08eb20a10b519583e99b8c039b6ca37a.pdf
Media
Part of Historycyzm w sztuce ludowej cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2
- extracted text
-
H I S T O R Y C Y Z M W SZTUCE
LUDOWEJ
CZĘŚĆ
WITOLD
III.
DYNOWSKI
P
Л^г. 2. Talerz z 1704 r. z Staf
fordshire - Anglia ir g
Bosserła.
Дуг. 'i. Talerz z 1710 r z S O
LI e .s / с w Czechosłowacja.
Щ rzez rozsupłanie połączeń oplatających dwie struktury
kulturowe: jedną, która powstała z dążeń do systematyzacji
treści kulturalnych i drugą bezplanową, przekazywaną z po
kolenia w pokolenie, najczęściej w drodze tradycji ustnej oraz
przez zgranie występujących tu zjawisk, w wielu wypadkach
uda się nam wydobyć z ukrycia to (przede wszystkim element
czasu), co w ludowej twórczości artystycznej na pozór wyda
wać się może nie jasnym, czy też nawet mało prawdopodob
nym do ustalenia. Sięganie jednak po nitce, względnie po nit
kach do kłębka możliwe jest jedynie w t y m wypadku, jeżeli
końcówki tych nici nie w y m y k a j ą się nam z garści. To znaczy,
że przed t y m jeszcze zanim przystąpić do rekonstrukcji skom
plikowanego systemu powiązań łącząc.ych dwa zespoły k u l t u
rowe, należałoby w kręgu ludowej twórczości artystycznej
ustalić właściwe punkty zaczepienia.') Należałoby więc
w szeregu bądź też w szeregach rozwojowych dla w y t w o r ó w
sztuki ludowej ustalić właściwą następczość
przemian
oraz
kolejność
nawarstwień
i
dopiero
w
oparciu
o ten
układ
dążyć
do
połączeń
międzyzespołowych.
Uprzednio w s k a z y w a ł e m
na
to, jak
wiele
trudności
przy rekonstrukcji w y t w o r ó w
kultury
sztuki
ludowej
nastręczają przeskoki w szeregach rozwojowych z jednego
poziomu na inne bez zachowania w przeobrażeniach n a s t ę p czości przemian. W takim przerwanym szeregu, czy też szere
gach rozwojowych, tworzą się jakby luki, właściwie nie w y
pełnione żadnym procesem przetwarzania. Przy tym, jeżeli
szeregi rozwojowe w górnych poziomach b y ł y nadbudowywa-
Дус.
R$c.
Ryc.
Rgc.
R};c.
4. Pisanka wielkanocna (XIX-XX w.). Czechosłowacja
5. Pisanka
wielkanocna
Pow.
puławski
w/g
6. Pisanka
wielkanocna.
Okolice Lublina
wg
7. Pisanka wielkanocna {XIX-XX
w) Czechosłowacja
3. Dzban fajansowy z XVIII n\ Siedmiogród-Rumunia
wig Bosserta.
Dąbrowskiego.
Dąbrowskiego.
wg Rosserta.
iv g Bosserta
ne przez w p ł y w y zewnętrzne — co występuje najczęściej —
zachodzi poważna obawa (zwłaszcza gdy przerwy są długie),
pomieszania ze sobą rzeczy heterogenetycznych. Weźmy dla
przykładu barwne skrzynie chłopskie. Całkiem inaczej w y
padnie podejść do rekonstrukcji przeobrażeń tych w y t w o r ó w
w kulturze ludowej środowisk zachodnio - europejskich czy
rdzennej Polski, inaczej znów np. na Białej Rusi i Polesiu.
W jednym wypadku będziemy mieli do czynienia z szeregiem
rozwojowym, który się kształtował z zachowaniem następczości przemian, natomiast w drugim, pomiędzy g ó r n y m a dol
nym poziomem, nie da się ustanowić żadnych ogniw pośred
nich.
