1de1e652b4ab92882819d8b8adc5fd4a.pdf
Media
Part of Okucia wozów z okolic Makowa cz.II / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2
- extracted text
-
OKUCIA W O Z Ó W Z O K O L I C MAKOWA
П
mówione w części pierwszej poszczególne
okucia wozów nietylko odznaczają się różnorod
nością formy, lecz także bogactwem ornamentów.
Wzory są wybijane techniką stempelkową, pole
gającą na tym, że na gotowym okuciu, na zimno
lub na gorąco robi się odciski przy pomocy spe
cjalnych tłoczków. Tłoczki te przybierają formę
bądź walcowatych sztabek, bądź młotków, osa
dzonych na drewnianej rękojeści,
zwanych
na
omawianym terenie „siekocami".
Wycięcia na stemplach nie są na ogół skompli
kowane. Do najpospolitszych
i powszechnie t u
spotykanych należą: linia prosta,
zygzakowata,
falista, półksiężyce (o krawędziach gładkich albo
ząbkowanych), dalej punkt, kółko, trójkąt.
Im
więcej kowal ma różnorodnych stempli tym wię
cej istnieje możliwości zdobniczych.
Ważniejszą
od ilości posiadanych ,,siekocy" jest jednak umie
jętność operowania nimi. Niekiedy okucie zdo
bione ornamentem złożonym z 2 lub 3 elementów
daje, dzięki dobrej kompozycji wrażenie estetyczniejsze, niż inne, do sporządzenia którego uży
to całego szeregu rozmaitych stempli.
Zestawione na tablicy I odciski stempli, zebra
ne z okuć wozów „makowskich" dają
przegląd
najczęstszych elementów, z których dopiero two
rzą się motywy ośrodkowe i pasowe. Jak z tej
tablicy wynika są to wszystko motywy geome
tryczne. Na pierwszy plan wysuwają się różnego
rodzaju linie, a więc: prosta, (tabl. I , 1), zygzako
wata (tabl. I , 4), ząbkowana (tabl. I , 7), falista
(tabl. I , 5, 6), łukowato wygięta (tabl. I , 8), two
rząca półksiężyce (tabl. I , 9 — 17), złamana pod
k ą t e m ostrym (tabl. I , 2, 3). Oprócz tego bardzo
częstym elementem zdobniczym jest trójkąt, po
siadający kilka różnych odmian. T r ó j k ą t y jakie
w ornamentach na okuciach wozów „ m a k o w
Л
Л
A
2
3
^
A
22
T A B L I C A
23
I
skich" występują są stale r ó w n o r a m i e n n e (tab). 1,
18 — 25) o rozmaitej wysokości, dzięki czemu są
raz bardziej spłaszczone (tabl. I , 22, 24), to znów
bardziej smukłe (tabl. I , 18, 19). Niektóre z nieb
posiadają ponadto kółko w środku (tabl. I , 23 —•
25) albo mają podstawę zdeformowaną w kształcie
półkola (tabl. I , 25).
Z innych figur geometrycznych spotyka się,
ale już daleko rzadziej, kwadrat (tabl. I , 26), romb
(tabl. I , 27), punkt względnie kółko (tabl. I , 29),
oraz kółko przekreślone na krzyż (tabl. I , 30).
Osobną grupę zdobin stanowią gwiazdki od 4-ro
do 8-miopromiennych, przy czym w
każdej
gwiazdce promienie mają inny kształt. Jedne są
w formie trójkątów (tabl. I , 31 — 33), drugie
k w a d r a t ó w (tabl. I . 34, 36), lub wydłużonych pro
stokątów (tabl. 1, 35). Promienie te łączą się ści
śle z sobą i wyznaczają kółko w e w n ę t r z n e (tabl.
I , 33 — 36), albo ułożone są odśrodkowo, nie sty
kając się ze sobą zupełnie (tabl. I , 31, 32).
Oprócz gwiazdek różnego kształtu spotykamy
na wozach „makowskich", choć znacznie rzadziej,
pewne motywy zbliżone do form
kwiatowych,
składających się z kolistego środka i k i l k u płat
ków dookoła (tabl. I , 37 — 40).
Najczęściej jednak
z wyżej
wymienionych
elementów spotyka się, tak w motywach paso
wych jak i środkowych, półksiężyce i to najróżnorodniejsze co do wielkości i co do kształtu.
Występują one bądź to samodzielnie, bądź też
w połączeniu z innymi elementami zdobniczymi,
przy czym najchętniej
kowale zestawiają
je
z gwiazdkami.
Z opisanych tu elementów otrzymujemy
całą
plejadę motywów, których wartość
artystyczna
zależna jest przede wszystkim od uzdolnień kom
pozycyjnych danego kowala.
А Л Л Л
4
5
6
•
24
25
26
7
27
9
3
i
28
•
O
29
A N A L I Z A
ORNAMENTÓW
ZOFIA
W zdobnictwie wozów „makowskich"
została
zrealizowana w sposób mistrzowski podstawowa
zasada budowy ornamentu. „ O r n a m e n t " — pisze
prof. К. Homolacs — „służy do wyrażenia i pod
kreślenia formy, na której występuje. Musi on
•
tedy być zgodny z materiałem w k t ó r y m dana
forma została wykona i musi wyrażać sens tej
formy." )
Motywy ośrodkowe, występujące
jedynie
na
tarczowatych
witkach
wozów
„makowskich",
przedstawione na tablicach I I i I I I , u w y p u k l a j ą
wyraźnie kształt owalny, kolisty czy „gwiaździ
sty" tych witek. Przeciwnie zaś motywy pasowe,
znajdujące się na innych okuciach jak na witkach
w formie gładkich pierścieni, na blachach bocz
nych i końcowych na śnicach i „iglicach" podkre
ślają ich wydłużony kształt (tabl. V I , V I I , V I I I ,
IX, X). Wspomniane wyżej w i t k i tarczowate są
z reguły nieco wypukłe, przy czym na środku w y
bity jest jakiś motyw centralny, stanowiący ca
łość samą dla siebie.
