Cyfrowa Etnografia

a09730358be462ac44a6f61738526c52.pdf

Media

Part of Epistemologia nie-baptystyczna/ Laboratorium kultury

extracted text

5

Laboratorium Kultury 5 (2016)

2016
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl
tytuł artykułu:
Epistemologia nie-baptystyczna.
O konstruowaniu obrazu przestrzeni w tekście Marcela Maussa
autor / autorzy:
Małgorzata Kołodziej
źródło:
„Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 145–159
wersja pdf:
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-7_kolodziej.pdf
afiliacja autora / autorów:
Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Filologiczny, Instytut Nauk o Kulturze i Studiów
Interdyscyplinarnych, Zakład Teorii i Historii Kultury
słowa klucze:
Marcel Mauss, konstruowanie przestrzeni, przestrzeń, epistemologia, społeczeństwa
Eskimosów
abstrakt: (na początku artykułu)
article title:
Non-baptistic epistemology. Constructing the space image in the Marcel Mauss’ work
author / authors:
Małgorzata Kołodziej
source:
„Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 145–159
pdf version:
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-7_ kolodziej.pdf
institutional affiliation:
University of Silesia, Faculty of Philology, Institute of Cultural Studies,
Department of Theory and History of Culture
keywords:
Marcel Mauss, spaces’ construction, space, epistemology, Eskimo societies
144

summary: (at the end of the article)

Małgorzata Kołodziej

Uniwersytet Śląski w Katowicach
Wydział Filologiczny

Epistemologia nie-baptystyczna1.
O konstruowaniu obrazu przestrzeni
w tekście Marcela Maussa

Abstrakt
W Szkicu o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów Marcel Mauss zakłada, iż do poznania
całości kultury niezbędne jest poznanie kontekstu przestrzennego i że na tej właśnie podstawie
nabudowywać należy pozostałe aspekty kultury. Sam jednak kontekstu tego nie doświadcza w sposób bezpośredni. Zamiast tego Mauss skupia się na kilku czynnikach, które zebrane razem tworzą
dosyć ogólny obraz przestrzeni życia Eskimosów, stanowiącej punkt wyjścia do rozważań o innych
aspektach ich egzystencji (religia, system prawny i religijny, życie rodzinne), a także jej sezonowych
przemian. Celem artykułu jest analiza sposobów konstrukcji przestrzeni w tekście badacza, który
opisywanej przestrzeni nie doświadczył w sposób bezpośredni oraz wskazanie metodologicznych
podstaw praktykowanego przez Maussa spojrzenia z oddali.
Słowa klucze: Marcel Mauss, konstruowanie przestrzeni, przestrzeń, epistemologia, społeczeństwa
Eskimosów

1
Ernest Gellner odnosi pojęcie epistemologii baptystycznej do – opartego na bezpośrednim kontakcie
z badanym ludem – kultu badań terenowych. Epistemologia nie-baptystyczna byłaby w tym wypadku formą
poznania opartą nie na badaniach terenowych, lecz na wiedzy zaczerpniętej z ich relacji. E. Gellner, Pojęcie
pokrewieństwa i inne szkice, przeł. A. Bydłoń, Wydawnictwo Universitas, Kraków 1995, s. 12. Za wskazówkę
w tej kwestii dziękuję Pani Profesor Ewie Kosowskiej.

145

Laboratorium Kultury 5 (2016)

[…] prawomocności badań terenowych jako jednej
z metod niepodobna podawać w wątpliwość.
Ale czy mogą one faktycznie definiować dyscyplinę?2

Etnografia jest, od początku do końca, uwikłana w pisanie3 – czytamy w tekście O autorytecie etnograficznym Jamesa Clifforda. Wzór idealny zakłada w tym
przypadku przełożenie empirii na formę tekstową. Właśnie ta praktyka pozwala
badaczowi przyjąć rolę autorytetu etnograficznego – nie tylko uprawomocnionego naukowo, ale i opartego na unikalnym doświadczeniu4: ktoś w terenie był,
poznał przedstawicieli danej kultury osobiście, zatem doskonale wie, o czym pisze. Nim jednak wykształcił się podobny do zaprezentowanego sposób myślenia,
antropologia opierała się przede wszystkim na – charakterystycznym dla nurtu
ewolucjonistycznego – porównawczym badaniu ludów. Tezy większości badaczy
nie były wówczas opracowywane na podstawie własnych badań empirycznych,
a jedynie stanowiły próbę zestawienia, na podstawie powstałych dotąd tekstów
podróżników czy misjonarzy5, danych na temat różnych kontekstów kulturowych. Opisywane ludy, wraz z całym swoim bogactwem kulturowym, pomimo
wnikliwego studiowania ich opisów, np. przez antropologów, w większości wciąż
stanowiły abstrakcję, Inny zaś był na tyle oddalony i uogólniony jako prototyp, że
wszystkie informacje z kontekstu kultury pierwotnej zyskiwały „naukowy” sens
dopiero w dokonywanych przez antropologów zestawieniach typologicznych;
zmiana nastąpiła w momencie pojawienia się antropologicznego doświadczenia
i utrwalenia paradygmatu jego poznania Inności6.
W przekonaniu Clifforda, „Antropologia była zawsze czymś więcej niż badaniami terenowymi, lecz badania terenowe były czymś, co antropolog powinien
zrobić, lepiej lub gorzej, przynajmniej raz”7. Być może właśnie dlatego ogromnym szacunkiem w tej dziedzinie cieszą się obecnie monografie terenowe, opisujące kultury z perspektywy ich realnego obserwatora, te zaś, które powstawały
Tamże, s. 13.
J. Clifford, O autorytecie etnograficznym, w: tegoż, Kłopoty z kulturą: dwudziestowieczna etnografia, literatura
i sztuka, przeł. E. Dżurak, KR, Warszawa 2000, s. 33.
4
J. Clifford, O autorytecie etnograficznym…, s. 33–34.
5
Dowodem poprawności i prawdziwości informacji miały być prawidłowości występujące w kilku tekstach,
dotyczących tego samego ludu.
6
W.J. Burszta, Wymiary antropologicznego poznania kultury, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1992, s. 36.
7
J. Clifford, Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropologii, przeł.
S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, wyb. M. Kempny, E. Nowicka,
PWN, Warszawa 2006, s. 151.
2
3

