Cyfrowa Etnografia

9414788cfeeaa4f929230fc90ce644ef.pdf

Media

Part of Wielkopolski haft snutkowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4

extracted text

WIELKOPOLSKI HAFT S N U T K O W Y

ADAM

W ciągu s z e r e g u l a t dzięki s p r z y j a j ą c y m
nie tylko ochroniono

warunkom
i

H a f t s n u t k o w y , którego bardziej

wartościowe okazy

rodzimych

spotykamy

choćby w s k l e p a c h C P L i A , u p r a w i a n y

wytworów k u l t u r o w y c h przed z a n i k i e m , ale z a p e w n i o ­

do dzisiaj

n a terenie

no i m rozwój i n a d a n o
k a j a n i u naszych

wiele tradycyjnych

GLAPA

wartości p r z y d a t n e

codziennych

ciu i opiece władz niektóre

w

zaspo­

poznańskie), w G o l i n i e .

potrzeb.

Dzięki

popar­

stosowanych

z dziedzin

tej

wytwór­

czości doczekały się o p r a c o w a ń m o n o g r a f i c z n y c h

i cen­

n y c h przekazów.

wane

snutkowy

N a o b s z a r z e W i e l k o p o l s k i s p o t y k a się w ś r ó d l u d u
k i l k a o d m i a n h a f t u , k t ó r e — zależnie o d m a t e r i a ł u
czy t e c h n i k i w y k o n a n i a — b y w a j ą o k r e ś l a n e j a k o :
1. h a f t s n u t k o w y l u b s n u t k i g o l i ń s k i e ; 2. h a f t n a t i u l u ;
3. biały h a f t w y k o n y w a n y b i a ł y m i n i ć m i n a b i a ł y m ,
różowym, „ m o d r y m " l u b ż ó ł t y m p ł ó t n i e ;
4. h a f t
barwny, najmniej obecnie rozpowszechniony.
1

Ryc.
1. Fragment
„koronki
renesansowej"
pod
winęły się „snutki"
w poł. XIX
w. Reprodukcja
Bibüotheque
DMC
Repr.
Grażyna

jest

(województwo

Jest t o jedna z o d m i a n

haftu

szeroko n a w s i w połowie X I X w .

Haft

t e n m a dość d a w n e t r a d y c j e , o c z y m

świadczą z a c h o ­

r e l i k t y (dostępne d l a n a s j u ż n i e s t e t y

licznych

D o t y c h szczegółowych zagadnień między i n n y m i n a ­
leży r ó w n i e ż h a f t

powiatu Jarocin

okazach,

spotykanych

w

w

nie­

Wielkopolsce

cen­

t r a l n e j , n a K u j a w a c h , Z i e m i L u b u s k i e j ) , a także o p i s y
w literaturze.
W X I X w i e k u produkcja haftu artystycznego w po­
r ó w n a n i u z u b i e g ł y m i s t u l e c i a m i , p o w a ż n i e się z m n i e j ­
szyła.

Wykonywano

użytek

kościelny.

wiska

—

wtenczas
Niezależnie

pod wpływem

przeważnie

hafty

na

jednak

tego

zja­

przemian

od

ekonomiczno-spo-

łecznych, j a k i p e w n y c h osiągnięć t e c h n i c z n y c h w sze-

wpływem której powstały prawdopodobnie
i
z La Dentelłe
Renaissance,
Th. Dillmont
Wyszomirska,
1953 r.

roz­
—

193

: d - .

Rj/c. 2. Główne elementy
zdobnicze
stosowane
w snutkach.
Nazwy:
1 — pączek, 2 — pęczki potrójne,
3 —
babo, 4 — dziurka
lub kółko pojedyncze,
5 — dziurki-kółeczka
potrójne,
6 — dziurki
podłużne,
7 —
baba,
8 — koszyczek,
9 — k o s z y c z e k podwójny,
10 — kółeczka z dziurkami,
11 — pierścienie
z dziurek,
12 — margaretka
dziergana,
zwana też dziurką tłustą z koszyczkiem,
13, 14 — graniotka,
15 — skrzydło,
16 —• mucha
(muszka)
chuda,
17 — mucha
(muszka)
tłusta, 18 — pszczoła, 19 — pawie oczko, 20 — pawie
oczka
potrójne,
21 — koniec
lub gajor
z koszyczkiem,
22 — margaretka
chuda
lub
kwiatuszki,
23 — Ustko
z
pączkiem,
24 — stokrotka,
25 — pawie
oczko
w kółku, 26 — margaretka,
27 — Ustko snute, 28 — mertka,
29 — sło­
necznik
(połowa),
30 — chmiel,
31 — gwiazda,
32 — serce z pęczkami. Brak
na tablicy
„tarki"
i
„pająka".
Rys.
A. Glapa,
1949 r.

r e g u ośrodków — n a dość z n a c z n y c h
j a się h a f t l u d o w y ,

obszarach

rozwi­

k t ó r e g o jedną z o d m i a n j e s t

haft

s n u t k o w y , z w a n y też „ s n u t k a m i " .
Za główne przyczyny
leży przyjąć

194

—

poza

prz e mys łu —

gotowych,

fabrycznego

p o c h o d z e n i a części s k ł a d o w y c h k o r o n k i

w

t y m okresie

renesansowej,

p o d której w p ł y w e m p o w s t a ł y s n u t k i .

rozwoju haftu snutkowego
rozwojem

wszechnienie

na­

rozpo­

Geneza h a f t u s n u t k o w e g o

w i ą ż e się, m o i m

ściśle z koronką renesansową ( r y e . 1).

zdaniem,

Ryc. 3. Motywy
zdobnicze
obwiedzione
ściegiem
przetykanym.
Snutki
przeciągnięte
od
„pącz­
ków" sięgają poza
linie
obwiedzione.
Fot.
A. Glapa,
1948 r.

Ryc.
4. Fragment
haftu
snutkowego
przed
wy­
cięciem
płótna. Środkowe
przestrzenie
w
kwia­
tach i pomiędzy
„pączkami"
wypełnione
są siat­
kami (naleciałościami
pałacowymi).
Fot. A. Glapa,
1948 r.

Ryc.