1
Najczęstszą zdobiną, występującą na wyniosłej
części w i t k i , to „gwiazda" czteropromienna, k t ó r a
w najprostszym wypadku posiada promienie zło
żone z dwóch łuków, stykających się końcami ze
sobą (tabl. I I , 1, 5, 14). Niekiedy łuki te nie scho
dzą się całkowicie (tabl. I I , 6, 7, 9, 10). Często te
cztery promienie łączą się w samym środku
z sobą (tabl. I I , 5, 15, tabl. I I I , 1), a czasem nieco
dalej od centrum tak,
że zamykają
wewnątrz
p e w n ą przestrzeń, k t ó r a jest albo pusta (tabl. I I , 6,
7, 18, 19), albo wypełniona kółkiem (tabl. I I , 13, 14,
tabl. I I I , 4). Łuki wyznaczające promienie gwiaz
dy bywają niekiedy podwójne (tabl. I I , 5 — 7,
13, 18, 19, tabl. I I I , 1 — 4 ) lub nawet potrójne
(tabl. I I , 9, 10, 20, tabl. I I I , 20). Jako odmiana
С Z.
II.
CIEŚLA-REJNFUŚSO
WA
gwiazdy czteropromiennej
występuje
niekiedy
taka, w której 4 długie przecinające się nawza
jem łuki układają się jak gdyby w zamkniętą
poczwórną pętlicę (tabl. I I , 2). Czasem motyw ten
bywa zdwojony w ten sposób, że pętlice mniejsze
wpisane są w większe (tabl. I I , 4, 8) lub też pętli
ce równej wielkości zostają nałożone na siebie
z pewnym minimalnym odchyleniem (tabl. I I , 3).
Rzadko stosunkowo zdarza się, iż zamiast cztero
promiennej gwiazdy jako zdobinę środkową kują
gwiazdę sześciopromienną,
przybierającą
bądź
postać sześciolistnej rozety (tabl. I I , 12), bądź zag
matwanej w rysunku „gwiazdy" o promieniach
ze zdwojonymi konturami (tabl. I I . 11).
W okół gwiazd zarówno cztero jak i sześciopromiennych występują dodatkowo zdobiny w for
mie małych elips złożonych z łuków, lub gwiaz
dek. Jeśli duża gwiazda jest czteropromienna
a zdobin jest również cztery, wówczas wypełniają
one wolne pola między promieniami (tabl I I , 14 20, tabl. I I I , 1). Jeśli dodatkowych zdobin jest
sześć, wtedy 2 pozostałe umieszczane są na
dwóch przeciwległych końcach promieni
(tabl.
I I I . 2, 3). Gdy zaś jest ich jeszcze więcej, wtedy
układają się one w koło (tabl. I I I , 6), względnie
elipsę (tabl. I I I , 5). W niektórych gwiazdach prze
strzeń między promieniami wypełniona bywa jed
nym lub dwoma łukami, zwróconymi bądź koń
cami do w e w n ą t r z (tabl. I I , 13) bądź na zewnątrz
(tabl. I I , 10).
Oprócz opisanych wyżej jako motywy central
ne spotyka się na witkach środkowych
prosty
krzyżyk r ó w n o r a m i e n n y (tabl. I I I . 6), elipsę ze
środkiem pustym (tabl. I I I . 8) lub wypełnionym
(tabl. I I I , 7) albo też rozety (tabl. I I I , 9, 10) utwo
rzone z elips powstałych z dwóch łuków. Czasem
zdarza się, że motyw centralny złożony jest z 9
Л
i
11
12
i
• J U
/ 4
3*1
32
13
33
14
15
16
17
18
19
O
#
O
#
#
38
O
O
39
40
34
35
36
3?
T A B L I C A
I
27
19
28
T A B L I C A
II
20
gwiazdek ułożonych w 3 szeregi po trzy tak, że
wypełniają one powierzchnię zbliżoną do
kwa
dratu (tabl. I I I , 13). Rzadziej jeszcze motyw
centralny przybiera postać słabo ze sobą powią
zanych
jakgdyby rozsypujących
się zdobin
w kształcie krzyża (tabl. I I I , 17), czy wirującej
gwiazdy (tabl. I I I , 18). Do w y j ą t k ó w należą w i t k i ,
k t ó r e w ogóle nie mają ośrodkowej
kompozycji
motywu centralnego, tylko całą ich powierzchnię
pokrywa ornament pasowy, jak np. w formie r ó w
noległych l i n i i prostych ułożonych z drobniutkich
łuków (tabl. I I I , 15), lub przecinają ją przez środek
dwie biegnące równoległe linie zygzakowate (tabl.
I I I , 14).
Opisane tu motywy centralne występują na w i t
ce środkowej, bądź jako jedyna ozdoba (tabl. I I ,
1, 9), bądź też z innymi, które albo ciągną się
wzdłuż krawędzi w i t k i i podkreślają w ten sposób
jej kształt (tabl. I I , 2, 8, 15, 16, 18, tabl. I I I , 2, 3, 4,
16, 18 — 20) albo też tworzą zamknięty k r ą g
wokół motywu środkowego. Powstają w ten spo
sób dookoła gwiazdy środkowej koła lub elipsy
utworzone z połączonych (tabl. I I , 3) lub luźnych
(tabl. I I , 11) łuków, elips (tabl. I I , 4, tabl. I I I ,
6 — 10, 12). Wyjątkowo tylko pole środkowe, na
k t ó r y m znajduje się motyw centralny w y o d r ę b
niony bywa przy pomocy l i n i i łamanej (tabl. I I I , 13).
Tarcza w i t k i środkowej przechodzi w obręcz,
obejmująca dyszel i śnice. Jeśli idzie o ornament,
to kompozycja motywów na tarczy może n a w i ą
zywać do zdobin na obręczy (tabl. I I , 2, 5), częściej
jednak bywa oddzielona jakimś elementem od niej,
tworząc zamniętą zupełnie w sobie całość (tabl. I I ,
6, 7, 13, 17. 19, tabl. I I I . 3, 17, 19, 20).
Przyglądając się tablicom I I i I I I można ogólnie
powiedzieć, że motywy ośrodkowe tu zestawione
zbudowane są na najmniej dwóch osiach symetrii,
a często na 4 i więcej.