146

Małgorzata Kołodziej, Epistemologia nie-baptystyczna. O konstruowaniu obrazu…

drogą żmudnego studiowania wcześniej powstałych tekstów w zaciszu gabinetów
antropologów, nierzadko poddawane są wnikliwej krytyce. O istotności prowadzenia badań w terenie przekonuje Bronisław Malinowski – antropolog, który
w latach 1914–1918 trzykrotnie przeprowadzał badania terenowe na Wyspach
Trobrianda8 i jako pierwszy zebrał i usystematyzował metody pracy w terenie.
Już we wstępie monografii Argonauci Zachodniego Pacyfiku przekonuje, że
Badania prowadzone wśród tubylczych plemion przez ludzi z fachowym akademickim
przygotowaniem udowodniły ponad wszelką wątpliwość, że naukowe, metodyczne badania mogą dać daleko bardziej wyczerpujące i jakościowo o wiele lepsze rezultaty aniżeli
te, które możemy znaleźć w najlepszych nawet opracowaniach nieprzygotowanych do
tych zadań amatorów9.

Jak widzimy, antropologia coraz bardziej ukierunkowywała się na doświadczenie terenowe i bezpośrednie badanie kultur. Mimo to, prace Marcela Maussa,
którego zaplecze naukowe nie wyrastało z kontaktu z terenem10 (w kontekście tej
pracy mam na myśli zwłaszcza jego Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw
Eskimosów), do dziś cieszą się uznaniem oraz mianem prac wpływowych, a sam
ich autor nazywany jest jednym z ojców założycieli francuskiej antropologii.
Zasługi badacza przypomina Claude Lévi-Strauss we Wprowadzeniu do dzieła
Maussa Socjologia i antropologia:
Nie będziemy tu podkreślać roli Maussa we francuskiej myśli etnologicznej i socjologicznej
[…]. Poprzestaniemy na przypomnieniu, że jego wpływ nie ograniczał się do etnografów,
z których żaden nie może powiedzieć o sobie, iż go uniknął, lecz rozciągał się również na
językoznawców, psychologów, historyków religii i orientalistów. Cała plejada francuskich
badaczy w dziedzinie nauk społecznych i humanistycznych zawdzięcza mu, z takiego lub
innego względu, swą orientację11.

Biorąc pod uwagę doniosłą rolę, jaką przypisuje się procesowi podróży oraz
przebywaniu pośród badanej społeczności, popularność Maussa – tworzącego
8
B. Malinowski, Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej
Gwinei, PWN, Warszawa 1967, s. 37–38.
9
B. Malinowski, Argonauci zachodniego Pacyfiku…, s. 13.
10
Francuska antropologia kulturowa wobec problemów współczesnego świata, red. A. Chwieduk,
A. Pomieciński, PWN, Warszawa 2008, s. 21.
11
C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł.
M. Król, K. Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa 1973, s. XI.

147

Laboratorium Kultury 5 (2016)

swoje dzieło na podstawie źródeł zastanych, a mimo to cieszącego się uznaniem
– może wydawać się czymś nadzwyczajnym. Przecież, zdaniem Clifforda, to właśnie praktyki przestrzenne – działania podejmowane w terenie, czyli przestrzeni
„dyskursywnie wytworzonej i cieleśnie praktykowanej”12, kształtują zarówno
ów teren, jak i badacza, mają więc także wpływ na efekt końcowy pracy – monografię terenową. W dobie coraz liczniejszych wypraw badawczych tworzenie
opisu odległych społeczeństw wyłącznie na podstawie cudzych tekstów nie było
czymś, co zasługiwało na uznanie. To rezerwowano dla badaczy spędzających
w terenie długie miesiące czy nawet lata, poznających obcą kulturę bezpośrednio,
za pomocą przyjętej przez siebie metody. W taki też sposób często definiowana
jest do dzisiaj etnografia:
termin ten odnosi się głównie do konkretnej metody albo do zestawu metod. W swojej
najbardziej charakterystycznej formie wymagają one od etnografa uczestniczenia, jawnego
bądź ukrytego, w codziennym życiu ludzi przez dłuższy okres, obserwowania biegu zdarzeń, słuchania rozmów, zadawania pytań – jednym słowem wymagają zbierania wszelkich
dostępnych danych, które rzucą nieco światła na kwestie będące przedmiotem badań13.

