1a334c6879f5d350a1a5fcacb5a4feb3.pdf
Media
Part of Parzenice gorczańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4
- extracted text
-
PARZENICE GORCZAŃSKIE
OLGA
Farzenica
mentów
Występuje
jątkiem
w
jest
jednym
zdobniczych
ona w
charakterystycznych
stroju
ele
góralskiego.
całych p o l s k i c h K a r p a t a c h , z
Beskidu
budowie
z
męskiego
Śląskiego, i ze
motywów,
i
między
Góralszczyzną
a
Krakowskiem^.
Górale
gorczańscy, c z y l i t a k z w a n i Zagórzanie, n i e w i e l e
nią się o b e c n i e o d o k o l i c z n y c h
podstawą
grup
na
różnice
Dawniej
silnego
poczucia
własnej
odręb
wyko
ności i c z y n n i k i e m , k t ó r y
wyraźnie
oddzielał
i c h od
n a n i a s t a n o w i jedną z cech, p o których możemy
roz
sąsiadów, b y ł strój. J e d n y m z j e g o elementów,
poznać
grup
podlegał i p o d l e g a
przynależność
etnograficznych,
a
Górali
nawet
do
określonych
mieszkańców
poszczegól
pracy
łowym
T. Sewerynai
omówieniem
rozwoju motywów
autor
zajmuje
halańską,
spotykamy
parzenic,
inne
genezy
występujących
się p r z e d e
kie,
sądeckie,
spiskie
czy
już
w
bardziej
ogólny,
przy
czym
pod
działały
w
szczawnic
Podhala,
jako
jak np.
babiogórskie
—
omawia
wy
cy
czy
noszone przez
Od
chwili
podobnie
j a k o „kliszczackie", t o z n a
Kliszczaków.
kiedy
ukazała
się p r a c a
T.
Seweryna,
minęło już p r a w i e
ć w i e r ć w i e k u , w k t ó r y m t o czasie
stosunkowo bardzo
mało z a j m o w a n o
styczną
gorczańskich
światowej
dania
w
zapoczątkowano
kultury
związku
riały
Górali.
bardziej
plastycznej
z
czym
dotyczące
się kulturą
Dopiero
na
zebrane
zdobnictwa
po
II
szczegółowe
tamtejszych
zostały
stroju
w
Sekcji
uzupełnionych
nymi
w
Górale
również
lami
własnymi
góralskiego.
Plastyki
wywiadami
Praca
zgroma
Ludowej
PIS,
przeprowadzo
gorczańscy
zamieszkują
partie
Gorców
północne
oraz
W y s p o w e g o , n a południu
nowotarskimi, od wschodu
c y zaś z L a c h a m i ,
spodnie
z
czerwonym
z okolic
którzy
Tadeusz S e w e r y n :
1930.
2 Sebastian
Flizak:
X X V I I , s t r . 227.
i
północ
przyległą
graniczą
z
część
Góra
z sądeckimi, o d z a
Myślenic^, o d p ó ł n o
stanowią
grupę
przejścio
Parzenice
góralskie.
Kraków
Z
Zagórzan.
Ziemia,
ziemi
jednym
Na
czasach
terenu
rozprzestrzeniły
otoczone
silne
od
wśród
wpływy
początku
przyporach,
ozdobionych
rowego
wełnianego
sznurka.
zajmują
się
wyszyciami
z
o
kolo
parzenic
szyją
spodnie.
jedynie
trudniej
sze części o z d o b y , j a k n p . ś r o d k o w ą p a r t i ę
parzenicy,
Zazwyczaj
sam krawiec
którzy
wie
spodnie
Wykonaniem
krawcy,
na
d l a Góralszczyzny*.