W przeciwieństwie do tego ozdoby na tzw. „ko
ronach" zbudowane są z reguły na jednej osi sy
metrii, co w pewnej mierze wynikać może z kształ
tu pola zdobniczego. Uderzającym jest to, że zdobi
ny występujące na „koronie" posiadają jako mo
tyw zdobniczy głównie ornamenty roślinne, których
nie ma na innych okuciach. Podstawowym, moty
wem jest tutaj gałązka najczęściej z elipsowatymi
listkami, wyrastającymi parami (tabl. I V , 1 — 8,
10, 12, 13, 15, 19 — 23) względnie pojedynczo (tabl.
IV, 9, 11, 14, 16, 18, 24). Czasem zamiast listków
spotyka się jak gdyby kolce czy igły (tabl. I V ,
17, 21).
Na powierzchni korony znajdują się dwie (tabl.
IV, 1 — 16), trzy (tabl. I V , 17 — 21) a nawet
cztery gałązki (tabl. I V , 22).
Jeżeli jest ich dwie, wówczas mogą być one umie
szczone od siebie w pewnym oddaleniu, bądź roz
chylając się k u górze na zewnątrz (tabl. I V , 1—12),
bądź też przeciwnie, nachylając się k u sobie (tabl.
IV, 13 — 15). Czasem zdarza się, że gałązki wycho
dzące mniej więcej z jednego punktu wychylają się
silnie na boki (tabl. I V , 9 — 11), przechodząc
w układ prawie poziomy (tabl. I V , 12). W zdobi
nach, składających się z 3 gałązek jedna ułożona
jest na osi symetrii, dwie zaś pozostałe po bokach.
Gałązki boczne są z reguły górą na zewnątrz w y
chylone. Spotyka się też wypadki schodzenia się 3
gałązek w jednym punkcie u dołu (tabl. I V , 18).
Przy układach złożonych z trzech gałązek zdarza
się niekiedy, że niewszystkie gałązki wykonane są
w ten sam sposób. Naprzykład na tablicy I V r y
sunek 21, gałązka środkowa i jedna boczna posia
dają kolce czy szpilki, podczas gdy druga boczna
zaopatrzona jest w elipsowate listki. W wypadku
gdy ,.koronę" zdobią cztery gałązki, to schodzą się
one parami w kształcie litery „V" (tabl. I V , 22).
Wyjątkowo na jednej z „koron" zanotowano
ornament roślinny, zbudowany bez osi symetrii,
składający się z k i l k u gałązek, ułożonych ukośnie
w jednym kierunku (tabl. I V , 24).
Pola między gałązkami są albo puste (tabl. I V ,
1, 9, 10, 16 — 18, 22) albo też wypełniają je jakieś
dodatkowe ozdoby jak gwiazdki pojedyncze (tabl.
IV, 3, 19, 24) lub ułożone w różne motywy (tabl.
IV, 2 — 8, 11 — 13, 15, 20, 21, 23, 24). Czasem
zdarza się, że oprócz lub zamiast zdobin występują
też t u daty wykonania wozu (tabl. I V , 2, 6, 13,
15 — 18, 23) lub inicjały (tabl. I V , 14, 15). Rzadko
ornament rośliny wypełnia w całości pole zdobni
cze. Przeważnie jest ono bądź jednostronnie bądź
dwustronnie obrzeżone szlakiem ornamentu geo
metrycznego. Wzdłuż prostego boku „korony" jest
to najczęściej pas złożony z trójkątów łuków, elips.
Na niektórych bogatszych okuciach pas ten składa
się z k i l k u biegnących równolegle układów zdobin
(tabl. I V , 3, 9, 11, 12). Na przeciwległym brzegu,
zwłaszcza w koronach zębatych, dla podkreślenia
formy wybijane są przeważnie pasowe u k ł a d y zło
żone z łuków (tabl. I V , 1, 10, 11, 12, 22, 24) lub kro
pek (tabl. I V , 8, 19). W jednej z „koron" o. pięknie
rozwiniętym potrójnym w y k r o j u zębów
zwraca
u w a g ę bardzo trafne wypełnienie ich powierzchni
przy pomocy czteropromiennych gwiazdek
(tabl.
IV, 9). Zdarzają się „korony", których pole zdobni
cze podzielone jest kreską poziomą na dwie mniej
więcej równe części, przy czym jedna wypełniona
jest ornamentem druga zaś przeznaczona na datę.
(tabl. I V , 6, 23).
Obok „koron" o przeważnie roślinnym ornamen
cie spotyka się też i „korony" o motywach wyłącz
nie geometrycznych. Występują one jednak dale
ko rzadziej niż poprzednie. Zestawiono je na tabli
cy V. W „koronach" tego typu przeważa ornament
o układzie pasowym. Wzdłuż prostego brzegu w i t -
10
11_
13
14
16
1?
T A B L I C A
III
в 01 W <У> о*
л о -ОчО
f0 Ф W
л «с и n & to ! _' ctH
NЛ • •
P-N В — В) С
fccttacj. H-NBct
04>
ДВ
ct го
P
ч и н а a
p<4
04 n в Ж роч _ 00
нчо
=3 •
У O.S » » d S O K U ЯО ctM 3 top- vo
Ф «<D lb ct
tj. p.(n Oh*
o
o
17°
°
Ł"———-J
ok „ - „ d e
15
14
j
T
T
O
r / % >
i6
17
19
20
*5 Ł ° ć
23
30
T А В L 1С А
IV
21
^
24
я> о о.оь
...
ający się
р ' о Ф*чбBн O
-Caо» ар»нcР-р
'В
t 3п Sd-tr
o i )а4и-0 er
>о
ltd W
•tłocr
и- o n>даа н- <5 a
где о
о р w9 Q •
=
J a d ó w różн й о norodnych elementów. Zazwyczaj ostatni z tych
częściowych pasów, zamykający szeroki szlak od
środka „korony" składa się z łuków, przeważnie
podwójnych (tabl. V, 1 — 4). W miejscach łączenia
się półksiężyców, czyli w punktach przewężenia,
znajdują się znane nam już z poprzednich tablic,
elipsowate ozdoby, ułożone dłuższą osią prosto
padle do biegnących łuków, wypełniające
lukę
między nimi (tabl. V, 1—4, 9). Na zakończeniu tych
elips znajdują się 2 łuki dodatkowe (tabl. V, 3, 4)
albo wąskie t r ó j k ą t y (tabl. V, 2), k t ó r e rozchylają
się silnie od środka na boki. W polu między nimi
jest albo jeszcze jeden taki sam trójkąt (tabl. V,
2, 3) albo kropka (tabl. V, 4). Czasem te dodatkowe
ozdoby nie dochodzą do elipsy lecz przeciwnie leżą
z dala od niej (tabl. V, 1). Ozdoba ta w całości, t j .
pas łuków oraz elipsa razem z wystającymi z niej
łóżkami, robi wrażenie jakiś jakby wisiorków
przewieszonych na długich falujących
się festonach. Podobne jak i w koronach o motywach roś
linnych tak i tu oprócz zdobin spotyka się też i da
ty, które zazwyczaj występują w pasie, biegnącym
wzdłuż prostego boku „korony" (tabl. V, 7, 8) a nie
kiedy nieco od niego odsuniętym (tabl. V, 11).