Badaczom z doświadczeniem terenowym przypisuje się po dziś dzień – jak
zostało już wspomniane – rolę autorytetu etnograficznego14, zwłaszcza, gdy towarzyszy im dodatkowo wyznawany relatywizm kulturowy oraz stosowanie właściwej
metody15. Następujący po pobycie w terenie proces pisania etnograficznego stał
się zaś szczególną strategią utwierdzania tego autorytetu „dostarczyciela prawdy
w tekście16. Czy oznacza to, że nie można mówić o autorytecie etnograficznym
w odniesieniu do badaczy, którzy podejmują się stworzenia opisu obcej kultury,
choć nie doświadczyli terenu, nie zanurzyli się w nim, zgodnie z wymogami antropologii baptystycznej? Przypadek Marcela Maussa pozwala sądzić, że niekoniecznie, albowiem mimo iż pracował on na źródłach zastanych, jego prace na zawsze
wpisały się w kanon dzieł szczególnie wartościowych dla antropologii.
12
J. Clifford, O autorytecie etnograficznym, przeł. J. Iracka, S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”
1995, nr 49, z. 3–4, s. 140.
13
M. Hammersley, P. Atkinson, Metody badań terenowych, przeł. S. Dymczyk, Zysk i S-ka, Poznań 2000,
s. 11.
14
J. Clifford, O autorytecie etnograficznym…, s. 20.
15
Przebywanie w wiosce wśród tubylców, posługiwanie się ich językiem, pozostawanie wśród nich przez
długi okres w celu poznania tubylczej codzienności, nie zaś dla wprowadzania zmian czy nawracania – jak miało
to miejsce w przypadku misjonarzy, zwiększenie nacisku na obserwację czy używanie uogólnień teoretycznych.
Tamże, s. 21–22.
16
Tamże, s. 20.

148

Małgorzata Kołodziej, Epistemologia nie-baptystyczna. O konstruowaniu obrazu…

Konstruowanie przestrzeni w tekście
Francuski badacz jasno określa cel swojej pracy: chce prześledzić morfologię
społeczną Eskimosów17, a więc podjąć próbę powiązania wątku przestrzennego
z przejawami życia, takimi jak system prawny, moralność, gospodarka domowa
czy życie religijne. Już we wstępie stwierdza, że
teren wywiera wpływ wyłącznie współdziałając z tysiącem innych czynników, od których
jest nieodłączny. Istnienie jakiegoś bogactwa mineralnego nie wystarcza, by zmusić ludzi
do skupienia się w określonym punkcie terytorium; […] Klimat czy rzeźba terenu nie
wystarcza, by ludzie skupili się miast żyć w rozproszeniu18.

Wskazując na istotne różnice w podejściu antropogeografii i morfologii społecznej do przedmiotu badań, Mauss podejmuje się opisania uwarunkowań
przestrzennych w powiązaniu z przejawami życia społecznego. Problematyka
przestrzeni, w której funkcjonują Eskimosi i to, w jaki sposób badacz, nie bazujący na własnym doświadczeniu, kreuje przestrzeń kulturową w tekście, wydaje
się w tym kontekście kwestią wartą prześledzenia.
Badacze terenowi do konstruowania przestrzeni w tekście dochodzą z jednej
strony poprzez przyjętą m e t o d o l o g i ę – wyznaczają pewien obszar przestrzeni wart w ich opinii zbadania oraz konstruują swój obszar badań poprzez ustalenie pewnych kryteriów i kategorii badań. Z drugiej strony, czynnikami kształtującymi obraz przestrzeni w tekście są d o ś w i a d c z e n i e i jego p a m i ę ć ,
które stanowią swoiste kategorie poznania, gdyż, jak stwierdza Roger Keesing,
większość z tego, czego dowiaduje się etnograf, nigdy nie znajdzie się w notatkach, ponieważ zawsze pozostaje w sferze tego, co z braku lepszego terminu nazwalibyśmy sferą wiedzy nieuświadomionej, wiedzy o pewnych zdarzeniach, ludziach, zapachach i dźwiękach,
których nie sposób ująć w słowa19.
17
„ESKIMOS jest nazwą pochodzenia indiańskiego. Algonkinowie, indiańscy sąsiedzi Eskimosów, nazwali
ich w swoim języku eskimutsik, co oznacza »pożeracze surowego mięsa«. Niektórzy badacze kanadyjscy
wywodzą tę nazwę od słowa z języka Indian Micmac, esgimow, oznaczającego »mówiących językiem obcej
ziemi«. W literaturze nazwa Eskimosi pojawiła się już w XVII wieku i przyjęła się na gruncie europejskim.
W 1932 r. na Międzynarodowym Kongresie Etnologicznym w Waszyngtonie, przyjęto jednolitą, oficjalną
nazwę »Eskimo«, odmienianą w różnych językach. Jednakże od lat 70-ych, Eskimosi, uznając tę nazwę za
pejoratywną, próbują nieformalnie zastąpić ją rodzimym słowem »Inuit« (liczba pojedyncza »Inuk«, liczba
podwójna »Inuuk«), oznaczającym „prawdziwi ludzie”. Cyt. za: J. Machowski, Inuit. Opowiadania eskimoskie,
http://cyfroteka.pl/ebooki/Inuit__Opowiadania_eskimoskie-ebook/p96181i152433 [dostęp: 11.01.2017].
18
M. Mauss, Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów. Studium z morfologii społecznej,
w: tegoż, Socjologia i antropologia..., s. 572.
19
R. Keesing, Anthropology as Interpretative Quest, w: "Current Anthropology", vol. 28, nr 2, s. 161–176,

149

Laboratorium Kultury 5 (2016)

