Cyfrowa Etnografia

ce2af9b275302c29378b80b8e90c46a6.pdf

Media

Part of Ze studiów nad kulturą ludową Łemkowszczyzny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1

extracted text

П. 1 Chalupa

Roman

ZE

Lukov,

dotychczasowej

starszej,

jak i

1

etnograficzne,
nością

literaturze etnograficznej

współczesnej,

przyjmuje

2

zarówno

się, p r z y p o ­

ścisłych

paraleli

pomiędzy

stoków

Karpat.

Odnosi

się t o t a k d o

j a k i Bojków

(Werchowińców),

Łemków,

których

siedziby

Popradu

p o dolinę

Osławy

Poglądy

stwierdzające

kulturowe

grupy

istnienie

obydwu

Hucułów,

ludności

ciągną

się

i Laborea

3

daleko

czy

począwszy

4

idące

odpowiadających

roz­
uza­

k a r p a c k i m , są n i e w ą t p l i w i e
zespołów

osadnictwa, w którym n a p l a n
k o n t a k t y , łączące, d o I I w o j n y
ruską

zamieszkującą

i

warunki

różnych

na

pamiętać

rozwoju,

organizmów

gospodarczych),

powaniami
i

jednak

oraz

z ludnością

(na

stro­

t r a d y c j i powodowało, że w

etnograficznej,

zamieszkującej

Tematem

niniejszego

kultury

od

się w

końca I w o j n y

z

północnej,

dań

dawniej

węgierskiego,

zaś

d o Czechosłowacji.

Podstawę tego o p r a c o w a n i a prócz l i t e r a t u r y
przede

stanowią

w s z y s t k i m m a t e r i a ł y pochodzące z w ł a s n y c h b a ­

terenowych.

Na

Łemkowszczyźnie

wadziłem j e w drugiej połowie okresu

ż e starą

części

Karpat

w

miejsce

północnej

pro­

międzywojennego

była

nazwa

samopo­

„Łemko". Z ba­

Łemkowszczyźnie

literaturę n a z w a

l u b „Ruśniak",

2. poł. u b . w i e k u

zaczęto

„ Ł e m k o " , oznaczające p o ­

pogranicza

łemkowsko-bojkowskiep r z e z prasę

przyjęła się n a północnej

powszechnie.

5

mieszkańców t e j

sanockim. Rozpowszechniona
Wytworzył

się n a w e t

Łemkowsz­
w

związku

z t y m s w o i s t y l o k a l n y p a t r i o t y z m ł e m k o w s k i , który p o ­
woduje,

że Ł e m k o w i e

swoją

gwarę

stronie

Karpat

daleko

słabszym

w

dalszym

z

dużą

i tradycje.

samopoczucie
nasileniu.

ciągu

pieczołowitością
Po drugiej,

łemkowskie
Starzy

za Rusnaków,

m i a n e m U k r a i ń c ó w , zaś n a z w y

występuje

uważają

młodzi

wej

pielęg­

południowej
w

się t a m

określają

się

Łemko i Łemkowszezyz­

ną, j a k k o l w i e k z n a n e , n i e są t a m d l a ludności
t a k b l i s k i e i pełne e m o c j o n a l n e j

miejsco­

treści, j a k t o w i ­

d z i m y p o s t r o n i e północnej.
D r u g i m szczegółem, który różni Ł e m k o w s z c z y z n ę

pół­

nocną o d p o ł u d n i o w e j , j e s t sposób w j a k i kształtuje się
przebieg

niczna, pominąwszy

czasie d w u k r o t n y c h w y ­

polityczną

„Rusnak"

w

przezwisko

południową

się w

granicą

zagadnienie

n a określenie

dopiero

i p o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j . Z Ł e m k o w s z e z y z n ą
zapoznałem

jest

n a ' północnej

nazwą

której

go w p o w i e c i e

nują

odrębności.

Łemkowszczyzny

należy

prowadzonych

czyźnie

Karpat

państwa

dań

językach

po o b u stronach

zgromadzonych

stroju z okolic B a r -

rozdzielonymi

Łemkowszczyzny,

wiemy,

i

o innych

ze

c z u c i a ludności i j e j s t o s u n e k d o n a z w y

Polakami,
grupy

obrębie

obiema

mieszkańca

k u l t u r z e tej samej

światowej

wtedy

Etnograficz­

A k . Vied) mia­

szczegółem, który u d e r z a j a k o i s t o t n a róż­

między

przednio

leżącej w g r a n i c a c h P o l s k i , z południową, która
znajdowała

Pierwszym

(a t y m s a m y m

północy

Instytutu

diowa.

lokalne

s z k i c u j e s t próba a n a l i z y i p o ­

ludowej

skorzystać

lansować

w y t w o r z y ł y się z c z a s e m dosyć p o w a ż n e
równania

też możność

przynależności
ugru­

w 26

Bratysławie n i e p u b l i k o w a n y c h materiałów a r c h i w a l ­

z

z odmiennymi

słowacką)

łem

Dyrekcji

U s t a v u Slovenskej

t y m , że o d ­

państwowych

sąsiedztwo

nego (Narodopisneho

częściami

światowej,

badań

czechosłowacko-radziecką.
uprzejmości

i o

wynikające

etnograficznymi

południu

należy

Dzięki

pierwszy

nach Beskidu.
Niemniej

p o granicę

nica

po obydwu

( w 1957 i 1964 г.),

przeprowadzenia

miejscowościach r o z r z u c o n y c h w z d ł u ż K a r p a t , o d P o p r a d u

sprzyjały

w y b i j a ł się udział e l e m e n t ó w wołosko-ruskich, j a k i l i c z ­
ludność

m i możność

n y c h , odnoszących się d o l u d o w e g o

grup,

tego

ze sobą

dały

pokrewieństwo

sobie

grzbietem

ne wzajemne

które

w

Powstaniu

zarówno dzieje

od

j a z d ó w n a u k o w y c h d o Czechosłowacji

n a wschodzie.

sadnione.

rodzaju

lud­

wreszcie

dzielonych

do

Czechosłowacja.

N A D K U L T U R Ą L U D O W Ą Ł E M KO W S Z C Z Y Z N Y
PO O B U S T R O N A C H
KARPAT

d z i a l e g ó r a l i r u s k i c h (==ukraińskich) n a p o m n i e j s z e

mienne

pow. Bardiów,

Reinfuss

STUDIÓW

W

jednotraktowa.

l i n i i g r a n i c z n e j . P o s t r o n i e północnej l i n i a
kilka

wiosek

o ludności

gra­

mieszanej

3

PLRNiJ

CHbŁUP

LCHKOHSZCZHZNIE
ом.

R.ROINFUSS

а
Mapa

1. Plany

chałup

na

з

Łemkowszczyźnie.

L e g e n d a : I — g r a n i c e państ(w, I I —
granica
osadnictwa
ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i e i z a c h o d n i a g r a n i c a Ł e m k o w szczyzny, I V — chałupy j e d n o t r a ' k t o w e bez p l e w n i k a , V — c h a ­
łupy j e d i n o t r a i k t o w e z p l e w n i k i e . m , V I — c h a ł u p y p ó ł t o r a t r a k t o w e bez p t e w i m k a i , V I I — c h a ł u p y półtoraitraiktoiwe z p l e w n i k i e m , V I I I — chałupy półtoratraktowe z p l e w i n i k i e m j e d n o ­
s t r o n n y m (taibl. I ¡23), I X — z a g r o d y w l i e l o l b u d y n k a w e .
M i e j s c o w o ś c i w Poisice: 1 Floiryinika, 2 W a w i r i z k a , 3 B r u n a i r y
Niżme, 4 ¡Czarina, 5 Ł o s i e , 6 B i e l a n k a , 7 ( K u m k o w a , 8 L e s z c z y n y ,
9 Roipica R u s k a ( G o r m a ) , 10 W a p i e n n e , 11 R o z d z i e l ę , 12 B e d ­
n a r k a , 13 F o l u s z , 14 P i e l g r z y m k a ,
15 Małastóiw, 16 B a r t n e ,
17 ( N o w i c a , 18 Pętaai, 19 K w i a t o ń , 20 G ł a d y s z ó w , 21 B r . u r a a r y
W y ż n e , 22 C z e r t y ż n e , 23 H a ń c z o w a , 24 R e g e t ó w , 25 M o c h n a c z k a , 26 I z b y , 27 W y s o w a , 28 K o n i e i o z n a , 29 S/wiątlkowa W i e l k a ,

p o l s k i e j i r u s k i e j , zaznaczała się w t e r e n i e b a r d z o
Z a n o t o w a n a w r o k u 1849 p r z e z D y o n i z e g o
nie

wykazała

po I I w o j n i e

ona do
światowej

przebiegu.

Granica

Natomiast

na

nie

momentu

najmniejszych

ta

była

terenach

mniej

renów

przejściowych.
narodowościowej

liczni

autorzy,

ujęć

kartograficznych,

kazują p e w n e
i

7

Chwiejność

różnice.

jest

które,

ona

szerokim
w

Przyczyną

tego

wyklarowane

stanu

jedy­

gra­

miejscowej

ludności

podstawie

wy­

części

słabe

raz

podaje

się za ruską l u b ukraińską, k i e d y i n d z i e j za s ł o w a c k ą ) ,
po

części

zaś postępujący

od d a w n a

proces

3

asymilacji

wcześniej

X V I w.

dostosowanym

do

a l e układ

na

odbywał

się

według

czasach

kolonizacji

na

prawie

temat

to w y d a j e
dominującym

układów

gruntowych
działki

paster­
gruntów

pewne

różnice. Jeśli

układu

gruntowego

(o

ile nie wyłącznym)
układ

niwach

niwowy

przyległych

regularny,

do

niwy bu­

n a w i ą z u j ą d o zagród s w y c h właścicieli

t u forma

występuje

głównie

w

części

(Gelanopisa­

zachodniej

(Łemkowszczyzna

być

wieś

n a wschód, a w i ę c w e w s c h o d n i e j części p o w i a t u g o r l i c ­

dziś

zesłowaczona

L u b o t i n , położona
bez

chowali

świadomość,

była

tej

w

że

na

reszty,

zachód
której

jeszcze

w s i grecko-katolicka

koło

od

Bardiowa,

mieszkańcy

za­

kiego,

połowy

w.

c y d o w a n ą p r z e w a g ę mają

cerkiew,

XIX

zaś

ludność

Przyczyną,

która

n a k ó w " n a t e r e n i e Słowacji

proces

asymilacji

był b r a k p o s t a w

„Rus-

antagoni-

s t y c z n y c h między sąsiadującą ze sobą ludnością, p o d c z a s
g d y p o s t r o n i e p o l s k i e j t w o r z y ł y o n e barierę
jącą w

sposób w y r a ź n y

wzajemne

kontakty.

ogranicza­

Jasielskiem, Krośnieńskiem

hufendorf).
z

ułatwiała

w

sądecka i część g o r l i c k i e j )

po­

typem

geflur). N a t o m i a s t n a Łemkowszczyźnie północnej
na

na

map ka­

się, ż e n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e
jest

w

można
wsi

s a m e g o t y l k o w y w i a d u , bez a n a l i z y

którym

ist­

Zakładano

o b u częściami Ł e m k o w s z c z y z n y w i ­

łudniowej

dowlanej

i

osadników
w

tastralnych,

w

XV

osadników,

tej dziedzinie

powiedzieć

północnej, j a k i p o ­
osady

ludności r u s k i e j p r z e z ż y w i o ł słowacki. P r z y k ł a d e m m o ż e

m ó w i ł a p o „rusnacku".

i.

między

stosowanych

d o c z n e są w

w

wołoskim,

gospodarki

i c h podział

próbach

narodowościowej
(która

i

trybu

zarówno
nieliczne

głównie

na tzw. p r a w i e

skiego

cos

sobą,

po

je

powstały

pracach

zestawione
jest

niejące,

pominąwszy

n i e m i e c k i m . Między

w

poczucie

Łemkowszczyzny

pasie t e ­

ona również

rzeczy

Wsie

łudniowej,

wzorów

swych
ze

30 K o t a ń , 31 K r e m p n a , 32 P o l a i n y , 33 G r a i b , S4 Ożeimna, 35 G l o n o ­
w i e c , 36 M s z a n a , 37 T y l a w a , 38 Z y n d r a n o i w a , 39 Z a w a d k a R y ­
m a n o w s k a , 40 D a l i o w a , 41 W o l a
[Nizina, 42 W i s ł o k
Wielki,
43 C z y s t o c h o r b , 44 K o m a ń c z a , 45 R z e p e d ż , 46 T u r z a ń s k , 47 P r e ł u k i , 48 S m o l i k , 49 W o l a M i c h o w a , 50 S o l i n k a , 51 K u l a s z m e ,
52 S e r e d n i e W i e i k i e , 53 Diziuirdziów, 54 Z e r a i c a W y ż n a , 55 T e r k a ,
56 Z u b r a c z e , 57 K r y w e , 58 W e l t l i n a , 69 i B e r e h y G ó r n e , 60 W o ł o s a t e , 61 S i a n k i , 62 Z w i e r z y n , 63 Ł o b o z e w , 64 J a ł o w e , 65 H o ł o w c z y k , 66 W y d r n e ,
67 O z a r n e ,
68 L i p i e , 69 M i i c h n i o w i e i c ,
70 S k o r o d m e .
W iCzeefroisłowaioji: 1 C i g e l i k a , 2 P e ' t r o v a , 3 G a t a M o ' v , 4 Smakoiv, 5 Obruciné, 6 L u k o v , 7 L u i b o f f i n , 8 L/vov, 9 B e c h e r o v ,
10 Chmeiloiva,, 11 B e i l o i v e i a , 12 V y i n i O r l i k , 13 S a i r y a k i S t l a v n i k ,
14 Kefikiowce, 15 L a d o m i r w a , , 16 B o d r a ź a l , 17 Certliżine, 18 V e l t k a
D r i e ó n a , 19 H a v a j ,
20 M e d z i l a b o r c e ,
21 V y r a v a ,
22 R a d v a n
V y a n y , 23 Q l s i n i k o w , 24 T o p o l a , 25 U l i c - K r y v e , 26 N o v a SedLica.

umowny,

8

niezupełnie

przynależności

swoim

słowacko-ruskiej

podkreślają

widoczna

ma

l u b więcej

gdyż w p r a k t y c e r o z t a p i a się o n a w
nicy

w

ustabilizowana.

południowych

c h a r a k t e r przybliżony,

6

Łemków

zmian

absolutnie

км

ostro.

Zubrzyckiego

przesiedlenia

lais

nami)

halami naturalnymi

spowodowały,

niowej,

jak

i

że

Sanockiem

(brak
czy

dalej
zde­

(Wald-

wysokich

sztucznymi

gór
pola­

Łemkowie

zarówno

po

stronie

Karpat,

stosunkowo

północnej

wcześnie

zaczęli

ograniczać

bardziej

opłacalnej

hodowli

Wspólny

wypas

owiec

, zaś

układy ł a n ó w l e ś n y c h

W a r u n k i fizjograficzne

rozległymi

i

10

hodowlę
wołów

p o d opieką

owiec

na

i gospodarki
baców

połud­
rzecz
rolnej.

zachował

się

1

в—У
Мара

2. Plany

chałup

na

Łemkowszczyźnie.

