a48b57f857cc31c0e5344997ba3ea436.pdf
Media
Part of Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim/ LUD 2010 t.94
- extracted text
-
Lud, t. 94, 2010
KAROLINA BIELENIN-LENCZOWSKA
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet Warszawski
TADEUSZ CZEKALSKI
Instytut Historii
Uniwersytet Jagielloński
Kraków
REFLEK SJA N A D ZJAW ISKIEM M IG RA CJI N A PÓ ŁW YSPIE
BA ŁKA ŃSKIM . PRZEG LĄ D LITERATURY PO LSK O JĘZY CZN EJ
Badania nad zjawiskiem migracji prowadzone są w Polsce przez przedstawi
cieli różnych nauk: historii, antropologii kulturowej, socjologii, nauk politycz
nych, pedagogiki czy demografii i geografii regionalnej. W niniejszym przeglą
dzie skupimy się na opisie prac polskojęzycznych dotyczących różnych zjawisk
związanych z m igracją w krajach Półwyspu Bałkańskiego w wieku XX i XXI.
Migracja nie wydaje się ważnym tematem badań polskich bałkanologów. Jest
to zastanawiające, jeśli wziąć pod uwagę to, co pisze historyczka Maria Todorova
w swoim klasycznym już dziele Bałkany wyobrażone:
Najważniejsza część społecznego dziedzictwa osmańskiego dotyczy demografii.
Mowa o zjawisku długofalowym i niemożliwym do zatrzymania czy cofnięcia,
którego konsekwencje obserwujemy do dziś. Historia demograficzna imperium
osmańskiego obejmuje cały szereg zagadnień, z których najważniejsze to geogra
ficzne przemieszczanie się ludności (kolonizacja, migracje), procesy demograficz
ne (przyrost naturalny, śmiertelność, liczba zawieranych małżeństw itp.) oraz inne
typy mchów ludności (zmiany w strukturze wyznaniowej, ruchliwość społeczna
itp.) (Todorova 2008: 372).
Dwudziesty wiek to czas przede wszystkim migracji zarobkowych (w latach
60. Jugosławia podpisała z Niemcami umowę o sprowadzeniu robotników goś
cinnych, tzw. gastarbeiterów), ale także politycznych (uchodźcy z Grecji po za
kończeniu wojny domowej w latach 40. czy z Jugosławii po jej krwawym rozpa
dzie). Temat ten pojawia się w pracach z zakresu różnych nauk, między innymi
demografii i geografii.
398
Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski
Badania polskich historyków zajmujących się Bałkanami w zdecydowanej
większości koncentrują się na historii politycznej lub na historii gospodarczej
postrzeganej w skali makro, co powoduje, że zagadnienia z historii społecznej
odgrywają rolę wyraźnie drugorzędną. Można to uzasadniać także oddaleniem
regionu bałkańskiego od Polski, a w konsekwencji odmiennością - realną bądź
zakładaną - doświadczeń społecznych. Istnieje jednak grupa historyków, która
poprzez badania nad historią polityczną XX wieku zmierza nieuchronnie do kwe
stii odnoszących się do migracji - czy to w przypadku migracji jugosłowiańskich
do RFN w latach 60., czy też „wielkiej wycieczki”, jak eufemistycznie określano
wymuszone migracje Turków bułgarskich w latach 80. Z innej perspektywy wą
tek migracji bałkańskich, tym razem „na Bałkany”, stał się przedmiotem badań
historyków zajmujących się migracjami Polaków i tworzeniem środowisk polo
nijnych.
Dość obszerną bibliografię tekstów poświęconych Polakom migrującym na
Bałkany zawdzięczamy kilku zaledwie autorom, którzy ten wątek uczynili jednym
z najistotniejszych w swojej pracy naukowej. M igracją uwarunkowaną w więk
szości przypadków politycznie można by określić polską obecność w Bułgarii,
sięgającą XIX wieku i początków budowania nowożytnego państwa bułgarskie
go. Jej losy śledził w swoich pracach Zbigniew Klejn, początkowo jako dzien
nikarz, a z czasem jako historyk i autor fundamentalnego dzieła poświęconego
Polakom w Bułgarii (Klejn 1999, 2001; zob. też Pilch 1984: 281). Kontynuatorką
badań Klejna nad bułgarską Polonią była Urszula Kaczmarek. Jej prace, wyda
wane od końca lat 80., dotyczyły kolejnej fali polskiej emigracji, kształtującej
się w latach 80. XX wieku, z uwagi na jej charakter określanej często pojęciem
„emigracji serca” (Kaczmarek 1991, 1993).