Zdanie to doskonale wpisuje się w problematykę konstruowania obrazu przestrzeni w tekście etnograficznym. Czytając monografie terenowe powstałe jako
efekt bezpośredniego kontaktu z badanym ludem, niejednokrotnie natrafia się
na rozległe, często bardzo szczegółowe, opisy przestrzeni, które nie miałyby racji
bytu bez wcześniejszej obserwacji – najprościej mówiąc: trudno stworzyć opis
uwzględniający szczegółowe rozlokowanie elementów przestrzennych, atmosferę miejsca, kolorystykę, a nawet – dające się wyczuć, czy może skojarzyć pod
wpływem istniejących w krajobrazie impulsów – zapachy. Ujawnia się więc na
poziomie konstruowania obrazów przestrzeni nierozerwalność doświadczenia
z opisem, zaś ów związek uznawany jest za jeden z problemów metodologicznych dyscypliny20. Sam opis natomiast, jako z jednej strony materiał służący
budowaniu wiedzy, z drugiej zaś – narzędzie i sposób wyjaśniania21, stanowić
ma pewien kontekst dający czytelnikowi możliwość poznania nie tylko ludzkiej
kultury, ale także ulokowania jej w określonej przestrzeni. Można powiedzieć,
że dzięki pracy antropologa, świat, który postanowił on zbadać, zostaje przezeń
powołany do istnienia, badacz czyni go dostępnym i zrozumiałym dla innych22.
W taki właśnie sposób, czytając np. Argonautów Zachodniego Pacyfiku, czytelnik
nie tylko poznaje kulturę Trobriandczyków, lecz bez większego wysiłku – dzięki
wnikliwym i szczegółowym opisom, zawierającym zarówno charakterystykę
elementów przestrzeni, jak i próbę przedstawienia słyszalnych w niej dźwięków
i wyczuwalnych woni – może z łatwością wyobrazić sobie konkretne miejsca. To
z kolei wskazuje na trzeci czynnik, za pomocą którego antropolog konstytuuje
przestrzeń, czyli dyskurs.
Antropologia w dużej mierze opiera się na ubieraniu w słowa tego, co zostało
wcześniej przez badacza poznane, doświadczone. I chociaż – jak pisze Clifford
Geertz uznając tę dyscyplinę za rodzaj pisarstwa – dobre teksty antropologiczne
to teksty proste, które nie zachęcają do czytania krytyczno-literackiego23, to jednak w przypadku opisu przestrzeni, nagromadzenie szczegółów i poetyckość stanowią bez wątpienia atut. To właśnie dzięki zawarciu w tekście wielu szczegółów
dotyczących krajobrazu, przestrzeń kulturowa zyskuje w umyśle czytelnika wizerunek bardziej realny, stając się jednocześnie łatwiejszym do wyobrażenia „tłem”
dla opisywanej kultury. Analiza dzieła Maussa poświęconego społecznościom

za: K. Kaniowska, Opis: klucz do rozumienia kultury, PTL, Łódź 1999, s. 57–61.
20
K. Kaniowska, Opis: klucz do rozumienia kultury…, s. 68.
21
Tamże, s. 49.
22
Tamże, s. 81.
23
C. Geertz, Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Warszawa 2000, s. 10.

150

Małgorzata Kołodziej, Epistemologia nie-baptystyczna. O konstruowaniu obrazu…

Eskimosów, jaką tu założono, pozwoli – mam nadzieję – odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób następuje proces konstruowania reprezentacji przestrzeni
w tekstach, które pisane były bez odtwarzania posiadanego w pamięci obrazu
miejsc. Pomimo solidnej liczby źródeł zastanych, jakimi dysponował, pomimo
oparcia swojego Szkicu o sezonowych przemianach… na pracach badaczy terenowych, mających wcześniej styczność z opisywanymi grupami, jego spojrzenie
na badaną kulturę było jednak przecież zapośredniczone. Mauss nie poznał jej
osobiście, bezpośrednio, przez wspomniane już „zanurzenie”, ale dzięki cudzym,
etnograficznym doświadczeniom. Nie stanowi to jednak, moim zdaniem, większego problemu, albowiem zamierzeniem Maussa nie była interpretacja dzieł,
z których korzystał, ta wszak mogłaby zmienić wydźwięk informacji w nich zawartych. Jego celem było natomiast zbadanie pewnego zjawiska społecznego
z użyciem opisów/relacji już istniejących. Nawiasem mówiąc, zdaniem Geertza, trudno w ogóle mówić o „czystym” – czyli w tym przypadku pozbawionym
interpretacji – spojrzeniu na kulturę oraz jej opisaniu, gdyż „antropologiczne
pisma same stanowią interpretacje, i to na dodatek interpretacje drugiego i trzeciego stopnia. (Z samej definicji wynika, że tylko tubylec dokonuje interpretacji
pierwszego stopnia: w końcu to jego kultura)”24. Oznacza to, że każdy antropolog
wyjeżdżający w teren, patrzy na obcą kulturę przez pewne „filtry”, które nakłada
mu jego własna kultura, zaś osoba pracująca na materiale zastanym spogląda na
tekst, będący interpretacją badacza terenowego, który w trakcie lektury poddaje
kolejnej – własnej interpretacji. Należy pamiętać jednak, że praktyka badawcza
to nie tylko wyjazd w teren, lecz także konstruowanie tekstu naukowego25 i to
właśnie ów tekst naukowy zostanie w niniejszej pracy poddany analizie pod kątem konstruowania przestrzeni.
Mauss, pisząc Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów, tworzy
znakomitą pracę, opartą na solidnym zapleczu teoretycznym i popartą pracami
etnografów badających kulturę Eskimosów bezpośrednio w terenie. Pokazuje – poprzez zestawienie informacji pochodzących z najznamienitszych wśród
powstałych wówczas prac – sposób, w jaki dokonują się przemiany w społeczeństwie w zależności od pory roku. Rozważania swoje opatruje licznymi – naszkicowanymi na podstawie wskazówek zawartych w tekstach – rysunkami i mapami,
mającymi pomóc w zobrazowaniu poszczególnych elementów terenu (np. plan
i przekrój igloo, zaznaczone na mapie miejsca zajmowane w różnych okresach
24
C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M.M. Piechaczek, Wydawnictwo Uniwersytetu
Jagiellońskiego, Kraków 2005, s. 30.
25
Tamże, s. 43.