L e g e n d a : I — g r a n i c e państw, I I — g r a n i c e o s a d n i c t w a ukraiń­
skiego, I I I — w s c h o d n i a i z a o h o d n i a g r a n i c a Leimkqwsizczyizny,
I V — zagroda
j e d i n o b u d y n k o i w a z b o i s k i e m p r z y k o ń c u części
goispiodariczeg,
V —• z a g r o d a
jeidiraotoudynikowa ze stajnią n a
końcu części .gospodarczej,
V I — w r o t a boiska
wypuszczone
p r i z e d izrąib 'Chałupy, V I I — , , p i r y i c z y n a " łącząca s i e ń z b o i s k i e m ,
V I I I — izaisięg w y s t ę p o w a n i a ichaliup n b o i s k i e m izaimiast s i e n i ,
I X — zagrody wielobudymkowe.
Miejscowości iw P o l s c e : 1 W a w . r a k a , 2 F ł o r y n k a , 3 В т и п з г у
W y ż n e , 4 iCizanna, 5 Ś n i e t n i c a , 6 iCzeirłyżne, 7 Moehmaicizika
N i z i n a , 8 I i Z b y , 9 B l e i a i n i k a , 10 L e s z c z y n y , 11 K u n k o w a , 12 N;ow i c a , 13 G ł a d y s z ó w , 14 K w i a t o ń , 15 Hańcizowa, 16 Rage.tów,
17 W y s o w a , 18 B l e c h m a r k a , 19 R o z d z i a l e , 20 W a p i e n n e , 21 R o pica
R u s k a , 22 Kłopoitnlca, 23 P i e u g r z y m k a ,
24
Przegonina,
25 M a ł a s t ó w , 26 B a r t n e , 27 P ę t n a , 28 Ś w i ą t k o w a W i e l k a , 29 K o -

11.

2.

Stary

dom

jednotraktowy.

Olsinkov,

pow.

10 13 кн
tań, 30 K r e m p n a , 31 K o n i e c z n a ,
32 W y s z q w a t k a ,
33 G r a b ,
34 Oże-nna, 35 Oieiciha,niia, 36 P o l a n y , 37 M s z a n a , 38 O l o h o w i e e ,
39 T y l a w a , 40 Z y n d r a m o w a , 41 Z a w a d k a R y m a n o w s k a , 42 D a l i o w a , 43 P o s a d a Jaśliska, 44 W o l a N i ż n a , 45 W i s ł o k W i e l k i ,
46 'CzystoehiOrb, 47 K o m a ń c z a , 48 K u l a s z n e , 49 D z i u r d z i ó w ,
50 Turizańsk, 5>1 Ś r e d n i e W i e l k i e , 52 Żyirmlca W y ż n a , 53 p.rełuki, 54 S m o l n i k , 55 W o l a M i c h o w a , 56 R y b i e , 67 T e r k a , 58 S o l i n i k a , 59 iClisna, 60 P i r z y s t q p , 61 W e t l i n a , 62 Wołosaite, 63 S i a n i k i ,
64 Z w i e r z y n , 65 Ł o b o z e w , 66 Jasień, 67 H a s z ó w , 68 R a b ę ,
69 Oza.rina, 70 W y d i r m e , 71 P o l a n a , 72 M i c h n i o w i e e , 73 L i p i e ,
74 RiOsocihate,, 75 Sikorodine, 76 L u t o w i s k a , 77 C h m i e l .
W ' C z e c h o s ł o w a c j i : 1 Obrućne, 2 i S n a k o y , 3 L u k o v , 4 L v o v ,
5 Petrova,
6 Ciigeüka, 7 C h m e i l o v a , 8 B e c h e i r o v , 9 B e l o v e z a ,
10 K e e k o v c e , йй V y a n i O r l i k , 12 S a r y s k d S t i a v n i k , 13 L a d o i m i r o v a , 14 Bodriuźall, 15 Ceir.tiiżne, 16 V e l k a D i i e c n a , 17 H a v a d ,
18 R a d v a n V y z n i , 19 V y r a v a , 20 Olsünikov, 21 P o p o w a , 22 UlićKryve,
23 N o v a
Sedlioa.

Medzilaborce,

Czechosłowacja.

I I . 3. Dom
póltoratraktowy.
Beloveza,
pow.
Bardiów,
Czechosłowa­
cja. II. 4. Chałupa
półtoratraktowa.
Keekovce,
pow. Svidnik,
Czechosło­
wacja.
II. 5. Dom „polok"
(przenie­
siony
z Polski).
Petrova,
pow.
Bar­
diów,
Czechosłowacja.

do o s t a t n i e j

wojny

kowszczyzny.

Po p o l s k i e j s t r o n i e w y p a s

jedynie

w

zachodniej

części

Łem-

owiec tego t y p u

wówczas

nazy-

w a ł a się „ t o ł o k a " , n a t o m i a s t p a s t w i s k a p o s t r o n i e

się p o

jednej

tylko

stronie

w s i , która

prze-

utrzymał się do I I w o j n y ś w i a t o w e j w paśmie J a w o r z y -

c i w n e j u ż y t k o w a n e b y ł y j a k o łąki kośne l u b p o d u p r a w ę

ny

i nosiły n a z w ę „ c a r y n a " ( o d rumuńskiego w y r a z u

Krynickiej

stronie

i

w

przygranicznej

południowej

terenach

w

okolicy

Łemkowszczyzny

Na

po

— zagroda).

Caryna

i

tołoka

za-

co r o k u .

Instytucja

caryny

tra-

n a całej

północnej

Łemkowszczyźnie

dycja

(Olchowiec

pow.

kowszczyźnie)

Krosno,

Olsinkov

dywidualny
siadali

Rymanowska

w

— pow. Medzilaborce).

Na

północnej

szeroko

wypas

własne

Zawadka

owiec,

koszary.

stosowany

był

gdzie więksi
Podobna

terenach

właściciele

forma

znana

niowych. W

wojny

światowej

północnej

i

zaczęto

późniejszy)
stosować

11

Po

był n a t o m i a s t
pod

opieką

stronie
wypas

jednego

(czasami

funkcję

dziennie

wypędzali

południowej

owiec

podobtamtej-

w s i . Notowałem

je

zarówno

wsiach

położo-

po-

szych

nych w

pobliżu

pastwiskach

Chmelov,

6

zarzuceniem

pobieżnych

hodowli owiec

Beloveza,
owiec

roz-

zwyczaj,

że n a

uprawnych

pasło

znany

(Ladomirová).
przeprowadzone,

w y d a j e się, ż e n a t e r e n a c h p o ł u d n i o w e j

Łemkowszczyzny,

ogólnie,

zanik

jakie

(Lvov,

z wcześ-

zostały

biorąc

badań,

względnie

ograniczenie

sprzyjały

wypasem
pól

Z

s t r o n i e północnej, c z e m u

Obrućne,

powyżej

niejszym

w s i (Hervartov,

Keekovce). W

był n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e

n i e jest

roli

Tvarozec, L u b o t i n ,

położonych

„caryna"

Havaj,

zakarpackiej

1 2

owiec n a rzecz u p r a w y

Lvov,

Chmelova,

Driećna,

wioskach

2 razy

Niżni

pastwiskach

„juhasów"

którzy

wyraz

Velka

paru

Łemkowszczyzny

ze

powszechniony

w

S a r i s , S t i a v n i k ) , co w i ą ż e się p r a w d o p o d o b n i e

n a paszę
z

Vyrava,

Jedynie

we

(Keekovce,

Łem-

owce

związku

Olsinkov,,

Radvañ).

polskiej

owiec

rozpowszechniony

Cyganie),

granicy

podanym

Bojpołud-

(lub

te

na

n a wspólnych

spełniali

Łemków

wypas

lub d w u gromadzkich

tę

u

wielu

była

w r a z z bydłem r o g a t y m , budując d l a n i c h l e t n i e s t a j n i e
sezonowe .

powszechnie

(i przyległej

mieszkańcom

Vyś.

I

znana

również

poprzednio

car к

wzajemnie

są

Becherov,

(okres

tołoki

się

znane

n y m ) pojęcia

również p o południowej s t r o n i e B e s k i d u ( B e c h e r o v , V e l nie

znaczeniu

in-

k a Driećna). G d y p o g ł o w i e o w i e c zmniejszyło się z n a c z kowszczyźnie

występowała

i

zmieniały

szałaśniczym

Łemkowszczyzny

wypasie

zaś

pozostałych

chowała się już t y l k o t u i ó w d z i e n i e z b y t w y r a ź n a
i

o

w s i Dubne,

Circa.

r u n k i klimatyczne korzystniejsze
niowych stokach

hodowli

nastąpiły w c z e ś n i e j

Beskidu,

po

dla

rolnictwa

n a połud-

Karpat.

Wieś łemkowska zarówno po j e d n e j , j a k i po
stronie

niż

też n i e w ą t p l i w i e w a -

ma

z

reguły

charakter

drugiej

łańcuchówki,

z t y m że

we

wsiach

cuch

zabudowy

łego

areału

jest

należącego

zaś p o północnej
łanów
i

leśnych

Poza

wsi i

zabudowa

Gelangeflur

jest

stronie Karpat we
ta

jest

bowiem
o

znacznie

k r o w y i woły, a w nowszych

ca­

S t a j n i e b u d o w a n o p o d r u g i e j s t r o n i e s i e n i ( t a b l . 1,7) l u b

Beskidem

Krynickim i

zagrody

Łemkowszczyźnie
kowszczyzny)

boiska

b u d y n k u złożonego z i z b y , s i e n i i s t a j n i p r z y b y ł o b o i s k o ,

ówdzie

wydłużona

składającej

byłoby
tu

wiącego

jest

dachem

się

na

całej

(czego

przykładem

obszarach

Boj-

— t a b l . 1,6), w ó w c z a s b o i s k o p o z o s t a j e

części

zagrody

mieszkalnej
pod

jed­

rozwoju

budownictwa

Notowane

prymitywnego,

wiejskiej,

wyjściową

wspo­

był

stano­

pozwalają

budynek

tu
przy­

składający

się z i z b y i s i e n i ( t a b l . I , 1), która pełniła funkcję p o m i e s z ­
czenia dość w s z e c h s t r o n n i e
gospodarczych,

wykorzystywanego

przekształcając

w szerokie w r o t a w j a z d o w e

się w

o

bardziej

zwłaszcza w
nia

północnej

rozbudowanym

części z a c h o d n i e j ,

spełniające

(np. w

równocześnie

— mapa

dosyć często

pomieszcze­

sieni

1,3). U

znajdują

wrota

wjazdowe

do

się

sieni,

się o b o k

osobnego boiska

puszczać,

że

ilustrującą

mamy

sposób

do

chałupy

Łemków

połud­

bardzo

niezależne

mające
od

( t a b l . 1,6), co

czynienia

wyodrębnienia

z

sieni

rzad­

( t a b l . 1,4),
szerokie

znajdującego

pozwala

formą

się

boiska
Nowica,

ko. J e d e n t a k i d o m z a n o t o w a ł e m w B e c h e r o v i e
ponadto

i

Górna,

n i o w y c h tego r o d z a j u przykłady występują
gdzie

w bu­

spotykamy,

funkcję

2/VIII, tabl.

nawet

planie

pow. g o r l i c k i m : Bartne, Ropica

Bielanka

zaopatrzone

i k l e p i s k o d o młócenia zboża

( t a b l . 1,2). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e
dynkach

d l a celów

boisko

przy­

R o z w ó j b u d y n k u złożonego z i z b y (zwanej
sieni

(„siny")

względnie

boiska

do

sieni,

końcu części g o s p o d a r c z e j

nych

budynkach

nastąpił

pośrodku b u d y n k u

jednotraktowych,

dwie

odmiany:

jedna

legającym

do

sieni,

druga

ze

Z

wymienionych

i

z

1,2). W

idzie

w

kach
nię

obydwu

kierunku

izbę

sień

d o s i e n i , co

wypadkach

dobudowy

( t a b l . 1,11) i

mieszkalną.

II).

występuje
wskazy­

rozpowszechnioną formą
dalszy

komory,

jednotraktowych wchodzi
a

przy­

(mapa

częściej

ściową była p i e r w o t n i e chałupa złożona z i z b y
(tabl.

wy­

boiskiem

stajnią

o d m i a n a z b o i s k i e m przylegającym

pod

gospodarczą,

t u odmian

w a ł o b y n a t o , że b a r d z i e j

zostaje
opisywa­

zawierających

mieszkalną
zaś

między

w

boisko

zamienia

zdarza

się

wyj­

i boiska

rozwój

która

często

Czasem

się

Becherovie

( t a b l . 1,10). W

się

dwóch

w

dobudowana

kształciły

planu
budyn­

l u b staj­

się

w

drugą

jednak,

że

drugą

izbę budują w a m f i l a d z i e w przedłużeniu i z b y

pierwszej

( t a b l . 1,12).
Opisane
są p r z e d e
niowej

przeważnej

t y p dominujący

Łemkowszczyźnie

wyjątków
W

jedńotraktowe

(dl. 1,2), g d z i e w

stanowią
Na

tu budynki

masie
a

mianowicie

u

polskich

powiatu

chodniej Bojkowszczyźnie

(np. w

Łemkowszczyzny
zagrody

Niżny,

one dopiero

części

Dla

jedyny

(mapa

I).

należą o n e d o r z a d k i c h

Regetów

występują

połud­

ilości b a d a n y c h w s i

względnie

północnej

(np. Kłopotnica,

większej

natomiast

rozpowszechnione

w s z y s t k i m n a terenie Łemkowszczyzny

nocno-wschodniej

t u „chyża")

zaś

dachem

z

(„boisko")

budynki

jednym

sąsiednich,

dawnego

są

stajnia

część

gospodar­
dostawiano

następnie w y o d r ę b n i ł a

przy

przejściową,

boiska.
i

przylegając

do

( t a b l . 1,9). Jeśli sień

z

jednobudynkowej.

biedoty

jej rozwoju

za n i m w o z o w n i ę , szopę c z y c h l e w
niego

gdy

n a końcu części

dalszym

jako boisko a

forma

dzieje

j e za stajnią

( t a b l . 1,8), zaś w

przypadku,

była

I).

przykłady
formą

po

pierwszym

używana

zlokalizowanych

(mapa

własność

puszczać, że

z

dziś o d t w o r z y ć

zagrody

wsiami
Vola),

wielobudynkowego,

gospodarczych

wspólnym

mnianej

typu

typowa

pomieszczeń
Trudno

dobudowywano

W

gdzie

Ruská

( j a k i n a przyległych

jednobudynkowej,
nym

przyległymi

(Obrucné,

I,3,,4).

również n a konia.

zwarty,
luźniejsza

(tabl.

czasach

układzie

bardziej

wsiach

łań­

czej

czechosłowackiej

przeważają

i

do

typu

nie przecina

wydłużona.

stronie

i

niwowych
krótszy,

Rozdzielę).
na

terenach

Pogórzan

gorlickiego

i

w

pół­

na

za­

C i s n e j — m a p a 2).

północnej

charakterystyczne

jednobudynkowe

o

planie

są

półtora-

t r a k t u w części m i e s z k a l n e j , złożonego z i z b y o r a z

przy­

(„stajnia" — u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h też c z a s e m „ m a s z -

legającej

wej­

tai"

ściem

wówczas gdy j a k o trzecie pomieszczenie
lub

„masztalnia"),

stanowiąca

przybyła s t a j n i a
pomieszczenie

na

d o n i e j równolegle k o m o r y

o d sieni. K o m o r a

ta zamienia

( t a b l . 1,14), z
się

z

czasem

w

m i e s z k a l n y a l k i e r z ( „ w a n k i r " ) otrzymując n o r m a l n e o k n o
oraz d r z w i w i o d ą c e z i z b y ( t a b l . 1,15). Często sień

bywa

w t a k i c h w y p a d k a c h skrócona a w j e j t y l n e j części, o d ­
ciętej ścianą poprzeczną, urządza się k o m o r ę ( t a b l . 1,15).
Zagrody

z układem

półtoratraktowym

w

części

miesz­

k a l n e j występują, jeśli i d z i e o część gospodarczą, w t y c h
samych

dwóch

o d m i a n a c h , co

łupy jedńotraktowe, t o znaczy,
boisko

występuje

bądź

w

opisane

poprzednio

że w części

sąsiedztwie

cha­

gospodarczej

sieni

(tabl.