Zagórzan
dwóch
je
parzenic
d o I I p o ł o w y ubiegłego
się
c i sami
poja
Pierwotnie
rozwój
bardzo
uważanego
J a k już w s p o m n i a n o ,
ku
parzenica
stulecia.
przyporem,
obszyciem.
ostatnich
wyszywa
resztę zaś z o s t a w i a d o r o b o t y p o m a g a j ą c y m m u człon
kom
r o d z i n y , n p . żonie i s t a r s z y m
Na
terenach
zagórzańskich
góralskie u b r a n i e z n a j d u j e
Zawód
krawiec
się p r a w i e
szyć
każdej w s i .
toteż
„by
kogo
należał d a w n i e j
umiejący
w
d o popłatnych,
le
krawca
dzieciom.
u c z y l i o n i chętnie s w o i c h synów, uważając, a b y
n a naukę
warsztatu
i
nie
krawców, którzy
chodu z Kliszczakami
1
mate
terenie.
no-zachodnie
Beskidu
Badania
ba
terenie
szego s t u l e c i a za r e p r e z e n t a c y j n y
terenach,
n i n i e j s z a o p a r t a j e s t g ł ó w n i e n a materiałach
dzonych
pla
wojnie
tamtejszym
I I p o ł o w i e ubiegłego
parzenicą
s z y c i a n a s p o d n i a c h G ó r a l i gorczańskich, k t ó r e w
p r a c y występują
Na
się w
noszono
jak i
towanej
parzenice.
wiła
dynie
obecnie,
—
szczegó
powstania,
ich
wszystkim
zaś p a r z e n i c e
sposób
się ze
który
n a d a l dużemu zróżnicowaniu i l i c z
n y m z m i a n o m w czasie, są j e g o o z d o b y , a w ś r ó d n i : h
i
nych wsi.
W
róż
etnograficznych.
technice
względu
kolorystyce
wy
wą
MULK1EWICZ
gospodarstwie
jej
n i e brać,
psuł
interesu"
szyciem
i szyją
w s i , występują
też
aby t a k i
wości.
Do
takich
przy
d l a mieszkańców
swo
sławniejsi
la
należą
mistrzowie,
np. Wincenty
koło M s z a n y
z Niedźwiedzia.
Odrębną
Obok
się u b o c z n i e
nujący z a m ó w i e n i a n a p ł y w a j ą c e z o d l e g ł y c h
z Gronoszowa
otworzył
(Niedźwiedź).
zajmują
jedynie
nie
Dolnej
wyko
miejsco
Nawieśniak
czy A n t o n i Ogie-
grupę s t a n o w i l i
krawcy
s Roman
Reinfuss:
Pogranicze
krakowsko-góralsk i e w ś w i e t l e d a w n y c h i n a j n o w s z y c h badań e t n o
g r a f i c z n y c h . L u d , t . X X X V I , s t r . 222 i n a s t .
S e b a s t i a n F l i z a k : E k s p a n s j a podhalańskiej
kul
t u r y l u d o w e j . L u d , t . X X X I V , str. 269—271.
4
217
Ryc.
1. Schematy
ludowych
w ę d r o w n i , j a k n p . Józef
parzenic
gorczańskich.
(Na podstawie
Plastyki
Ludowej
PIS).
K u b i k , mieszkający
materiałów
z archiwum
Sekcji
Badania
obecnie
była
zawsze
w L u b o m i e r z u . Wędrowali o n i o d w s i do w s i , zatrzy
ców,
szyjących
mując
z w i ą z k u z trudnościami w n a b y w a n i u w ł ó c z k i , k r a w
się t a m , g d z i e b y ł y
kach
swych
docierali
sząc
stamtąd
nową
modę.
znacznie
do
czynili
się
zamówienia.
również
na
W
wędrów
Podhale,
przyno
przeważnie
ro
w
okresie
używać
i
przędzę
używają
miejscowej
farbowanej
w
barwikami
rozpowszechnienia
nowych
nymi.
motywy
postaci
do
parzenic
g o " l u b serca k r a w i e c w y s z y w a
ładniejszych
do
wana
w
218
własnej
zaczęto
włóczka
dopie
powszechnie
otrzymać
stosowany
pochodzenia
o w c z a , która
jedynie
odległości.
i
obecnie
skiego,
fabryczna,
fabrycznego,
j a k o tańsza
jąc
więcej
kupo
D o l n e j , „stament", t o jest n i c i
również
wełna
produkcji,
było
Materiał
stanowią:
Mszanie
przędziona
wyszywania
można
kolorów.
wyszywania
wyszywania,
owczą
gdyż
Obecnie,
powszechnie
międzywojennym
włóczki,
wiejskiej.
dość
Proste
stosowano
wykwalifikowanych kraw
biedoty
przędzy
krawcy
form.