151

Laboratorium Kultury 5 (2016)

roku, plany domów)26. Jak sam jednak zaznacza, jego celem nie jest stworzenie
„monografii różnorakich osobliwości właściwych morfologii Eskimosów”27,
celem jest natomiast ustanowienie – na podstawie społeczeństwa Eskimosów
– zależności bardziej ogólnych28.
Cytując za Maussem:
Zamierzamy zająć się tu morfologią społeczną społeczeństw Eskimosów. Miano „morfologii społecznej” nadajemy, jak wiadomo, nauce, która dąży nie tylko do opisania, lecz również wytłumaczenia materialnego substratu społeczeństw, tzn. kształtu, jaki one przyjmują,
zasiedlając określone terytorium, liczebności i gęstości populacji, sposobu jej rozmieszczenia oraz ogółu spraw, które służą jako nośniki życia zbiorowego. […]Eskimosi stanowią
uprzywilejowany przedmiot badań właśnie z tego względu, że ich morfologia nie jest taka
sama w różnych okresach roku; to, w jaki sposób ludzie ci skupiają się, rozmiar i kształt
ich domów, charakter ich stanowisk zmieniają się całkowicie w zależności od pór roku29.

W Szkicu o sezonowych przemianach… Mauss nakreśla najpierw cechy stałe
morfologii, czyli te, które pozostają niezmienne przez okres całego roku, jednak
to m.in. od nich zależą pewne zmienne okoliczności. Zalicza do nich np. sposób,
w jaki społeczeństwa te są powiązane z terenem czy liczbę, naturę i wielkość
składających się na nie grup elementarnych30. Następnie przedstawiona zostaje
morfologia sezonowa, zmieniająca się w zależności od pory roku – autor ustala,
na czym przemiany te polegają, przy czym skupia się na aspektach takich jak
lokalizacja, natężenie życia społecznego i religijnego oraz prawo.
Praca Maussa jest więc wyczerpującym omówieniem pewnego problemu występującego w obcej kulturze, na podstawie tylko znajomości tekstów dotyczących tej kultury. Istniejące już wtedy monografie poświęcone Eskimosom dały
mu możliwość wnikliwego prześledzenia zwyczajów panujących w interesującej
go kulturze, dzięki czemu, na ich podstawie, mógł poddać kulturę kolejnym analizom i interpretacjom, badając ją pod konkretnym – w tym wypadku morfologii
społecznej – kątem. Badanie kultury – nawet oparte tylko na tekstach – nasuwa
pytania o teren. Czy w przypadku Maussa, studiującego długotrwale prace badaczy terenowych, zajmujących się interesującą go kulturą, a w końcu piszącego na
26
Więcej na temat roli oraz funkcji map, tabeli oraz treści graficznych w pracach terenowych: M. Rygielska,
„Listy uwierzytelniające” etnografa, „Laboratorium Kultury” 2013, nr 2, s. 28–57.
27
M. Mauss, Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów…, s. 569.
28
Tamże.
29
M. Mauss, Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów…, s. 417–418.
30
Tamże, s. 575.

152

Małgorzata Kołodziej, Epistemologia nie-baptystyczna. O konstruowaniu obrazu…

temat tej kultury pracę, mającą stałe miejsce w kanonie najważniejszych lektur
antropologicznych, można mówić o obszarach zamieszkiwanych przez Eskimosów jako o jego „terenie badawczym”? Agnieszka Chwieduk oraz Adam Pomieciński we wprowadzeniu do Francuskiej antropologii kulturowej piszą:
nie ma „terenu” bez jego interpretacji i refleksji, nie ma bogactwa interpretacji bez doświadczenia „terenu”, bez wykazania, że antropolodzy, badając postacie życia zbiorowego
i konstruując ich opis, jednocześnie poszukują wyjaśnień zasad zachowania ludzi31.

Powyższy ciąg zostaje zachowany także w przypadku Maussa, który poddał
interpretacji oraz refleksji teren już wówczas zbadany, co doprowadziło go do
wniosków dotyczących cyklicznych przemian zachodzących w społeczeństwie.
To z kolei stało się możliwe dzięki przyjęciu przez badacza metody, polegającej na
połączeniu morfologii społecznej z ideą całościowego faktu społecznego, wyrażającej się w równoczesnym badaniu wszelkiego rodzaju instytucji – religijnych,
prawnych, moralnych, rodzinnych, politycznych i gospodarczych32. Jednocześnie
Mauss neguje założenia geografów i mimo iż czerpie z ich prac, twierdząc, że
dobrze opisują one środowisko, to dostrzega nadmierne skupienie na czynniku
tellurycznym, traktowanym przez nich jako jedyny mający wpływ na środowisko.
Sam zaś broni stanowiska, wedle którego
rzeźba terenu, jego bogactwa naturalne, fauna i flora wywierają wpływ na organizację
społeczeństw. […] Właściwa sytuacja geograficzna nie jest bynajmniej istotnym faktem,
który winien nieustannie przyciągać wzrok; stanowi ona wyłącznie jeden spośród wielu
warunków, od których zależy materialna forma zgrupowań ludzkich […]. Słowem, czynnik telluryczny musi być powiązany ze złożoną całością środowiska społecznego33.

Zgodnie z powyższym uznać można, że Mauss zakłada, iż do poznania kultury
Eskimosów niezbędne jest poznanie jej kontekstu przestrzennego – jest ono
podstawą, na której należy nabudowywać pozostałe aspekty kultury. Z drugiej
zaś strony – kontekstu tego nie doświadcza w sposób bezpośredni. Być może
właśnie z tego względu w jego tekście odczuwa się raczej powściągliwość wobec

Francuska antropologia…, s. 12–13.
M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: Świat człowieka –
świat kultury. Antologia tekstów klasycznej antropologii, red. E. Nowicka, M. Głowacka-Grajper, PWN, Warszawa
2009, s. 107.
33
M. Mauss, Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów…, s. 571–573.
31
32

153

Laboratorium Kultury 5 (2016)

szczegółowego rekonstruowania elementów tej przestrzeni. Zamiast tego skupia
się on na kilku czynnikach, które zebrane razem tworzą ogólny obraz przestrzeni
życia Eskimosów, stanowiącej jednak istotny aspekt ich społecznej egzystencji
(religia, system prawny i religijny, życie rodzinne), a także sezonowych przemian ich społecznej morfologii. Przestrzeń zostaje zatem wypełniona strukturą,
tworzącą wraz z nią całościowy fakt społeczny. Mauss nie opisuje pojedynczych
elementów kultury, lecz system dokonujących się w czasie roku zmian, zachodzących w życiu społecznym, uzależnionym od środowiska.