W przeciwieństwie do tego drugi brzeg posiada
wąski, lekki, szlak, złożony z podwójnych łuków,
podkreślających kształt okucia (tabl. V, 1 — 4,
7 — 10). Niezbyt często występuje
pojedyncza
„gwiazda" jako jedyny motyw na tarczy w i t k i
(tabl. V, 5 — 7). Gwiazdy te podobne są do zna
nych nam „gwiazd" w i t k i środkowej. Jeśli idzie
o pokrycie regularne j a k i m ś motywem geometry
cznym całej powierzchni „korony", to takie w y
padki są raczej w badanych okuciach niezwwkle
rzadkie i równocześnie zupełnie dla wozów „ma
kowskich" nietypowe (tabl. V, 10 — 12).
Motywy geometryczne są jedynymi jakie spoty
ka się na wydłużonych częściach okuć wozów
„makowskich'. Nie da się przy tym. mówić o osiach
symetrii, gdyż co najwyżej jest ona jedna, przecho
dząca wzdłuż pasa przez środek motywu, połowią
ca go na dwie części równoważne, odpowiadające
sobie nawzajem. T a k ą właściwość mają jedynie
motywy pasowe dwustronne np. (tabl. V I , 8, 14,
23, ltd). W układach pasowych, biegnących w kie
runku prostym daleko ważniejszym od osi symetrii
jest r y t m czyli fala, powtarzająca się stale. I m ona
jest krótsza i mniej skomplikowana, t y m motyw
jest bardziej zwarty i wyraźniejszy. Z m o t y w ó w
geometrycznych do rzadkości należą układy ułożo
ne z p u n k t ó w (tabl. V I , 1), czy kółek przekreślo
nych (tabl. V I , 18). Również bardzo rzadko samo
dzielnie występuje linia prosta, jako motyw mało
ozdobny (tabl. V I , 2). Częściej stosowana jest linia
zygzakowata (tabl. V I , 3, 12). Obydwie te linie:
prosta i zygzakowata służą jednakże, jak to już
poprzednio było omówione, do podkreślania formy
samego okucia. W t y m celu stosuje się je przede
wszystkim do obrzeżania układów pasowych. Dość
częstymi zjawiskami są dwie linie równoległe do
brzegów, między k t ó r y m i znajduje się jakiś motyw
prc.sty (tabl. V I , 5 — 8, 14, 22, 23 itd.) względnie
bardziej skomplikowany (tabl. I X , 2, 7, 13 itd.).
Z linii prostych powstają jeszcze takie motywy
jak skośna kratka o oczkach drobnych, w formie
rombu, (tabl. V I , 5), czy większych, również rom
bowych, ale z uciętym jednym narożem (tabl. V I , 6),
względnie krzyżyki, wyglądające jak duże ,,X''
(tabl. V I , 7). Podobne do tego ostatniego motywu
są krzyżyki utworzone z bardzo maleńkich łuków,
przypominające w całości pajączki, (tabl. V I , 8).
Obydwie jednak te formy są na ogół rzadkie. T r ó j
kąty układają się w sposób klinowaty, zazębiający
się. Między szereg trójkątów ułożonych podstawa
mi na jednej linii prostej wsuwa się od strony
przeciwnej drugi, tak samo zbudowany (tabl. V I .
10 — 12). Kwadraty, a właściwie romby układane
mogą być albo dłuższą średnicą prostopadle do bo
ków (tabl. V I , 14), albo równolegle (tabl. V I , 15).
W jednym okuciu dodatkowo obok rombów wymia
tanych głębiej z jednej strony, pola między nimi wy
pełnia elipsowata zdobina, złożona z 2 małych łu
ków. Pola te zamknięte są g r u b ą linią zygzakowatą,
składającą się z kątów. Te same kąty po przeciw
nej stronie pasa środkowego wypełniają pola mię
dzy rombami (tabl. V I , 16). Na jednym jedynym
okuciu znaleziony został ornament ułożony z nie
zbyt foremnych połówek elips (tabl. V I , 17).
Dużo stosunkowo m o t y w ó w spotyka się zrobio
nych z różnorodnych gwiazdek (tabl. V I , 19, 20,
22, 24), występujących nieraz jako samodzielna
ozdoba, podobnie zresztą jak i elipsy
powstałe
z 2 ł u k ó w prostych, czy też o ząbkach ostrych
względnie okrągłych (tabl. V I , 21, 23).
Częstą ozdobą spotykaną na okuciach wozów
„makowskich' jest linia łamana. Zestawione różne
kombinacje m o t y w ó w na tablicy V I I dają przegląd
najważniejszych układów, których częścią podsta
wową jest właśnie owa linia zygzakowata. Pow
stać ona może dwoma sposobami po pierwsze albo
przez wtłaczanie k ą t ó w w żelazo tak, że linia ja
ko całość jest wklęsła a powstałe w ten sposób po
la w y p u k ł e (tabl. V I I , 2, 4, 6 — 10, 12 itd.) i od
wrotnie kowal wgniatając trójkąt raz koło razu
otrzymuje w y p u k ł ą linię zygzakowatą,
zaś sam
trójkąt jest wklęsły (tabl. V I I , 5, 11, 13, 15). Jak
wynika z tabl. V I I linia zygzakowata może być
ujęta 2 liniami prostymi (tabl. V I I , 2, 4, 6, 11, 12
itd.) albo jedną, jeśli dochodzi z drugiej strony do
brzegu okucia (tabl. V I I , 3, 1, 7, 14, itd.), W wyjąt-
T A B L I С
Л
V
kowych tylko wypadkach nie ma ani jednej l i n i i
prostej, a wtedy albo obustronnie dochodzi do kra
wędzi (tabl. V I I , 13) albo też tylko jednostronnie
(tabl. V I I , 9, 15, 17). Zasadniczo jednak jeśli tylko
w układzie pasowym występuje prócz l i n i i zygza
kowatej jeszcze jakiś drugi element, wówczas pole
zdobnicze podzielone jest na dwie części linią pro
stą, jedną część zajmuje linia łamana zaś drugą
pozostały inny motyw pasowy. Czasem szlak ozdób
jest złożony z więcej jak z dwóch pasów, wtedy
całe pole podzielone jest liniami prostymi r.a od
powiednią ilość części składowych (tabl. V I I , 12).