Ryc. 6. Ten sam fragment
po częściowym
wycięciu płótna.
Większe
otwory
nerkowate,
tzw.
„gajory",
wypełnione
są
„koszyczkami".
Fot. A. Głapa, 1950 r.

5. Fragment
Fot.

haftu
przed wycięciem
A. Glapa,
1950 r.

płótna.

195

Koronka

renesansowa ,

zwana

2

również

koronką

r z e p ł ó c i e n n y m , b a w e ł n i e , n a k t ó r y c h t o materiałach

islandzką l u b k o r o n k ą z L ü k s e i ( L u x e u i l ) , w ś r ó d t e g o

rysuje

rodzaju

w

wyrobów

zajmuje

Podczas g d y w y k o n a n i e

najpoważniejsze

deseni.

Do

miejscach

wzorów

taśmy

przypina

różnego

się

formatu

rodzajów

i kształtu — płócienne, b a w e ł n i a n e l u b j e d w a b n e i ł ą ­
czy się j e z g o d n i e z r y s u n k i e m łańcuszkami i k ó ł k a m i

za jedną z

K o r o n k a renesansowa
sów

innych

się k o n t u r y

odpowiednich

k o r o n e k nastręcza z n a c z n e trudności, k o r o n k a i s l a n d z k a
m o ż e być uważana

większości

miejsce.

najłatwiejszych.

składa się z g o t o w y c h j u ż p a ­

(taśm), p r z y g o t o w a n y c h

podług

fabrycznych

sunków i połączonych ze sobą za pomocą

ry­

łańcuszków

i kółek różnego r o d z a j u .
Ten

rodzaj

k o r o n k i jest bardzo

stary. Pochodzi

P o d w p ł y w e m tego r o d z a j u k o r o n k i powstały z a p e w n e
smutki,

które

w

technice

nią się o d k o r o n k i

wykonania

renesansowej,

częściowo

a swą

róż­

ażurowością

o r a z n i e k t ó r y m i e l e m e n t a m i b a r d z o są p o d o b n e d o n i e j .
S n u t k i b y ł y b y w i ę c uproszczoną w

on

mienną

zaczęto w e F r a n c j i naśladować k ó ł k a

Po­

która d o l u d u dostała się z pałacu a l b o z kościoła, l u b

zastępowano

p r z e z w z o r n i k i w p o ł o w i e X I X w . P o p r z e d o s t a n i u się

czątkowo

części

zapełnione

koronki

weneckie.

w

zdobnictwie

formą

technice, a o d ­

o d s t a r e j k o r o n k i — kółek w e n e c k i c h . W w i e k u X V I I

koronki

renesansowej,

taśmami t k a n y m i i ręcznie d o r a b i a n o t y l k o łańcuszki

n a wieś, d o c h ł o p ó w , k o r o n k a uległa g r u n t o w n e m u p r z e ­

i kółka. O t r z y m a n a w t e n sposób k o r o n k a n i e m i a ł a

kształceniu i zamieniła się w h a f t p r z e z w y e l i m i n o w a ­

t e j delikatności, co p r a w d z i w a w e n e c k a , p o m i m o

nie

j e d n a k stała się b a r d z o

popularna i nazwano

ją k o ­

ronką renesansową. W X V I I I w i e k u t e n r o d z a j
bów
we

stracił n a popularności.
Francji

i w

Belgii

Pojawiły

się

delikatne koronki

tego
wyro­

wtenczas
wykonane

c a ł k o w i c i e igłą. T e n n o w y r o d z a j k o r o n k i podbił p u ­

taśm,

które

zapewne

czymy

—

w

wielkiej

mierze

prymitywne

W połowie X I X w i e k u s n u t k i były w

powszechnym

użyciu w e w s p o m n i a n e j już G o l i n i e .
i

zdobiono

czepki,
zwanymi

sznurówkami)

rodzajów

między

napięstkiem

a łokciem,

się

w

sprzedaży

o charak­

wpłynęły

niczkami,

znajdowały

nie

narzędzia.

l a c e " . O d t e g o c z a s u stała s i ę n a j b a r d z i e j ulubioną r o ­
które

się

Miejsce i c h za­

terze l u d o w y m , n a który — między i n n y m i , j a k zoba­

botą ręczną, a t o dzięki w i e l k i e m u z r ó ż n i c o w a n i u w i e l u
taśm,

u ludu

jęły różnego r o d z a j u m o t y w y i k o m p o z y c j e

bliczność i k o r o n k a r e n e s a n s o w a n a d ł u g o weszła z n o ­
w u w użycie, j a k o nowość a n g i e l s k a , p o d n a z w ą „ p o i n t

gotowych

p r z y j ę ł y ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h .

fryzki,

koszule

N i m i haftowano
(noszone p o d s t a ­
na rękawach

j a k również

po­

zapaski

i p o z w a l a ł y n a d o w o l n e układanie d e s e n i k o r o n k i r e ­

n o s z o n e n a spódnicach d l a o z d o b y .

nesansowej.

b y ł y t a k p o s p o l i t e i w t a k w i e l k i c h ilościach j e w y ­

Obecnie

k o r o n k ę renesansową w y k o n u j e się podług

wzoru narysowanego

na woskowanym

płótnie,

papie-

k o n y w a n o i noszono,
nich

w

kościele

H a f t y te wówczas

że w n i e d z i e l e

śnieżnie

biało,

a

i święta było od
niewiasty

w b i a ł e s t r o j e i h a f t y w y g l ą d a ł y — podług
Podług: L a Dentelle Renaissance — T h . de D i l l mont, E d i t e u r M u l h o u s e (Alsace) — Bibliothéque D M C .
P r z y t o c z o n y opis k o r o n k i r e n e s a n s o w e j p o d a j e m y w e ­
dług tłumaczenia A d y W a p n i a r s k i e j .
2

196

określenia

—

j a k łabędzie.

Motywy

ubrane
ludowego

zdobnicze

tych

s t a r y c h s n u t e k , szczególnie n a z a p a s k a c h , b y ł y

więk­

sze niż o b e c n i e i w y p e ł n i a ł y całą dolną i c h p o ł o w ę .