Przestrzeń Eskimosów. W stronę ukonkretnienia
Pracę swoją rozpoczyna od podania współrzędnych geograficznych i szczegółowych danych dotyczących obszaru swoich dociekań.
Eskimosi rozmieszczeni są obecnie między 78°8' szerokości północnej (stanowisko Itah,
Cieśnina Smitha na północnowschodnim wybrzeży Grenlandii) a 53°4' na południu, nad Zatoką Hudsona (wybrzeże zachodnie); jest to skrajna granica, do której regularnie docierają.
Na wybrzeżu Labradoru docierają do okolic 54°, a nad Pacyfikiem aż do 56°44' szerokości
północnej. Obejmują tedy ogromny obszar o 22 stopniach szerokości i prawie 60 stopniach
długości, który ciągnie się aż do Azji, gdzie mają jedno stanowisko (w East Cape)34.

Tak duża precyzja dowodzi, że obszary zamieszkiwane przez Eskimosów
nie są dla badacza jedynie jakąś odległą krainą, o której czyta się w książkach,
miejscem, o którym wiadomo tylko, że istnieje, ale trudno je jakoś konkretnie
ulokować na globie. Mauss, poprzez dookreślenie współrzędnych, nie tylko urealnia przestrzeń, lokując ją w konkretnym miejscu na Ziemi, ale także zarysowuje
kontur badanego przez siebie obszaru, wyznacza jego granice. Następnie określa
ogólny charakter poszczególnych miejsc oraz panujący klimat:
zajmowane przez nich wybrzeża […] mają zawsze ten sam charakter: węższy lub szerszy
pas ziemi biegnie wzdłuż granic płaskowyżu, który mniej lub bardziej stromo spada ku
morzu; […] Na Grenlandii góry spadają wprost do morza; co więcej, ogromny lodowiec,
zwany Inlandsis (lądolód wewnętrzny) pozostawia tylko pas górski, którego najszersza
część (szeroka z powodu fiordów, a nie sama przez się) mierzy zaledwie 140 mil. […]
Tylko fiordy i wyspy na fiordach są chronione przed wielkimi wiatrami, co sprawia, że

34

Tamże, s. 575–576.

154

Małgorzata Kołodziej, Epistemologia nie-baptystyczna. O konstruowaniu obrazu…

panuje tam znośna temperatura; […] Płaskowyż wewnętrzny, jeśli nie jest zajęty przez
lodowce, omiatają wichry i stale pokrywa śnieg; […] Labrador ma taki sam charakter, przy
czym jego klimat wewnętrzny jest jeszcze bardziej kontynentalny35.

Z jednej strony uderza szczegółowość opisu, z drugiej zaś jego „surowość” –
oprócz geograficznych faktów, charakterystyki terenu geograficznego, nie otrzymujemy żadnych bardziej plastycznych, „przeżytych” ujęć pejzaży. Dowiadujemy
się jednak o tym, co w takim ujęciu najważniejsze – o sposobach rozmieszczenia
ludzi na zajmowanej powierzchni. Proces konstruowania przestrzeni przebiega
więc – jak widzimy – od ogólnego zarysowania konturów miejsca (dzięki wytyczeniu jego granic poprzez współrzędne geograficzne) przez określenie ogólnego
charakteru miejsca – jego klimatu i rzeźby terenu, aż po rozlokowanie w nim
poszczególnych skupisk ludzkich.
W opozycji do oszczędnych przedstawień terytorium, w tekście odnajdujemy
za to precyzyjne charakterystyki poszczególnych typów domów Eskimosów,
do których opisu badacz podchodzi z dużą dokładnością. Dobrym przykładem
niech będzie tu opis stanowiska, które Mauss określa jako prawdziwą jednostkę
terytorialną, a której obraz zawiera informacje dotyczące zarówno tego, co stanowisko obejmuje (zespół domów, ogół pól namiotowych, tereny i akweny łowieckie, drogi, ścieżki i przystanie), ale i tego, jak przebiegają jego granice w zależności od regionu (fiord wraz z pastwiskami alpejskimi, wyspa z wybrzeżem, bądź
też przylądek z zapleczem)36. W opisie poszczególnych, wchodzących w skład
stanowiska domostw podaje zaś ich lokalizacje oraz charakterystykę terenu, na
którym się je buduje, kształt, wykorzystywany materiał, rodzaje budynków, wyposażenie, zaopatrując wszystko w poglądowe rysunki:
Namiot ma wszędzie tę samą nazwę: tupik – i wszędzie, od Angmagssalik aż do wyspy
Kadiak, ma ten sam kształt. Schematycznie można powiedzieć, iż składa się on z tyk ułożonych w kształcie stożka; na tych tykach umieszcza się skóry, najczęściej skóry renów,
niekiedy zszyte, niekiedy nie; u podstawy przytrzymują je duże kamienie, zdolne oprzeć
się straszliwej sile wiatru. […] Tam, gdzie reny są rzadkie, jak w Angmagssalik i w całej
Grenlandii wschodniej, namiot sporządza się ze skór foczych; ponieważ brak tam również drzewa, przeto także kształt namiotu jest nieco inny. Namiot buduje się w miejscu
gwałtownie opadającym tak, by mógł opierać się o jedną ścianę z ziemi, w którą wbija się

35
36

Tamże, s. 576–577.
Tamże, s. 580–581.