W świetle danych etnograficznych rozróżniamy dwa pod
stawowe typy sprzętów schówkowych — drążony w pniu ka
dłub i sporządzoną z desek skrzynię. Każdy z tych typów pow
stał na całkiem odmiennym podłożu geograficznym i był jego
odpowiednikiem — kadłub dla lesistej Północy, zaś skrzynia
dla ubogiego w drzewo Południa. We wczesnym okresie histo
rycznym przedostała się skrzynkowa forma schowka wraz
z przenikaniem k u l t u r y południowej na bogato zalesione te
reny europejskie. I tu pod w p ł y w a m i wczesnych i późniejszych
stylów historycznych w y p a r ł a ona t w ó r rodzimy jakim był
drążony w pniu lub z klepek sporządzony schowek. Otóż bu
dując od tego miejsca szeregi rozwojowe dla sprzętów schów
kowych w jednym wypadku uda nam się prześledzić niemal
wszystkie fazy rozwojowe dla skrzyń i ozdób na nich w y s t ę -
Rye.
Hyc.
Hyc.
Hyc.
Hyc.
'>. Dzbanek z X\'II w. z Talavera (Toledo-Hiszpania)
wg Bosserta.
10. Fragment polichromii
ścian Czechosłowacja
wg
Bosserta.
II. T а I e г z; z Л'Л' ;/•. Okolice
Lublina
w g В o s s e r t a.
12. Wycinanka
Okolice
Łowicza
w/g
Frankowskiego.
13. Misa z 17117 r. Okolice l.inzu (Austria)
wig
Bosserta.
pujących, w innych będzie to rzeczą niewykonalną ponieważ
na starszym podłożu kulturowym nowe wartości nie wszędzie
mogły się rozwinąć w równie bujny sposób. W jednym w y
padku będą to przeobrażenia, które dojrzewały stopniowo na
przestrzeni wielu stuleci i k t ó r e między innymi doprowadziły
także do upowszechnienia się zwyczaju ozdabiania skrzyń
chłopskich malowidłami, w innym natomiast na praestrzeni
tych samych stuleci nie stwierdzimy głębszych śladów prze
twarzania, połączenie zaś przeszłości z współczesnością w po
staci zastąpienia odwiecznej formy drążonego w pniu schow
ka sprzętem całkiem nowoczesnym — kufrem, dokonało się
dopiero na najwyższym szczeblu szeregu rozwojowego.
Przeskoki z jednego poziomu na drugi bez zachowania ko
lejności przemian stwierdzamy w szeregach rozwojowych wie
lu w y t w o r ó w kultury ludowej. Wystąpią więc one nietylko
w dziedzinie sprzętarstwa i zdobnictwa. P r z y k ł a d ze skrzynią,
kadłubem i kufrem należy do rzędu najbardziej jaskrawych,
przytoczyłem go tutaj celowo, po to, by w sposób szczególnie
mocny podkreślić i unaocznić potrzebę oraz znaczenie właści
wego uszeregowania przemian i u w a r s t w i e ń przy analizie w y
t w o r ó w k u l t u r y i sztuki ludowej. Dopiero bowiem po ustale
niu stosunku wytworu do szeregu rozwojowego i po określe
niu jego miejsca w tym szeregu zyskujemy mocny grunt do
snucia dalszych wniosków, przede wszystkim zaś podstawę do
wkomponowania i zahaczenia skomplikowanego systemu po
wiązań, łączączych dwa zespoły kulturowe — tradycyjny
Rye. 14. Misa polewana z XVIII
iv. Siedmiogród,
wg
Bosserta.
Bgc. 15
Talerz
z
X Г 111
wieku
{prawdo
podobnie
pochodzi
z Bawarii)
w g fi o s s e r l a.
Ryc. 16.