1,6),

bądź n a końcu b u d y n k u ( t a b l . 1,14—16). G e n e z a podziału
części
i

mieszkalnej

przylegającą

do

w

chałupie

łemkowskiej

niej

komorę

względnie

jest łatwa d o wyjaśnienia.

F a k t , że o b s z a r

nia tej f o r m y n a Łemkowszczyźnie,
nia, j a k i północy
kowszczyzna),

(Pogórze

izbę
nie

występowa­

z a r ó w n o o d połud­

gorlickie)

i

wschodu

jed­

notraktowych, j a k również r e l i k t o w e występowanie

cha­

jednotraktowych

czyzny

wskazywałby,

tereny występowania

(Boj-

chałup

łup

otaczają

na

alkierz

na

terenie

północnej

że

mamy

tu

z j a w i s k i e m młodszym. P r a w d o p o d o b n y
go

Czajkowskiego,

który

przypuszcza,

tu wzory

z północno-wschodniego

Krosno),

gdzie

formą

szeroko

lizy mapy

półtoratrakt

w

Łemkowsz­
czynienia

jest pogląd
że

oddziaływały
( p o w . Jasło,

części
13

mieszkalnej

J a k widać

1) chałupa z p ó ł t o r a t r a k t e m

mieszkalnej

dotarla

też

na

kowszczyzny

południowej

w

ze

Jerze­

Pogórza

rozpowszechnioną .

(mapa

do

pograniczne
okolice

z
w

tereny

Bardiowa

jest
ana­
części
Łem­

(il.

3)

i S v i d n i k a ( i l . 4).

II.
6. Chalupa
łemkowska
z
pod­
cieniem
słupowym.
Daliowa,
pow.
Sanok.
II. 7. Nowszy
dom
muro­
wany.
Keckovce,
pow.
Svidnik,
Czechosłowacja.
II.
8.
Sypanec
(śpichłerz).
Obrucné,
pow.
Sabinov,
Czechosłowacja.
II.
9.
Malowana
chałupa.
Smolnik,
pow.
Sanok.

я

Interesującym
nictwie
na

elementem

Łemkowszczyzny

plewy,

czyli

występującym

jest

„plewnik"

wydłużone

(„pelewen"),

przez zabudowę przestrzeni z a w a r t e j
pem

dachu przy

pomocy

w

budów-

pomieszczenie
który

powstaje

pod szerokim

prowizorycznej

oka­

ścianki

n a n e j z desek, a c z a s e m ( n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e

południo­

wej) również plecionej z chrustu. P l e w n i k biegnie

wzdłuż

z a c h o d z i r ó w n i e ż i n a ściany b o c z n e ( t a b l . 1,20). Z w y k l e
on

bezpośrednie

kowszczyźnie

połączenie

południowej,

boiskiem.

wyjątkiem

Na

Łem­

paru

w s i po­

łożonych n a zachód o d B a r d i o w a ( L v o v , L u k o v ,

Snakov)

występowanie

za

z

opisywanych

tu

wiskiem

powszechnym

(mapa

Beskidu

tego

obudowy

nymi

rodzaju

ściankami

występują

plewników

1). P o

budynku

przede

jest

strome

zja­

północnej

prowizorycz­

wszystkim

na

Łem­

k o w s z c z y ź n i e g o r l i c k i e j ( G ł a d y s z ó w — t a b l . 1,19, K o n i e c z ­
n a — t a b l . 1,20 i i n . ) i krośnieńskiej
(Dalejowa

— tabl.

Boj kowszczyźnie,

1,21) o r a z
szczególnie

ciej n a t o m i a s t zdarza
zrębu
lub

z belek

dwustronne

boiska. N a
dziła

kładem
(il.

się, że p l e w n i k w t a p i a się w

plan

pomieszczenie

(tabl.

o ścianach b u ­

jednostronne

(tabl.

1,23)

tylnej

części

Łemkowszczyźnie

południowej,

gdzie

zacho­

trudność
zrębem

stare

5), które

w

Cigelki

przed

odpowiedniego

ma­

k o n s t r u k c y j n e stopienie

budynku

domy

jednak

zdobyciu

takie

zakupione i przeniesione
północnej

wschodu

odgałęzienie

ze
są

od

Częś­

tworzących

budowlanego,

plewnika

n a przyległej
n a zachód

Jaślisk

1,24)

pewna

teriału

okolicy
od Sanu.

chałupy, stanowiąc

dowanych

w

I

zachodzi
i

rzadziej.

Petrovej,

wojną

się

Przy­

tzw. poloki

światową

zostaiy

p r z e z granicę z sąsiednich w s i

Łemkowszczyzny.

runkach

k l i m a t y c z n y c h i gospodarczych.

mitywnej

stanowią

one

osłonę

winiętej
nadal

ścian

W

formie

chałupy

pry­

głównie

weszły

swe

P r ó c z szeregu
występują

również

przede

wszystkim

łączący

frontowej

powszechniona

i

paszę,

której

z

są w

boiskiem,

(tabl.

rozwoju

Wymienić

pryczynę,

tj.

wzdłuż

Forma

Łemkowszczyźnie

tu

wąski

biegnący

1,19).

ta

roz­

gorlickiej

nie

n a drugą stronę K a r p a t , m i ­

s t r o n i e sięga d o w s i n a d g r a n i c z n y c h
południowej

ją się n a t o m i a s t chałupy z p o d c i e n i e m
ściany

f r o n t o w e j , a czasem i

1,27) l u b t y l k o

szczytowej

(tabl.

mają

odpowiednika

po

północnej.

stronie

zdarza­

słupowym

(tabl.

bieg­

szczytowej

1,28), które
Być

nie
może

e c h e m t y c h w z o r ó w są s p o t y k a n e w o k o l i c y Jaślisk krót­
kie wypuszczone

p r z e d sienią i stajnią p o d c i e n i e

wsparte

n a d w u , t r z e c h ( t a b l . 1,21, i l . 6) l u b j e d n y m t y l k o słupie.
Jako

materiał

stosowane
polskiej
jącą

było

budowlany
w

rolę

w

po

przeszłości

s t r o n i e , obfitującej
budownictwie

o b u stronach

drewno,

w

przy

lasy szpilkowe,

stanowiła

sosna

Karpat

czym

po

dominu­

lub

jodła,

zaś p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j o p r z e w a d z e lasów liściastych
zręby chałup w i ą z a n e n a w ę g i e ł ( s t a r e n a obłap, n o w s z e
na r y b i

ogon) b u d o w a n e b y ł y p r z e w a ż n i e z d r e w n a b u ­

kowego
nawet

(Keekovce,

Havaj,

Velka

brzozowego (Ulié-Kryvé)

a

czasem

l u b olchowego.

Driećna),

Jedynie

zamożniejsi, k t ó r y c h stać było n a z a k u p i p r z y w ó z b u ­
z

odleglejszych

światowej
wanych

swe domy

często

Becherov,

po

stron,
w

I

wojny

całości z b a l i s o s n o w y c h

kupo­

północnej

Certizné,

granicy

ściółkę

sień

na

nącym wzdłuż

roz­

spełniając

stronach Beski­

różnice.

tzw.

2,VII). N a Łemkowszczyźnie

podręczny

plewy,

pewne

stajni

że p o p o l s k i e j

(mapa

niezbędne

formie

chałupy,

po o b y d w u

przeszła o i l e m i w i a d o m o
mo

zrębu

a n a l o g i i , które w i d o c z n e

należy
ściany

było

magazynowe.

dów,

korytarzyk,

ilości

h o d o w l i , zaś w

plan

chałupy ł e m k o w s k i e j

sosnowe gonty

na

one w

funkcje

o d s t r o n y północnej p r z e d w i a t r a m i i śniegiem, a t a k ż e
schowek

odpowiedniej

planu

dulca

Geneza plewników z n a j d u j e swoje wyjaśnienie w w a ­

w

na terenach o intensywnej

wyko­

całej ściany t y l n e j l u b j e j części ( t a b l . 1,17—19,21), n i e k i e d y
ma

przechowywanie

budowali
stronie

Karpat

Olsinkov).

Kupowali

zw. t u szyndle

(Becherov).

sprowadzano

również

cieśli

do

(Obrućne,

tam

również

Czasem z za­

do b u d o w y

domów

9

10

(Obrucné, K e c k o v c e ,
m y , całe g o t o w e
Frićka,

Velka

domy

Gaboltov).

drewniana

Driećna), a n a w e t ,

(Cigelka,

Podanie

stojąca

do

Petróva,

mówi,

dziś

w

że

Lukove

także

Vola,

cerkiew

przeniesiona

stała „ z G a l i c j i " . T a m g d z i e zręby chałup w y k o n a n e
z b u k a czy i n n y c h d r z e w
oraz

krokwiowa

liściastych,

konstrukcja dachu

tragarze
jest

z

(z

wyjątkiem
jest

opierają

dachu,

się n a płatwi położonej

budynek

w

końcach

konstrukcyjnych

tragarzy

profilowane

jedyną

dekoracją

lub

na

jednak

zaniechana,

k r o k i e w k a c h , spo­

gontowego

Pierwotną

i

dawniej

dachu

na

całym

kryty

tego r o d z a j u

w

omawianym

utrzymują

się p o

stanowią

tu

poszyciem
dzień

( i l . 3,4). F o r m ę nowszą

po­

dachy

przy­
ciągu

ostatniego

star­

stulecia wyparły o n e n i e m a l całkowicie
południe

zaś

od

Karpat

występują

o b o k n i c h . R ó w n o l e g l e z nowszą formą d a c h u znalazł z a ­
s t o s o w a n i e g o n t (na Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j
do

pokrywania

dolnych

dachu i okapów bocznych.

Jedynie

w

Łemkowszczyzny

(powiat

sądecki)

całkowicie

północnej

poszycie

przyczółkowego

słomiane.

obite

sposób d e k o r a c y j n y

ze

obramienia

są d e s k a m i
np. w

zachodniej

Szczytowe

części

wyparł

ściany

(wyjątkowo

także

krawędzi
on

dachu

układane

jodełkę) l u b g o n t a m i .

mentów
znane

okien

zbieżności

pek,

wykonanych

stronie w
koło
logii

zwyczaj
we

gliny,

malowane

robiono

na

geome­

wapnem.

tam

(Smolnik)

zwykle

zieloną

Do­

barwne
lub

nie­

układy p a s o w e z d r o b n y c h

ele­

(il.

9)

1 6

.

w

Zróżnicowane

północnej

malatury

n i e mają

swych

stronie Karpat.

Jedyny

zrębu

sta­

szeregów

kro­

wapnem,

znajdujące

się

a

po

zakresie

dekoracji

czechosłowackiej

zakresie
lub

tradycyjne

terenie

tle,

znajdują

pionowych

Wenhrinów

Porównując

kolory­

między b e l k a m i oraz

motywy

biele­

wschodniej

p o d względem

palonej

budownictwa,

były przez o k o l i c z n y c h Ł e m k ó w

pujące

jest

postaci

w

w

(Gor­
(pow.

zaś

po

polskiej

i Dubnem

w

V o l i i Frićce. W i o s k i t e w y k a z u j ą c e

zarówno

mianem

malatury

nadgranicznych wsiach Leluchowie

Muszyny,

Ruskej

łemkowskich

czerwonobrązowym

po południowej

malatury

znacz­

mieszkal­

Łemkowszczyzny

na

na Łemkowszczyźnie

nowią

części

wsiach

zrębu,

wykonane

roślinnych

przykład

wapnem
( i l . 2—4).

dekoracyjne

bogata

szparach
okien

odpowiedników

bielenie

w

powszechny

gdzie

l u b roślinne
i

południo­

mieszkalnej

zrębów

sproszkowanej

się b i a ł e p a s y w
drzwi

było

części

występuje

dekoracja,

uzyskanym

okoła

schodki

wap­

części

belkami

w

malatury wykonane

niektórych

środkowej

sanocki)

się

czółkowe ( i l . 1). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w

używany

(pow.

gromadzący

gnicie

zastrzały.

na d r z w i a c h i w r o t a c h boisk

między

stycznym

gór­
tym

występują

krośnieński)

szpar

tryczne

łudniowej

bukowy),

nia

tam

na starszych b u d y n k a c h Łemkowszczyzny

na

ls

została

dzisiejszy

4-spadowe,

wapnem

o

narożnikach

zróżnicowanie m a l a t u r było

bieską farbą a n a n i e j

t e r e n i e był d a c h 4 - s p a d o w y
słomianym. D a c h y

wykonane
jasielski

(Milik).

formą

gorlickiego,

zrąb

zebra­

w załomie n a górnej k r a w ę d z i o k a p u p o w o d o w a ł
pokrycia

tylko

spotykanego

W

analogicz­

występowała
śnieg

lub

powiatu
lickie) .

zróżnico­

odrzwia

w

Poza

rozpowszechnione

zrębu

leżą­

przed

krynickiej,

ponieważ

bardzo

całego

w

obiegający

dość z n a c z n e

dachowej

były

nej,

dachowy

wypuszczonych

Łemkowszczyźnie

zrębu

bardzo

zachodniej

n e m l u b f a r b a m i . N a terenie Łemkowszczyzny

bielenia

nych przeze m n i e w l a t a c h międzywojennych,
konstrukcja więźby

kołkowane

n i e większe, prócz

14

również

i

się

zaopatrzone

P o s t r o n i e północnej

krokwie

w y m i e n i o n y c h t u elementów

dachu wykazuje

zdarzały

owalnym

której

w a n i e ( t a b l . I I , 1—4) . J a k w y n i k a z i n f o r m a c j i

10

niekiedy

wykroju

krynickiej), po­

d o l n y m i s w y m i końcami n a p ł a t e w c e

( t a b l . 11,1—4). T e r m i n o l o g i a

w

gorlickiej

pięknie

r ó w n o ze z r ę b e m , n a ­

na ok. 1 m okap

dookoła — n a d o d a t k o w y c h

czywających
na

Łemkowszczyzny

konstrukcja

t o m i a s t wystający

sze

części

wej

wszechna

na

krynickiej i w

są

Z a r ó w n o n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j , j a k i pół­

cej

N a Łemkowszczyźnie

nym

powały

sosny

było

ubogie.

zo­

jodły.
nocnej

Z d o b n i c t w o s t a r y c h chałup ł e m k o w s k i c h

jak wie­

Ruská

11

Obrućnem,
wiele

jak

spod K r y n i c y

i

ana­
stroju,

określane

Wenhrińców.
formy

budownictwa,

Łemkowszczyzny

po

obu

wystę­
stronach

K a r p a t , należy stwierdzić s z e r e g i s t o t n y c h a n a l o g i i , które
dotyczą

tak typu

zagrody

(jednobudynkowej),

jak i

jej

11. 10. Cerkiew
łemkowska.
Kwiatoń,
pow. Gorlice.
Fragment
krzyża
przydrożnego.
Saryski
Stiavnik,
Giraltovce,
Czechosłowacja.

3

11. 11.
pow.

PL

к

\ cr

St

в

к

1

1

к

В

Sí

St

IE
Tablica

I. Schematyczne

plany

chałup

łemkowskich.

L e g e n d a : 1 — i z b a , S — sień, К — k o m o r a , A — a l k i e r z ,
St — s t a j n i a , В — Ibolskoi, S d — atendióla, tBl — pilewndk, P —
podcienie, S z — szopa.
Miejscowości:
1 Sedldca
Nova, 2 Bednarka,
3 Bieianka,
4 B e c h e r o v , б T.unzańsk, 6 B e c h e i r o v , 7 Lmfootin, 8 L v o v , 9 L u ­
k o v , 10 O l s i n k o v , 11 S a r y s k i SltiawnSik, 12 L v o v , 13 L u k o v ,
14 T y l a w a , 15 Polarny, Ш6 O l c h o w i e c , 17 V e l k a Driećna, 18 M a v a j ,
19 Gładyszów, 20 K o n i e c z n a , 21 DalŁowa, 22 Wisłok
Wielki,
23 S m o l n i k koło B a l i g r o d u p o w . S a n o k , 24 Peitrova, 25 N o w d c a ,
26 Ladoimirovaí, 27 V e l k a Driećna.

