradycji używania zaprzęgów mieszanych (mapa 2 p. l i mapa 4 p. l);
5) rozproszony zasięg tradycji o hodowli koni, używanych początkowo wyłącznie do komunikacji poza wieś (mapa 5);
6) rozproszony zasięg tradycji hodowli bydła siwego (mapa 5);
7) brak tradycji o używaniu wołów do zaprzęgów obrzędo'.vvch (mapa 2, poz. 3).
Zbieżność zasięgów poszczególnych skartowań najbardziej uwidac:mia się na terenie województwa: krakowskiego, rzeszowskiego, kieleckiego, lubelskiego i bydgoskiego. Są to więc obszary
a najbardziej żywej tradycji używania zaprzęgów bydlęcych
w Polsce.
Z 2. koń c z e r. i e. Tradycja hodowli bydła rogatego, jako
zwierząt pociągowych, sięga odległych czasów, zarówno na terenie
Polski jRk i całej Słowiańszczyzny.
Pod koniec XIX i w pierwszej połowie XX wieku bydło rogate stanowiło zasadniczą siłę pociągową gospodarstw chłopskich, chociaż na niektórych cbszarach Polski (pas środkowy mapa 1 i 3) zaczęły pojawiać się we vvsi konie. Początek hodowli
koni nie oznaczał jednak zastąp~enia siły bydła rogatego w pracach gospodarskich. Koń początkowo używany był wyłącznie do
prac lekkich (komunikacji poza obręb wsi, zaprzęgów obrzędowych i bronowania). Najwcześniej we wsi zaczęli hodować konie
bogaci gospodarze. Zanik używania bydła rogatego do prac pociągowych znacznie przyśpieszyła pierwsza wojna światowa. Wyniszczyła ona na terenie kraju nie tylko woły i konie, lecz także
krowy. Wydaje się, że używanie krów na szerszą skalę rozpoczęło się właśnie od czasu regresu gospodarczego, spowodowanego pierwszą wojną światową. Sprzyjało temu stosunkowo małe
zainteresowanie w tym czasie produkcją mleczną, a także hodowla ras rodzimych, małomlecznych, lecz bardziej wytrzymałych w pracy pociągowej. Rozprzestrzenienie się na terenie Polski
importowanych ras z zachodu (holenderskie, tyrolskie 34) spowodowało zarzucenie używania krów do prac pociągowych. Krowy
jako zwierzęta pociągowe wyłącznie używane były przez biednych
gospodarzy: wyjątek stanowi tutaj teren Śląska Górnego, gdzie
tradycja ludowa nie potwierdza używania w przeszłości wołów,
lecz tylko krów. Sprzęganie bydła rogatego z koniem stosowane było na naszych ziemiach tylko w szczególnie niesprzyjających sytuacjach gospodarczych (mapa 2, p. 1 i mapa 4 p. 1).
436
W okresie międzywojennym w związku z dużym zapotrzebowaniem rynku wewnętrznego na produkty rolne, koniecznością
chwili stawała się intensyfikacja rolnictwa, przejawiająca się
między innymi w zastępowaniu powolnej pracy bydła rogatego
końmi. Do końca drugiej wojny światowej woły i krowy jako
zwierzęta pociągowe utrzymywały się już tylko na terenach południowo-wschodnich, południowych, północno-wschodnich (mapa
l i 3). Zwyczaj używania bydła rogatego do prac pociągowych
przetrwał najdłużej w południowym górskim pasie Polski. Górskie warunki pracy wymagały od zwierząt pociągowych dużej
siły i wytrzymałości. Warunkom tym bardziej odpowiadały woły
aniżeli konie. One też najdłużej używane były do prac pociągowych na tych terenach.
Mechanizacja i intensyfikacja rolnictwa w Polsce obserwowana w okresie ostatnich lat, przyczyniła się do ostatecznego zarzucenia siły bydła rogatego w pracach pociągowych; podobny
los czeka niewątpliwie w niedalekiej przyszłości również i konie.
Coraz częściej po wsiach spotkać można stosowanie dla potrzeb
gospodarki rolnej traktorów. Siła mechaniczna, stanowiąca najbardziej efektywną i ekonomiczną siłę pociągową, wypiera ostatecznie zwierzęta.
PRZYPISY
, T o P o l s k i Jerzy, Kultura rolnicza. Kultura ludowa Wielkopolski,
poznań 1960. R u t k o w s k i Jan, Historia gospodarcza Polski (do r. 1864).
'.Varszawa 1953.
2 Sucheni-G
r a b o w s k a A. Materiały do dziejów kultury materialnej
chłopów w woj. sicraadzkim i ziemi wieluńskiej w XVI w. (cz. II) Studia
z dziejów gospodarstwa
wiejskiego. T. II Wrocław 1959.
3 B a r a n o w s k i Bohdan,
Chów bydła w II połowie XVII i XVIIIw.
w Łęczyckiem i na terenach sąsiednich. Studia z dziejów gospodarstwa
wiejskiego, t. I Wrocław 1957.
1 Instrukcje
gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII-XIX w., pod redakcją A. Wolfa, Wrocław 1958, T. L Polskie instruktarze
ekonomiczne z końca XVII i z XVIII w., Wydał S. Pawlik, Kraków 1915.
T. L
5 Kostrzewski
Józef, Kultura prapolska. Poznań 1947, s. 49, 51, 56.
H e n s e l Witold, Słowiańszczyzna
wczesnośredniowieczna.
Poznań 1952,
s. 69.
6 B r li c k n e r
Aleksander,
Słownik etymologiczny
języka polskiego,
Warszawa 1957, s. 630.
Kostrzewski J. j. w., s. 56.