M a l o w a n k a
w/g
/•' r a. n h o w s I; i e g o.
z historycznym. Nie mniej w a ż k ą rolę przy analizie w y t w o r ó w
k u l t u r y i sztuki ludowej odgrywa ustalenie rozpiętości prze
s k o k ó w w szeregach rozwojowych. W ujęciu pobieżnym
1 4
mo-
żerny przyjąć, że jeżeli w g r ę wchodzą rozpiętości niewielkie,
powiedzmy, jeżeli z łańcucha
przemian tu i ówdzie
wyrwane, bądź też zatarły się z czasem
tylko
zostały
poszczególne
ogniwa, istnieje na ogół możliwość w y p e ł n i e n i a tej l u k i przez
sięgnięcie do szerszego zespołu obserwacji i przez odwołanie
się do pokrewnych f a k t ó w etnologiczno-etnograficznych. S t ą d
płynie bezsporna korzyść badania p r z e o b r a ż e ń ludowej t w ó r
czości artystycznej w kontekście z p r z e o b r a ż e n i a m i w innych
dziedzinach bytowania wiejskiego. Natomiast
kiedy łańcuch przemian na
całej swej
w
wypadku,
długości
wykazuje
wiele p o w t a r z a j ą c y c h się „uszkodzeń", w sensie braku co raz
to w i n n y m miejscu większej ilości ogniw
doprowadzających,
b ą d ź też, jak to miało miejsce w ostatnio przytoczonym przy
kładzie — nie w y s t ę p u j ą one w ogóle, stajemy wówczas wobec
bardziej
skomplikowanego
bowiem
pozbawiony
w próżni,
1 5
zagadnienia.
własności
niejednokrotnie
Wytwór
kulturowy
„sąsiedstwa" wisi
wydając
się
obcym dla
niejako
całego
układu.
10
') Wytwory sztuki ludowej na ogół rzadko kiedy wpetni od
zwierciedlają przebieg procesów rozkładowych w starszych skład
nikach kultury. Dlatego też chcąc otrzymać bardziej kompletny
obraz wydarzeń należałoby raczej przeobrażenia w ludowej twór
czości artystycznej rozpatrywać w kontekście z przeobrażeniami
w innych dziedzinach bytowania wiejskiego. Wiemy, że promienie
światła historycznego przenikając w krąg kultury ludowej nie og
niskowały się na jednym z jej odcinków lecz przeciwnie rozcho
dziły się po całej powierzchni wystawionej na oddziaływania.
W rezultacie prowadziło to do równoczesnego naświetlenia całegc
zespołu treści kulturowych, a w i ę c zarówno w y t w o r ó w kultury ma
terialnej, duchowej jnk i społecznej. Tak wi"c пч przykład trudno
sobie wyobrazić rozwój dekoracji barwnych, dajmy na to poli
chromii sprzętów, w warunkach nie współrzędnych — na tle ciem
nego i zakopconego wnętrza kurnych chat chłopskich. Właściwy
i pełny rozwój polichromii sprzętów mógł się dokonać tylko łącz
nie z upowszechnieniem się zwyczaju stawiania d y m n i k ó w i po
niekąd w związku z wprowadzeniem do budownictwa ludowego
oszklonych okien ramowych. Również
zwyczaj stosowania na
większą skalę ozdób w budownictwie ludowym mógł powstać je
dynie w związku z upowszechnieniem się na wsi bardziej skom
plikowanych narzędzi pracy jak i w pewnej zależności od procesu
wyodrębnilania się spośród wiejskiego ogółu jednostek, które za
jęcie ciesielskie zaczęły uprawiać zawodowo. Przy tej sposobności
warto nadmienić, że udział gminnego cieśli w rozwoju budowni
ctwa ludowego stanowi pozycję całkiem specjalną, n i którą jak
dotąd nie zawsze zwracano dostateczną uwagę.
Bgc. 17. Krążek porcelanowy do ciasta obrzędowego
wypieka
nego z okazji Święta Wielkanocy Belgia w. XIX wg Bosserta.