H a f t y t e j e d n a k z p o c z ą t k i e m X X w i e k u zaczęły dość
szybko
haftu

zanikać p o d w p ł y w e m
na tiulu,

i o wiele
Z

znacznie

wchodzącego

łatwiejszego

do

w

modę

wykonania

tańszego.

powodu

wielu

przyczyn

dzisiaj

niestety

snutek

z X I X w i e k u już n i e p o s i a d a m y . Piękne okazy
h a f t u , głównie w postaci czepków, w okresie
w o j e n n y m były przechowywane

w

Dziale

tego

między­

Ludoznaw­

czym i m . Heleny i Wiesławy Cichowicz M u z e u m W i e l ­
kopolskiego
w

w

Poznaniu.

czasie o k u p a c j i

wraz

Rzadkie

te

okazy

zginęły

z

zbiorami.

Wśród

całymi

ludności golińskiej d z i s i a j , p o d w ó c h ś w i a t o w y c h w o j ­
nach,

też

już

nie

można

znaleźć

żadnego

okazu.

W s z y s t k i e poszły d o g r o b u w r a z z i c h w ł a ś c i c i e l k a m i .
Wyjątek

stanowi

kilka

okazów

znajdujących

się

w M u z e u m P o m o r s k i m w T o r u n i u ( r y c . 20, 21).

Heleny

Przypada

Moszczyńskiej,

byłej

wjaścicielki

Goliny.

o n n a l a t a o d 1894 d o 1945 r o k u . W t y m t o

czasie Moszczyńska otaczała o p i e k ą g i n ą c e s n u t k i
lińskie, w p r o w a d z a j ą c
go

szereg

elementów

go-

do m i e j s c o w e g o

haftu

ludowe­

zdobinowych,

nie

mających

Zdobiny

te przyjęły

się i są

niekiedy stosowane

w obecnych s n u t k a c h jako

wprowadzone

przez

Moszczyńska.

to

przykład

klasyczny

p r z e n i k a n i a wartości

do sztuki

ludowej.

kilka

rodzajów

siatek, stosowanych

pełniania

większych

jest

pałaco­

Do tych motywów

wolnych

wzory

D l a etnografa

wych

należy

głównie do

płaszczyzn

wy­

(ryc.

4,

12, 19).
Opieka

Moszczyńskiej

dziewcząt

wiejskich w

polegała
pałacu

i

na

gromadzeniu

zachęcaniu

i c h do

w y k o n y w a n i a s n u t e k d l a potrzeb d w o r u oraz n a włas­
ny

użytek

hafciarek, do ozdoby

szechniających

się h a f t ó w

w

na tiulu,

miejsce

rozpow­

j a k również

w y k o n y w a n i a szeregu haftów d l a miejscowego

do

i oko­

l i c z n y c h kościołów. W t y m t o c z a s i e w i d y w a n o w p a ­
łacu p o kilkanaście d z i e w c z y n w y s z y w a j ą c y c h
dla

D r u g i o k r e s s n u t e k golińskich w i ą ż e się ściśle z o s o ­
bą

z n i m n i c wspólnego.

kościołów.

fragment
pod
w
np.

całości

Każda

z

nich

wykonywała

podług

s w e g o pomysłu, b y

serwety
jakiś
później

b a c z n y m o k i e m zespołu rówieśnic połączyć części
całość. P r z y
serc,

gwiazd

dziewczętom

układaniu
itp., w

radami,

które d z i e w c z y n y

poszczególnych

motywów,

całość Moszczyńska

podsuwała

pewne

służyła

możliwości,

a k c e p t o w a ł y l u b odrzucały.

0

es^mss

o

a

*1
I 1I

Ryc.

10. Rodzaje

ściegów

stosowanych

Z tego t o o k r e s u p r z e c h o w a ł się d o 1940 r o k u
ołtarzowy, w y k o n a n y

przez

ks. S k r z y d l e w s k i e g o ,

wówczas proboszcza

Nakrycie

to haftowały

w hafcie

obrus

na

samym

Rys.

A.

Glapa,

1948 r.

celu w y k o n a n o

później

albę. Inicjatorką

p r a c była

Moszezyńska. Następną

Poniecu.

chowaną

jest

zamówienie

pierwszej

wojnie

s i o s t r y Banaszyńskie d l a

Banaszyńskie

snutkowym.

w

znów

obrus,

większą

wykonany

światowej

przez

tych

pracą

kilka

za­

lat

po

Helenę

Bernasow-

Obrus ten m a w

przybliże­

Moszczyńskiej. W y k o ń c z y ł y

j e krótko przed

pierwszą

ską i M i c h a l i n ę P a w l a k .

wojną

Serweta

ta

okupacji

n i u około 60 c m szerokości i 350 c m długości. Został

Poniecu

i była

światową.

znajdowała
tem

—

się

w

najlepszym

do

początku

najstarszym

odzwierciedleniem

haf­

snutek

staro-

na czepkach,

fryz-

golińskich, w y k o n y w a n y c h

ongiś

kach,

i t p . D r u g i m okazem

koszulach, zapaskach

chowanym

do dzisiaj

jest obrus „składkowy",

n a n y k o l e k t y w n i e przez m i e s z k a n k i

Goliny

w

za­

on ofiarowany dla miejscowego drewnianego
g d z i e też z n a j d u j e
Obok

tych

się

większych

prac

wykonywano

mniejsze

i większe, i n d y w i d u a l n i e i „ s k ł a d k o w o " . B y ł y t o p r z e ­

wyko­

różne

latach

wykonywano

serwetki,

kołnierzyki,

które

t a k d l a d w o r u , j a k i d l a siebie.

poduszki,

bluzki,

Jeden

w o j n y 1914—1918, o f i a r o w a n y d o m i e j s c o w e g o kościoła

z t a k i c h kompletów, z r o b i o n y

na u p r o s z e n i e p o w r o t u najbliższych z. f r o n t u .

stał w y s t a w i o n y

W tym

kościółka,

obecnie.

d l a Moszczyńskiej,

na Powszechnej

Wystawie

zo­

Krajowej

w P o z n a n i u w 1929 r . i o t r z y m a ł złoty m e d a l . Z t e g o
nagrodzonego k o m p l e t u , m i m o

drugiej wojny

świato­

wej

zachowało

jeszcze

i przewrotu

k i l k a serwetek,

społecznego,

które są w p o s i a d a n i u

Trzecim

etapem

czynający

się o k r e s

wojnie,
które

również

lat powojennych,

rolnej

i

przemianach

n i e ominęły

Goliny,

za­

o d 1945 r .