Pierwotnie
mniej
dla
przy
Wędrowni
cy
przez
do
oraz
używana
w
domu
centymetrem
Jeżeli
rozbudowany,
rysuje
wzór
jak
na
tzw.
wełnianej
1
fabrycz
„węzła
rycerskie
„z głowy",
odmierza
lub cyrklem
jest
w
bardziej
np. parzenica
poszczególne
skomplikowany
typu
suknie cyrklem kilka
podhalań
kół
współ-
środkowych i p o t e m według n i c h w y s z y w a
najpierw
środkowy
go
kwiatek,
czyli
„koguty",
rzenic
typu
a
następnie
i t p . Niektórzy
podhalańskiego
okalające
krawcy
gotowe,
pętle,
mają
dla pa
wycięte
z tek-
Ryc.
go".
2. Parzenica
Wyk. Jan
z motywem
„węzła
rycerskie
Płoskonka.
Kasina
Mała
(pow.
Limanowa).
Ryc. 3. Parzenica
Michalczewski.
z motywem
Niedźwiedź
serca. Wyk.
Marcin
(pow.
Limanowa).
219
Ryc.
4. Parzenica.
tury
szablony
Wyk.
i
Bartłomiej
Słone.
przykładając
je
Leśny.
Rabka
—
odbijają
od
razu
t o łańcuszek,
stę-
cały s k o m p l i k o w a n y w z ó r n a s u k n i e .
Ściegi
ben
stosowane
„płaski",
wyszywa
się
parzenicach
wszystkie
„klucze", „kulki"
skiego"
w
„krokiewka"
(„Janina").
kontury
itp., jedynie
Łańcuszkiem
proste
motyw
s t a n o w i s z n u r e k kręcony
typu
w o l n y c h przestrzeni w
podhalańskiego,
rycer
nakła
kwiatki
czy
„pawie
oczka",
oraz puste przestrzenie w
występuje
jeszcze
się najczęściej
W
okresie
porem,
obok
czasem
niebieskie
Wieku
zaczęto
lu
R y c . 5. Parzenica
go. Wyk. Antoni
(pow.
220
typu
nowotarskie
Ogieła.
Niedźwiedź
Limanowa).
on
nim
w
którą
zapełnia
z jednym
wyszyciem
z
przy-
czerwonego
zewnątrz
biegły
W
połowie
spodnie
Bogactwo
czynników, j a k w i e k
środkowe
„kogutkach"
przyporów.
od
kropki.
nosić
nowszych
s e r c u u dołu. O p r ó c z t e g o
był
którego
bardziej ozdobne.
a również
środki
k i e d y noszono spodnie
sznurka,
i
się
tzw. „krokiewka",
otoki wokół
otoczony
jest do zapeł
parzenicach
wyszywa
faliste,
z włóczki i
d a n y n a s u k n o . Ś c i e g płaski u ż y w a n y
nienia
lub
„węzła
drugiej
z
dwoma
jeszcze
XIX
przyporami
ozdób zależało o d w i e
i zamożność
zamawiającego,
czas p o w s t a n i a p a r z e n i c . S p o t y k a n e
obec-
R y c . 6. Parzenica.
indywidualnego.
nie n a terenie
Przykład
Kasinka
Gorców
nietypowego
Mała (pow.
parzenice
rozwiązania
Limanowa).