Do tradycji XIX-wiecznych nawiązywały środowiska polonijne w byłej Jugo
sławii. Kształtowanie się tej społeczności doczekało się w 1983 roku obszernego
opracowania Janusza Albina (Albin 1983). W tej samej dekadzie uwagę badaczy
przykuwała kwestia repatriacji „polskich Jugosłowian” i osiedlania ich w rejonie
Bolesławca. Oprócz licznych artykułów publicystycznych warto też zauważyć
prace Tadeusza Bugaja i Czesława Buczka, poświęcone środowisku reemigran
tów (Bugaj 1982-1983; Buczek 1983).
Spośród polskich społeczności zamieszkujących pod koniec lat 80. XX wieku
Bałkany wyróżniała się, tak pod względem liczebności, jak i stopnia zorgani
zowania, Polonia grecka. Z uwagi na to, iż polscy emigranci pod Akropolem
stanowili przykład typowej migracji zarobkowej z kraju komunistycznego, temat
ten nie był podnoszony do 1989 roku, kiedy zajął się nim Zbigniew Ruta (Ruta
1989). Jednak kluczowe znaczenie w badaniach nad tym środowiskiem, tworze
niem przez nie ośrodków edukacyjnych i religijnych, a także jego aktywnością
kulturalną odegrały prace Jacka Knopka. W pracy wydanej w 1997 roku autor
poddał analizie współczesną Polonię grecką ale także prześledził polską obec
ność w Grecji na przestrzeni kilkuset lat, zwracając uwagę na mało znany epi
Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim
399
zod migracji polskich górników do Grecji w okresie międzywojennym (Knopek
1997). Wśród polskich publikacji poświęconych obecności Polaków w Grecji,
bardziej jako konsekwencji podróży niż migracji, warto wspomnieć pracę war
szawskiego historyka i filologa Przemysława Kordosa (2009).
Omawiając wątki polskie w badaniach nad migracjami bałkańskimi, nie m oż
na pominąć kwestii migracji grecko-macedońskich, będących konsekwencją
wojny domowej w Grecji. O bałkańskich uchodźcach przybywających do Polski
pisali Mieczysław Wojecki, Jacek Knopek i Artur Patek (Wojecki 1989; Kno
pek 1994; Patek 2005). Ciekawymi przyczynkami do badań nad społecznością
emigrantów bałkańskich są opublikowane niedawno artykuły Patryka Pleskota
i Jarosława Symyka (Pleskot 2004: 73-74; Symyk 2009). Artykuł Pleskota doty
czy, co prawda, licznej, wielonarodowościowej grupy studentów, ale dominowali
w niej liczebnie przybysze z Albanii i Bułgarii, a także emigranci greccy.
Autorzy klasycznych syntez poświęconych Bałkanom - Barbara Jelavich
i George Castellan za kluczowe w dziejach dwudziestowiecznych Bałkanów
uznają migracje transoceaniczne, traktowane jako czynnik generujący procesy
modernizacyjne (Castellan 1991; Jelavich 2005: 405, 430). Dotyczy to szcze
gólnie społeczeństwa greckiego, które jako pierwsze doświadczyło tego typu
emigracji masowej, jak również musiało zmierzyć się z problemem reemigracji
z kontynentu amerykańskiego (Brzeziński 2002: 95; Głąbicka 2002; Czekalski
2007: 76-81). Znacznie skromniejsza pod względem liczebnym, ale odgrywająca
istotną rolę w formowaniu się nowoczesnego narodu była migracja Albańczyków na kontynent amerykański (Czekalski 1998: 18-23). Problematyka migracji
transoceanicznych znalazła interesujące rozwinięcie w pracach poświęconych te
matyce organizacji wspólnot wyznaniowych przez emigrantów (Czekalski 1996:
89-92; Walaszek 2006).
Fascynującym przykładem przemian społecznych wywołanych przez czynnik
migracyjny wydaje się Grecja w latach 20. XX wieku, do której w wyniku umowy
z Turcją napłynęła milionowa rzesza uchodźców, identyfikujących się jako „Gre
cy”, ale różniących się od „starych” Greków obyczajami, religijnością, a także języ
kiem. Problem migracji anatolijskich pojawia się w pracach badaczy zajmujących
się przemianami społecznymi w Grecji (Brzeziński 2002: 90-93; Czekalski 2007:
59-76), jak również podejmujących problem mniejszości muzułmańskiej w tym
kraju (Parzymies 2005: 38-39; Stawowy-Kawka 2006: 300-301).