Po

społecznych,

zdawało

się

po­

że s n u t k i już zupełnie zanikły. S p r a w ę p o ­

garszały: b r a k materiału, p r z e d e w s z y s t k i m

odpowied­

n i c h n i c i , b r a k k o b i e t znających

haftowania

(zostały

tylko trzy

skiej, przetrzebionej

a

Moszczyńskiej.

r o z w o j u s n u t e k golińskich j e s t

reformie

czątkowo

się

technikę

h a f c i a r k i ) , zajęcia

ludności

wiej­

przez o k u p a n t a , zmuszonej

przez

o k r e s p r z e j ś c i o w y z n a c z n i e w i ę c e j p r a c o w a ć niż

przed

wojną.

chwi­

Trudności

te, n a szczęście, b y ł y t y l k o

lowe.
Pierwszy

zainteresował

Wydział K u l t u r y
Ryc.

198

11. Fazy

wykonania

koszyczka.
1949 r.

Rys.

A.

Glapa,

tury Ludowej),

się

i Sztuki w

snutkarni
Poznaniu

który jeszcze w

wał zainteresowane

Wojewódzki
(Referat

1945 r o k u

Kul­

poinformo­

i n s t y t u c j e o stanie haftów

goliń-

ñ y c . 12. Serwetka
z gwiazdą
wypeł­
nioną
„siatka",
elementem
rzadko
stosowanym
w hafcie
snutkowym.
Siatkę do snutek
wprowadziła
Hele­
na Moszczyńska. Fot. A. Glapa, 1946 r.
Ryc. 13. Serwetka.
Haftowała
Helena
Bernasowska.
Fot. A. Glapa,
1946 r.

Ryc.
14. Fragment
serwety
dobrze
wyprasowanej.
Oryginał
z ok. 1910 r.
Fot. M. Kórnicki,
1950 r.

Ryc.
15. Serwetka
wykonana
po
1945 r. dla placówki
handlowej.
W
celu
obniżenia
kosztów
wykonania
na zamówienie,
w środku
zostawiono
większą płaszczyznę
płótna. Fot. A.
Głapa, 1950 r.
Ryc.
16. Serwetka
wykonana
przez
mieszkanki
Goliny,
pow.
Jarocin,
1946 r. Fot.
A.
Glapa.

skich

i

przez

Wydział

możliwościach

podjęta

przez

Ludowego w

myśl

ich podtrzymania.
ożywienia

Wielkopolską

Rzucona

hafciarstwa

Spółdzielnię

P o z n a n i u , która —

po

potrzebnych odpowiednich

ku

1947 r o k u

Spółdzielnia

zorganizowała

kurs

ludności

a jeszcze

wszechstronnym

p o l s k i , których

dotychczas

w

październi­

haftów

handlowa

tak bar­

pewnym
wy­

n a szerszych

dzisiaj

XIX

wieku

obszarach

Wielko­

dokładnie, ze w z g l ę d u n a
t e r y t o r i u m , określić się

nie da.
W t r a k c i e w y c i n k o w y c h badań t e r e n o w y c h n a p o t k a ­
n o h a f t y w y k o n a n e tą techniką w p o w . s z a m o t u l s k i m ,
w

liczbę osób t e c h n i k i

p o d koniec

b r a k badań n a o b s z e r n i e j s z y m

golińskich.
o

p o w . leszczyńskim, w D ą b r ó w c e W l k p . , p o w . m i ę ­

d z y r z e c k i , o r a z w p o w . krotoszyńskim. W e d ł u g

pracy

H a l i n y Mikułowskiej — „Strój k u j a w s k i " („Atlas p o l ­

konywania snutek,
2. dać

techniką snutkową ż y w o t n e j e s t

Golinie,

było

podłożu i d e o w y m , postawiła sobie za c e l :
1. nauczyć j a k największą

w

praktykowane

nici —

ta, j a k o placówka

Haftowanie
tylko

Przemysłu

z b a d a n i u stosunków n a m i e j s c u i z d o b y c i u
dzo

została

miejscowej

wyżyć

się

w formie dla niej najodpowiedniejszej,
t o w a ć wartości l u d o w e p r z e d
3. zbadać m o ż l i w o ś c i

estetycznie

a przez t o u r a ­

zagładą,

wprowadzenia

snutek na r y ­

n e k h a n d l o w y — d l a korzyści t a k m i e s z k a ń c ó w

Goli­

n y , j a k i spółdzielni.
K u r s t r w a ł t r z y miesiące (80 g o d z i n p r a c y ) .

Brało

skich

strojów

wiano

na Kujawach.

haft

ludowych"),

snutkowy w

haft

ten

również

Przypuszczać

X I X w . był

większych p r z e s t r z e n i a c h

więc

upra­

można,

że

rozpowszechniony

na

i r o z w i j a ł się w

niejednym

ośrodku ( p a t r z m a p a ) .
S n u t k i w y k o n u j e się n a b i a ł y m płótnie bieJiźnianym,
fabrycznego
(17—20

wyrobu,

możliwie

nitek na 1 cm).

W

średniej

okresie

grubości

międzywojennym

w n i m udział 51 dziewcząt. F i n a n s o w a ł y go M i n i s t e r ­

p r z e w a ż n i e u ż y w a n o płótna f i r m y „ S i l e s i a " .

s t w o K u l t u r y i S z t u k i i M i n i s t e r s t w o O p i e k i Społecz­

łem,

n e j . Organizatorką techniczną b y ł a J a d w i g a M u s z a l s k a ,

białe, s i l n e n i c i , t r o c h ę g r u b s z e o d m a s z y n o w y c h n r 30,

kierowniczką

i b a w e ł n i c z k a biała D M C n r 2 0 — 2 5 .

