Cyfrowa Etnografia

7dfd40262ba01d6779a5c0150c1d4c4f.pdf

Media

Part of Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Puszczy Zielonej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2

extracted text

MARIAN

POKROPEK

BUDOWNICTWO LUDOWE
NA OBSZARZE KURPIOWSKIEJ PUSZCZY

ZIELONEJ

od połowy X I X w i e k u do c h w i l i obecnej
W dotychczasowej l i t e r a t u r z e utrwalił się t e r m i n „budownictwo k u r ­
p i o w s k i e " . T e r m i n t e n sugeruje n a m , że na obszarze kurpiowszczyzny
występuje jeden charakterystyczny t y p b u d o w n i c t w a , przejawiający się
w rozplanowaniu, k o n s t r u k c j i , w materiale, zdobnictwie i t p . , i że t y p
ten różni się w zasadniczym zrębie od b u d o w n i c t w a sąsiednich regionów.
Przy t a k i m u j m o w a n i u zagadnienia popełniamy d w a błędy: 1) na bada­
n y m terenie r o z p a t r u j e m y t y l k o f o r m y b u d o w n i c t w a uznane za t y p o w e ,
pomijając cały zespół f o r m o d m i e n n y c h ; 2) w y b r a n y charakterystyczny
j e d e n t y p budynków r o z p a t r u j e m y na z góry wyznaczonym terenie bez
zwrócenia u w a g i na fakt, że taka sama f o r m a może występować również
w dużym nasileniu poza n i m . W celu uniknięcia podobnych sformułowań
w t y t u l e pracy celowo rozgraniczam d w a pcfjęcia, j a k i m i są b u d o w n i c t w o
ludowe oraz obszar Zielonej Puszczy K u r p i o w s k i e j . W pracy tej n i e
rozpatruję „budownictwa k u r p i o w s k i e g o " , lecz b u d o w n i c t w o ltSdowe z t e ­
r e n u Zielonej Puszczy K u r p i o w s k i e j .
Chcąc przedstawić możliwie wszechstronnie d r o g i r o z w o j u ludowego
b u d o w n i c t w a na t y m terenie, przyjmuję j a k o dolną granicę czasową
koniec pierwszego półwiecza X I X w. Górna cezura czasowa p o k r y w a się
z okresem współczesnym. To ograniczenie czasowe podyktowane zostało
c h a r a k t e r e m zebranych przeze mnie źródeł. Są t o : a) źródła rękopiśmien­
ne oraz zawarte w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , b) zachowane w terenie za­
b y t k i architektoniczne, c) wiadomości źródłowe uzyskane w oparciu
o zachowaną w terenie tradycję ustną. Przegląd l i t e r a t u r y poświęconej
l u d o w e m u b u d o w n i c t w u t y c h terenów należy rozpocząć od scharaktery- '
zowania X V I I - w i e c z n e j w z m i a n k i ks. Ł. Kościeszy-Załuskiego \ b y n a ­
stępnie przejść do omówienia prac późniejszych, z X I X i X X w .
1

I. B a r a n o w s k i ,

1911, s. 278—279.