Tablica

17

II.

7^

1—4 k o n s t r u k c j e o k a p ó w d a c h o w y c h .
1 — Vyrava
(a —
w i n c i , b — 'hiriadka, « — nony,, d — o k l e p , e — o s t r y s z n y k ) .
2 — V e l k a Driećna (a — płatów, d — o s z c z e p , с — w y p u s t ,
d — r o h y , e — osltirysznyk, £ — p r y p u s t i m e a ) . 3 — D a l i i o w a
(a — p ł a t ó w , b — k r a i c h u l e c , ¡c — k r i k w a , d — p r y p u s n y c i a ,
e — okramieic). 4 — K a r l i k ó w (a — płaltow, Ib — okreirtt, с —
k r i k w a , d — p r y p u s t n y c i a , e — łastyr). 5 — p i e c k u c h e n n y —
Vyżni O r l i k <a — k o b y ł k a , to — o i w k a , d — szpartchet). 6 —
s l i p y j karmin — V e l k a Driećna (a — przekrój p o p r z e c z n y , b —
przekrój p o d ł u ż n y ) . 7 — irozrnieseozenie sprizejtów w
izbie,
a — iKeckiovee, Ib — Hava,j ( Ł — ła|wa„ Ł 6 — łóżko, S — stół,
К — k r e d e n s , S z — szafa). 8 — ł a w a d o s p a n i a , t z w . r o z t i h a e z k a , Ceirtiizne. 9 — p r y m i t y w n e łóżko, O l s i n k o v , 11 — s k r z y ­
nia barwnie
malowana
p/rzez s t o l a r z a >z M u s z y n y ,
Obrućne.

E!
л

22

23

26

21

wewnętrznego

rozplanowania

(widoczne

przede

(więźba

dachowa).

nictwa

daje

się z a u w a ż y ć

Karpat,

gdzie

Szybszy rozwój

jednak

rozpowszechniła

toratraktowej, nakrytej dachem

forma

dująca w t e j p o s t a c i n a p o g r a n i c z n e
czyzny południowej

(Cigelka,

obszary

Petrova,

to jest

szczególnie

nich,

okresie

I

które

skutkiem

w

działań

n i e północnej

odbudowa

wej,

o d b y w a ł a się w

po

stronie

teriały

i

Łemkowsz­

ogniotrwałe

natomiast

(cegła

zmia­

wschod­

światowej

i palona),
czy

z

cieniami wzdłużnymi w s p a r t y m i na m a s y w n y c h
(Vyrava

i i n . — i l . 7). D o m y

bione
w

plastycznymi

postaci

luźno

najczęściej
Jak
czyzny

wspomniano

poprzednio,

(z

okolic

wyjątkiem
część

i

piwnice.

rozpowszechniona
o

slegowym

i

ścianach

dla

całej

Łemkowsz­

Krynicy)
i

charakterystyczna
łącząca p o d w s p ó l ­
gospodarczą.

Łemkowszczyźnie

sklepieniu
nabitych

z

(okolice

Bardiova)

są g o n t o w e ,

położone

na

można

je

ściągać

łatwo
kryją

(okolice

budynku,
je

południowej

beczkowym,
polepy

szanej z sieczką. D a c h y t y c h s ą s i e k ó w w
luźno

tak

zrę­

ułożonym

kołkami,

na

z gliny

mie­

części

dwuspadowe

( i l . 8),
pożaru

pomocy

wysoką

czapą

w

razie

osęka.

Ж

0

II

0

zachod­

że

przy

W

stft> \ 1S11 .
n

części

czterospadowego

Svidnika, Belovezy). Niekiedy

od f r o n t u podcień s ł u p o w y ( S n a k o v ,

Jako

najczęściej

(spichlerza)

zewnątrz

których t r z y m a się g r u b a w a r s t w a

dachu

zdo­
tynku

akcentów,

mieszkalną
Na

z

wschodniej

w

zrębie

jest f o r m a „sypańca"

bowego

niej

glinianej

(Andrzejów-

pod­

na

w o l n o stojące b u d y n k i g o s p o d a r c z e w y s t ę p u j ą

belek

objęły w s i e Łemkowszczyzny n a d p o p r a d z k i e j

tynkowane,

wykonanymi

typu jednobudynkowego,

dachem

spichrze

s o w a , M u s z y n k a , L e l u c h ó w , D u b n e ) , bez p o l e p y

roślinnych.

jest zagroda
nym

są t u z r e g u ł y

rozmieszczonych

jedynie

Blechnarka, W y ­

słupach

dużymi płaszczyznami i

dekoracjami

s y p a ń c ó w z polepą n a ścianach zdarzały się
(Konieczna,

Łem­

opisywanych

ma­

formy, np. z pod­

czasem b a r w n i e m a l o w a n e

formy

pojawiły

Zboj)

Sedlica,

gliną. N a t e r e n i e

klasyczne

tradycyjnego,

cieniami

(Nova

Łemkowsz­

stro­

się n o w e n i e s p o t y k a n e t u p o p r z e d n i o
narożnymi

tu

północnej

środkowej

świato­

zastosowano

niepalona

kowszczyzny

i

zostały

wojnie

duchu budownictwa

południowej

n i e j z r ę b y i c h n i e są p o l e p i a n e

we wsiach nadgranicznych

s i l n i e zniszczone. Po

t y c h w s i , po I

stronie

czyźnie, sięgając p o z a S v i d n i k , z t y m że w części w s c h o d ­

pół-

Becherov).

I I wojny

wojennych

slegową

stronie
ekspan­

na terenach

sklepioną,

całej

zachodniej

po

południowej

Beskidu

na

występuje

ze

budow­

W n o w s z y c h czasach s y t u a c j a uległa z a s a d n i c z e j
nie. W i d o c z n e

spichlerza

powały

kon­

chałupy

przyczółkowym,

t u forma

27

konstrukcją

p o północnej

się

Opisana

wszyst­

k i m w b u d y n k a c h j e d n o t r a k t o w y c h ) c z y szczegółów
strukcyjnych

8

Frićka).

mają

one
10
11

I

П. 12. Fragment

izby

łemkowskiej.

k a , M i l i k , Złockie), a n a w e t

Komańcza,

wyjątkowo

pow.

przedostały

dalej

k u północy d o w s i p o l s k i c h ( P r z y s i e t n i c a )

tym

terenem

występują

one, j a k w i a d o m o ,

17

u

.

Mukaczewa

się

że

Poza

po

w

okoli­

nym

wpły­

mamy

Spiszą

(Kacwin

i in.) oraz

13

w ó w przedostających

się z

(Hlynanec,

stronie

części

nas n a

n a Śląsku . W s z ę d z i e j a k o w y r a z

obszarze p o l s k i e g o
cach R a c i b o r z a

Sanok.

wschodniej,
jest

Selestov,

południowej
częstym

podcień

Medvedovce) , z t y m
2 1

Beskidu,

szczególnie

elementem

frontowy

lub soboty ,

których

2 2

na Łemkowszczyźnie

zaś

w

architektonicz­
nie

północnej.

Zakarpacia.

Wnętrze izby łemkowskiej po o b u stronach K a r p a t
s p i c h r z e " posiadało układ i d e n t y c z n y . W k ą c i e p o l e w e j l u b p o
zrębowe, często z b u d o w a n e n a m u r o w a n e j z k a m i e n i a
p r a w e j s t r o n i e o d w e j ś c i a z s i e n i z n a j d o w a ł się potężny
p i w n i c y . Z r ą b n a k r y t y j e s t płaskim s t r o p e m , l e ż ą c y m
piec, p i e r w o t n i e k u r n y , w n o w s z y c h czasach
zaopatrzo­
Na

Łemkowszczyźnie

północnej

na tragarzach i dachem
spadowym,
tym

niekiedy

kowszczyzny,
czyźnie

podcieniem

ostatnie spotyka

zachodniej

i

się p o

środkowej

północnej

części

(okolice

Łem­

Medzilaborec).

który

należy

czyzny,

jest

budownictwo

cerkwie

drewniane,

sakralne

wziąć

które

na

a

w

swój

styl.

dach .

Na

chowały

się w y j ą t k o w o

2 3

ka),

Łemkowszczyźnie

n a południu
leżącej

zaś

Łemkowsz­

skiej. W konstrukcji

posia­

Są o n e z r e ­

ne

p o dzień

w

formowania

umieszczonego

c z y ź n i e północnej

kapa

n i m wieżą z Izbicą i kopułą, p r a w i e k w a d r a t o w e j

kształt

ściętego

i prostokątnego l u b o k t o g o n a l n e g o
rego

z boku

dobudowana

p r e z b i t e r i u m mają

bywa

p r e z b i t e r i u m , do któ­
mała

sklepienia slegowe w

nymi

kopułami

Na
typ

terenie

często

rozdzielonymi

Łemkowszczyzny

c e r k w i występował

najdalej

wysuniętą

n a wschód

skiego

była n i e istniejąca

Dalej

n a wschód, a w

spotykało

się już

cerkwią

cerkwie

w

bezwieżowe

bojkowskiego,
w

który

w

formie

czasie I I w o j n y

czystej

światowej

południe
ją

( i l . 10).

typu

tu

gdzie

łemkow­

w

Lipowcu.

dolinie

Osławy,

(Komańcza,

Tu-

r e k u . P o s t r o n i e południowej

cerkwie typu

go sięgały z n a c z n i e

dalej

nice

Łemkowszczyzny .

etnograficzne

typowo

łemkowskiej

19

spotykamy

g ó r n e g o Użu ( K o s t r i n a , S o l a ) ,

12

Latorzycy

koło

w

nie

Obiekty

o

gra­
bryle

w

dorzeczu

ale również w

dorzeczu

Svaljavy

tylko

Sme-

łemkowskie­

n a wschód, przekraczając

2 0

średniej

reprezentowała

(Ploske,

Obava)

czy

zbliżoną
z

od Svidnika

t a m określają
do

których

graniastosłupa

dolny

ma

a górny (mniejszy)
(tabl.
tak

11,5). Z
zwana

górnej

w

części

dym

kształt

do
sieni

mającą

na

niebezpieczeństwem
zarówno

w

sieni,,

do

zbita

kwadratu

krawędziach
z

a

stamtąd

desek,

przez

tzw.

obudowę

wentylacyjnego

ochronę

jest

4

komin stanowi

jak

czyli
formę

wyprowadzona

Obudowa

strychu

(ok.
przed

ta,

posiadająca

i

poprzecznym,
z

belek

nakryta

przy­

dłuższych j e j b o k a c h

mię­

góry

bitymi, g r u b y m i deskami. W

kapa

raczej

rura

podłużnym,
i z

wschodniej

graniastosłupów,

( t a b l . 11,6) w y k o n a n a

na węgieł

gzymsami,

części

dwu

otworu
celu

pożaru.

kierunku

trapezowaty

wiązanych

najczęściej

kwadratowej,

zbliżoną

kobyłki

graniasta

powale

100 X 70 c m ) ,

posiada

posiada

lub

k o m i n n a s t r y c h . Ślepy

wyciętego

Łemkowsz­

Medzilaborzec),

podstawę

wen­

Na

d o k w a d r a t u o ściętych

ciwka,

odprowadzająca
slipyj

i

„kobyłka"

pew­

odprowa­

wystającymi

jak

opisany

cerkiew

krawędziach

odpo­

bojkow-

do

podstawie

(na

rzańsk, R z e p e d ź ) , stanowiące j a k g d y b y przejście d o t y p u
spalona

o

pira­

Jasiołkę,

już dziś c e r k i e w

szczególności

n a d piecem

zakończo­

latarnią
po

przy

strychu.

n a południu n a t o m i a s t , szczególnie w

formie

północnej

od Popradu

ozdobionego

Novej

zachodzą

kapy

Nawa

zakrystia.

m i d y , n a k r y t e łamanymi d a c h a m i b r o g o w y n r ,

ostrosłupa

w

wylotu przewodu

na

guły trójdzielne, złożone z babińca, z wznoszącą się n a d
nawy

piec

k u l t u r o w y m grupie

dzenia d y m u oraz zabezpieczania
tylacyjnego

taki

za­

(Pielgrzym­

tzw. Werchowiny,

urządzeń o g n i o w y c h

sposobie

ponad

k u r n e izby

dzisiejszy

zanotowałem

p o d względem

różnice

północnej

już n a t e r e n i e

wiadającej

szczególności

d y m do sieni na strych l u b ,

co j e s t formą młodszą, d o k o m i n a w y w i e d z i o n e g o

p o d uwagę

Łemkowszczyźnie

wyraźnie s k r y s t a l i z o w a n y

n y w kapę o d p r o w a d z a j ą c ą

Sedlicy,

p r z y p o r ó w n y w a n i u b u d o w n i c t w a o b u części

i

podpar­

podczas g d y p o p o ł u d n i o w e j n a Ł e m k o w s z ­

wschodniej

Ostatnim elementem,

dają

N

k r o k w i o w y m , d w u - l u b cztero­

z wysuniętym

n a słupach. T e

stronie Beskidu w

występują

szczelnie

jest

d z y pierwszą a drugą belką o d dołu w y c i ę t e są podłuż­
ne

otwory,

po

jednym

z

każdego

b o k u , którymi

dym

wychodzi

n a strych. Opisane

t u ślepe k o m i n y , s p o t y k a ­

ne w s t a r y c h d o m a c h u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h

do dnia

dzisiejszego

północ­

(Velka

Driećna,

Bodrużal

i in.) po

nej s t r o n i e K a r p a t d o t y c h c z a s n i e b y ł y n o t o w a n e . W
logicznych

przypadkach

drewnianą

rurą

d y m na

wpuszczoną

strych

do

odprowadzano

leżącego

na

p r z e w o d u w kształcie l i t e r y „ L " , m u r o w a n e g o
l u b cegieł,
iskry

gdzie w

wygaszały

dolnej

wydłużonej

zanim

d y m wyszedł

się

ana­

powale

z kamieni

części

poziomej

p o d strzechę.

U k ł a d s p r z ę t ó w w izb^e p o o b u s t r o n a c h K a r p a t

jest

obejmuje

całe

kowszczyzna ,
25

Sprzętem
u

Karpaty

wschodnie

Huculszczyzna

2e

,

i

południowe

Siedmiogród

t r a d y c y j n y m , który

dziś

Ł e m k ó w , są s k r z y n i e . Starszą

(Boj-

).

jeszcze

formę

nie t y p u sarkofagowego, w y k o n a n e

27

występuje

stanowią

z drzewa

skrzy­

bukowego,

o k o n s t r u k c j i sumikowo-łątkowej, zdobione na p o w i e r z c h ­
ni prostym r y t e m o m o t y w a c h geometrycznych

(częstym

motywem

Skrzynie

jest

sarkofagowe,

tu

tzw.

spotykane

gwiazda
po

cyrklowa).

dzień

dzisiejszy

północnych, p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j

przekątni, w

stosunku do

Zachowała

pieca,

nieruchome

lub ruchome

nym

się

k a z V y r a v y . Późniejsze od w s p o m n i a n y c h były s k r z y n i e

się

masywne,

ławy

i

stoi

stół,

obok

którego

znajduje

izby

druga

ława

bez

oparcia

o

nogach. W

głębi

izby

w

prostych

od

strony

drążkowych

kącie p o t e j s a m e j

stronie

co

z

z

o

nich

pamięć

i

ich wykonawców

był

niejaki

Michał

drzewa

jednak

Łemków

jeszcze często t r a d y c y j n y . P o
zbiegają

się

u

w y s z ł y już z użycia.

miękkiego,

wiązane

wejściu

tu

w

kwieciste

wzory.

z sieni z a j m u j e

względ­

nych

zajmowali

się

kowi.