ciarka

fachową

Helena

się w i e c z o r a m i
łecznym

najzdolniejsza

Bernasowska,
lekcjach

zapoznawała

w

miejscowa

która n a
miejscowym

młode

golinianki

Domu
z

t r a d y c y j n y m i zasadami

Spo­

techniką

snutkową, m o t y w a m i z d o b n i c z y m i , i c h m i e j s c o w ą
minologią,

haf-

odbywających

kompozycji

ter­
i hi­

storią s n u t e k .
się r o d z i m y m pięknem, j a k r ó w n i e ż

wielkie

postępy w z a p o z n a w a n i u się m ł o d z i e ż y z t r a d y c y j n y m i
metodami

haftowania

przedsiębiorstw

oraz

Narzędzia

niezbędne

wykonuje

to

igła

Materia­

się

snutki,

średniej

grubości

Pierwszą

niezmiernie

nanie projektów

ważną

wzorów

czynnością

zdobniczych.

h a f c i a r k i — j a k d a w n i e j , t a k i teraz

jest

Nie

wyko­

wszystkie

— projektują m o ­

krajowych —

drodze i n a d a l jest

a t y m trudniejszą,
stymi

środkami,

jeśli m y ś l i

które

często

swe realizuje
już

z

góry

się p r o ­
narzucają

formę rozwiązania.

zamówienia

stwierdzić

m u s i m y , że

p a p i e r z e — już t o z własnej f a n t a z j i , już t o w

się n a w ł a ­

c i u o t r a d y c j e ( r y c . 2).

znalazła

pożądana.

8

W z o r y h a f t u d z i s i a j r y s u j e się p r z e d e w s z y s t k i m n a
opar­

D o w y k o n y w a n i a kół r e g u l a r ­

n y c h , łuków i t p . f o r m h a f c i a r k i używają misek, g a r n ­
k ó w , s z k l a n e k , k i e l i s z k ó w , zależnie o d w i e l k o ś c i

Poważny wkład w opiekę i rozwój s z t u k i l u d o w e j
w latach powojennych w Golinie i n a terenie p o w i a t u
jarocińskiego w n i ó s ł m g r L e o n K a c z m a r e k , ó w c z e s n y
przewodniczący Wydziału P o w i a t o w e g o i starosta p o ­
w i a t u , obecnie profesor U n i w e r s y t e t u Lubelskiego.
3

200

są

n r 4 — 6 , p r z e k ł u w a c z d o d z i u r e k , nożyczki i n a p a r s t e k

rozważając

o p i e k a państwa i społeczeństwa
ściwej

bezpośrednio

t y w y . P r o j e k t o w a n i e j e s t czynnością w a ż n ą i niełatwą

Obserwując z a m i ł o w a n i e m ł o d e g o p o k o l e n i a , j e g o chęć
otoczenia

którym

jektowanego
rumianek,

wzoru.

natury.
wprost

papieru,

po

rysują

często

pro­

n p . mirtę,
z

z

itp. —

roślinne —

G w i a z d y i i n n e m o t y w y s y m e t r y c z n e wycinają
nożyczkami

akację

Motywy

uprzednim

odpowiednim

złożeniu k a r t k i .

Następnie wycięty

płótnie i obrysowują.

motyw

kładą n a

Inne natomiast motywy

odbi­

jają za pomocą k a l e k .

Dawniej, j a k pewne

wskazują, w z o r y

haftu

wykonywano

nie, a z d o l n i e j s z e

h a f c i a r k i także h a f t o w a ł y n a płótnie

bez

rysunku.

Taką

niezwykłe

uzdolnioną

była a n a l f a b e t k a M a r c y n a T r z e c i a k .

tradycje

w p r o s t n a płót­

pojedynczo,

dziurek,

liczących co n a j m n i e j 2 c m średnicy, należy

przewi­

dzieć w

prac

środku w y k o n a n i e

Haftowanie

obwodów

giem okrętkowym
ściegach

linii obwiedzionych

przeniesieniu motywów

gowym).
na

(przetykanym,

miejsca,

zdobin

fastry-

widoczne

k t ó r e mają

łańcuszkowym.

są

być

h a f t o w a n e g r u b i e j , p l a s t y c z n i e j , t z w . „tłuste",

wy­

obwodzi

Obwodzenie

r y s u n k u , który zaciera

się

płótna.

Ścieg

ł a t w o odróżnić

dziergany

można

o d ściegu o k r ę t k o w e g o

wędź zdobiny.
i

plastyczne

piękno

zazwyczaj

części m o t y w ó w . W

tkwi

właśnie

czy

plastyczności p o t ę g u j e piękno

wyciętego,

jak

również

Następną czynnością j e s t n a s n u w a n i e ,
samych

snutek.

i

nadanie

haftów.

całe
tych

głównie n a j e d n a k o w y m

co d o

starannym

nici

od

jednego m o t y w u do d r u g i e g o . P r z y n a s n u w a n i u zawsze
należy

igłą

przebijać

scach poszczególnych

płótno

w

co d o

kierunku

układaniu n i t e k , t a k b y t w o r z y ł y o n e r ó w n e

wałeczki

o

wykonywanie

Polega ono na przeciąganu

wewnętrznych

względem

regularności

k r a w ę d z i ł u k ó w , wysokości i wypukłości.

jednakowych

Zasadnicze

rodzaje

liniach

pod

ściegów używanych p r z y w y k o n y w a n i u

K o s z y c z e k w y k o n u j e się w t e n sposób, że n a j p i e r w
obszywa

się

ściegiem

okrętkowym

w i e d z i o n y m i nitką ( p a t r z : r y c . 3). W w y p a d k a c h w i ę k ­

o t w ó r w płótnie ( r y c . 11).

szej odległości m o t y w ó w o d s i e b i e , d l a skrócenia

otworu

tek
w

wykonuje
projekcie

zbiorowe

się „ p ę c z k i " ,

wzoru

haftu.

Pęezki

( r y c . 3, 4; p r z e w a ż n i e

złączone r a z e m ) są r ó w n i e ż
Gdy

które p r z e w i d u j e

pożądane

obdzierganej,

te, p o j e d y n c z e

czy

tem

się

trzy

koszyczka

używa

zostały

po

puste.

się m a t e r i a ł

(ryc. l i b ) .