Rys. 18. Kilim
ukraiński
wg
Krzyżanowskiego
M a t i e r i a l y
po
E t n o » r a f |i i.
a
17
20
Hyc. 19. Haft
jedwabny
po w.
Swieloc'h\lowi\cki
Ś l ą s k
w;g
D o b r o w o l s k i e gjo .
Ryc. 20. Talerz z 1786 r. Heinberg-Szwajcaria
wig Bosserta.
Историчность в народном искусстве.
Ч.
JII.
Устанавливая связь, переплетающую две культурные струк
туры — традиционную и историческую, но многих'случаях уда
ется добыть и:; сокрытия то. что на нервный взгляд может ка
заться в народном художественном творчестве неясным или да
же мало возможным для определения (прежде всего элемент
времени). Однако итти но нитке или по нитям к клубку можно
только в том случае если концы этих нитей не ускальзывают
ив рук. 'Это значит, что еще перед тем. как приступить к рекон
струкции сложной системы связей, следовало бы в кругу на
родного художественного творчества правильно установить
точки сопрпьоеновения. Надлежало бы. поэтому, установить па
этапах развития соответствующую последовательность измене
ний и порядок- наслоений и лишь опираясь на такое распреде
ление устанавливать связь между отдельным трупами.
Rye. 21. łragme.nl
polichromii
śrinn.
Czechosłowacja
L H I S T O R I C I S M E DANS L'ART POPULAIRE.
w 'g Bosserta
I I I me Partie
En demelant les rattaches des deux structures de culture et de
tradition d'un cóte et de culture historique de 1'autre, i l sera
possible dans maint cas de mettre en lumiere ce qui
dans la creation artistique populaire peut sembler obscur et meme
impossible ;i preciser (avant toute chose Г element du temps). Le
f i l conducteur peut mener a l'echeveau a condition toutefois, que
le bout ou les bouts de f i l ne glissent pas d'entre les doigts.
Cela veut dire, qu'avant de proceder a la reconstruction d'un
systeme complique d'enchevetrement on devrait d'abord fixer
dans le cercie de la creation artistique populaire les points d'attache
indispensables. I I faudrait done fixer dans les series de developements
le tour des changements et la suite des couches superposees et
partant de cet arrangement passer aux unions en ire groupements.
Rye.
22.
II у с i и а и к a
lК и г p i r)
w 'g
F rank
H1STORICISM I N POPULAR ART.
o w s к i e g o.
Part I I I .
Before unravelling the knots which bind the two structures, cul
tural — traditional and historical, i t w i l l be possible in many
instances to bring to light what in the popular artistic creation
may first appear incomprehensible or even too difficult to settle,
to begin w i t h . The time element. A thread, or threads, may lead
to the spool, but under the condition that the ends of those threads
do not slip from the grasp. I t means that before starting the re
construction of a complicated system of netting one should first
discover the proper points of attachment in the domain of popular
artistic creation. One should begin by finding the proper sequence
of changes and alternate layers in the series of development and
then basing on this arrangement proceed to inter-set unions.
Rye. 23. M a I o w a n a l u b i a п h a
XIX
w.
P ó ł n o c n a
Ko
s i a
Fołograjie
wykonał
Stefan
z
drugie
j polo
w у
wig
B o s s e r t a .
Dep
t us z e ws
ki.
TABLICA
I.
Ilys. 1. Skrzynia wykonana
i znale
ziona w Czernichowie, autor nieusta
lony.
Rys. 2. Skrzynia czernichowska
lowana przez Oczkosia.
Rys. H. Skrzynia znaleziona w Łękawicy (p Wadowice) zakupiona w roku 1.907 w Wadowicach na jarmarku.
znaleziono jeszcze dwie skrzynie zupelrie podobne, z których jedna oznaczona była dalą 1888.
ma
W
Łękawicy
L*"""!
Hijs. в. Skrzynia
z Kaszowa
p. Kraków,
autor
nieuslatony.