Inny punkt odniesienia dla historyków badających migracje bałkańskie sta
nowi casus jugosłowiański. O jego wyjątkowości świadczy fakt, że w tym przy
padku migracja dotyczyła mieszkańców państwa komunistycznego, które z re
guły ograniczało do minimum wyjazdy zagraniczne swoich obywateli. Czynnik
migracyjny, jako kluczowy dla gospodarki jugosłowiańskiej, a pośrednio deter
minujący także zmiany polityczne, dostrzegała znakomita większość autorów,
podejmujących kwestie przemian społeczno-gospodarczych w titoistowskiej Ju
gosławii. Szczególnie cenne wydają się prace Michała Zachariasa i Piotra Eber-
400
Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski
hardta, wpisujące migracje w szerszy kontekst polityczny i demograficzny (Za
charias 2004: 283-284, 378; Eberhardt 2005).
Cechę wyjątkowości można także odnieść do realiów Bułgarii, a zwłaszcza
ostatniej dekady rządów komunistycznych. Eufemistyczne określenia „wielkiej
wycieczki” czy „odrodzenia narodowego” miały przesłonić jedną z najbardziej
ponurych kart w powojennej historii regionu, jak ą była wymuszona emigracja
Turków bułgarskich. Temat ten cieszy się sporym zainteresowaniem badaczy
współczesnej Bułgarii, analizujących migrację Turków zarówno w kontekście
polityki międzynarodowej, jak też kryzysu ustroju komunistycznego (Żmigrodz
ki 1998: 86-87; Gocłowski 2003; Klejn 2005: 171-174; Burakowski 2009: 325
-326; Wódka 2009).
Konflikty w byłej Jugosławii, ich tło polityczne i kontekst międzynarodowy
stały się wiodącym wątkiem w badaniach podejmujących próbę analizy przemian
w okresie bałkańskiej transformacji. Zagadnienia migracyjne są rozpatrywane
w kontekście konfliktów wyznaniowych (Parzymies 2005), ale także zmian de
mograficznych, generowanych przez migracje (Eberhardt 1992). Odrębnym i, jak
można sądzić, perspektywicznym kierunkiem badań sąkonsekwencje masowych
migracji albańskich, które sprzyjają kreowaniu poczucia zagrożenia i generują
nowe konflikty społeczne w krajach osiedlenia (Lazaridis, Romaniszyn 1997;
Bonarek i in. 2005: 645; Czekalski 2006). Kwestię imigracji albańskiej jako
czynnika tworzącego poczucie zagrożenia podejmuje wydany niedawno artykuł,
analizujący specyficzne dla lat 90. przejawy albanofobii we Włoszech i w Grecji
(Czekalski 2010).
Z dziedziny antropologii kulturowej warte odnotowania są dwa artykuły za
mieszczone w książce Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etnicz
ne w zachodniej Macedonii (Bielenin-Lenczowska, red., 2009). Książka ta jest
owocem trzyletnich badań terenowych w społeczności muzułmańskiej w zachod
niej Macedonii. Ewa Pieszczyk (2009), w tekście zatytułowanym Macedonio,
gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Zupy do
Włoch, wykorzystała teorię transnarodowości (termin transnationalism tłumaczy
- słusznie, moim zdaniem, w tym kontekście - jako ponadpaństwowość). Poka
zuje, jak migranci funkcjonują w obu krajach, Macedonii i Włoszech, oraz jak
przenikają się wzajemnie pewne idee czy wzorce kulturowe. Natalia Koperkiewicz (2009), autorka artykułu Oni nie są wariatami, tylko my ich nie rozumie
my, skupiła się z kolei na migracji zarobkowej do Niemiec starszego pokolenia
żupian. Wyjeżdżali oni bez rodziny i pracowali w bardzo trudnych warunkach.
Teraz, gdy są już na emeryturze, nie m ogą przyzwyczaić się do nowego, innego
stylu życia, a dokładniej - nie m ogą znieść bezczynności i rozrzutności. Dlate
go, jak dowodzi Koperkiewicz, uważa się ich za dziwaków czy ludzi niespełna
rozumu (budala).
W zachodniej Macedonii od kilku lat prowadzi również badania terenowe
Karolina Bielenin-Lenczowska, która zajmuje się zjawiskiem migracji zarobko
Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim
401
wej (pećalba) Macedońskich Muzułmanów (Torbeszów) z Macedonii do Włoch.
W języku polskim zostały opublikowane dwa artykuły - pierwszy analizuje kwe
stię przekraczania granicy państwowej, drugi dotyczy prestiżu i przekazywania
tradycji w kontekście wesel organizowanych przez migrantów w kraju pochodze
nia (Bielenin-Lenczowska 2010a, 201 Ob).