Dalsze oczka

gu

Małe d z i u r k i

wy­

k o n u j e się p r z e k ł u w a c z e m , większe i p o d ł u ż n e w y c i n a

niu

krawędzi

wykonuje

się

podobnie,

o c z e k dookoła k o s z y c z k a ,

gularnych

linii

—

przy

oczka

p i e r w s z e g o szere­

stępne o c z k o z a h a c z a się o p o p r z e d n i e .

miej­

na

przeciąga się nitkę d o pożądanej w i e l k o ś c i

już

nasnute,

dzierganym

zakładając p o d igłą z p r z o d u nitkę, p o ­

dekoracyjnym.

przystępujemy z k o l e i d o w y k o n a n i a d z i u r e k w
scach, k t ó r e się c h c e m i e ć

lub

N a s t ę p n i e igłą o d w e w n ą t r z

(ryc. l l a ) przebija

już

motywem

przestrzenie

snu­

się

haftu

s n u t k o w e g o p o d a j e r y c . 10.

miej­

m o t y w ó w — tuż za l i n i a m i o b ­

dziurek

układaniu

w

długości i wysokości, a r ó w n o l e g ł y m

pewnej

kra­

wykonu­

robótce

ściegów, polegających

kłutego

swoistym,
jedną

szeregi

każdej

n i e n i e materiału, z a z w y c z a j o d w e w n ą t r z , z w y k l e

prze­

po

Z a w s z e ściegiem d z i e r g a n y m

j e się pęczki, o k r ę t k o w y m

kra­

stosunkowo

r e g u l a r n y m łańcuszku, t w o r z ą c y m z w y k l e

przez dłuższe u ż y w a n i e płótna p o d c z a s p r a c y . W z m o c ­
też

przykrycie

wędzi

igłą

to m a n a c e l u z a c h o w a n i e

n a właściwe

s t a r a n n e p r z y k r y w a n i e nakłutych l u b naciętych

się białą

ście­

nicią, k o n t u r ó w m o t y w u , o r a z n a

po­

Natomiast

ściegiem

uwagę

się

( r y c . 8). P r z y o b u

ba-

elementy

się i w y p e ł n i a

się

pęczków.

wykonuje

obwodzi

Obwiedzione

r y c . 3.

zwraca

„koszyczka"

n a płótno, m i e j s c e

l u b kalką

wełniczką, ściegiem p r z e d

dziurek

lub dzierganym

kościelnej.
•Po

t a k zwanego

( r y c . 7, 19) l u b j e d n e g o c z y zespołu

zachowało się p o w o j n i e — są t o różne części b i e l i z n y

znaczone o ł ó w k i e m

miejscach

każdą

większych

hafciarką

Szereg j e j

t a k b y można z a r a z p o przekłuciu

dziurkę o b h a f t o w a ć . W

czym

zawsze n a ­
Po

wykona­

w celu nadania i m re­

wewnętrzną

krawędź

koszyczka

obciąga się nitką, a p r z y obciąganiu n a p i n a się o c z k a
wyraźnych

promieni

w z g l ę d u n a m o ż l i w o ś c i strzępienia się i ściągania p ł ó t ­

z n i t e k składających się n a o c z k a . N i e k i e d y

wykonu­

na

j e się w k o s z y c z k u d w i e l u b t r z y d r a b i n k i o c z e k , t w o -

się n o ż y c z k a m i ( r y c . 5, 6).

P r z y t y m lepiej jest —

— dziurek nie wykonywać

ze

w w i ę k s z e j ilości, lecz

do

środka,

w

celu

otrzymania

Ryc.
18. Mieszkanki
Goliny
(pow.
Jarocin)
haftujące
pod
kierunkiem
Heleny
Bernasowskiej
(z
lewej),
cenionej
we wsi
hafciarki.

201

К у с . 19. Serwetka

wykonana

na użytek własny w 1949 r.
Ze zbiorów
Fot. Grażyna
Wyszomirska,
1954 r.

Leona

rząc p r z e z t o swoistą siatkę ( r y c . 7). W t y m w y p a d k u

p r z e z płechtanie

drabinkę d r u g i e g o szeregu o c z e k z a h a c z a

n i e przyśpiesza r o z p u s z c z e n i e

się pierwszą,

w y k o n u j ą c ją t a k s a m o j a k poprzednią.

w

mydlanej

Kaczmarka.

wodzie.

Takie

płechta-

k a l k i i ołówka oraz

za­

p o b i e g a z r y w a n i u się s n u t e k . Z e w z g l ę d u n a cząsteczki

Inną formą techniczną i dekoracyjną, będącą n a l e c i a ­

kalki,

którą

szyć

na

dość t r u d n o w y p r a ć , robótki

wypraniu

j e s t k i l k a r o d z a j ó w s i a t e k ( r y c . 4, 12, 19). S i a t k i t e w y ­

i w y s u s z e n i u k a l k a jeszcze j e s t w i d o c z n a ,

należy r o ­

k o n u j e się w y ł ą c z n i e igłą i nicią służącą g ł ó w n i e

b ó t k ę jeszcze r a z z a m o c z y ć w w o d z i e , trochę popłech-

nasnuwania.

W

zależności

od Heleny

od

s i a t k i w y k o n u j e się o o c z k a c h
szych.

Robi

pożądanych

motywów,

przed

czy o b d z i e r g i w a n i a .

Siat­

k i t e są n a ogół m a ł o s t o s o w a n e . U m i e j e
zaledwie

k i l k a osób.

do

efektów,

większych l u b m n i e j ­

się j e p o o b w i e d z e n i u

rozpoczęciem o k r ę t k o w a n i a

Moszczyńskiej,

Przyczyną

wykonywać

nieprzyjmowania

się

słońcu.

Jeżeli

po

należy s u ­

jednorazowym

łością pałacową, a przyjętą

tać i z n ó w suszyć n a słońcu. Czynności t e t r z e b a t a k
długo p o w t a r z a ć , aż k a l k a zupełnie z n i k n i e .
P o w y p r a n i u konieczną czynnością j e s t
P r a s u j e się r o b ó t k ę t y l k o z l e w e j
podkładce.