Po

północnej

n i e d r u g i e łóżko

( t a b l . 11,7). U k ł a d

kowi

występuje

t e n ulega

już

zani­

węgiełki,

stronie

Produkcją

głównie

ośrodkami

wyrobu

był

k o w e j , bądź też zastępuje go układ zupełnie i n n y z d w o ­

ska,

Muszyna,

południowej

m a ł ó ż k a m i , u s t a w i o n y m i w kątach p r z y ścianie

borce,

ległej
cym

d o wejścia,
przed

We

z ławą

między

naprzeciw

okien

wnętrzach

mało

już

mych

ław

ławy

do

farnie

ławą
jest

formie

sprzętów
tzw.

(Ulic-Kryvé

—

można

nogami. We

kowszczyzny

wspominają

o

stoją­

w

i

dość

i Bardiowa .

Prócz

skrzynie

malowane,

nierucho­

czasem

spotkać
lub

prymitywne
z

szaformy

drążko­

południowej
tam

do t y c h ,

stronie

odległa

St. L u b o w l a

Jaśli­

Medzila(Lubovnia).

ciągu krótkich badań t e r e n o w y c h

laborec

używanych

stołach s k r z y n i o w a t y c h a n a l o g i c z n y c h

Bardiów

Niestety

po

Łemkowszczyźnie

bez o p a r c i a

części

Jasło,

skrzyń

Rymanów,

n i e udało

się ustalić t y p u m a l a t u r w ł a ś c i w y c h d l a s t o l a r z y z M e d z i -

(Becherov)

11,9) i

wschodniej

przeciw­

i stołem,

tam

roztihaczki
tabl.

szcząt­

( t a b l . 11,8).

tradycyjnych.

łóżek ( t a b l . 11,10) l u b s t o ł e c z k ó w
wymi

nimi

izb na południowej

przyściennych
spania

j a k gdyby

malowa­

małomiastecz­

d l a Łemkowszczyzny

w

pokryte

skrzyń

stolarze

malowanych

i niekiedy

Jed­

Rosolan-

z w i e r z c h u farbą pokostową, n i e k i e d y m a l o w a n e o d f r o n ­

p i e c s t o i łóżko, zaś c z w a r t y , pozostały kąt p r z y
półka l u b k r e d e n s n a n a c z y n i a

na

tradycja.

Łem­

dawniej
jakie

do

2 a

wchodzący
wojną
np.

w

skład

światową,

na

Wiadomo

stanowiące

j e d n a k ż e , że
sprzęt

wiana

panny

młodej

przenikały

łatwo

przez

Łemkowszczyźnie

kwieciste

reprezentacyjny,

nadpopradzkiej

przed

I-szą

Karpaty.

Stąd

(Wierchomla

W i e l k a , W i e r c h o m l a Mała, L e l u c h ó w ) z n a j d o w a n o

skrzy­

n i e w y k o n a n e i z a k u p i o n e w S t a r e j L u b o w l i , zaś s t o l a r z
Stanisław M a r c z a k z Jaślisk jeszcze p o I I w o j n i e
trywał

w

malowane

Łemków

znalazłem

w

zaopa­

zakarpackich,

dziś s p o t y k a się p o s t r o n i e p o l s k i e j u Ł e m k ó w z p o w i a ­

czego

tu

krośnieńskiego i s a n o c k i e g o

zasięg

f o r m a t o r ó w z Bodrużala i V e l k e j Driećnej. C z a s e m r o b i l i

U.

13. Kobiety

pow.

Sącz.

w

strojach

2 4

( i l . 12), których

ludowych.

Leluchów,

N.

potwierdzenie

skrzynie

II.

14. Ubiory

„Wenhrinów".

wypowiedziach

Dubne,

pow.

N.

in­

Sącz.

13

też m a l o w a n e

skrzynie stolarze

wiejscy,

ny m i z nazwiska stolarz z Radvana,
z Wysowej.

j a k np. niezna­

czy Ołeksa D u l y n a

graficznej,
dość

zwłaszcza

ogólnikowo .

temat

tego ostatniego

przenikały

stronie granicy

(Cigelka).

północnej, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a w ł a s n y c h

Do

granicę

skrzynie

zbieranych w

majster

z Muszyny

Niewiele
dycyjnych
Wiadomo

malować

( t a b l . 11,11).

d a się
form

przez

na razie

dekoracji

wojennego,

powiedzieć
wnętrza

na temat

izby

tra­

łemkowskiej.

j e d y n i e , że była o n a n a ogół b a r d z o

skromna.

Ograniczała się d o g a l e r i i o b r a z ó w świętych

(oleodruków

o

rzędem

charakterze

bizantyjskim),

zawieszonych

na

tego poważną

rolę odgrywały

wyroby

(talerze, g a r n u s z k i , d z b a n k i ) u m i e s z c z o n e
żej obrazów. P o p o ł u d n i o w e j
niej

części

między

obrazami

malowane

fajansowe

na listwie poni­

stronie K a r p a t w

Łemkowszczyzny

przerwach

ceramiczne

(Obrucné,
wieszają

talerze pionowo

zachod­

Becherov)

po

dwa

w

barwnie

jeden p o d d r u g i m .

N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w y s t ę p o w a ł ( R y c h w a ł d —
obecnie Owczary,
ścianie f r y z u
O

pow. Gorlice)

z małych

i l e urządzenie

materiału

zachodzących

w

kolorowych

wnętrza

do rozważań

zwyczaj

i

nam

podobieństw

Łemków,

mieszkają­

na Zakarpaciu w

Narodopisneho

W

znacznie

nie

już dziś d o ł a t w y c h , g d y ż z a r ó w n o p o j e d n e j , j a k i

po

Starej

kształtowanie
(a

Kobiety

dość

podkład,

został

w

Orlov,

wspólny

różnym

stop­
zaś

ze w s i słowackich.
ubiory

słowackie

szczególnie

silnie na

kobiecego

do

gorsety

przy

bogato

szyi

Ruská

w

kilku
Vola,

Jastrabie,

kolan)
nosiły

z krótkimi
i

wioskach
Ćirć,

Maiy

Matysová

oraz

d o łokcia

mankietach

szamerowane

( u p a n i e n i młodszych

mężatek

ręcznie w

sztywno

II. 15 Druk
ręczny na zapasce.
Olechowiec,
pow. Krosno.
II. 16.
Kobieta
łemkowska.
Krempna,
pow. Krosno.
II. 17. Kobieta
łemkowska
w
pasia­
stej płachcie.
Szczawnik,
pow. N. Sącz. Ił. 18. Hunia
męska. Lvov,
pow.
Bardiów,
Czechosłowacja.
U. 19. Łemko
ubrany
w hunię.
Rychwałd
(obecnie
Owczary),
pow.
Gorłice.

Starej

sięgające

czepce

spód­

zaledwie

perkalu lub

L u b o w l i . Młodsze

nakrochmalone

ręka­

krochmaloną

n a przodzią,

szyte z wzorzystego fabrycznego

ki

literaturze

Łem-

zewnętrzne, głównie

wpłynęły

nosiły t a m k o s z u l e
ozdobione

etno­

w

i

materiału

ubiorów t e r e n

różnorodności

j a k Obrucné,

zo­

3 1

promieniujące

stroju

które

U j a k ) , p o p o l s k i e j zaś s t r o n i e g r a n i c y L e l u c h ó w i D u b n e .

nie

zaś

prowa­

wykorzystania .

starszy

Karpat

swej

się

Bratysławie,
do

t e n sposób

gdzie

Lubowli

zapewne

drukowanego

szczątkach,

w

przez w p ł y w y

Piękne i bogate w
z okolic

jedy­

mizernych

połud­

własnych,

w zakresie

obszarom

południowo-zachodnie,

Lipnik

w

zróżnicowany,

d r u g i e j s t r o n i e K a r p a t , strój l u d o w y z a c h o w a ł się
w

zebranego

n i u przysłonięty

nice

ten temat

badań

l a t a c h 1957 i 1964, częściowo

SAV

przedstawia

znaczniejszym

krezą,

na

Ustavu

świetle

kowszczyzna

należą

Badania

z

stały m i ł a s k a w i e udostępnione

znacznie

możliwości.

częściowo

między­

dotyczące części

3 0

ubiorów

szersze

materiały

dzonych

cych po o b u stronach B e s k i d u , o t y l e analiza
t y m zakresie

materiałach

zaś z l i t e r a t u r y , uzupełnionych n o t a t k a m i z a r c h i w u m

ludowych otwiera

nami w

odnośnie d o części

drugiej połowie okresu

pochodzą

wami,

przed

natomiast

nadpopradzkich,

dostarczyło

różnic

kulturze ludowej

na

wycinanek.

niewiele

na temat

naklejania

terenie w

niowej

ścianie s z c z y t o w e j n a p r z e c i w d r z w i w e j ś c i o w y c h d o i z b y .
Obok

Łemkowszczyzny,

jest

strojów l u ­

Zapewne wyroby
chodził

n a terenie

ten poruszany

zagadnienie

do sąsiednich w s i p o d r u g i e j
Obrućnego

dowych

starszej,
Omawiając

2 S

mężat­

koronkowe

biało-czarne,

tworzące

partą n a d c z o ł e m
robione

szydełkiem

techniką
nazwę

charakterystyczną

trójkątnym
(na wzór

klockową)

„polskich",

noszą

grecko-katolickiego

wsi

leżącej

n a terenie

je w
prócz
w

czechosłowackiej

z ich

wykonawczyń

proboszcza

P o l s k i . Zasięg

z

okresie

i

Dubnego

międzywojennym

owe
w

czepce

Miliku

kobiety

zdobione

wymienionych
roślinnymi

kożuszki ( i l . 14), k u p o w a n e
oraz
w

Snakovie,

płachty

Muszyny.

ubioru

tu wsi

noszo­

były

i

na targu w

samodziałowe

Polsce

notowałem

koło

haftami

na

Spotykałem

n a północny zachód o d B a r d i o w a . W

przez

pięknie

3 2

ruskim

J e d n y m z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h elementów
nego

Dubnego ,

t y c h czepków

p o ł u d n i o w y c h j e s t dosyć z n a c z n y .

Leluchowa

te

stronie

słowackiej w s i L u b o t i n i e o r a z w

położonym

pod­

wykonywanych

jedną

żona

budkę

( i l . 13). C z e p c e

lewockich

po

ponieważ

była

obszarach

zębem

białe,

aplikacjami

Starej

Lubowli,

lniano-bawełniane,

biało-czerwone l u b biało-czerwono-czarne

tkane

pasy.

M n i e j w y r ó ż n i a ł się t a m t e j s z y ubiór męski. M ę ż c z y ź n i
nosili

t a m małe

nowo

do góry

o

wąskich,

pio­

białe

gunie,

sięga­

jące do połowy u d z w s z y t y m i po b o k a c h małymi

fałd­

zjawiska

cho-

z

kami

( i l . 14)

słowackie

kapelusze

zawiniętych
oraz

białe

krezach,
spodnie

wełniane

tzw.

łosznie z d w o m a p r z y p o r a m i n a p r z o d z i e . K i e r p c e
cza

w

stroju

Według

świątecznym

tradycji

w

zastępowały

czasach

zwłasz­

kupne trzewiki.

dawniejszych

nosili

męż­

18

odległego,

tradycji), po

szono

czuhy

(Dubne)

znanego

stronie

koloru

białego,

czyźni n a o p i s y w a n y m t u t e r e n i e t z w . czuhę, t j . płaszcz

włóczkowe mankiety.

kołnierzem

w y m , spadającym n a plecy. O i l e zebrane
formacje
17

kwadrato­

w terenie i n ­

są ścisłe (a t r u d n o za t o ręczyć, s k o r o

dotyczą

po

wyłącznie

(Obrućne) n o ­
polskiej

ubioru

stronie

męskiego sta­

n o w i ł y c z a r n e c h u s t k i w i ą z a n e p r z e z parobków na szyi,

samodziałowy

z dużym

zaś

— brązowe. Uzupełnienie

oraz

wełniany

informatorom

czechosłowackiej

„zarukawky",

Znaczne

nasilenie

słowacko-spiskich, w

t j . robione
elementów

na

drutach

kolorowe,

zakarpaokich, a

s t r o j a c h występujących

w

ściślej
wymie19

11. 20. Kobieta
w huni
z trzema
rozcięciami.
Daliowa,
pow. Sanok.
II. 21. Łemko
ubrany
w czuhę. Czarne
kolo
Klimkówki,
pow. Gorlice.
II. 22. Łemko
ubrany
w czuhę.
Bartne,
pow. Gorlice.
II. 23. Bojko
ubrany
w
czuhę
(czapiu).
Tworylne,
pow.
Ustrzyki.

Stropkov,

Medzilaborce)

Łemkowszczyzny

przedostawały

północnej

różne

się

na

wyroby

tereny

przemysłowe

używane w s t r o j u l u d o w y m , j a k k o l o r o w e tybety,
w a n e chustki na głowę, wzorzyste
jednak

strój

kobiecy

p o s t r o n i e północnej

chował

swój

odrębny

charakter. Cechowały

z długimi

rękawami

ozdobione

przy

szyi

zmarszczoną krezą, spódnice sięgające
i

zapaski, a w

nowszym

stroju

częściej c z a r n e , n a s z y w a n e
kinami
typu,

we wzory

o motywach
na terenie

Polski,

przeniknęły

cherov),

g d z i e można

ubiorach

kobiecych

W

go

i

gorsety

za­

koszule

mankietach

prawie

do kostek

aksamitne

naj­

je

roślinnych. G o r s e t y
całej

południowej

również
było

i

za

spotkać

Łemkowszczyzny

starym ubiorze

szczyźnie b y ł y

Beskidu

b ł y s z c z ą c y m i p a c i o r k a m i i ce­

występujące

kowej

druko­

wstążki i t p . N i e m n i e j

kobiecym

środ­

Karpaty

(Be-

w

najnowszych

południowej.

n a północnej

białe l n i a n e płachty

tego

i

Łemkow­

i obrusy oraz

duże

białe c h u s t y n a g ł o w ę , złożone w trójkąt, k t ó r y c h

jeden

koniec zdobiony roślinnym h a f t e m białym l u b c z e r w o n y m
w y s t a w a ł z tyłu s p o d g o r s e t u l u b s a m o d z i a ł o w e j
Chusty

takiej,

zwanej

w

Jasielskiem

( i l . 16) o i l e m i w i a d o m o

„wełyki

po południowej

stronie Beski­

d ó w k o b i e t y ł e m k o w s k i e n i e nosiły.

20

Strój
nionych

wyżej

wsiach

ruskich

powodowało,

w i e z okolic M u s z y n y i K r y n i c y uważali

że

Łemko­

i c h mieszkań­

ców za grupę odrębną, „ W e n h r i n ó w " l u b „ W e n h r i ń c ó w "
Szereg

elementów

zaczerpniętych

ze

strojów

w a c k i c h przeniknął w

głąb Ł e m k o w s z c z y z n y

północ

Popradu

wzdłuż

doliny

czy

jącymi

do

(najczęściej
wały

łokci,
w

zmiennym

szyte

b y ł y k o s z u l e d a w n i e j t a k krótkie, że „ n i e w y s t a r c z a

aby

j e p a s e k p r z y p a s a ł " , później n i e c o dłuższe, a l e z a w s z e
35

wpuszczane

do

wzdłuż

nego

kołnierzyk

miały

spodni.

w

kroju

postaci

(późniejsze)
zewnątrz.

z b u f i a s t y m i rękawami

sięga­

gorlickiego i w J a s i e l s k i e m noszono

wzdłuż

szczyzny,

łącznie

z

(Vyrava,

Olsinkov).

wioskami

kołnierzyk

stojący

i

południowo-wschodniej

biegnącymi przez plecy. F o r m a

podłuż­
obszywki

wywinięty

części

t a , występująca

również

pasiaste
występo­

w

południowej

Łemkow­

dopodobnie

dorzeczu

stronie południowej

wspomnienia

wyjątkowo

paru

zbadanych

miejscowościach

Chmelova,

Becherov).