Zdarza się także, że linia łamana jest utworzona
z wąskich odcinków jednostronnie ostro ząbkowa
nych (tabl. V I I , 1, 3, 10), przy czym ząbki te mogą
być wszystkie na zewnątrz zwrócone (tabl. V I I , 1)
albo raz na zewnątrz raz do w e w n ą t r z (tabl. VII,,3),
albo też wszystkie do w e w n ą t r z (tabl. V I I , 10). Ta
wąska linia łamana występuje bądź to samodziel
nie (tabl. V I I , 1) bądź to w połączeniu z linią ła
maną gładką (tabl. V I I , 3) bądź też z półksiężycami
(tabl. V I I , 10).
Częstszą od opisywanej tu linii ząbkowanej jest
linia zygzakowata o krawędziach prostych (tabl.
V I I , 2), łącząca się chętnie z różnemi rodzajami łu
ków. Łuki te są różne tak co do wielkości (tabl. V I I ,
11, 17, 18) jak i co do formy. Mogą one być g'ład-
31
2
3
v > S ? S ? S ^
< x
x
4
x
x
<
x
x
Ш
П
ДОлТдОД
-10
11
12
13
14
15
16
t f f ft
0®0®<8К
ОООО
1?
18
19
Ф
-
T A B L I C A
#
#
£
#
22
21
32
«деДОДОг
о
с
о
23
о
о
о
о
20
с
о
с
^
V
24-
VI
kie, pojedyncze (tabl. V I I , 5) podwójne (tabl. V I I , 6,
12, 18, 19), wycinane ostro (tabl. V I I , 9) czy owal
nie (tabl. V I I , 4, 20) albo kombinacje jednych
i drugich (tabl. V I I , 7, 10, 15). Ponadto łuki te
zwracają się raz końcami w stronę l i n i i zygzako
watej (tabl. V I I , 5, 7, 11, itd) lub przeciwnie końce
skierowane są k u drugiemu brzegowi okucia (tabl.
V I I , 6, 9, 20). Czasem te łuki łączą się końcami ze
sobą tworząc zęby (tabl. V I I , 4, 7, 9 itd.) lub zamy
kają między sobą pole przez co powstają jakby og
niwa łańcucha (tabl. V I I , 8, 9), albo też są od siebie
z dala odsunięte a przestrzeń powstała w ten spo
sób między niemi może być wolna (tabl. V I I , 5, 6.
15), względnie wypełniona gwiazdką (tabl. V I I , 11)
czy elipsowatą zdobiną (tabl. V I I , 16). Również
powierzchnie oddzielone linią falistą są puste (tabl.
V I I , 1 — 12), bądź posiadają punkcik (tabl. V I I ,
13 — 16) bądź też mały kąt (tabl. V I I , 17). Naj
chętniej jednak u ż y w a n y m elementem zdobniczym
przez kowali z okolic Makowa jest motyw półksię
życów. Jako zdobina występuje
ona
prawie na
każdym okuciu, pod różnymi postaciami i w naj
rozmaitszych ułożeniach. Na opracowywanych 71
x
8
7
^ ^ ^ ж
x
wozów wszystkie, nawet o nieznacznych ornamen
tach mają w swym zespole okuć zawsze jakiś mo
t y w ułożony z półksiężyców. Układy tych łuków
mogą być proste i bardzo skomplikowane, co u w i
doczniają tablice V I I I , I X , X. Półksiężyce mogą
być małe, drobne, o gładkich krawędziach (tabl.
V I I I , 1. 2, 7), to znów duże (tabl. V I I I , 12, 17, 26)
albo jednostronnie o ostrych zębach (tabl. V I I I , 3,
13, 16). czy owalnych (tabl. V I I I , 5, 22). Niekiedy
łuki złożone są z niewielkich oddzielnych prostokącików (tabl. V I I I , 4) albo opartych na łuku (tabl.
V I I I , 6). Wszystkie te
wymienione półksiężyce
tworzą samoistne jednoszeregowe układy
(tabl.
V I I I , 1, 4) względnie podwójne rzędy jednakowych
ł u k ó w (tabl. V I I I , 7, 8), albo też występują w j a k i m ś
zestawieniu (tabl. V I I I , 5, 9, 10). Są także ornamen
ty, złożone z 3 (tabl. V I I I , 11) i więcej szeregów
półksiężyców (tabl. V I I I , 13) ułożonych równolegle
nad sobą i zajmujących całe pole zdobnicze.
Łączenie półksiężyców z gwiazdkami czy styli
zowanymi kwiatkami daje szereg bardzo interesu
jących układów. Jednym z takich zestawień jest
gwiazdka, znajdująca się nad łukiem półksiężyca,
о
(tabl. V I I I , 14). K w i a t k i b y w a i "
do wypełniania luk p o " '
stykającymi si^
półksiężycowy
cym dodatków
V I I I , 16 — 28).
16) albo rozetka
jest najczęstsze i
- z łuków
pojedynczych tabl
24, 26 — 28) lub
podwójnych (tabl. -*±, 22, 23, 25).