dzielą
się n a t r z y
zasadnicze t y p y . N a j s t a r s z y z n i c h , z m o t y w e m
„węz
ła
parze
rycerskiego",
n i c e Górali
uważany
jest
wprawdzie
za
sądeckich, j e d n a k z a r ó w n o j e g o
zasięg,
j a k i t r a d y c j a wskazują, że p a r z e n i c e t e w y s t ę p o w a ł y
od
dawna
równorzędnie
na
o b u terenach.
spotykamy
j e n a Góralszczyźnie
cach Łącka
i
Szczawnie,
Zabrzeziu,
stronie
pasma
dalej
sądeckiej
k u południowi —
jak
również
górskiego, n a t e r e n a c h
Obecnie
w
okoli
w
Zasadnem,
po
przeciwnej
zagórzańskich,
np. w e w s i a c h Glisne i K a s i n k a . P o d s t a w o w y m
wem
zdobniczym
wspomniany
ci
potrójnej
wonego
i
w
parzenicach
poprzednio
„węzeł
pętlicy,
W bogatszych
(ryc.
la,
parzenicach centralny m o t y w
jest szeregiem l i n i i
lc,
najczęściej
sznurka
tworzących
ld), przyozdobiony
wzdłuż
sercowaty
krawędzi
moty
typu
rycerski" w
wykonanej
niebieskiego
tego
jest
posta
z
czer
lb,
2).
otoczony
otok (ryc.
trójkątnymi
ząbkami l u b w o l u t a m i ( r y c . l d ) .
Nieco
młodszy
jest
według
opinii
informatorów
d r u g i t y p p a r z e n i c o p a r t y c h n a m o t y w i e serca, z j e d
ną
pętlą
wewnątrz
(ryc. le,
l i , 4).
Parzenice
tego
Ryc. 7. Parzenica
o formie
nowotar
skiej
skrzyżowanej
z sądecką.
Wyk.
w okresie
międzywojennym
Antoni
Ogiela. Niedźwiedź
(pow.
Limanowa).
221
typu
są n i e r a z
bardzo
zwielokrotnienie
bogate,
co osiąga
lub
wypełnienie
konturu
p a r t i a m i h a f t u płaskiego. N a z e w n ą t r z
się
przez
Oprócz w y m i e n i o n y c h w y ż e j
środka
otok i c h zdo
spotyka
my
się n i e k i e d y
przejściowe,
trzech typów
parzenic
n a t e r e n a c h zagórzańskich
powstające
przez mieszanie
for
się e l e
bią często w o l u t o w a t o w y g i ę t e
spirale, t z w . „klucki"
mentów o różnym pochodzeniu. Przykładem tego jest
(ryc.
między
liniami
wyznaczający
parzenica
przechowywana
wypełnione
bywają
„krokiewka".
konana
w
okresie
C z a s e m n a z e w n ą t r z w y s z y c i a biegną h a f t o w a n e k r z y
Ogielę
z
ż y k i l u b g w i a z d k i ( r y c . 3).
ny
mi
4), p r z e s t r z e n i e
kształt
serca
Rozwojowi
szy
motywu
wzbogacenie
głównego
o t o k u wokół
w i e „węzła rycerskiego"
najczęściej
nicach
parzenicy
przypora.
towarzy
Przy
moty
s k r a j n e l i n i e o t o k u stanowią
przedłużenia zakończeń „ w ę z ł a " ; w
typu
związany
sercowafego
z
dolnym
otok
jest
ornamentem.
o t o k u u ż y t e są t e s a m e
Przy
ściegi o r a z
czego o t o k s t a p i a się z m o t y w e m
parze
również
kolory, skutkiem
głównym w
jedno
wem
„węzła
były
wyłącznie
granatowym,
Obecnie
rycerskiego"
w
przy
czym
dem
typu
Wincenty
motyw
serca
Nawieśniak
przypomina
sobie,
z
zaczerpnięty
n i e szył już
zamawiają
u
niego
jedynie
pojawiły
roku
1920 i u w a ż a n e są za w i e l e
dziej
się n a t e r e n a c h
noszonych,
Niekiedy
„światowej".
albo
Motyw
„pawie
jedy
czami". Parzenica
na tamtym
z
się
spodni
tru
motyw
z
takim
l a t , gdyż
obecnie
podhalańskie,
około
piękniejsze o d d o
przejaw
mody
centralny
oczko"
otoczone
bar
stanowi
dużymi
tu
„klu
zakończona j e s t u dołu r o m b o i d a l
n y m k r z e s i w k i e m ( r y c . 5).