iii

Najstarszy

opis

Puszczy

Kurpiowskiej,

„Ziemia",

R. 2:

BUDOWNICTWO

LUDOWE

NA

KURPIOWSZCZYZNIE

^61

Materiał pisany i ikonograficzny do b u d o w n i c t w a ludowego zebrany
w X I X w i e k u jest mało różnorodny zarówno pod względem tematów, j a k
i sposobu opracowania. Przede w s z y s t k i m opisywano chatę. Opisy są
często identyczne, ponieważ każdy następny badacz bezkrytycznie w y ­
korzystywał wiadomości swych poprzedników. Na pewno na sposobie
opisu u niektórych badaczy zaciążyła jedna z pierwszych prac porusza­
jąca temat b u d o w n i c t w a , praca Gawareckiego . Podobne wiadomości po­
daje później W ó j c i c k i i C z a j e w s k i . I n n i badacze, tego okresu, j a k m . i n .
Połujański', Grochowski«, P o l , K o l b e r g , Brykczyński», M a l i n o w s k i ,
w swych pracach o K u r p i a c h również wzmiankują o chatach k u r p i o w ­
skich. Duże znaczenie na ukształtowanie się wyobrażenia i wiedzy o b u ­
d o w n i c t w i e k u r p i o w s k i m wywarł niewątpliwie r y s u n e k z n a t u r y chaty
k u r p i o w s k i e j , w y k o n a n y przez Wojciecha G e r s o n a . Bardziej dokładnie
i z większą samodzielnością o b u d o w n i c t w i e pisze A d a m Z a k r z e w s k i ,
który j a k o pierwszy uważa, pod wpływem pracy o chacie polskiej Jana
Karłowicza , że chata k u r p i o w s k a odpowiada w s z y s t k i m cechem chaty
polskiej. Tę samą myśl k o n t y n u u j e A d a m Chętnik.' W licznych pracach,
a szczególnie w pracy Chata kurpiowska,
daje opis wyglądu p i e r w o t n y c h
siedzib k u r p i o w s k i c h , d a w n y c h i dzisiejszych chat, budulca i sposobu
budowy, zdobnictwa i t p . Pod względem ilości zebranych materiałów
Chętnik przewyższa wszystkich swych poprzedników, daje dużą ilość
rysunków, fotografii, w opisie zestawia wiele n o w y c h szczegółów. Celem
pracy jest m . i n . stwierdzenie, że chata k u r p i o w s k a jest formą rodzimą,
2

3

4

7

8

, H

11

12

l:J

W. H . G a w a r e c k i ,
Kurpiami

zwanych,

Wiadomość

o Puszczy

Myszynieckiej

i jej

mieszkańcach

„Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76.

s

K . W. W ó j c i c k i ,

K u r p i e Gocie, [w:]

Zarysy

4

W.

Kurpie,

„Przegląd

Bibliograficzno-Archeologiczny",'

Wędrówki

po guberni

Czajewski,

domowe,

t. 3, W a r s z a w a 1842.
t.

1:

1881, s. 561—567.
• A. P o ł u j a ń s k i ,
byte,

augustowskiej

w celu

naukowym

od­

W a r s z a w a 1859.
0

W.

Grochowski,

Kurpie,

„Tygodnik

Ilustrowany",

S e r . 2,

t.

6: 1870,

s. 40—42.
7

W. P o l , Puszczaki

Mazowsza,

[w:]

Obrazy

z życia i natury,

S e r . 2, K r a k ó w

1869, s. 237—273.
s

O.

Kolberg,

Mazowsze.

Obraz

etnograficzny,

t. 4: M a z o w s z e

Stare,

Kra­

ków 1888.
"A.

Brykczyński

ks., Wycieczka

na Kurpie,

„Biesiada

L i t e r a c k a " , t. 33:

1892 n r 6, s. 75; n r 7, s. 103; n r 8, s. 116—117.
"» M.
s

Malinowski,

Z

Puszczy

Myszynieckiej,

„Zorza",

R.

37: 1902 n r 3,

50—53.
11

R y s u n e k ten zamieszczony

jest w „Tygodniku

1881, s. 176, w związku z artykułem
12

A.

Zakrzewski,

Z

puszczy

Ilustrowanym",

S e r . 2, t. 12:

Czajewskiego.
Zielonej.

Materiały

do

etnografii

polskiej,

„Wisła", t. 1: 1887; s. 80—111, 143—158; t. 2: 18'88, s. 589—603.
13

J. Karłowicz,

Chata

polska,

„Pamiętnik

Fizjograficzny",

t. 4: 1884.