Łuki, przy których wiszą te ozdoby są zwrócone
końcami k u dołowi, tak, że dochodzą do środka zdo
biny (tabl. V I I I , 17, 18, 20 — 22, 26), lub przeciw
nie posiadają końce w y w i n i ę t e do góry, a w y n i k ł e
w ten sposób między wybrzuszeniami półksięży
ców przewężenie, wypełnione bywa również opisy
w a n ą wyżej zdobiną (tabl. V I I I , 19, 23 — 28). Cza
sem między t y m i zdobinami dodatkowo umieszcza
ne są jeszcze gwiazki (tabl. V I I I , 23) lub pod nimi,
w środku elips utworzonych z łuków (tabl. V I I I ,
27). Gwiazdki także wypełniają wygięcie półksię
życów (tabl. V I I I , 21) a niekiedy ich miejsce zajmu
je motyw złożony z 3 elipsowatych zdobin, wyglą
dający jak trójlistna koniczyna (tabl. V I I I , 28).
,r
ch wozów „makowskich"
wielokrotnionych szereeżących łuków, częściej
ie innym zestawieniu,
- .П.. Łuki mogą biegnąć wzdłuż
. „ / . I okucia na kilka różnych sposobów, a więc
po pierwsze końcami zwrócone k u środkowi oku
cia (tabl. I X , 1 — 11 tabl. X , 1 — 19), p o w t ó r e
częścią w y p u k ł ą do w e w n ą t r z a końcami ku bokom
okucia tabl. I X , 12 — 20), po trzecie i tak i tak tzn.
półksiężyce, leżące bliżej krawędzi skierowane są
ku n i m końcami, zaś pas w e w n ę t r z n y jest złożony
z łuków o końcach zwróconych do środka układu,
przy czym mogą one leżeć od siebie w pewnej od
ległości (tabl. I X , 21), lub też dotykać się wzajem
nie (tabl. I X , 22 — 26).
Oprócz tych spotyka się jeszcze zestawienia łu
ków, w formie układów stojących naprzemianległych (tabl. I X , 29 — 32), polegających na tym, że
2 szeregi łuków zazębiają się wzajemnie za siebie.
Z innych u g r u p o w a ń należy wymienić jeszcze pół
księżyce zwrócone prawie prostopadle do krawędzi
okucia, a wychodzące na boki z pasa utworzonego
z elips (tabl. I X , 33).
T A B L I C A
A / W
VII
Л Л Л Л /
4-
Л
Л
А
А
А
Л
ч
А
Л
А
А
А
/
8
з а о о о о о о о о с
10
11
12
19
20
IVAVAV 2
1?
18
2
1
3
T
/"4
T
<t*""">» <t«nw>)> <t* " >;>
10
Л
11
12
3>&Jł>Si*il
z - ^ ^ x c ^ x
^^^^
14
15
16
1?
18
19
' ^ ^ S ^
f#(oPł
*®*®«0*
21
22
23
13
o
o
o
25.
T A B L I C A
34
4
«<""Ч
24
28
VIII
Łuki mogą nietylko łączyć się końcami, ale tak
że wzajemnie przecinać, przez co powstają owalne
i rombowe pola wewnętrzne, (tabl. I X , 34).
Owalne zdobiny w formie ogniw łańcuszka nie
muszą tworzyć jednej całości lecz mogą także być
przerwane i połączone jedynie jednym
łukiem,
drugi zaś ułożony jest do niego równolegle (tabl.
IX, 35).
Opisane tu dopiero co układy łuków występują
pojedynczo (tabl. I X , 1, 4, 5, 6, 12, tabl. X, 1 — 6,
8 — 10, 19) podwójnie (tabl. I X , 7,-13 —16 tabl. X,
7, 11 — 17) a nawet potrójnie (tabl. I X , 3).
Pola zawarte między łukami bywają puste (tabl.
IX, 1, 3, 12, 16, tabl. X, 1 — 7 itd.) albo też znaj
duje się w nich jakaś ozdoba jak kropka (tabl. I X ,
9 tabl. X , 8), kółko (tabl I X , 5), drobne gwiazdki
różnego kształtu (tabl. I X , 6-8 tabl. X, 10, 11, 18, 19),
a nawet większe (tabl. I X , 10) elipsa (tabl. I X , 4,
tabl. X, 9, 13). Również wolne miejsca między dwo
ma sąsiednimi łukami są wypełniane przez rozmai
te elementy zdobnicze. Tu należy wyliczyć kółko
(tabl. I X , 2, 5), kropki pojedyncze (tabl. I X , 17)
i poczwórne (tabl. I X , 19), gwiazdki (tabl. I X , 18,
20, 30) elipsy pojedyncze, ułożone poziomo (tabl.
IX, 24), wzlędnie pionowo (tabl. I X , 11, 27 tabl. X,
14 — 17).
Niekiedy całe pole zdobnicze, znajdujące się mię
dzy dwoma szeregami łuków wypełnione bywa ja
kimś motywem, który powtarza się rytmicznie np.
kółko i gwiazda (tabl. I X , 28), albo rozrzucone łu
ki, przegrodzone czteropromienna gwiazdą (tabl.
IX, 36).
Raz jeden tylko na wydłużonym okuciu wystą
pił motyw roślinny w kształcie gałązki o owalnych
listkach powstałych z dwóch małych łuków. Listki
te, osadzone na niewielkim ogonku, wyrastającym
z głównej gałązki są ułożone wobec niej asyme
trycznie (tabl. X, 20).
Pasowe części okuć wozów „makowskich", po
siadają obustronnie krawędzie z ą b k o w a n e mają
nadzwyczaj trafne rozwiązanie powierzchni przy
pomocy zdobin uwypuklających jeszcze ich kształt.
Miejsca szersze wypełniają albo łuki pojedyn
cze (tabl. X I , 1, 2) lub podwójne (tabl. X I , 3), ale
I
4«»
О
1
о
* * * *
О
о
o _ o
о
с
o
o
< v
o .
8
t t E :
13
•
•
•
•
•
Ф
1?
N*-^ > W
ф
U
U
10
11
12
14
15
16
19
20
Ф
4
18
SM./ > « W - W
kM<
S228?55
21
*»• •
U
••••
25
29
зз
SO
D
c
o
o
c
o
c
23
fggggg
Ч Г о о Г
26
2?
30
34
»
35
e
j
28
»
31
A
24
22
frg
>
w>«^
»
32
tS/>i
K
:
«
4
coocoo
ооооос
5
C
C
O
V"N
O
O
f~z
8
^^^^^аШ^ ^^^^^^^^^^^^
10
ii
12
16
4
1?
T A B L I C A
36
18
20
X
przede wszystkim znane z witek środkowych i „ko
ron" czteropromienne gwiazdki (tabl. X I , 4 — 9).