Z

położonymi
Na

w

Łemkowszczyznę

pół­

zachodniej

na
w

z południo­

Driećna,

wego

o

przeniknęły

tu

wspomnieć

Iniano-

Bojkowszczyźnie

(Prełuki)

Łemkowszczyźnie

do

niektórych

3 6

posiada

tradycje.

Po

o niej

zachowały

się

terenów

wsi

(Velka

słowackich

połudnlowo-zachodniej

bawełnianym p a s i a k u ( M i l i k , Andrzejówka, S z c z a w n i k —
il.

mankiety

i

po­

tkanymi

paskami.

krośnieńskiej,

ja­

k o w y m , które ozdabiały o d ś w i ę t n e k o s z u l e m ę s k i e

i g o r l i c k i e j , płótnach ręcznie d r u k o w a n y c h

we

ne

biało-czarnym

M u s z y n y , szeroko
łudniowych
sielskiej
wzory
3 4

rozpowszechnionych

wsiach

,

Preszowie

okolicy

szczególnie w

Łemkowszczyzny

i

Starej

Lubowli

(tzw.

Muszynka),

białym

kożuchu

z

Bardio-

lubowenske

rękawami

bo­

po

obszywki

były

informatorzy

przy

szyi

Wyszycia

obu stronach

szczyźnie

Becherov,

Karpat

zjawiskiem
podkreślają

na

zamiast

cholewami
pospolicie

(zw.

używanych

k i e d y z d e l i k a t n e j skóry w
nym.

Poza

karpackich

pochodzenia
skirni

t y m drogą

lub

„kierpców",

kolorze

handlową

miastach (Stara

były

odświętne

ciżmy),

żółtym l u b

poprzez

targi

Lubowla, Bardiow,

nie­

czerwo­
w

za-

Svidnik,

Starsi

młodości

pojawiła

się

dopiero

koszul haftem

przed

I

wojną

nie­

krzyży­

światową

(Olsinkov).

noszone

szyte

ich

żadnych w y s z y ć n a męskich k o s z u l a c h n i e było. W
kowym

z

że

noszo­

Łemkow­

nowszym.

nabywanym

w Bardiowie. Zakarpackiego

wschodniej

krzyży­

za

Starej L u b o w l i czy s k r o m n i e j z d o b i o n y m

buty

haftem

stosunkowo

których w s i a c h m o d a w y s z y w a n i a

kwiecistymi

Beloveza)
czerwonymi,

zgodnie,

kupowanym

zdobionymi

Cigelka,

zdobione

barwnym

aplikacjami,

gato

16

spotykanymi w

( i l . 15), p r o d u k o w a n y c h i k u p o w a n y c h w

kabaty,
w

czepcu

praw­

odległe

Łemkowszczyzny

17) i

(Cirć,

pow.

k o s z u l e z rozcięciami

płachty

nocną przeciekały j e d y n i e niektóry e l e m e n t y
Należy

W

poncho

zwykłej

i czerwonym)

całej

Laborea

niski

Koszule

na

to jest

krótkie

fluktuacjom

p r z e w a g ę e l e m e n t ó w s t a r s z y c h . Z d o m o w e g o płótna

lub

gdzie

lniano-bawełniane

Zakarpacia.

ulegający

kolan

kobiecym,

k o l o r a c h białym

do n i e d a w n a

mniej

przede

stroju

spódnice k o b i e c e , k o s z u l e

.

sło­

męski

m o d y z a c h o w a ł n i e m a l d o czasów o s t a t n i c h z d e c y d o w a n ą

do

stoków B e s k i d u . W i d o c z n e

wszystkim

w

33

czy to na

n a wschód

południowych

wie

huńki.
facełyk"

Z

płótna s z y t e

spodnie

o

były również

nogawkach

t z w . nohałky, t j . l e t n i e

zszytych

jednym

szwem,

nącym po zewnętrznej s t r o n i e nogi, zaopatrzone
w

d w a rozcięcia

nami

l u b jedno

umieszczone

po

bokach

rozcięcie n a d p r a w ą

bieg­

z przodu

nad pachwi­

pachwiną.

Mapo 3. Rozmieszczenie

typów

czuh.

Legenda: I — g r a n i c e państw, I I — granice
osadnictwa
ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i a i z a c h o d n i a
granica
Łemkow­
szczyzny, I V — c z u h a biała z . t r o k a m i l u b bez, V — X c z u h y
ciemne l u b s z a r e , V — z 3 p a s a m i i t r o k a m i , V I — z 1 p a s e m
i t r o k a m i p r z y kołnierzu, V I I — bez białych pasów, V I I I —
z kołnierzem w f o r m i e p e l e r y n k i I X — c z u h a c i e m n a b l i ż e j n i e ­
określona!, X — c z u h a c i e m n a z k o ł n i e r z e m o z d o b i o n y m b i a ­
łym p a s e m z w y s z y c i e m .
Miejscowości w P o l s c e : 1 U h r y m , 2 W i e r c h o m l a Mała,, 3 Ż e ­
giestów, 4 iSaczaiwniik, 5 ( M M i k , 6 L e l u c h ó w , 7 F l c r y n k a , 8 B r u nary W y ż n e , 9 J a s z k o w a , 10 K l i m k ó w k a , 11 Ś n i e t n i c a , 12 I z b y ,
13 Łosie, 14 L e s z c z y n y , 15 R y e h w a ł d ( o b e c n i e O w c z a r y ) , 16 N o wiea, 17 .Uście R u s k i e ( G a r l i c k i e ) , 18 iKJwiatoń, 19 S m e r e k o w i e e ,
20 S k w i r t n e , 21 R e g e t ó w , 22 Ł u g , 23 Z d y n i a , 24 K o n i e c z n a ,
25 Męcina W i e l k a , 26 W a p i e n n e ,
27 R o z d z i e l ę , 28 B e d n a r k a ,
29 Folusz, 30 P i e l g r z y m l k a , 31 R i o p i c a R u s k a ( o b e c n i e G ó r n a ) ,
32 P r z e g o n i m a , 33 M a ł a s t ó w , 34 P ę t n a , 35 B a i r t n e , 36 B a n i c a ,
37 K r y w a , 38 W o ł o w i e c , 39 J a s i o n k a , 40 L i p n a , 41 C z a r n e ,

22

42 S w i e r z o w a R u s k a , 43 Ś w i ą t k o w a G ó r n a , 44 R o z s t a j n e , 45 R a d o c y n a , 46 G r a b , 47 O l e t h o w i e c , 48 T r z c i a n a , 49 T y l a w a , 50 D a i i o w a , 51 W i s t a c z e k , 62 W i s ł o k W i e l k i , 53 K o m a ń c z a , 54 P r e łukli, 55 S m o l n i k , 56 O l s z y n y , 57 O ł p i n y , 58 R z e p i e n n i k B i s k u p i ,
59 S i e d l i s k a , 60 B i e s n a , 61 Ł u ż n a , 62 M o s z c z e n i c a , 63 B i n a i r o w a ,
64 B ą e z a ł D o l n y , 65 .Klęczany, 66 S z a l o w a , 67 Mszainika, 68 Z a ­
g ó r z a n y , 69 . G r o d e k , 70 ' S z y m b a r k , 7.1 S i a r y , 72 L i p i n k i , 73 W ó j ­
t o w a , 74 P a g o r z y n a , 75 C i e k l i n , 76 B r z o z o w a , , 77 l w i a , 78 L i p o w i c a , 79 M i e j s c e P i a s t o w e , 80 I w o n i c z , 81 Lubaitówka, 82 K r ó ­
l i k P o l s k i , 83 i N o z d n z e e , 84 W y s ą c z a n y , 85 iKullaszme, 86 Ł u k o w e ,
87 S e r e d n i e
W i e l k i e , 88 K a l n i c a , 89 Z a h o c z e w i e , 90 Ż e r n i e a
W y ż n a , 9.1 B e r e ź n i c a W y ż n a , 92 ' W o ł k o w y j a , 93 R a b ę , 94 B y s t r a ,
95 S t ę ż n i c a , 96 R a d z i e j ó w , 97 J a b ł o n k a , 98 H a p k o w i c e , 99 Ł o p i e i n k a , 100 T e r k a , 101 K r y w e , 102 W e t l i n a , 103 B e r e h y G ó r n e ,
104 W o b o s a t e .
Miejscowości
w Czechosłowacji:
1
Luboflin,
2
Obrućne,
3 S n a k o v , 4 L v o v , 5 OŁgełka, 6 R e g e l t o v k a , 7 B e c h e r o v , 8 O n d a v k a , 9 V a r a d k a , 10 C h m e l o v a , 11 S t e b n i k , 12 B e l o v e z a , 13 Sar y s k i S t i a v n i k , 14 K e e k o v c e , 15 L a d o m i r o v a , 16 Bodrużal, 17
V e l k a Drdeóná, 18 S|tażkovee, 19 H a v a j , 20 C e r t i a n e , 21 S t e r k o v c e ,
22 V y r a w a , 23 O l s i n k o v , 24 S v e t l i c a .

23

s t r o n i e K a r p a t nohałky b y w a ł y

zwykle

Druga

pozbawione

P o północnej

j a k i c h k o l w i e k ozdób l u b też o z d o b a

ograni­

nego) p o s i a d a

z tyłu z a m i a s t k l i n o w a t y c h f a ł d ó w

czała

do

wzdłuż

nowe

b i e g n ą c e o d pasa w dół ( i l . 19). W 2. p o ­

się

wąziutkiej

szwu nogawek,

kolorowej

wypustki

odmiana

rozcięcia,

huni

(również

p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j prócz

kolorowych

łowie ub. w i e k u opisane

w y p u s t e k w s z w a c h z d o b i o n o też ząbkami z

niebieskiego

noszone

s u k n a i c z e r w o n y m i cętkami k r a w ę d z i e r o z p o r ó w .
szą modę, zapożyczaną

z u b i o r ó w słowackich,

nohałky

sznurowane,

występujące

szyte

fabrycznego

„drelichu"

z

strojone

poniżej

merunkami

przyporów

w

kształcie

S. K o v a c e v i c o v e j
wsiach

okolicy

plecionymi

własność

na

przy­

rano

hunie w

sza­

rozcięte, białe zaś, a n a l o g i c z n e g o

sznurowane

n a południe

materiałów

spotykało

się

od B a r d i o w a .

we

Spora­

3 7

dycznie występowały one j e d n a k i dalej k u polskiej

gra­

n i c y , j a k świadczą i n f o r m a c j e z K e c k o v e c czy O l s i n k o v a .
W z i m i e n o s i l i Ł e m k o w i e białe w e ł n i a n e „ c h o ł o s z n i e "
tego samego k r o j u
rozcięciami
były

co nohałky, t y l k o z r e g u ł y z

na przodzie.

n a północnej

cinanego

w

Krawędzie

rozporów

Łemkowszczyźnie

ząbki

boczny

wpuszczona

wójnie

skrawka

niebieskiego
była

zdobione

obszyciami

sukna,

„abranka"

kolorowego

dwoma

zaś

wy­

w

szew

złożonego

pod­

(czerwonego,

nie­

ze

sukna

z

biskupów

się w

na

terenie

niebieskiego

względnie

czarnego

koloru

(Keckovce).

Z samodziałowego s u k n a s z y t o r ó w n i e ż męskie
zelki

bez

rękawów

tzw.

lajbyki,

druszlaki

s z l a k i sięgające d o pasa, z a p i n a n e z p r z o d u n a
plecione

z

wełnianego

sznurka.

Lajbyki

kami­

czy b r u potrzeby

samodziałowe

noszone były niegdyś z a r ó w n o p r z e z mężczyzn, j a k i p r z e z
kobiety.

Na

schyłku

ubiegłego

wieku

zostały

one

wy­

p a r t e z p o w s z e c h n e g o użycia p r z e z l a j b y k i s z y t e z s u k n a
fabrycznego
jątkowo

niebieskiego,

nawet

błyszczącymi

czerwonego (Velka
metalowymi

szamerunkami.
opisane

Na

a

Łemkowszczyznę

Driecna)

Karpaty

gdzie

zdobione
czy

południowej

niewątpliwie

przez

północną,

i

wy­

wyszyciami

Łemkowszczyzny

przyszły

następnie

czarnego,

guzikami,

teren

tu' lajbyki

słowackich,

granatowego,

z

terenów

przeniknęły

jednak

w

na

niektórych

o k o l i c a c h r o z w i n ę ł y się i n d y w i d u a l n i e , stwarzając

formy

n i e s p o t y k a n e n a południu. P r z y k ł a d e m

męskie

t e g o są

i kobiece niebieskie l a j b y k i z d o l i n y Osławy

(Komańcza,

Łupków,

wykonanym

Smolnik

i

in.)

ściegiem łańcuszkowym
linnych,

nie

mające

zdobione

haftem

o stylizowanych

analogii

ani

motywach

po

naszej,

roś­

ani

po

południowej s t r o n i e K a r p a t .
Odzież
kurtka
nego.

wierzchnią

Na

terenie

tzw.

hunia.

sukna, k r o j u

Łemkowszczyzny

najstarszą

poniżej
plecy

bioder,

występują

stanowi

hunia,

o kroju

poncho

podłużnego,

w

kroju

sięgająca

nieco

posiadająca

j a k i c h k o l w i e k rozcięć,

k l i n o w a t y m i fałdami,

to

podłuż­

i niewątpli­

zarazem

gładkie, p o z b a w i o n e

m i a s t z małymi

Była

poncho

h u n i 3 o d m i a n y . Formę najprymitywniejszą
wie

opisywana

wszytymi

nato­

u dołu

wschodniej

z

3

części

kobiecych

i

(Leluchów,

Dubne,

Konieczna),

używaną.

Pienin

opisy­

nadgranicznych
natomiast

wschód o d górnej Wisłoki s t a n o w i ł o n f o r m ę
nie

n i e była z n a n a , poza
z

się

Łemkowszczyzny
tyłu

występują

odmiana

huni

o kroju

nad­

najpraw­

sąsiednich

wsi

środkowej

północnej
tylko

w

hunie
strojach

( i l . 20).

Trzecia

pleców

złożony

szwem

jest

kloszowym,

dwóch

części

w

której

połączonych

b i e g n ą c y m n a w y s o k o ś c i pasa,

jedynie

sporadycznie

szczyzny

północnej

po strome

z

w

niektórych

(Bednarka)

i

wsiach

bywała

Łemkow­

nie ma

odpowiednika

stroju

wyróżniającym

południowej.