2g2

MARIAN P O K R O P E K

tzn. powstałą na t y c h terenach, dawną, jedyną i nieskażoną, posiadającą
cechy, które nie znane są gdzie indziej . I n n y charakter ma praca F r a n ­
ciszka Piaścika . Zagadnienia, które autor porusza w swej pracy, wiążą
się z rozplanowaniem w s i w nawiązaniu do sprawy ustrojów g r u n t o w y c h ,
co bezpośrednio wpłynęło na układ zagród oraz na rozplanowanie domu
mieszkalnego i zabudowań gospodarskich wewnątrz nich. Praca posiada
bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . Szerokie podsumowanie dziewiętnasto­
wiecznego stanu badań dał również Z y g m u n t Gloger .
Opracowując zagadnienie ludowego b u d o w n i c t w a starałem się zgro­
madzić większą ilość materiałów, niż u c z y n i l i to dotychczasowi badacze.
Dążyłem do uzupełnienia dotychczasowego stanu wiedzy poprzez gro­
madzenie n o w y c h faktów, w y k r y w a n i e n o w y c h problemów i i c h uzasa­
dnienie. N o w e materiały etnograficzne gromadziłem przede w s z y s t k i m
na drodze badań terenowych, które przeprowadziłem w pow. ostrołęckim,
przasnyskim i kolneńskim , ogółem w 36 wsiach, w okresie około 30 d n i
w latach 1955 i 1956 Celem badań było zdobycie materiałów do trzech
podstawowych zagadnień z dziedziny b u d o w n i c t w a ludowego:
14

1S

w

11

1. P l a n y zagród i wzajemny i c h układ we w s i , a więc pośrednio plany
całej w s i z próbą uchwycenia zachodzących w czasie przemian oraz
czynników wpływających na te przemiany;
2. Przebadanie poszczególnych zabudowań w zagrodzie, zarówno
d o m u mieszkalnego, j a k i zabudowań gospodarskich, z p u n k t u widzenia
i c h układu przestrzennego i f u n k c j i gospodarczej oraz zachodzących
w t y m zakresie zmian w czasie i zróżnicowań w obrębie w s i związanych
z j e j strukturą klasową i zawodową;
3. Przebadanie t e c h n i k i b u d o w y oraz związanej z nią organizacji
pracy i rzemiosła.
Te t r z y podstawowe zagadnienia zakreśliły r a m y tematyczne szcze­
gółowego kwestionariusza, opracowanego w celu ułatwienia i meto"

A . C h ę t n i k , Chata

[w:]

Województwo

pie,

Kraków

Zielonej

Puszczy,

zabytki,

Kurpiowska,

na pograniczu

1915; t e n ż e , Chata

Warszawa

przeszłość,

1924; t e n ż e , Puszcza

gospodarczo-kulturalne
Z

kurpiowska,

białostockie,

Białystok

Warszawa

kurpiowska,

1929; t e n ż e ,

1913; t e n ż e ,

kurpiowsko-mazurskim,

Kur­

Warunki

Łomża 1927; t e n ż e ,

„Ziemia", R. 5: 1914—1919, s. 3—11 i i n .

15

F . P i a ś c i k, Osadnictwo

16

Z. G l o g e r ,

w Puszczy

Budownictwo

drzewne

Kurpiowskiej,
i wyroby

Warszawa

z drzewa

w

1939.

dawnej

Polsce,

W a r s z a w a 1907.
17

P o w . P r z a s n y s z : W y s z e l , Budnę Sowięta, B a r a n o w o ,

łęka: O l s z e w k a , G l e b a , D u r l a s y , D y l e w o ,
Swidwiborek,

I

Łączki.