Na przewężeniach nie ma bądź to nic (tabl. X I ,
1, 2, 4, 10), bądź też znajduje się jakaś zdobina jak
elipsa pozioma (tabl. X I , 5), gwiazdka (tabl. X I , 6),
łuki ułożone równolegle do wycięcia (tabl. X I ,
7 — 9). Inaczej ozdobione jest okucie naznaczone
na tablicy X I , 10. Rozszerzoną część wypełnia t u
motyw z 3 elips. Całość przypomina u k ł a d e m t r ó j listną koniczynę. Ponieważ następne pole zostało
przepołowione a zatym przedzielono również i sa
mą zdobinę.
Zestawiając razem ze sobą motywy, znajdujące
się na różnych okuciach na wozach „makowskich"
zauważa się, że na jednym i t y m samym wozie
mogą one być albo różnorodne albo też jednakowe.
Częściej zdarza się jednak wypadek pierwszy, tzn.,
że motywy zdobiące poszczególne okucia są roz
maite.
Na zebranych wozach znajdujemy daty począw
szy od roku 1901 poprzez wszystkie prawie lata
następne aż do 1947 r. Jest to więc sztuka żywa,
nie ma mowy o jakimś zanikaniu tej gałęzi zdob
nictwa ludowego. Każda wieś, w której były prze
prowadzane badania, ma kowali robiących okucia
ozdobne wozów do dnia dzisiejszego, jednakże niewszyscy oni cieszą się jednakowym uznaniem i po
wodzeniem.
Z 71 wozów o 53 wiadomem jest skąd pochodzą,
tzn. gdzie te okucia były wykonane, a z tych 37 jes;
autoryzowanych. Kowale pochodzą z Sidziny
(Ziembański Paweł, Wojtusiak Franciszek. Jaro
min Kazimierz, Dyndes Stanisław, Szynurdziak
Kazimierz), Bystrej (Dziegciowski Stanisław, Ma
ciaszek Stanisław, Skupień Stanisław, Chłopciaś
Jan, Jabcon Jan), a przede wszystkim z Makowa
(Nosalik Grzegorz, Pitek Jan i Szewczyk Michał).
Z sidzińskich kowali najwybitniejszym jest
Ziembański Paweł, posiadający narzędzia—stem
ple, wykonane według własnego pomysłu. Uczył on
się kowalstwa u swego ojczyma, k t ó r y zdobył t ę
.wiedzę na Węgrzech. Okucia wozów Ziembańskiego są różnorodne, obok zupełnie prostych moty
w ó w na jednych wozach, spotyka się bardzo skom
plikowane na innych. Stosuje również motyw r o ś
linny, gałązkowy na „koronach",
choć
rzadko.
Bardziej charakterystyczny
od ornamentu
jest
kształt okuć. Dla Ziembańskiego typową jest for
ma w i t k i środkowej w postaci tarczy „gwiaździ
stej" o ściętych narożach.
O innych kowalach z Sidziny trudno coś bliż
szego powiedzieć, gdyż za mało jest materiału. To
samo można powiedzieć i o kowalach b y s t r z a ń skich. Charakterystycznym dla nich jest motyw
roślinny 2 i 3 gałązkowy na trapezowatej „koro
nie" o bokach równych. Na okuciach wozów robio
nych przez kowali w Baczynie, Jachówce, K o j szówce, Jordanowie, Białej, Skawicy również w y
stępują te gałązkowe układy, ale na „koronie" jed
nostronnie ząbkowanej.
Okucia wozów wykonanych w Makowie odzna
czają się wielkim bogactwem o r n a m e n t ó w oraz
„gwiaździstą" formą witek środkowych i ząbkowa
n y m i dużymi „koronami". Dla kowala makowskie
go Grzegorza Nosalika charakterystyczny jest orna
ment pasowy złożony z wypukłej l i n i i zygzakowa
tej i w y p u k ł y c h p u n k t ó w leżących między zagię
ciami l i n i i . Motyw ten występuje na każdym w y
konanym przez niego zespole okuć. Oprócz tego na
„koronach" o motywach geometrycznych w y s t ę p u
ją u niego elipsowate wisiorki u festonów.
Drugim kowalem makowskim jest Pitek Jan.
Cechą wyróżniającą jego wyroby jest kształt gwiaz
dy na witce środkowej w formie poczwórnej pętli
cy, k t ó r ą też ozdabia swe wozy trzeci kowal z Ma
kowa, Michał Szewczyk. Różnica między t y m i
dwoma ostatnimi polega na innym wykonaniu
ozdób na „koronach". Podczas gdy Pitek zdobi swe
pięknie ząbkowane korony motywem roślinnym,
gałązkowym, Szewczyk stosuje t y l k o ornament ge
ometryczny.
TABLICA
XI
Zestawiając ze sobą żelazne okucia wozów „ma
kowskich" tak pod względem kształtów jak i w y
stępujących na nich o r n a m e n t ó w z innymi znany
m i już z literatury a więc: żywieckimi, śląskimi
i bocheńskimi oraz z bogatym zbiorem materiałów
zgromadzonych w Sekcji Zdobnictwa
Państw.
Inst. Bad. Szuki Ludowej dochodzimy do n a s t ę p u
jących w y n i k ó w : okucia wozów „makowskich" od
różniają się od innych jedynie formą „gwiaździ
stą" w i t k i środkowej i ząbkowaną „koroną" nie
spotykaną dotychczas nigdzie poza okolicami Ma
kowa. Pozostałe formy tych okuć, a więc okrągłe,
owalne w i t k i środkowe czy prostokątne „korony"
występujące także w wozach makowskich są pow
szechne w innych okolicach. Jedynie p e w n ą odmia
ną w kształcie tarczy w i t k i środkowej charaktery-
żują się wozy z Wilamowic w powiecie bialskim.
Zdobiny i motywy znajdujące się na okuciach
wozów makowskich nie różnią się niczym zasadni
czym od zdobin spotykanych na terenach sąsied
nich. Motywy i rozwiązania ornamentalne, z oko
lic Makowa występują również na okuciach wozów
śląskich, żywieckich, czy też z południowych ob
szarów etnograficznych ziemi krakowskiej.