155

Laboratorium Kultury 5 (2016)

poziomą tykę, podtrzymywana z przodu przez krzyżak; o tę tykę opiera się z rzadka inne
i rozwiesza się na niej skóry37.

Szczegółowe opisy form mieszkalnych w szkicu są zasługą Williama Edwarda
Parry’ego i Francisa Lyona, którzy sporządzili je na podstawie własnych obserwacji w terenie. Jak bowiem zauważa Mauss, przy okazji przytaczania bibliografii,
która posłużyła mu przy tworzeniu analizy sezonowych przemian społeczeństw
Eskimosów, choć „W żadnym wypadku nie można powiedzieć, że Eskimosi są najlepiej zbadaną rodziną ludów, trzeba jednak przyznać, że posiadamy
na ich temat zespół zadowalających w zasadzie monografii.”38 Wśród autorów
owych „zadowalających monografii” wymienia m.in. Hinricha Rinka, Luciena
M. Turnera, Williama Edwarda Parry’ego, George’a Francisa Lyona, Heinricha W. Klutschaka, a także Franza Boasa, organizatora pierwszej – uznawanej
wśród antropologów za pionierską, czy wręcz wzorcową – ekspedycji badawczej
The Jessup North Pacific Expedition (1897–1902)39, który w jej trakcie wypracował nowoczesne techniki badań terenowych40 oraz zapoczątkował metodę nazywaną później obserwacją uczestniczącą41. Boas prowadził badania Eskimosów na
Ziemi Baffina oraz wśród ludów Zatoki Hudsona, a jego projekt zakładał badania
zarówno geograficzne, jak i etnograficzne i obejmować miał rozpoznanie wpływu
środowiska na sposób myślenia, w tym wyobrażeń o przestrzeni na konkretne
zachowania (migracje, relacje z sąsiednimi plemionami itd.)42.

Spojrzenie z oddali
Zgodnie z założeniami Émile'a Durkheima (autora studium Elementarnych
form życia religijnego43, również opartego na źródłach zastanych, a nie własnych badaniach terenowych), Mauss uważał etnografię za naukę pomocniczą

Tamże, s. 593–594.
Tamże, s. 661.
39
Nie była to jednak pierwsza wyprawa badacza. Wcześniej w latach 1883–1884 prowadził badania wśród
Eskimosów, które były jednymi z pierwszych antropologicznych badań terenowych, a w latach 1886–1888
organizował ekspedycje do Brytyjskiej Kolumbii. Jednak to właśnie The Jessup North Pacific Expedition
zapisała się w pamięci przyszłych pokoleń antropologów jako, w dużej mierze, prekursorska. Por. A.K. Paluch,
Mistrzowie antropologii społecznej, PWN, Warszawa 1990, s. 105.
40
A.K. Paluch, Mistrzowie antropologii społecznej…, s. 104.
41
R. Deliège, Historia antropologii, przeł. K. Marczewska, Oficyna Naukowa, Warszawa 2011, s. 109.
42
E. Kopczyńska, Metoda i pasja. Antropologia kulturowa Franza Boasa, NOMOS, Kraków 2012, s. 59–60.
43
É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego: system totemiczny w Australii, przeł. A. Zadrożyńska,
PWN, Warszawa 1990.
37
38

156

Małgorzata Kołodziej, Epistemologia nie-baptystyczna. O konstruowaniu obrazu…

ogólnej socjologii opisowej44, nie zaś praktykę samą dla siebie. Z doskonałym
skutkiem wykorzystywał ją zresztą także w innych swych, rozpoznawanych
jako fundamentalne, pracach, jak Szkic o darze 45 czy Sposoby posługiwania się
ciałem…46, traktując doniesienia terenowe jako źródło wiedzy idiograficznej, na
której można budować prawa etologii społecznej. Wiedzy rzetelnej, ale jednak
partykularnej, wymagającej zatem konfrontacji z szeregiem podobnych źródeł.
Pobyt w terenie i konstruowanie przestrzeni przez badaczy terenowych, co
znacznie później zauważyli i przekonująco wykazali Clifford i Geertz, najczęściej wiąże się bowiem z procesem konkretyzowania, który zaczyna się jeszcze
przed wyjazdem w teren, a kończy na (mniej lub bardziej udanym) odtworzeniu
w etnograficznym dyskursie doświadczenia konfrontacji przestrzeni wyobrażonej z rzeczywistą. Można więc przyjąć, że owo odtworzenie na swój sposób
skażone jest jednak wyprzedzającym go „przed-doświadczeniem”. W przypadku
Maussa mamy do czynienia z procesem odwrotnym – badacz najpierw (przez
zapośredniczenie) doświadcza terenu, rozpoznaje go, fragment po fragmencie,
stawiając kroki tak, jak podpowiada mu opis, by dopiero potem stworzyć ogólne wyobrażenie przestrzeni. To dyskursywne odtwarzanie czegoś, co zostało
wcześniej zdyskursywizowane i nakreślone przez kogoś innego. Tak dokonywana
rekonstrukcja przestrzeni, od nieznanego terenu do jego wyobrażenia, nie oddaje
z pewnością prawdziwego charakteru miejsca, którego dotyczy. Jest przecież
przerysowywaniem konturów poczynionych już cudzą ręką, ale czy można powiedzieć, że są one przez to mniej rzetelne niż te, wykonane przez pierwszych
rysowników? Praktykowane przez Maussa przerysowywanie/rekonstruowanie
przemierzanej przez innych przestrzeni przywodzi na myśl spojrzenie z oddali,
które w połączeniu z metodą całościowego badania faktów społecznych zdaje się
jednak spełniać istotny wymóg tworzenia dystansu, właściwy zadaniom nauki,
badającej rzeczy i zjawiska w sposób całościowy. W końcu – jak za Rousseau,
zauważył to już Claude Lévi-Strauss, „kiedy chce się poznać ludzi, należy patrzeć
blisko siebie; ale żeby badać człowieka, należy się nauczyć sięgać wzrokiem daleko; aby odkryć właściwości, najpierw należy dostrzec różnice”47.