Charakterystycznym elementem

Ł e m k ó w o d sąsiednich g r u p e t n o g r a f i c z n y c h była „ c z u h a "
lub

„czuhania"

poncho

w

szaropopielatego
w

postaci

podłużnego,

Wincenty
ruskich

kroju

s u k n a samodziałowego, noszona

zwykle

n a r a m i o n a p e l e r y n y , podczas g d y

rękawy

na pomniejsze

brązowego

o

rzadziej

Pol

z

płaszcza
lub

formie narzuconej

zeszyte d o ł e m

szerokiego

szytego

w

służyły
swym

„rody"

jako

kieszenie.

podziale

górali

starał

mieszkańców

się n a w e t

Beskidu Niskiego

„ C z u c h o ń c y " , urobioną

od nazwy

części

ubioru .

autorzy

wszyscy

jednak

Inni

3 8

zwracają

dla Łemków bardzo

tej

nie

uwagę

karpackich

wprowadzić
nazwę

dla

grupową

charakterystycznej

przyjęli

na

czuhę

tej

nazwy,

jako

ubiór

t y p o w y . Pisze o t y m J . Gołowackij

odnośnie d o całego interesującego n a s t u o b s z a r u , I . K o 39

p e r n i c k i odnośnie d o j e j części północnej
mann

i J. Hodinka

4 1

Po

stronie

4 2

różniących

kołnierza

i znajdującej

, zaś H . B i e d e r ­

— południowej.

północnej

odmianach

40

czuha
się

występuje

od

siebie

w

czterech

głównie

formą

się n a n i m d e k o r a c j i . N a

zachodniej

(powiat

sądecki

i

Łem­

znaczna

część g o r l i c k i e g o — m a p a 3, V ) n o s z o n a była c z u h a z d u ­
żym

prostokątnym

kołnierzem,

pleców, o z d o b i o n y m

spadającym

s a m i i s z e r e g i e m białych l u b b r ą z o w y c h
nych

z resztek

kołnierz
cych

wełnianej

przybrana

takie

czuhy

Począwszy

była

osnowy

połowy

dolna

część

nazywali

sąsiedzi
części

czuhy

frędzli,

plecio­

( i l . 21). P o d o b n i e

od wschodniej

Łemkowie

do

u dołu t r z e m a b i a ł y m i t k a n y m i p a ­

o kołnierzu

rękawów.

żartobliwie

„Torokarami".
powiatu

gorlickiego

mającym

z

zjednało

wyłogi, przechodzącym

„świczkami"

nazwę

( i l . 22), c o

„Swicaky".

jak

Noszą­

przodu

z tyłu w

frędzli,

mającym

Opisywane

pro­
pasem

zwanych
te

czuhy

t u czuhy

z

jed­

n y m b i a ł y m p a s e m sięgały n a północnych s t o k a c h K a r p a t

W z a c h o d n i e j części Ł e m k o w s z c z y z n y północnej
wioskach

rzeką

b i a ł y m o r a z s z e r e g i e m długich białych

w

Rusinów

zaś u B o j k ó w .

kilku

między

Łemkowszczyzny

je

u

s p i s k i c h i s z l a c h t o w s k i c h , u p o l s k i c h górali s p o d

w a n y t u krój h u n i w y s t ę p o w a ł w

gorlickiej

kra­

występowały

stokątną kapę ozdobioną w z d ł u ż k r a w ę d z i j e d n y m

środkowosłowackich,

(Grywałd), na wschodzie

wełny

razy

po

daleko

Spotykamy

Łemkowszczyznę.

obszyte

3

zasięg

wybiegający

ubie­

z tyłu

zapraso-

mają

poza

między­

lub

w a n y m i , względnie n a w e t zaszytymi
wschodnio-

kroju,

z

charakterystyczne

strojach

wsiach

t u o d m i a n a h u n i z 3 rozcięciami

wynik

rozcięciami

fałdkami

puszczonymi

brązowym,,

zapożyczeń

nosili

wolno

we

okresie

dopodobniej
i

3 pio­

stanowiącego

ł e m k o w s k i c h , leżących p o p o l s k i e j s t r o n i e . W

między płat p l e c ó w a płaty b o c z n e ( i l . 18). H u n i e z t a k i m i
bocznymi,

W

g d z i e przedostała

jako

podłuż­

„Biskupszczyzny"

granicznym Becherovem,

kowszczyźnie

stanowiła

z samodziałowego

kolorze

z tyłu — o i l e m i w i a d o m o

poziomym

informatorów

dawnej

Łemkowszczyzny

południowej

P o s t r o n i e południowej w e d ł u g w y p o w i e d z i

bez ozdób l u b z wypustką

krakowskich.

terenie

Ropą a ź r ó d ł a m i W i s ł o k i . N a o b s z a r z e

płat

„chołosznie"

Ropą,

j a c h s z n u r k i e m skręconym z czarnej

b i e s k i e g o , c z a r n e g o ) l u b też c z a r n e g o w e ł n i a n e g o s z n u r k a .
noszono

a

należących d o t z w . państwa muszyńskiego,
wojennym

i

poncho

t u h u n i e szyte z białego s u k n a
Popradem

stanowiły

ze s z n u r k a

Według

między

Bardiowa,

l u b „ćwilichu"

parzenic.

nohałky

położonych

w

Now­

były

kroju

na

powszech­

p o S a n , n a t e r e n y sąsiedniej B o j k o w s z c z y z n y
Czuha

zwana

przez

zachodnich

Bojków

(mapa

3,V1).

„czapyha",

„ c z a p i w " , „szyroka g u n i a " w y s t ę p u j e t u bądź w

formach

zapożyczonych z sąsiedniej Ł e m k o w s z c z y z n y , bądź w p o ­
staci

lokalnej,

gdzie

kołnierz

pozbawiony

jest

białego

pasa,

a

zamiast

długich,

białych

krótkie (ok. 15 ' c m ) c z a r n e
Na

terenie

troki

wschodniej

świeczek

( i l . 23, m a p a

występują

czy-czuhach

3,VII).

zdobionym

Łemkowszczyzny

(dolina

Osławy i górnego W i s ł o k a — m a p a 3,X) n a b i a ł y m

pasie

zdobiącym kołnierz c z u h y , w y k o n y w a n y m p r z e d o d d a n i e m
sukna do f o l o w a i n i a , w y s z y w a n o
wzory

geometryczne,

wzajemnie

dwie

we

l i n i e ł a m a n e i t p . ( i l . 23). P o d o b n e

zdo­

wyjątkowo

wsiach

czuh

na czuhach

sznurka

zdobnictwo

wełnianych

toreb,

spiskich i podhalańskich
i ostatnią

4J

czuhy posiadające

kołnierze

rynki, spadającej

na ramiona

nych

wsiach

w

okolicy

N a ogół z w y c z a j
po

północnej

stronie

gdzie w r a z

górali

stroju pochodzenia

części

z

formy

czuh

na

owalnej

pele­

( i l . 24), obszy ej
kilkanaście
z

pup­

—

mapa

„Pupkarami'.
w

w

pospolitą

Słowacji

44

kołnierzem

twierdzają

n a Słowacji

jące

roku

1600 .

czy

węgierski

Pogórza
jak

badań

penetra-

poprzednio

odmian

opisanych

nie wszystkie

czuh

miały

nawet

w

swoje

tradycji

z

odpowiedniki.

Nie

wspomnień

czuhach

Łemko

ubrany

o

znaleziono

w czuhę:

wy­

tam

z

pupkami,

II.

24. Bednarka,

z

na

terenie

kroju

45

kwadratowym

W

4б

szür

spadającym

materiały
tej

też

zostały
u

na

plecy

ikonograficzne,

formie

słowacka

zapożyczone
podnóża

za k a r p a c k i m i

po­
sięga­

halena

przez

polskich

Beskidu

Niskiego,

łączyły

od

dawna

liczne kontakty.

niektórych

polskiego

mnie

cyjnych,

powszechnie

„ h a l e n ę " , czy w ę g i e r s k i „ s z u r " . Białą halenę z dużym

południowej,

przeze

się

elementów

stanowią

przeniknęły

Łemkowszczyzny

innych

wyglądzie

ogólnym

N a t e r e n a c h r u s k i c h biała słowacka h a l e n a
postać
tu

terenie

za-

szeregiem

północnej,

(mapa 3).
Na

jest

i

nazywano

nika z p r z e p r o w a d z o n y c h

Widoczne

występu­

Cieklińska

terytorium

to

Łemkowszczyzny

czuh,

obszarami

tu

Karpat.

zani­

wcześniej

s u k n a , przypominająca

mieszkających

również

czuh opisanych wyżej

słowackiego przyjęła

których

Opisane

licz­

Medzilaborec.

z białego

Pogórzan,

okolicach

miesz­

czuha, szyta

kami n o s i l i mieszkańcy k i l k u w s i ł e m k o w s k i c h w G o r l ' c z tego p o w o d u

i

zachodniej

kiem

3.VIII), których

Svidnika

noszenia

karpackiej,

pupki.

Wola

starzy

knął n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e południowej z n a c z n i e

żywo

Czuhy

Bednarka,

dwie

trokami

kołnierzu,

przypominają

centymetrów

(Rozdzielę,

pamiętali

i

jeszcze z początkiem bieżącego s t u l e c i a w

w

plecy

zw.

białymi

czuha z j e d n y m p a s e m i białymi t r o k a m i p r z y

szczególnie

co

pętelki

kołnierzu

stanowiła

niż

białym w e ł n i a n y m s z n u r k i e m , t w o r z ą c y m
małe

na

t a m jedynie

Drugą odmianę

noszona

i Chmelovej.

koł­

kształcie
i

pasem

paskami

i r ę k a w a c h , którą

kańcy B e c h e r o v a

troki

przez

z białym

Występowały

trzema

w

odmianę

w

z

dołem

używanych

Łemkowszczyzny

n a kołnierzu

trzema

.

zarazem

Jedna

wyszyciami

zaopatrzone

wełnianego

z

nadpopradzkioj

Sącz). P r z y s t r o j o n e

łemkowskich,

jących na t e r e n i e

też

Łemkowszczyzny

z kręconego

Czwartą

lub

wełnianą
się

(Milik, p o w . N o w y
nierze

nicią

przecinające

biny występowały
pasami

ciemną

np. zygzak

odmiany.

(brązowych)
wyszyciami.

nieco

zajść

z południa

odmienną,

wyraźnie

skrzyżowanie

młodszej

ze starszą, która

sobie z d o b i e n i a
kładem

tego

w

wskazującą,
formy

swym

przybrała
że

wyglądzie

odpowiadała c z u h o m łemkowskim.
są

czuhy

z

białego

sukna

mogło

zapożyczonej
i

spo­
Przy­

występujące

d a w n i e j n a S p i s z u ( O s t u r n i a ) , a także w w i o s k a c h r u s k i c h
z o k o l i c B a r d i o w a , posiadające

pow.

Gorlice.

II. 25. Smolnik,

kołnierz l u b dolną

pow.

część

Sanok.

19

jako

ubiór

lub

białego

wodzie,

wierzchni, tzw. gubanie
włochatego

lub

tkaniny

sukna

szyte

z

popielatego

folowanego

pokrytej

na

w

całej

zimnej

powierzchni

frędzlami z p r z e w l e k a n y c h n i t e k wełnianych

imitujących

barani

analogie

kożuch.

Włochate

gubanie,

Bałkanach i w S i e d m i o g r o d z i e ,
karpackie

prawdopodobnie

Po

południowej

stronie

obejmując

również

występowały
Chmelova,

mające

na

przedostały się n a t e r e n y

z

migracjaimi

4 8

Tatry

Łemkowszczyznę

południową,

gdzie

uroczysty

ślubny

Bodrużal,

sięgały

wołoskimi .
po

jako

guby

niemal

strój

Olsinkov,

okolice

(Becherov,

Havaja).

Łem­

kowie k u p o w a l i je n a targach w Huimennem, Medzilaborcach, S t r o p k o v e ,
nie

umiano

B a r d i o w i e , gdyż n a m i e j s c u po

i c h robić.

Na

Łemkowszczyźnie

wsiach

północnej

g u b y n i e b y ł y noszone, z d a r z a ł y się o n e n a t o m i a s t ponoć
czasem u p o l s k i c h Pogórzan z o k o l i c D u k l i ,

gdzie

przy­

w o z i l i j e f u r m a n i w o ż ą c y t o w a r y n a drugą stronę K a r p a t .
IZ. 26. Łemkowski
kapelusz
słomiany. Komańcza,
pow. Sa­
nok. II. 27. „Uhersky
kapeluch".
Olchowiec,
pow.
Krosno.

Na

zakończenie

ustępu p o ś w i ę c o n e g o

jeszcze

wspomnieć

o

Pierwotnie

ubiorze

Łemkowie

po

nóg

obu

i

strojom

należy

nakryciach

głowy.

stronach

Karpat

jako

o b u w i a używali k i e r p c y z w a n y c h t u „kyrpcie" l u b „boczkory",

przywiązane

wełnianą

do

nogi

„nawołoką".

boczkorów

Na

okręconym

terenach

rozpowszechniły

się

rzemykiem lub

południowych

obok

dość

buty

od

dawna

z c h o l e w a m i o k r o j u węgierskim, do których
n o g a w k i płóciennych

wpuszczano

nohałek l u b w e ł n i a n y c h

P o s t r o n i e północnej jeszcze w c z a s a c h

chołoszni.

międzywojennych

b u t y z c h o l e w a m i w y s t ę p o w a ł y u Ł e m k ó w dosyć r z a d k o .
Jako

nakrycia

kapeluszy

głowy

filcowych,

„klepanija".

używali

zwanych

Posiadały

one

Łemkowie

„kapeluch",

zależnie

l u b szersze k r e z y , z a w s z e o b r z e g a c h

od

czarnych

„kalap" l u b
mody

węższe

stromo wywiniętych

d o góry. P r o d u k o w a n e o n e b y ł y i k u p o w a n e p o „ w ę g i e r ­
skiej

stronie",

stąd

ich

nazwy

„uherskie

(powszechne), l u b „michaloweckie"

kapeluchy"

czyli robione

w Mi-

c h a l o v c a c h . W a ż n y m ośrodkiem p r o d u k c j i t y c h k a p e l u s z y
był

Bardiów,

skąd

Łemkowszczyzny,

rozwożono

do Tylicza,

je

po targach

Nieznajowej,

północnej

Zdyni

i in­

n y c h . W lecie p l e t l i Ł e m k o w i e słomiane kapelusze o roz­
łożystych

krezach,

jedynie

o n e f o r m ę naśladującą

w

d o l i n i e Osławy

kapelusze

filcowe

posiadały

z niezbyt

sze­

roką, s i l n i e d o góry p o d w i n i ę t ą krezą ( i l . 24). N a k r y c i e m
zimowym
szytej

b y ł y c z a p k i b a r a n i e o półkulistej

z czterech

główce,

p ł a t ó w , p o k r y t e j najczęściej

suknem, zaopatrzone

w szeroki, przecięty p o b o k a c h o t o k

z czarnego b a r a n k a , który w

czasie m r o z ó w

n a uszy.

Czapki

te występowały

terenach

całych

Karpat, a

w

także i

spuszczano

stroju

l u d o w y m na

poza

nimi.

U z u p e ł n i e n i e m s t r o j u m ę s k i e g o b y ł pas. N a
szczyźnie n o s z o n o

ze­

niebieskim

pasy

szerokie

Łemkow­

n a o k o ł o 20 c m z p o d ­

w ó j n i e złożonej skóry, z a p i n a n e z p r z o d u n a 4 sprzączki.
rękawów
nym

zdobione

tkanymi

pasami

rzędem

długich

na

oraz

w

kolorze

kilkanaście

cm

C z u h y t e m i e w a ł y n i e k i e d y n a białych p a s a c h
lub rękawów
wzory

wyszywane

geometryczne

na

rękawach

troków.
kołnierza

ciemną w e ł n i a n ą

nitką

(zygzak, skośna k r a t k a

itp.).

O p i s a n e t u białe c z u h y z c i e m n i e j s z y m i
kami

brunat­

do

tego

stopnia

chodnich terenach Łemkowszczyzny

proste

pasami i

wyparły

zakanpackiej

c z u h y brązowe, że t e o s t a t n i e u w a ż a n e b y ł y w
za cechę, p o której n a t a r g u r o z p o z n a w a n o

na

n i e dotarły

głębi

gór .

do

w s i łemkowskich

czuhy ciemnej

starsze

w

białym

р а н е т i t r o k a m i p r z y kołnierzu n o s i l i r ó w n i e ż mężczyźni,

20

boku

w

obszerną

kieszeń,

zwanych

„czeres",

używane

w zachodniej

części Ł e m k o w s z c z y z n y

nocnej

pasy

pojedyncze,

blisko

2 m , zdobione

szerokie

czasem

były

pasów

szczególnie

południowej

i pół­

n a 5—7 c m , długie na

mosiężnymi

kapslami lub

ś l a d k ó w i z a t y k a n o za pas z b o k u p o s t r o n i e p r z e c i w n e j .