Kąt,

Białusny L a s e k , Z d u n e k , W a c h , Kadzidło, S z k w a , Płoszyce, D ą b r ó w k a ,

Jazgarka, Wolkowe, K r y s i a k i .
Charubin,

Oborczyska. Pow. O s t r o ­

Kierzek, Zawady, Czarnia, Brzozowy

Pupkowizna,

P o w . K o l n o : Dębniki, Zbójna, T a r t a k , L i p n i k i , Łyse,

Cieloszka,

Turośl,

Leman,

Popiołki,

Dudy

Puszczańskie,

BUDOWNICTWO

LUDOWE

NA

KURPIOWSZCZYZNIE

263

dycznego przeprowadzenia badań terenowych. Podczas prowadzenia ba­
dań terenowych stosowałem obserwację bezpośrednią, w y w i a d i n d y ­
w i d u a l n y i zbiorowy. Zgromadziłem bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . W y ­
zyskuję również materiały terenowe zebrane w czasie Międzyuczelnia­
n y c h Obozów Etnograficznych w Ostrołęce .
Na badanym terenie występuje k i l k a różnych typów zagród. Starałem
się określić ich przypuszczalny czas powstania, c z y n n i k i , które na to
wpłynęły, powszechność występowania, terenowe rozprzestrzenienie oraz
związek z ogólnym planem w s i . Przy wyodrębnianiu typów zagród nie
ograniczyłem się do analizy formalnej polegającej na k l a s y f i k a c j i p l a ­
nów pod względem kształtu geometrycznego, ale uwzględniłem również
m o m e n t y społeczno-gospodarcze i osadnicze. Wyodrębniłem t r z y zasadni­
cze najczęstsze t y p y siedlisk. Do pierwszego t y p u zaliczyłem siedliska
o n i e r e g u l a r n y m układzie zabudowań, wynikającym z ogólnego nieregu­
larnego układu w s i (wieś Turośl, Oborczyska i in.). Wszystkie zagrody
o kształcie wydłużonego prostokąta, skupione blisko siebie i tworzące
zwartą regularną wieś, zaliczyłem do drugiego t y p u zagród. Ze względu
na pewne różnice wynikające z odmiennych warunków historycznoosadniczych w ramach tego t y p u wydzieliłem t r z y mniejsze g r u p y od18

18

A.

K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,

Kurpiowszczyźnie
1952—1954,

uniwersyteckiego

„Kwartalnik

Międzyuczelniane

Studium

Historii

Obozy

Kultury

Historii Kultury Materialnej",

Etnograficzne

Materialnej

w

na
latach

t. 3: 1955 z. 1, s. 224—236.

264

MARIAN P O K R O P E K

R y c . 2. L e m a n , pow. K o l n o . S i e d l i s k o Antoniego

Kulisa
Fot.

M.

Pokropek

powiadające t r z e m różnym rodzajom w s i . Do pierwszej zaliczyłem wsie
o zwartej zabudowie z zachowanym szachownicowym układem pól (wieś
Dębniki). D o d r u g i e j włączyłem wsie o obustronnej zabudowie i o r e ­
g u l a r n y m układzie pól (wieś Wolkowe). Trzecią grupę stanowią wsie
powstałe w końcu X I X w. w w y n i k u przeprowadzonych komasacji na
zasadzie t z w . włók pasowych (wieś Dąbrówka, Szkwa). Trzeci t y p zagród
reprezentują wszystkie zagrody pojedyncze, , samotnicze, powstałe na
przestrzeni od końca X I X i w początkach X X w. w w y n i k u przeprowa­
dzonych komasacji gruntów na zasadzie tzw. włók krzyżowych (wsie
Wach, Popiołki, P u p k o w i z n a i in.). Niezależnie od omówionych po­
przednio trzech typów zagród występują jeszcze, m n i e j już częste, s i e d l i ­
ska z j e d n y m d o m e m m i e s z k a l n y m i d w o m a zespołami budynków gospo­
darczych, t j . zagrody d w u r o d z i n n e (wieś Oborczyska, Brzozowy Kąt,
Leman).
Również rozplanowanie wewnętrzne d o m u mieszkalnego, zwanego
izbą, chałupą, domem, na terenie b a d a n y m jest w obecnej c h w i l i dość
zróżnicowane. Do najstarszych f o r m zaliczam d o m o r o z p l a n o w a n i u w e ­
wnętrznym na sień, dużą jedną izbę z zapieckiem i d w i e m a małymi k o ­
m o r a m i (dom z r. 1805 w Baranowie, t a k i sam w Białusnym L a s k u ,
z r. 1864). Również do starszych f o r m , dziś już całkowicie zanikających,
należą d o m y t z w . dwójki oraz d o m y jednoizbowe z w y d z i e l o n y m i izdeb­
k a m i (wieś Brzozowy Kąt).
Najbardziej rozpowszechniona, a zarazem bardzo zróżnicowana jest
f o r m a d o m u o podziale czwórdzielnym, uznawana w dotychczasowej l i t e ­
raturze j a k o f o r m a t y p o w o k u r p i o w s k a . Wydzielić t u należy d o m y :
a) o podziale wewnętrznym na sień, komorę, izbę i alkierz (forma t y p o w a
dla X I X w., dziś już całkowicie zanikająca); b) o podziale wewnętrznym
na sień, alkierz, dużą izbę i małą izbę; c) d o m y posiadające sień, komorę,