Przez

t r a c i , lecz z y s k u j e

jednostronne

prasowanie.

strony, n a miękkiej
prasowanie

n a plastyczności

haft

nie

( r y c . 13, 14, 19).

t y c h m o t y w ó w j e s t , j a k tłumaczą m i e j s c o w e h a f c i a r k i ,

W w y p a d k u b r a k u żelazka d o b r e j jakości, w c e l u z a ­

trudność

bezpieczenia

wykonania,

brak

znajomości

i

niezmiernie

Wykonywanie
nigdy

poszczególnych

nie rozpoczyna

się

dyskretnym,

a

nie —

wykonanie

przez

ściegów, j a k i

węzełkiem

prasować

siatek

nitce,

P o w y p r a n i u n i e z m i e r n i e w a ż n ą czynnością,

wyma­

lecz

gającą

w

płót­

j e s t w y c i n a n i e płótna z m i e j s c , n a d k t ó r y m i

przebie­

k i l k a k r o t n i e małego

ściegu

gają

nożyczki

silnym umocowaniem

na

nitki

okrętkowego.
P o w y h a f t o w a n i u w s z y s t k i c h m o t y w ó w , g d y całość
j e s t już g o t o w a , robótkę p i e r z e się w rękach, n a j l e p i e j

202

się p r z e d p r z y p a l e n i e m , n a l e ż y

p r z e z cienką szmatkę.

żmudna p r a c a .

wiele
snutki.

znajomości
Do

o o s t r y c h końcach.
wej

i wyczucia

wycinania

są

cech

materiału,

niezbędne

Wycinanie rozpoczyna

się p o p r a ­

s t r o n i e , p r z e z nacięcie płótna w m i e j s c u w o l n y m

od snutek. Następnie p r z e w r a c a

się r o b ó t k ę i w y c i n a

Ryc.
20. Denko
czepka
tiu­
lowego
z okolic
Kruszwicy
ozdobione
elementami
snutkowymi.
Ze
zbiorów
Działu
Etnograficznego
Muzeum
Po­
morskiego
w
Toruniu.
Fot.
Grażyna
Wyszomirska,
1954 r.

Ryc.
21. Kołnierzyk
z
okolic
Kruszwicy
ozdobiony
elemen­
tami snutkowymi.
Ze
zbiorów
Działu
Etnograficznego
Mu­
zeum Pomorskiego
w
Toruniu.
Fot.
M. Kubiak,
1954 r.
203

płótno z l e w e j s t r o n y , zaczynając o d m i e j s c

naciętych,

tnąc l e k k o p o d h a f t , t a k a b y płótna n i e b y ł o

widać.

P r z y w y c i n a n i u n o ż y c z k a m i należy l e k k o unosić m a t e ­
r i a ł d o góry, co z a p o b i e g a przecięciu s n u t e k ,
jącemu

się

ciarkom

nawet

cięcia

w

wielkiej

bardzo

jednej

umocnić
W

mimo
czy

uwagi

biegłym.

kilku

t a k aby

razie

wolno

żadnym

nie

W

nitek

materiale,

i

haf-

przypadku

prze­

należy

igłą

—
się

po

zdarza­

praktyki,

dalej

je

n i e pruły.

przecięciu

jednego

końca s n u t k i odcinać j e j n a d r u g i m końcu, g d y ż t a k i e
zbyt

pochopne

postępowanie

powoduje

s n u t k i następnej, która b y ł a połączona

wyskoczenie
z

poprzednią.

G d y robótka p r z y w y c i n a n i u s n u t e k pobrudziła się,
co b y w a
i

dosyć często, n a l e ż y j ą

jeszcze r a z

wyprać

wyprasować.
Niektóre

hafciarki

się

przez

ten

wykonują

czanym

to

krochmalą

sztywniejsze

i

pocierając

Większe prace,

stają
Zabieg

gałgankiem

uma­

dłuższego c z a s u

wyko­

snutki

wymagające

„składkową",

wykonują

polegającą

kilkanaście osób p e w n y c h
łączy

które

świeższe.

w krochmalu.

nania, n p . wielkie serwety,
todą

snutki,

jakby

się

Pierwszy

na

wykonaniu

fragmentów

później.

Istnieją

—

stosowany

prosty,

hafciarki me­

dwa

przez

całości,

sposoby

głównie

które

łączenia.

do

k w a d r a t ó w l u b p r o s t o k ą t ó w —• p o l e g a n a

łączenia

przyszywa­

n i u i c h do zrobionej metodą szydełkową l u b f a b r y c z ­
ną t a s i e m k i . D r u g i sposób, że t a k n a z w ę , s n u t k o w y —
jest

właściwy

dla haftu

snutkowego.

Polega

t y m , że z r o b i o n e p r z e z r ó ż n e o s o b y , p o d ł u g
n y c h n a papierze

wzorów,

kawale

i

materiału

Następnie p r z e w r a c a
i przyfastrygowuje
na

większych

fragmenty

komponuje

w

on na

opracowa­

układa

się n a

pożądaną

całość.

się z d o b i n y l e w ą stroną d o g ó r y

się j e d o materiału. W o l n e

przestrzeniach

wypełnia

miejsca

się

oddzielnie

z r o b i o n y m i pęczkami, k t ó r e także o d w r a c a

się n a l e ­

w ą stronę i p r z y f a s t r y g o w u j e .
ki

i

motywy

fragmentów

składkowe

P ó ź n i e j łączy się p ę c z ­

przez

głębokie

przetykanie

igłą, b y n i t k a s n u t k i n i e przechodziła n a

p r a w ą stronę i b y n i e sięgała d o k a w a ł k a

materiału

służącego za p o d k ł a d k ę . P o połączeniu s n u t k a m i całości
wyjmuje
uwagą

się f a s t r y g i .

wykonywać,

sprawić

sobie

Czynność

by

tę n a l e ż y

n i e rozciąć

kłopotu

z

snutek

koniecznością

wielką

i by

nié

powtarzania

pracy.
Następnie z d e j m u j e

się z p o d k ł a d k i serwetę,

l i c z n e s k ł a d o w e części t e r a z

której

już są połączone i

two­

rzą ażurową całość.
Wykonywaniem
się g ł ó w n i e

haftów

biedota

w

wiejska,

kobiety z rodzin bezrolnych

XIX

wieku

niewiasty

zajmowała

„spod

pana",

i małorolnych, które o d ­

czuwając b r a k niezbędnego m i n i m u m z i e m i , p o t r z e b n e ­
go

do

utrzymania

zajmować

się

rodziny,

z

wyszywaniem,

większyć swe dochody.