44
Por. M. Mauss, Fragment planu ogólnej socjologii opisowej. Klasyfikacja i metoda obserwacji ogólnych
zjawisk życia społecznego w społeczeństwach typu archaicznego (ogólne zjawiska swoiste dla wewnętrznego życia
społeczeństwa), w: tegoż, Socjologia i antropologia...
45
Por. M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż,
Socjologia i antropologia...
46
Por. M. Mauss, Sposoby posługiwania się ciałem, w: tegoż, Socjologia i antropologia...
47
C. Lévi-Strauss, Jean-Jacques Rousseau, twórca nauk o człowieku, w: tegoż, Antropologia strukturalna II,
przeł. M. Falski, Warszawa 2001, s. 43.

157

Laboratorium Kultury 5 (2016)

Zadaniem socjologii ogólnej w rozumieniu Maussa było badanie człowieka,
sięganie wzrokiem daleko, odkrywanie praw i zasad, a nie poznawanie konkretnych ludzi. To pozostawiał etnografom, z sukcesem skupiając się na etologii
społecznej. Być może właśnie dlatego, mimo braku osobistego doświadczenia
terenowego, także i jemu przysługuje dziś miano autorytetu.

Bibliografia
Burszta W.J., Wymiary antropologicznego poznania kultury, Wydawnictwo Naukowe
UAM, Poznań 1992.
Clifford J., O autorytecie etnograficznym, w: tegoż, Kłopoty z kulturą: dwudziestowieczna
etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak, KR, Warszawa 2000.
Clifford J., Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące
w antropologii, przeł. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej.
Kontynuacje, wyb. M. Kempny, E. Nowicka, PWN, Warszawa 2006.
Deliège R., Historia antropologii, przeł. K. Marczewska, Oficyna Naukowa,
Warszawa 2011.
Durkheim É., Elementarne formy życia religijnego: system totemiczny w Australii,
przeł. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990.
Francuska antropologia kulturowa wobec problemów współczesnego świata, red. A. Chwieduk, A. Pomieciński, PWN, Warszawa 2008.
Geertz C., Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Warszawa 2000.
Geertz C., Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M.M. Piechaczek, Wydawnictwo
Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005.
Gellner E., Pojęcie pokrewieństwa i inne szkice, tłum. A. Bydłoń, Wydawnictwo Universitas,
Kraków 1995.
Hammersley M., Atkinson P., Metody badań terenowych, przeł. S. Dymczyk, Zysk i S-ka,
Poznań 2000.
Kaniowska K., Opis: klucz do rozumienia kultury, PTL, Łódź 1999.
Kopczyńska E., Metoda i pasja. Antropologia kulturowa Franza Boasa, NOMOS, Kraków 2012.
Lévi-Strauss C., Jean-Jacques Rousseau, twórca nauk o człowieku, w: tegoż, Antropologia
strukturalna II, przeł. M. Falski, KR, Warszawa 2001.
Lévi-Strauss C., Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa 1973.
158

Małgorzata Kołodziej, Epistemologia nie-baptystyczna. O konstruowaniu obrazu…

Malinowski B., Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, PWN, Warszawa 1967.
Mauss M., Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych,
w: Świat człowieka – świat kultury. Antologia tekstów klasycznej antropologii,
red. E. Nowicka, M. Głowacka-Grajper, PWN, Warszawa 2009.
Mauss M., Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów. Studium z morfologii
społecznej, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki,
PWN, Warszawa 1973.
Paluch A.K., Mistrzowie antropologii społecznej, PWN, Warszawa 1990.
Rygielska M., „Listy uwierzytelniające” etnografa, „Laboratorium Kultury” 2013, nr 2, s. 28–57.

Abstract
Non-baptistic epistemology. Constructing the space image in the Marcel Mauss’ work
Marcel Mauss, in Seasonal Variations of the Eskimo: a Study in Social Morphology, assumes that
a acknowledge of spacial context is necessary to acknowledge the culture in a whole and that
should be a basis for investigating further aspects of the culture. However, he did not experience
this context personally. Instead of that, Mauss focuses on few factors that – in a complex – give a
general view on Eskimo living space. It is a starting point for research on another aspects of their
culture (religion, legal and religious system, family life) and their seasonal variations. The aim
of the article is to analyze Mauss’ methods of creating space in his works, noting that instead of
experiencin the field personally, he based on preceding ethnological works. Another aim is to
show the methodological
bases of the “looking from the distance” method practised by Mauss.
Keywords: Marcel Mauss, spaces’ construction, space, epistemology, Eskimo societies

Małgorzata Kołodziej
Doktorantka w Zakładzie Teorii i Historii Kultury Instytutu Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych Uniwersytetu Śląskiego. Ukończyła kulturoznawstwo na Uniwersytecie
Śląskim w Katowicach, specjalność Teoria i Antropologia Kultury. Swoje teksty publikowała
m.in. w „Laboratorium Kultury” czy „Kulturze Popularnej”. Współredaktorka wieloautorskiej
monografii naukowej Patrzenie i widzenie w kontekstach kulturoznawczych (2016).

159