1

BUDOWNICTWO

LUDOWE

NA

KURPIOWSZCZY2NIE

265

dużą i małą izbę (kuchnię). D w i e ostatnie f o r m y domów są obecnie n a j ­
bardziej rozpowszechnione na terenie Puszczy K u r p i o w s k i e j . Po p i e r w ­
szej w o j n i e światowej rozpowszechniał się t y p d o m u o trójdzielnym po­
dziale. F o r m a ta jest w y n i k i e m połączenia k o m o r y l u b małej izby z a l ­
kierzem, dzięki czemu powstaje długa izba. W ostatnich latach szczegól­
nie staje się powszechny t y p domu małomiasteczkowego z podziałem
na t r z y pokoje, kuchnię i sień.
W y n i k i badań t e r e n o w y c h wraz z porównaniem i c h z literaturą prócz
t y p o l o g i i i czasu występowania poszczególnych f o r m dały przybliżone
zestawienia ilościowe występujących typów oraz i c h rozprzestrzenienie
w terenie. Badania terenowe dały także wyjaśnienie p r z y c z y n występo­
wania różnych typów. Uchwycono m . i n . rolę czynnika ekonomicznok u l t u r a l n e g o , odbicie s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Zaobserwowałem
ścisłe powiązanie rozplanowania domów z systemem ogrzewania oraz
f o r m y użytkowania poszczególnych pomieszczeń. Z chwilą w p r o w a d z e ­
nia pod koniec ubiegłego w i e k u t z w . k u c h n i angielskich zmienił się sy­
stem ogrzewania, a także i rozplanowania domów. Z k o m o r y znikają
w i e l k i e k o m i n y , a na i c h miejsce budują d r u g i e palenisko, przeznacza­
jąc pomieszczenie na małą izbę. Przeobrażenia w r o z p l a n o w a n i u w e ­
wnętrznym d o m u wpłynęły na zmienność k o n s t r u k c j i niektórych ele­
mentów w b u d o w n i c t w i e . N p . całkowicie zanikają t z w . tramy, t j . b e l k i
podtrzymujące sufit w dużej izbie.
W porównaniu z p l a n a m i domów mieszkalnych wszystkie inne pozo­
stałe zabudowania w siedlisku charakteryzują się bardzo p r o s t y m ukła­
d e m p o z i o m y m i wykazują dużą między sobą zgodność. Wszystkie zabu­
dowania gospodarskie podzieliłem na d w i e zasadnicze g r u p y : w p i e r w ­
szej omówiłem pomieszczenia dla zwierząt: stajnie, c h l e w y i t p . , do d r u ­
giej g r u p y budynków gospodarskich zaliczyłem pomieszczenia do przecho­
w y w a n i a narzędzi i płodów r o l n y c h , j a k stodoły, spichlerze, szopy i t p .
Jeśli chodzi o zabudowania gospodarskie, l i t e r a t u r a nie daje dokład­
n y c h i wyczerpujących opracowań, ponieważ p u n k t e m zainteresowań
wszystkich poprzednich badaczy była prawie wyłącznie chata. Z a k r z e w ­
ski opisuje t y l k o plan stodoły, zaś Chętnik w y m i e n i a ogólnie zabudowa­
nia gospodarskie występujące w siedlisku. Na uwagę zasługuje nie p u ­
b l i k o w a n a praca M . Piłatówny, dotycząca b u d o w n i c t w a gospodarczego
w s i Łyse, w y k o n a n a w Zakładzie E t n o g r a f i i U . W. w 1955 r. Badania t e ­
renowe miały przynieść nowe i pełne opisy d l a z i l u s t r o w a n i a tego p r o ­
b l e m u . W y n i k i e m badań jest zaobserwowanie występowania współza­
leżności między ilością i jakością budynków w zagrodzie z w a r u n k a m i
ekonomiczno-społecznymi oraz zaobserwowanie zmienności f o r m k o n ­
s t r u k c j i i rozplanowania, a nawet zmienności f u n k c j i poszczególnych
budynków gospodarczych. Np. występowanie spichrzy, tzw. świronkóio,