W

dzono, że b y ł y t o w d o w y ,

konieczności

by

w

musiały

t e n sposób

szeregu wypadków

po­

stwier­

stare panny, staruszki, któ­

re — n i e mogąc wyżyć z o t r z y m y w a n e j

r e n t y , a będąc

c h o r y m i l u b ułomnymi — h a f t o w a n i e ,

„małe"

pranie

stosunkowo

lekki

i

prasowanie

i

łatwy, dający
Podobnie

traktowały
pewien

jako fach
dochód.

rzecz

przedstawia

się

wśród

znanych

obecnie k i l k u n a s t u

zawodowych

wyszywaczek

na te-

R y c . 22, 23, 24 i 25. Niewskazane
próby
zastosowania
elementów
zdobniczych
haftu
snutkowego
na
przed­
miotach
użytku
codziennego.
Projektował
art.
graf.
A Poznański,
1950 r. Fot. Grażyna
Wyszomirska.

204

О HI

Ryc.
-stwierdzone
renie

województwa

26. Mapa

punkty

województwa

poznańskiego,

występowania

poznańskiego,

z

snutek

których

haftem

zajmują

się

głównie

daniach

dziewczęta,

szczególnie p r z e d z a m ą ż p ó j ś c i e m , k t ó r e w w o l n y c h o d
pracy

domowej

temu

zajęciu,

c h w i l a c h z zamiłowaniem
specjalnie

w

długie

oddają

wieczory,

się

jesienią

i zimą, zbierając się p o d o m a c h w k i l k a osób.
Do najwybitniejszych
Bernasowska

z

Goliny,

w Wielkopolskich
(na r y c . 18 —

„ w y s z y w a c z e k " należy
żona

robotnika

Helena

pracującego

Zakładach D r z e w n y c h

w

Jarocinie

ubioru.

Kobiety

zapaski, koszule

haftowały

haftu

się

pierwszą w o j n ą

światową — z i n i c j a t y w y

jak i serwety

Obecnie głównie h a f t u j e
różnego

rodzaju

tiulu.

Krótko

wienia.

stołową,

się k o ł n i e r z y k i

do sukien,

poduszki,

i

jak

bieliznę

jak

względu

również

na brak

wobec

małej

odpowiedniego
jeszcze

surowca,

liczby

hafciarek.

H a f t goliński, j a k o j e d e n z p r z e j a w ó w s z t u k i
dzięki o r y g i n a l n y m
uwagę i

ze

bardziej

wartościowy

uważa h a f t y

wych.

Oprócz

skiego,

względu

swym

cechom

zwrócił

n a swą

technikę

od wielu

innych.
się

ludowej,
na

jest

g o l i ń s k i e za c e n n e w y t w o r y

d o w e j . H a f t s n u t k o w y , odznaczający

w

1. W i e s ł a w a

Bernasowskiej

Polska

latach

z

Goliny,

„wyszywaczek"

snutko-

wykorzystałem
materiały

Cichowicz:

wielkopolskie.
2.

zebrane

z powiatów:

Haft

i

podczas
szamotul­

międzyrzec­

autorów:

wielkopolski

Sztuka

i

Ludowa,

czepce
1949

г.,

siebie

znacznie

Szereg

osób

sztuki l u ­
ażurowością,

—

zbiór

rysunków w A r c h i w u m Polskiego T o w a r z y s t w a

Wiesława Cichowicz:

Lu­

wielkopolskie

3. T h . D e D i l l m e n t : L a D e n t e l l e R e n a i s s a n c e . E d i t e u r
Mulhouse

(Alsace). Bibliothéque D M C .

4. F e l i c j a

Gosieniecka:

haftu

wielkopolskiego.

Rewindykacja
Moja

tradycyjnego

Przyjaciółka,

dwuty­

g o d n i k , Żnin, 1939 г., n r 12.
5. K a r o l

Homolacs:

Rękodzielnictwo

jako

sztuka.

W a r s z a w a — K r a k ó w , 1948.
6.

IVY:

Hafty

ludoznawczych

wielkopolskie
i m . Heleny

—

XXV-lecie

i Wiesławy

zbiorów
Cichowicz

w P o z n a n i u , P o z n a ń , 1937.
7. H a l i n a M i k u ł o w s k a : Strój k u j a w s k i , A t l a s p o l s k i c h
s t r o j ó w l u d o w y c h . P o z n a ń , 1953.
8. J u l i a n P a g a c z e w s k i : Z e s t u d i ó w n a d p o l s k i m
belinnictwem.

go-

K r a k ó w , 1918.

U w a g a :
Na

częściowe b a d a n i a

niem w

Poznańskiego.

rozwijać.

Hafty

doznawczego.

otrzymano

ciągu stosować i

tego
teren

w

większości z a ­

leszczyńskiego, krotoszyńskiego

lekkością i fantazją w w y k o n a n i u , m o ż n a z p o w o d z e ­
dalszym

Heleny

k i e g o o r a z p u b l i k a c j e następujących

zamó­

Z a m ó w i e n i a t e n i e z a w s z e można ł a t w o w y ­
ze

przeprowadzonych

najpoważniejszych

wyjazdów

roz­
przed

kościelną i stołową, n a którą są c o r a z częściej
konać

z

mieszkań.

serwetki,

od

jednej

Moszczyń­

bieliznę kościelną,

dla dekoracji

terenowych

czerpniętych

czepki,

aż d o c z a s u

powszechnienia

s k i e j — zaczęto h a f t o w a ć

na

orientacyjne

n r 7 — 8 , s t r . 236—240.

wtenczas

i inne przedmioty,

:2.000.000.
punkty

1948 i 1950 o r a z n a w i a d o m o ś c i a c h w

pierwsza z lewej strony).

P o d k o n i e c X I X w i e k u h a f t służył g ł ó w n i e d o u p i ę k ­
szania

1

powiatowe,

Pisząc niniejszą pracę, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a b a ­

żadna

klasowo n i e należy do zamożnych gospodarzy.
Nadto

podzialka

Omiasta

t e r e n o w e d o tego

zasiłek z Z a k ł a d u E t n o g r a f i i

artykułu

Uniwersytetu

205