Widać z powyższego, że tereny karpackie i pod
karpackie stanowią jeśli chodzi o zdobnictwo okuć
na wozach obszar mniej więcej w y r ó w n a n y . Istot
ne różnice w sposobie traktowania ornamentu w y
stępują dopiero w północnych częściach Krakow
skiego a zwłaszcza koło Zawiercia, Włoszczowej,
Miechowa i w okolicach dalej w kierunku północ
no - wschodnim położonych.
PRZYPISY:
-) M. Gładysz: Zdobnictwo metalowe na Śląsku,
Kraków 1938
3) R. Reinfuss: O wozach kutych ozdobnie, Orli
Lot r. X X I nr. 7/8 Kraków 1947.
*) К. Homolacs: Budowa
barw. Kraków 1930.
ornamentu
i
harmonia
ОКОВКА ВОЗОВ В О К Р Е С Н О С Т Я Х МАКОВА
Ч. I I .
()ковка возов в окресностях Макова отличается не только богатством формы, но и богатством
орнамента. Встречающиеся здесь мотивы оковки — преимущественно геометрической формы. Об
разцы выдавливаются техникой тиснения, при помощи железных приборов, называемых штам
пами. Образцы выдавливаются уже на готовой оковке, холодной или раскаленной. Элементами
украшения оковки возов, чаще всего встречающимися в окресностях Макова,
являются:
прямая
линия, извилистая, волнообразная, точка, кружок, треугольник, но наиболее рас
пространены всякого рода дуги, что прекрасно иллюстрируется прилагаемыми таблицами от I
до X I . Орнамент на повозках в окресностях Макова распределен таким образом, что он под
черкивает и выделяет характер самой формы ок >вки. Чаще веете украшается находящаяся на од
ном из средних колец четырехконечная звезда, которую иногда окружает еще ряд добавочных
украшений. На втором среднем кольце, в противоположностьпервому, геометрический мотив за
меняется растительным, состоящим из нескольких веток. Равным образом и на этом кольце
встречается добавочно дата приготовления оковки или инициалы. На продолговатых оковках
применяется симметрическое распределение полосок с одними только геометрическими мотива
ми. Не все кузнецы, до нынешних дней выделывающие оковки с украшениями для
возов, поль
зуются одинаковым успехом. Наиболее широко распространены возы, сделанные кузнецами из
Макова, что свидетельствует о большой популярности этого центра. Сравнивая оковку
возов в
окресностях Макова с оковкой в соседних районах, можно заметить, что существующая между
ними разница заключается прежде всего в различных формах двух средних колец, в то время как
орнамент в карпатских и прикарпатских районах остается более или менее одинаковым. Суще
ственные особенности наблюдаются лишь в северных районах Краковского воеводства.
F E R R U R E S D E S C H A R S DANS L A C O N T R E E D E MAKÓW
II-me Partie
Les ferrures des chars dans la con tree de Maków se distinguent par une richesse de forme egale
a celle de l'ornement. Les motifs de ces ferrures sont principalement geometriques.
Les dessins
sont marteles a l'aide d'instruments speciaux, repousses a froid ou au brulant sur la ferrure deja prlete.
Les elements de l'ornementation qu'on rencontre le plus souvent dans les ferrures dans la contree de
Maków sont: la ligne droite, la ligne en zygue-zague, la ligne ondulee, le point, et les triangles;
mais les plus communs ce sont toutes sortes d'arcs, chose parfaitement bien illustre dans les tables
I — XI.
L'ornement des chars dans la contree de Maków est combine de facon a souligner et faire ressortir
le caractere de la forme mane de la ferrure. On voit le plus souvent dans un des anneaux du milieu
une etoile a quatre rayons entouree d'une serie d'ornements ajoutes.
Dans le second anneau du
milieu, le motif geometrique est remplace par un motif de plante compose de quelques branches.
On trouve aussi dans cet anneau la date de Гехё cution de la ferrure ou bien des initiales. Sur les
ferrures oblongues on remarque des arrangements rhytmiques de bandes aux motifs exclusivement
geometriques. Parmi les forgerons qui jusqu'a aujourdhui executent les ferrures de chars, tous
ne jouissent pas de la meme reputation. Les chars executes par les forgerons de Maków se rencontrent
sur la plus grande etendue de terrain, chose qui prouve la force d'attraction de ce centre. Quand
on compare les ferrures des chars de la contree de Maków avec d'autres des terrains voisins, on
remarque que les differences principales consistent dans la diversite de forme des deux anneaux du
milieu, tandis que l'ornementation est plus ou moins uniforme dans la region des Carpathes et la
contree adjacente. Les differences
essentielles apparaissent manifestemont dans la partie Nord
du Palatinat de Cracovie.
C A R T IRON - BINDINGS IN T H E REGION O F MAKÓW
Part TI
The cart iron - bindings in the region of Maków have a great richness of form and of ornament.
The motifs one sees on the iron-bindings are mostly geometrical. The resigns are executed w i t h
a technique of stamping, and the special iron tools nsed are called: stamps. The designs are pressed cold
or hot, on ready iron-bindings. The ornamental elements one sees most often on the cart ironbindings i n the region of Maków are: the straight line, the zig-zag, the wave-line, the dot, the
circle, and triangles; but the most common are all sorts of arcs, as best illustrated on the tables
I — XI.
The ornament of the carts i n the region of Maków is designed so as to underline and give convexity
to the form of the iron-binding itself. One finds the most common ornament in one of the middle rings,
a star w i t h four rays, sometimes surrounded by a whole series of additional minor ornaments. On the
second middle ring, i n contrast to the first one, a plant design composed of a few branches takes the
place of the geometrical one. Sometimes, there is also to be found on this ring the date of the making of
the iron-binding or initials.
Adapted to the oblong iron-bindings, are rhythmical arrangements of stripes of exclusively geometrical
design. Not all the black-smiths busy nowadays w i t h the making of iron-bindings are in the same
demand. Carts made by the Maków black-smiths spread on the widest area what proves the at
tractive influence of this centre. When comparing the cart iron-bindings in the region of Maków
w i t h others from the adjoining areas one remarks that the difference between them chiefly consists
in the various forms of the two middle rings, while the ornament is more or less standardized
in the Carpathian and in the sub-Carpathian area. Essential differences first appear in the Northern
part of the Cracow Palatinate.