2(j(J

MARIAN

POKROPEK

jest w y r a z e m zamożności gospodarstwa. Na obszarze K u r p i o w s k i e j P u ­
szczy Zielonej, charakteryzującym się złym g a t u n k i e m ziemi i słabą
kulturą rolną, świronki nie stały się powszechnym i przez wszystkich
używanym b u d y n k i e m w gospodarstwie. Obecnie spichlerze spotyka
się we wsiach D y l e w o , Wolkowe, L i p n i k i , c z y l i w t y c h wsiach, które
od dawna były bardziej zamożne. W gospodarstwach mniej zamożnych
za spichrz służyła komora, sień l u b poddasze. Okres wzmożonej h o d o w l i
(koniec u b . w i e k u ) miał swoje odbicie w większej ilości t z w . chliwów,
pomieszczeń dla inwentarza. W zabudowaniach gospodarskich najbar­
dziej t y p o w y m przykładem zmienności i przystosowania do nowych*
potrzeb są stodoły. Na b a d a n y m terenie występują równolegle d w a t y p y
stodół: zrębowe, określane przez informatorów j a k o stare, będące w za­
n i k u , i łątkowe, stawiane powszechnie dopiero po pierwszej wojnie świa­
t o w e j . W y p i e r a n i e stodół zrębowych przez stodoły łątkowe tłumaczy
się koniecznością zwiększenia objętości stodoły, b r a k i e m odpowiedniej
ilości i jakości drzewa, oszczędnością tego surowca, zwiększeniem u p r a ­
w y zbóż; spowodowane jest także zmianą systemu u p r a w y i wprowadze­
n i e m n o w y c h narzędzi.
P o d s t a w o w y m materiałem b u d o w l a n y m na t y m terenie do okresu
międzywojennego p r a w i e wyłącznie było drzewo. Możność łatwego zdo­
bycia drzewa i jego powszechne zastosowanie, dochodzące do r o z r z u t n o ­
ści, było jedną z cech. na którą powoływali się dotychczasowi badacze
piszący o b u d o w n i c t w i e k u r p i o w s k i m . Badania terenowe wykazały, że
na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu l a t w b u d o w n i c t w i e k u r p i o w ­
s k i m zaznacza się oszczędność budulca wywołana zniszczeniami w o j e n ­
n y m i , w y t r z e b i e n i e m lasów i b r a k i e m odpowiedniego budulca oraz ogra­
niczeniem eksploatacji lasów przez państwo. D o w o d e m tego jest m . i n .
wprowadzenie k o n s t r u k c j i łątkowej zamiast zrębowej w stodołach i w do­
mach mieszkalnych i zastępowanie drzewa n o w y m materiałem b u d o w l a ­
n y m , j a k i m jest cegła.