M o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura ludowa Słowian, cz. I Kraków 1929,
s. 117, pisze: "Wół jest rodzimym wyrazem słowiańskim. Pierwotnie oznaczał dorosłego byka (kastrowanego). W tym znaczeniu wyłaz ten przechował
się w Polsce, Białorusi, i Małorusi".
7 Hensel
W., j. w., s. 69.
B Hensel
\V., j. w., s. 61; Kostrzewski J. j. w., s. 49.
9 Moszyński
K. j. w., s. 128.
10 Suchenj-Grabowska
A. j. w., s. 249 i 250.
11 Baranowski
B., j. w., s. 217 i 221.
12 G a j e k
Józef, Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego
Lud XLIV, Wrocłmv 1959, s. 153 nn.
,,, Bruckner A .. j. w., s. 630.
11 Moszyński
K., j. w., s. 103.
1;, Moszyński
K .. j. w., s. 125.
16 Hensel
\V.. j. w., s. 61.
17 Kostrzewski
J., j. w., s. 49.
l' Hensel
IV.. j. w., s. 69.
Kostrzewski .J., j. W., s. 53.
Hensel W., j. w., s. 69.
2ł
Hensel W., j. w., s. 69. NIoszyński K., j. 'A' .• s. 131.
22 Rutkowski
J., j. W., s. 52, 122, 128 i 130.
2:) Baranowski
B., j. w., s. 214.
24 Baranowski
B., j. w., s. 215.
25 Baranowski
B., j. w., s. 216.
26 Baranowski
B., j. w., s. 214 i 217.
27 Dzierzązna
pow. Sieradz badania
terenowe w r. 1953'4
Ciszkiewicz Cz.
l!'
20
KRZYSZTOF
prowadzi!
WyspowO pow. Olsztyn. Badania terenowe prowadził w r. 1952 Wil:zewski H. a w 1954 r. Szyfer A.
Szczeglice pow. Staszów. Badania terenowe prowadził w r. 1953 Niżtik J. a w r. 1954 Mulkiewicz O. IGorczyńska
H.
Jata pow. Nisko. Badania terenowe prowadzili w r. 1953 Zambrzycka J.
i ZolI H. a w r. 1954 również j. w.
Załucze pow. Włodawa. Badania terenowe prowadzili w r. 1953 Zambrzycka A. i ZolI H. a w r. 1954 Nizińska 1.
Pluski pow. Olsztyn. Badania terenowe prowadziła w r. 1954 Szyfer A.
28 F i s c h e r
Adam, Lud polski. Warszawa-Kraków
1926, s. 126.
22 Na 336 przebadanych
wsi w ani jednej miejscowości, poza Śląskiem
Górnym, nie stwierdzono
używania
krów w gospodarstwach
wielkich.
W dwóch wsiach potwierdzono
używanie ich w gospodarstwach
średnio
wmożnych a w 180 wsiach w małych gospodarstwach.
(porównaj Topolski J. j. w.).
30 Moszyński
K., j. w., s. 130.
:11 Moszyński
K., j. w., s. 653.
32 Topolski
J., j. w., s. 00.
:13 Baranowski
B., j. w., s. 204 i 221.
34 Baranowski
B., j. w., s. 213 i 214; R a d l i ń s k i S. Geografia gospodarcza Polski, t. III, Wiedza o Polsce. Warszawa (br. r. wydania), s. 144.
K\VAŚ:--ilEWSKI
ELEMENTY ZAGRODY CHŁOPSKIEJ ZWIĄZANE
Z HODOWLĄ W POLSCE W KONCU XIX i W XX W.~'
(ZARYS ETNOGRAFICZNY)
W rozdrobnionych gospodarstwach chłopskich w Polsce hodowla
zawsze odgrywała i do dziś odgrywa poważną rolę. Fakty kulturowe związane z nią są bowiem uwarunkowane nietylko tradycją,
"lIe i środowiskiem geograficznym i przemianami gospodarczymi.
Nie rozwiązane do dziś w pełni dla gospodarstw indywidualnych
problemy proporcji między produkcją rolną i hodowlaną, przeciwieństwa między gospodarką paszową (zwłaszcza prymitywną)
a intensyfikacją rolnictwa, zagadnienie siły pociągowej, fakt że
początkowo hodowla była jedyną dziedziną gospodarki chłopskiej,
w której ugruntowała się gospodarka towarowa - oto niektóre
przyczyny, dla których Etnograficzne ujęcie tego zagadnienia
nastręcza niemałe trudności.
Celem tego opracowania jest opis, systematyka i wyciągnięcie wniosków z rozmieszczenia przestrzennego niektórych tradycyjnych form, funkcj~ i nazw gwarowych różnych pomieszczeń
i sposobów trzymania zwierząt i ptactwa domowego w zagrodzie chłopskiej w Polsce. Dlatego pewien nacisk zostanie tu położony na elementy tradycyjne, uwarunkowane w mniejszym
stopniu koniecznością gospodarczą, a nawet środowiskiem geograficznym, choć właśnie ze względu na te inne uwarunkowania
szereg faktów tradycyjnych nie daje zwartego obrazu kartograficznego, względnie uległo niwelacji. Zasięgi niektórych z tych
faktów i ich odmian dają pewne możliwości w zakresie wnioskowania o dynamice kultury ludowej i o regionalizacji Polski.
Oprócz pasterstwa, zwłaszcza wysokogórskiego, które posiada
osobną, bogatą literaturę 1, także etnograficzną, niewiele jest
* ~Japisa!1o \\'
kładzie
Etr.ografii
oparciu
O prace
nad .. Polskim
Atlasem
I.H.K.:'f.
P.A.[\;. we Wrocławiu.
Et.nograficznym··
\,' 2fl-