Problematyka migracji bałkańskich pozostaje w Polsce nadal niedocenia
nym przedmiotem badań. Pozorna odmienność doświadczeń bałkańskich spo
łeczeństw postkomunistycznych może rodzić wrażenie, że modele zachowań
wobec imigrantów i kwestia ich asymilacji jest dość odległa od polskich do
świadczeń. Sprzyja to klasycznym badaniom statystycznym czy też koncentro
waniu się na polskiej obecności na Bałkanach. Badania prowadzone we Włoszech
czy Francji w środowiskach emigrantów bałkańskich, a także badania postaw
wobec imigracji w interesujący sposób korespondują z powszechną w ostat
nich latach obecnością wątków emigracyjnych w kulturze popularnej krajów
bałkańskich.
LITERATURA
Albin J.
1983
Polacy w Jugosławii XIX-XX w , Lublin: Polonijne Centrom Kulturalno
-Oświatowe UMCS.
Bielenin-Lenczowska K. (red.)
2009
Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej
Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG.
2010a
Pojęcie granicy i je j przekraczania w kontekście migracji zarobkowych
(pećalba) w Macedonii, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „Nowej Eu
ropy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: DiG, s. 161-170.
201 Ob
Peczalbarskie wesele: prestiż, tradycja i rodzinne więzi w zachodniej
Macedonii, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.),
Antropolog wobec współczesności, Warszawa: Instytut Etnologii i Antro
pologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 395-411.
Bonarek J. i in.
2005
Historia Grecji, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Brzeziński A.
2002
Grecja. Historia państw świata w X X wieku, Warszawa: Wydawnictwo
TRIO.
Buczek C.
1983
Repatrianci z Jugosławii na Ziemi Bolesławickiej, „Rocznik Dolnośląski” 8,
s. 159-178.
Bugaj T.
1982-1983 Reemigracja ludności polskiej z Jugosławii i je j osiedlenie na Dolnym
Śląsku (1946-1947), „Rocznik Jeleniogórski” 20, s. 63-91; 21, s. 83-126.
402
Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski
Burakowski A.
2009
Bułgaria - w poszukiwaniu końca komunizmu, w: A. Burakowski, A. Gubrynowicz, P. Ukielski, 1989 - Jesień Narodów, Warszawa: Collegium Civitas, Instytut Studiów Politycznych PAN, Wydawnictwo TRIO, s. 297-348.
Castellan G.
1991
Histoire des Balkans (XIV-XXsiècle), Paris: Fayard.
Czekalski T.
1996
Zarys dziejów chrześcijaństwa albańskiego w latach 1912-1993, Kraków:
Nomos.
1998
Albania w latach 1920-1924 - aparat państwowy i jego funkcjonowanie,
Katowice: Śląska Agencja Prasowa.
2006
Północny Epir i Czamuria - współczesne oblicze sporu grecko-albańskiego,
w: A. Patek, W. Rojek (red.), N aród-państwo-Europa Środkowa w X IX i X X
wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 305-314.
Pogrobowcy Wielkiej Idei. Przemiany społeczne w Grecji w latach 1923
2007
-1940, Kraków: Historia Iagiellonica.
2010
Szpony Czarnego Orła. Europejska albanofobia - przesłanki i ewolucja
zjawiska, w: D. Quirini-Poplawska (red.), Marę inclitum. Oddziaływanie
cywilizacji śródziemnomorskiej, Portolana. Studia Mediterránea, vol. 4,
Kraków, s. 385-392.
Eberhardt P.
1992
Problematyka ludnościowa Albanii, „Czasopismo Geograficzne” 1, s. 115
-118.
2005
Przemiany demograficzno-etniczne na obszarze Jugosławii w X X wieku,
Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Głąbicka K.
2002
Emigracja grecka i społeczności imigranckie. Refleksje kulturowe, w: J.E. Za
mojski (red.), Migracje - historia - kultura, „Migracje i Społeczeństwo”,
t. 7, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101.
Gocłowski A.
2003
Exodus bułgarskich muzułmanów do Turcji w 1989 roku jako zapowiedź
zmierzchu wpływów imperialnych ZSRR na Bałkanach, w: J.E. Zamojski
(red.), Upadek imperiów i rozwój migracji, „Migracje i Społeczeństwo”,
t. 8, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101.
Jelavich B.
2005
Historia Bałkanów. Wiek XX, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu
Jagiellońskiego.
Kaczmarek U.
1991
Aktywność kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej Republice Demokratycznej, Rumunii i na Węgrzech w latach 1945
-1989, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickie
wicza.