11
fi

" Proces urbanizacji wsi k u r p i o w s k i e j , szczególnie niektórych w s i pa­
r a f i a l n y c h — a więc w s i dużych, bogatszych, leżących przy drogach łą­
czących większe miasta - - zaznaczył się wyraźnie po drugiej w o j n i e
światowej. C z y n n i k a m i sprzyjającymi zachodzącym zmianom jest. zarów­
no postępujący proces kapitalizacji, związany z rozwijającą się gospo­
darką rolną i przemysłem, j a k i możność w y k o r z y s t a n i a miejscowego m a ­
teriału. W w i e l u wsiach znajdują się duże pokłady g l i n y . Już w . X V I I I
i X I X w. w y k o r z y s t y w a n o ją do w y r o b u cegieł przy budowie miejsco­
w y c h kościołów. Nieliczne cegielnie we wsiach Dębniki, L i p n i k i , Dą­
b r o w a i i n n y c h także w okresie międzywojennym i w pierwszych l a ­
tach po d r u g i e j w o j n i e światowej produkowały cegłę na miejscowe po­
trzeby. I n n y m źródłem zdobycia nowego materiału budowlanego bezpo-

BUDOWNICTWO

LUDOWE

NA

K U R P I O W S Z C Z YŻNIE

267

średnio po d r u g i e j w o j n i e stały się M a z u r y . Wraz z w p r o w a d z e n i e m
cegły do b u d o w y domów i budynków gospodarskich rozpowszechnia się
pokrycie dachu dachówką, przede w s z y s t k i m cementową, produkowaną
na m i e j s c u . Przeważającym jednak materiałem do pokrycia dachów
jest w dalszym ciągu słoma. W t r a d y c j i zachowały się w z m i a n k i o uży­
w a n i u w b u d o w n i c t w i e r u d y żelaznej (darniowej) i cegły suszonej na
słońcu, t z w . kotów, w y k o n a n y c h z g l i n y i słomy.
Za cechę charakterystyczną tego obszaru (podobnie j a k duża ilość
d r e w n a i jego łatwość zdobycia) uważa się również częste występowanie
zawodów rzemieślniczych, związanych z obróbką d r z e w a . . Powszechne
były zawody d r w a l a , tracza, cieśli i stolarza. Badania terenowe p o t w i e r ­
dziły, uaktualniły i niejednokrotnie uzupełniły bogate pod t y m wzglę­
dem dane A. Chętnika, a jednocześnie zwróciły uwagę na rzemieślników
wędrownych (strycharze, tracze pruscy) i osiedlających się t u p r z y b y ­
szów z i n n y c h terenów (stolarze żydowscy) oraz na i c h rolę w powstawa­
n i u i kształtowaniu się n o w y c h elementów w b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m .
Zaobserwowano również oddziaływanie rzemieślników k u r p i o w s k i c h na
tereny sąsiednie, o bardziej rozwiniętej k u l t u r z e r o l n e j , m . i n . na teren
tzw. szlachty zagrodowej.
1 9

Zebrane materiały terenowe zawierają ponadto sporo n o w y c h d a ­
n y c h dotyczących technicznej strony budowy, p r z y g o t o w y w a n i a budulca,
postępu w zakresie używanych narzędzi pracy, j a k również różnych r o ­
dzajów k o n s t r u k c j i poszczególnych części b u d y n k u , użytych elementów
zdobniczych, wreszcie także zwyczajów związanych z budową. I w t y m
zakresie starano się uchwycić różnice zachodzące w czasie, gospodarcze
podłoże zmian oraz społeczny aspekt t y c h zagadnień.

I{|

t
\

i
19

N o t a t k a o Spółce B u d o w l a n e j

z a m i e s z c z o n a w gazecie K '

czański", R . 1: 1919 nr 1—2, s. 15—16.

\

\

I