Wśród
parzenic
również f o r m y
typu
skromniejsze, w
parzenicy
skimi
nowych
kolorów.
podhalańskich
Góralszczyzny
wych
w
z
motywów
d l a ozdób
parzenicach
u
Górali
Forma
szczawnickich ,
wyróżniające
oraz
wśród
kalna
interpretacja
kolorów.
Górali
Cechy
do
zdobin
z
pewne
W
elementy
„zgodziły".
„doczepio
ne.
barw.
Ażeby
widuje
dają
opinii
informa
kolory
z
ró
zawsze
typu
jest
podhalańskiego
określone
barwy,
czarne
np.
lub gra
n a t o w e i zależnie o d t e g o d o b i e r a się k o l o r y
środka.
wśród
j e d n o k o l o r c . ve, w y s t ę p u j ą c e
v
(z „ w ę z ł e m
czasem
rycerskim" lub
sercem),
wyjątkowo.
Tablice
222
oraz
s t o s u n k u do
które
są
czy l o
dobór
parzenic
są
bardzo
haftowaną
ozdobą
spodni
wzdłuż
co w
podobne
rzadziej,
ściegi
co n a
klapka nad
W
haftach
sukmanach,
wy
noszonych
w i d u j e się t e n s a m dobór
zdobnictwie
spodni, i
te same
ściegi
rozwiązania
motywów,
zwłaszcza
pa
zdobniczego
w
sowych,
brak
t u jednakże
elementu
postaci
„węzła
rycerskiego"
i
Obecnie
haftowa
i wzory,
są r ó w n i e ż
kieszeni.
wy
zewnętrznego
sznurkiem lub
Haftowane
rozcięcia
bocznego
strój
Zagórzan
góralskiego.
panów
wyraźnie
zanika,
wszystkim wysoka
Przysłowie,
by
serca.
ubrał"
że
„za
cena
jednego
(Mszana
Dolna))
czego
ubra
Górala
nie
wątpliwie jest bardzo istotne.
różowy
z c i e m n y m , biały
Parzenice
starszych
kwiatowe)
Łącka,
kręconym
już zresztą c o r a z
oraz
parzenic
odpowiednio
Według
parzenicach
trafiają się zupełnie
okolic
t a m te same
parzenicy.
się
których
„ k l u c z e " , c z y l i „ k o g u t y " , muszą b y ć
typów
moty
(elemen
zagórzańskich.
Spotykamy
kolorów,
n i e b i e s k i , żółty i
połączenia
zielony
mają
w
P a r z e n i c e n i e są j e d y n ą
wprowadzenie
mieć żółty środek, b i a ł e zaś z i e l o n y , „ b o t a k już
świecie".
gorczańskie
wolutowych
te zawodzą
sądeckich
zbliżone
motywy
n a zagórzańskich
ż o w y m l u b n i e b i e s k i m . Oprócz t e g o k w i a t y p o w i n n y
na
Górali
odróżnieniu o d p a r z e n i c y
gdzie występują
dziesięciu
jasno
parzenice
abstrakcyjnymi w
nia
czerwony,
najładniejsze
starsze
oraz
skala
te p o w i n n y być
torów,
łącko-kau
tami
deckiej,
do
z czerwonym,
grupie
występuje
p o b o c z n y c h , j a k n p . w y p e ł n i e n i e serca
cza
się
występuje
babiogórskich^
wów
no zielony,
aby
—
do
wyjścio
o d i n n y c h s t a n o w i g ł ó w n i e sposób r o z w i ą z a n i a
przyczyną jest przede
brane,
szereg
podobny
sądeckichw.