1993
Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich, Poznań: Ars Nova.
Klejn Z.
Polskie ślady w budowie nowożytnej Bułgarii 1877-1914, Łowicz: Mazo
1999
wiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna.
Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim
2001
2005
Knopek J.
1994
403
Rola mniejszości narodowych w państwowym i narodowym odrodzeniu Bułgarii
(1877-1914), „Balcanica Posnanensia. Acta et studia” 11/12, s. 113-120.
Bułgaria - szkice z dziejów najnowszych, Pułtusk: Wyższa Szkoła Humani
styczna im. Aleksandra Gieysztora.
O osadnictwie Greków i Macedończyków na tzw. Ziemiach Odzyskanych po
II wojnie światowej, w: A. Chodubski (red.), Przemiany społeczne, kwes
tie narodowościowe i polonijne, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek,
s. 145-152.
1997
Polacy w Grecji: historia i współczesność, Bydgoszcz: Wyższa Szkoła
Pedagogiczna w Bydgoszczy.
Koperkiewicz N.
Oni nie są wariatami, tyłka my ich nie rozumiemy, w: K. Bielenin-Lenczo2009
wska (red.), Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne
w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG,
s. 89-101.
Kordo s P.
Dwudziestowieczna Grecja oczami polskich podróżników, Warszawa: DiG.
2009
Lazaridis G., Romaniszyn K.
Albańscy i polscy nielegalni imigranci w Grecji: analiza porównawcza,
1997
„Studia Polonijne” 18, s. 9-38.
Parzymies A.
Muzułmanie w Grecji, w: A. Parzymies (red.), Muzułmanie w Europie,
2005
Warszawa: Wydawnictwo Dialog, s. 35-52.
Patek A.
2005
Ludność macedońska w Polsce - geneza i charakter, w: I. Stawowy-Kawka
(red.), Miejsce Macedonii na Bałkanach, Kraków: Wydawnictwo Uniwer
sytetu Jagiellońskiego, s. 271-278.
Pieszczyk E.
Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji
2009
z Centar Zupy do Włoch, w: K. Bielenin-Lenczowska (red.), Sąsiedztwo
w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii
- refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG, s. 117-130.
Pilch A. (red.)
1984
Emigracja z ziem zaboru austriackiego (od połowy X IX w. do 1918 r.),
w: A. Pilch (red.), Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych
i najnowszych (XVIII-XXw.), Warszawa: PWN, s. 252-325.
Pleskot P.
2004
Zycie codzienne zagranicznych studentów na polskich uczelniach w okresie
stalinizmu, „Przegląd Polonijny” 2, s. 72-82.
Ruta Z.
1989
Emigranci polscy w Grecji. Szkic problemu, „Przegląd Polonijny” 1, s. 77-83.
Stawowy-Kawka I.
2006
Islam w Macedonii i Grecji - najważniejsze problemy, w: A. Patek, W. Ro
jek (red.), Naród - państwo, Europa Środkowa w X IX i X X wieku, Kraków:
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 300-306.
404
Symyk J.
2009
Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski
Rozpracowanie środowiska greckiego i macedońskiego na Dolnym Śląsku
przez organy bezpieczeństwa w latach 1949-1989, w: J. Symyk (red.),
Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec mniejszości narodowych
i etnicznych oraz cudzoziemców, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej,
s. 259-280.
Todorova M.
2008
Bałkany wyobrażone, przeł. P. Szymor, M. Budzińska, Wołowiec: Wydawnic
two Czarne.
Walaszek A.
2006
Słoweńscy wierni, duszpasterze i hierarchia kościelna: „sprawa” ks. Vitusa
Hribara w Cleveland, Ohio, „Przegląd Polonijny” 4, s. 5-22.
Wojecki M.
1989
Uchodźcy polityczni z Grecji w Polsce 1948-1975, Jelenia Góra: Karko
noskie Towarzystwo Naukowe.
Wódka J.
2009
Mniejszość turecka w Bułgarii a stosunki turecko-bułgarskie w okresie
Zimnej Wojny, „Dzieje Najnowsze” 2, s. 50-51.
Zacharias M.
2004
Komunizm - federacja - nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943
-1991: powstanie, przekształcenia, rozkład, Warszawa: Wydawnictwo
Neriton.
Żmigrodzki M.
1998
Przejawy dyskryminacji mniejszości narodowych i religijnych w Bułgarii,
w: A. Czarnocki (red.), Samoidentyfikacja mniejszości narodowych i religij
nych w Europie Środkowo-Wschodniej, Lublin: Instytut Europy Srodkowo-Wschodniej, s. 85-95.