9
stępujących
się
różowy,
w
sercowata
spiskich ,
8
typu
orawskich,
przyporem
dem
biały. K o l o r y
tego
spiskich^,
najczęściej c z a r n y , g r a n a t o w y , f i o l e t o w y , j a s n o i c i e m
sem
z innych stron
wykazują
motyw,
sądeckich, zwłaszcza
mienieckiej?.
Cechy
Pętlicowy
tradycyjne
pojawieniem
wzrosła
kolorów,
stycznych.
Zagórzan
przeładowanie
na
ich
sie
ośmiu
parzenice
wykonane
gwiazdkami,
wydatnie
ościennych.
szwu,
otokami
p a r z e n i c a podobała się, m u s i o n a z a w i e r a ć t e r a z
do
czy t e r e n ó w
postaci samego k r z e -
podhalańskiej
Wraz
zdarzają
porównaniu z f o r m a m i parzenic
na nogawkach
różnymi m o t y w a m i , j a k n p . m e c h a n i c z n i e
kwiatkamf i
przy
mają
szycia
spowodował
nymi"
się
i n d y w i d u a l n y c h ( r y c . 7), n i e
c y c h bezpośrednich p o w i ą z a ń z p a r z e n i c a m i z a g ó r z a ń -
otoku
gorczańskie
f o r m mieszanych
spotykamy
podhalańskiego
przyporów.
Wpływ
Lachów
męskich. P r ó c z n i c h w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż k o l o r o w e
s i w k a z w y p e ł n i o n y m środkiem i o z d o b n y m i
formy
obok
k ł a d y i-ozwiązań
czerwony.
zagórzańskich
stanowiące
spodni
kolor
parzenice
które
u przyporów
„węzła rycerskiego" — niewątpliwie jeden z
Gronoszowa,
od szergu
z wyszyć
ułożonymi k w i a t k a m i ,
niebiesko-
zamawiają
że
symetrycznie
i
j a k układa
twierdząc,
dwoma
sądeckich.
i
wyszyciem
kwiatek
z
tej parzenicy
punktów
znanych krawców
rycerskiego",
tychczas
moty
Zewnętrz
wykonywane
serca
przeważał
z
gospodarze.
już
„węzła
czy
starszego
Jeden z najbardziej
terenie,
parzenice
kolorach czerwonym
parzenice
nie starzy
starsze
Antoniego
(pow. L i m a n o w a ) .
jest na
W
dotychczas
Rabce, w y
p.zez
( r y c . 6) w z o r o w a n y
litą całość.
Omawiane
Muzeum w
f o r m i e n o w o t a r s k i e j , środek j e j zaś w y p e ł n i a
ściśle
wyszywaniu
Niedźwiedzia
kontur
w
międzywojennym
rysował
5 E d y t a Starek; Parzenice spiskie. Polska Sztuka
L u d o w a , n r 3/1952.
6 S e w e r y n Udziela: U b i o r y l u d u polskiego. Kraków
1904, z e s z y t I V , t a b l . I V .
7 Mieczysław C h o l e w a : S t r o j e l u d o w e Z i e m i Są
d e c k i e j . L u d , t . X X X V I , s t r . 2 7 1 , r y c . 1.
Roman
Reinfuss:
Stroje
Górali
szczawnickich.
L u b l i n 1949, r y c . 2, 5, 7, 8.
E d y t a Starek: Parzenice spiskie, j . w .
ю Mieczysław C h o l e w a : Stroje l u d o w e Z i e m i Są
deckiej. Zdzisław S z e w c z y k : Materiały do s t r o j u m ę
skiego Górali o c h o t n i c k i c h . P r a c e i Materiały E t n o
g r a f i c z n e , t . X , t a b l . I I I , r y c . 2, 4.
8
9
Dobiesław
Walknowski.