„Rusnaków"

z jednym

z

za­

4 7

Koło S v i d n i k a obok

szerokich

były

klapą. Oprócz o p i s a n y c h w y ż e j

guzikami.

Bardiowie

położonych

te zaopatrzone

zakrytą pókolistą

tro­

przybyłych z G a l i c j i . N a t o m i a s t w o k o l i c y S v i d n i k a białe
czuhy

Pasy

Z

Wolny

koniec

przedstawionego

strojów

ludowych

spuszczano
tu

wynika

w

z tyłu

sposób

jasno,

że

wzdłuż

szkicowy

po­

opisu

Łemkowszczyzna

północna i południowa s t a n o w i ł y p i e r w o t n i e o b s z a r dosyć
j e d n o l i t y . S z e r e g s t a r s z y c h e l e m e n t ó w s t r o j u był wspólny
Łemkom

mieszkającym

kładów

w

tym

męski,

w

którym

czuhę b r ą z o w ą

po

zakresie

czy

obu stronach Karpat.

Przy­

dostarcza

ubiór

szczególnie

wymienić

należy

popielatą,

białe

czapkę

zimową,

l u b brązowe

hunie

z p r o s t y m i n i e r o z c i n a n y m i p l e c a m i , nohałky, chołosznie,

d o w n i c t w a , urządzenia

szerokie

miejscowego

pasy.

Późniejsze z r ó ż n i c o w a n i e u b i o r ó w Ł e m k ó w północnych
i

południowych

działywania

było

w

wpływów

dużym

stopniu

słowackich

zakarpackich. W i d o c z n e

na

wynikiem

ubiory

od­

Łemków

to jest przede w s z y s t k i m w stro­

j u k o b i e c y m , który b a r d z o s i l n i e został t y m i

elementami

przesycony.

rękawami,

spódnice

Koszule

z krótkimi

zeszywane

ze

bufiastymi

stanikiem,

sznurowane

płócienne

to elementy,

które w y r a ź n i e

spodnie

pasiaste

płachty,

mężczyzn, b i a ł e c z u h y —
odróżniają

w

stroju

kowszczyznę p o ł u d n i o w ą o d północnej. N i e k t ó r e
zakarpackie

przejęte

przez

Łemków

Łem­

elementy

południowych

od

wyraźnie

na

kowskiego. W s p o m n i e ć
luszach

filcowych,

ogólny

elementach

pod naporem

wiadający

wyższemu

gospodarczym
doczna

u

sąsiadów
oraz

s t a n d a r t o w i lepiej

prosperujących

Łemków

w

nowszym

kowszczyzny

odbijająca

do 1 w o j n y światowej
Karpaty

chęć

szeregu

naśladownictwa

się n a j s i l n i e j w

budownictwie. W

północnej

odpo­

względem

w s i r o l n i c z y c h . Stąd w i ­

południowych

słowackich,

pod

Łemkowie

stroju

s t o s u n k u do
południowi

Łem­

odegrali

w a ż n ą rolę w t r a n s m i t o w a n i u za

elementów

(przede w s z y s t k i m w

pochodzenia

dziedzinie

słowackiego

ubiorów).

Na

Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej

sytuacja

łem­

się w

sposób o d m i e n n y . W p ł y w y

słowackie, m i m o

o „węgierskich"

kape­

wionych

kolorowych

lajbikach

zdobionych

bar­

obrażeniach górali r u s k i c h reprezentowała p o z i o m

ubioru

charakter

t u należy

w n ę t r z a i niektórych

bądź ustępowała

d z i e j a t r a k c y j n e j k u l t u r y l u d u słowackiego, która w w y ­

Słowaków przedostały się i n a Ł e m k o w s z c z y z n ę północną,
wpływając

stroju,

do

I

wojny

światowej

kształtowała

kontaktów

z

oży­
połu­

d n i e m , przenikały t u w znacznie m n i e j s z y m n a s i l e n i u nie

mosiężnymi g u z i k a m i , c z y d r u k o w a n y c h ręcznie płótnach,

działając paraliżująco n a r o z w ó j k u l t u r y m i e j s c o w e j ,

używanych n a spódnice

pewna izolacja

chodzenia

kobiece.

zakarpackiego

pogranicznych.
z Leluchowa

objął

tylko

Pomijam

tu

Dubnego,

które

i

całkowicie odbiegają

Szereg

już

wąski

pas

po­
wsi

ską

również

widoczna

w

zaś

s t o s u n k a c h z ludnością p o l ­

n i e sprzyjała

intensywniejszemu

oddziały­

ubiory

Wengrinów

waniu

swym

charakterze

w a r u n k i d l a k o n t y n u o w a n i a i r o z w i j a n i a własnych zaso­

w

od noszonych

elementów

na

Łemkowszczyźnie

bów

sąsiedniego

Pogórza.

Stwarzało

kulturowych, skutkiem

czego

to

dogodniejsze

północna

Łemkow­

północnej,, w s p o m n ę n a t o m i a s t o t a k i c h szczegółach, j a k

szczyzna w y k a z u j e

biało-czarne czepce k o r o n k o w e i płachty p a s i a s t e ,

trafia­

namiki

z

okolic

kiej. Widoczne to jest zarówno w dziedzinie b u d o w n i c t w a ,

Muszyny, d a l e j o b a r w n y c h c h u s t k a c h n a szyję i

„zaru-

które o d z n a c z a

jące

się

czasem

we

wsiach

nadpopradzkich

kawkach"

noszonych

przez

mężczyzn

wioskach

powiatu

sądeckiego,

w

nadgranicznych

kożuchach

kobiecych, r o b i o n y c h p r z e z k o ż u s z n i k ó w

ozdobnych

z miast

zakar­

packich.
Pewne

odrębności

północnych

mogą

być w y n i k i e m sąsiedztwa z p o l s k i m i P o g ó r z a n a m i .

Wpły­

wom

t y m przypisać

przez

kobiety

stroju

Łemków

należy

tutejsze

zapewne

długich

zwyczaj

spódnic

gorsetów p r z y s t r a j a n y c h r o ś l i n n y m

i

haftem

noszenia

aksamitnych
z

koralików

i cekinów, w m ę s k i m zaś występująca w y j ą t k o w o w
których

wsiach

pogranicznych

szych k o s z u l w y p u s z c z o n y c h

tradycja

noszenia

dłuż­

na wierzch

spodni

(Rych­

wałd, Łosie). P r ó c z t e g o j e d n a k północna
na posiada

w

kowszczyzny
z trzema

stroju

rozcięciami

w powiecie

cechy

zakarpackiej.
z

nie­

własne,
Trzeba

tyłu,

Łemkowszczyz-

odrębne

tu

noszone

od

Łem­

wymienić

hunie

przez

mężczyzn

sądeckim i g o r l i c k i m , a p r z e z k o b i e t y w j a ­

sielskim, krośnieńskim i s a n o c k i m , czy o b o g a t y m i o r y ­
ginalnym

zdobnictwie

występujących

w

niebieskich

stroju

kamizelek

kobiecym

i

(lajbików),

męskim

Łemków

z d o l i n y Osławy.
wyniki

wybranych

stwierdzić,

że

kulturowego

obok

widocznego

w

k a l n y c h , n i e znajdujących

a n a l o g i i p o s t r o n i e południo­

w e j . M i m o że k u l t u r a l u d o w a Ł e m k o w s z c z y z n y

północnej

rozwijała

uzyskując

szereg

się w

sposób b a r d z i e j

oryginalnych

Łemków
sensie

południowych

ilościowym,

przykładami
traktową

z

częścią

północnej
prawie

było

jak i

zakresu

terytorialnym.
a

Becherovie

Łemkowszczyzny

może

gdzie

i

z

półtora-

stroju
z

(czuhy
terenów

się

tam

jest

to

w

rejonie

bogatej

w

zdobnictwo

d o l i n y O s ł a w y a n i j e d e n e l e m e n t n i e został przejęty p r z e z
p o ł u d n i o w y c h sąsiadów.
Ł e m k o w i e zza K a r p a t k o n t a k t o w a l i się z t e r e n a m i p o
d r u g i e j s t r o n i e g ó r p o ł o ż o n y m i . C h o d z i l i n a nasze t e r e n y
n?. t a r g i i o d p u s t y , k u p o w a l i p o naszej

stronie

budulcowe,

sprowadzali

wełnę

na

ubrania, konie,

obiektywnie

wspólnego

podłoża

to, a b y

nimi

zainteresowali

starszych

elemen­

części

rozwoju

z

kolei

każdą

ustawiało

w

społecznych, g o s p o d a r c z y c h

historycznego,

a

w

z

rozdzielonych

innym

kręgu

przez

stosunków

i kulturowych.

Południowa Ł e m k o w s z e z y z n a , która w g r a n i c a c h d a w ­
węgierskiego

stanowiła

szych i n a j b a r d z i e j

pod względem

fanych

zdradzała

nie

jedną

z

najuboż­

gospodarczym

wyraźniejszej

zaco­

aktywności

Przyczyny

tego

różne, w y d a j e
fakt,

że

wzorów

kulturowych i

rzecz

stanu

biorąc

drewno

rzeczy

mogą

być

północni

nie

od

p o ł u d n i o w y c h sąsiadów d o s t a t e c z n e g o
nia.

Łemkowie

po

obu stronach Karpat

które

górali

symbolem

stawały

się

w

oczach

wiedli

szukających

nie tylko

i w y s o k i e j k u l t u r y , ze w s z e c h m i a r g o d n e j
Upodobnienie

się w

chłopa m i a ł o w

mowie

oczach

czy u b i o r z e

ubogiego

równie

chleba

d o b r o b y t u , ale
naśladowania.
do

słowackiego

„Rusnaka"

cechy

spo­

pozbawione

tego

rodzaju

atrakcji

byłoby

przejmowanie

Łemków

północnych.

p r y m i t y w n y c h n a ogół f o r m a c h b u ­

był

swych

n a s e z o n o w e p r a c e r o l n e i t o w ł a ś n i e n a .„dolny k r a j " , n a
Słowację Д Węgry,

co o b s e r w u j e m y

w

u

nędzny ż y w o t . J e d n y c h i d r u g i c h w y p ę d z a ł a b i e d a z gór

wała się ona b e z i s t o t n y c h z m i a n w s w e j d a w n e j p o s t a c i ,

Utrzymy­

oczywiście

a u t o r y t e t u , aby ich

zupełnie

tradycyjnej.

na

południa.

k u l t u r a m o g ł a b y ć t r a k t o w a n a j a k o w z ó r do naśladowa­

natomiast

kultury

nawet

z nich

posiadali

awansu,

własnej

z

się j e d n a k , że najważniejszą

Łemkowie

to

zasługiwały

się p o b r a t y m c y

łecznego

w rozwoju swej

na

tak w
paroma

z

przedostało

uderzające

Łupkowskiej,

Poza

(domy

i Chmelovej)

nie

jej

ograniczone

budownictwa

n i c . Szczególnie

przełęczy

oddziaływanie

bardzo

mieszkalną),

z trzema pasami w

samodzielny,

osiągnięć,

gdy

szczególności przynależnością d o d w u różnych o r g a n i z m ó w

krain,

zdobnictwem, j a k

północnych

są o n e

nego państwa

dy­

zakarpac-

szereg o d m i a n l o ­

wówczas

szeregu

niektóre

warunkami

części

Łemkowszczyzny

i bogatszym

Łemków

zachodzą t u r ó w n i e ż i s t o t n e różnice. S p o w o d o w a n e

Karpaty

więcej

stroju, mającym

należy

ubioru)

co

zakresie

analizy

składowe

politycznych,

w

znacznie

się większą niż n a południu różnorodnoś­

rozplanowania

tu

kultury

niewątpliwie

budownictwa,

odmiennymi

od

materialnej

przeprowadzonej

dziedzin

tów, posiadających dziś c h a r a k t e r r e l i k t o w y ( p r y m i t y w n e
formy

oryginalności

cią f o r m
również

t y m zakresie

n a s cieśli, k o r z y s t a l i z tartaków, a l e n i e p r z e j m o w a l i o d

Podsumowując
kilku

i

w

wzorów

od

21

PRZYPISY
A . F i s c h e r , Rusini.
Zarys
etnografii
Rusi,
Lwów- W a r s z a w a - K r a k ó w 1928, s. 7.
Narody
evropejskoj
ćasti SSSR,
t. 1, M o s k v a 1964,
s. 592.
R. R e i n f u s s , Etnograficzne
granice
Łemkowszczyz­
ny, „ Z i e m i a " , 1936, n r 1 0 - 1 1 .
Z. S t i e b e r , Wschodnia
granica
Łemków,
„Sprawo­
z d a n i a P A U " , t . X L , 1935, n r 8, s. 246.
R. R e i n f u s s , Łemkowie
jako
grupa
etnograficzna,
„ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . V I I , 1948, s. 7 7 - 2 1 0 .
D . Z u b r z y c k i , Granice
między
polskim
a
ruskim
narodem
w Galicji,
L w ó w 1849.
J . Husek,
Narodopisna
hranica
mezi
Slovaky
a Karpatorusy,
B r a t i s l a v a 1925; Z . S t i e b e r , Skład
etniczny
Słowacji, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " 1937, n r 6; J . R e y c h m a n , Pogranicze
etniczne
slowacko-ruskie,
„Sprawy N a ­
r o d o w o ś c i o w e " , 1939, n r 6.
Por. mapa Łemkowszczyzny, w y d a n a w
okresie
międzywojennym w F i l a d e l f i i , mapa etnograficzna Węgier
w e d ł u g d a n y c h z 1773 r.,, oprać, p r z e z A .
Petrova
(Narodopisna
mapa
Uher
podle
uredního
lexiconu
osad
z r. 1773, P r a h a
1924), m a p a j ę z y k o w a
wschodniej
Słowacji
B. Zaborskiego
(„Sprawy
Narodowościowe",
1939, n r 6) czy zasięg t e r y t o r i u m Ł e m k o w s z c z y z n y
w
Z. S t i e b e r a Atlasie
językowym
dawnej
Łemkowszczyzny,
Łódź 1956-1964.
1

2

3

4

5

6

7

8

J . R e y c h m a n , o p . c i t . , s. 592.
R. R e i n f u s s , Układy
rolne
г kształty
wsi
[w:]
Nad rzeką Ropą. Zarys
kultury
ludowej
powiatu
gor­
lickiego,
K r a k ó w 1965, s. 14—24; R. R e i n f u s s , Z
etnografii
powiatu
jasielskiego
[ w : ] Studia z dziejów Jasia i
powia­
tu jasielskiego,
K r a k ó w 1964, s. 600.
R. R e i n f u s s , Hodowla
i pasterstwo
na
Łemkow­
szczyźnie
[ w : ] Nad rzeką Ropą. Zarys
kultury
ludowej
powiatu
gorlickiego,
w y d . c y t . , s. 109 i n a s t .
G e o g r a f i c z n y zasięg „ c a r y n y " i „ t o ł o k i " w y m a g a
gruntowniejszego
z b a d a n i a . W i e m y , że występują
one
na terenie Bojkowszczyzny i Łemkowszczyzny. N a t e r e ­
nach polskich, o ile m i wiadomo, nazwa caryna nie
j e s t używana, a l e s a m o z j a w i s k o z a m i e n n e g o u ż y w a n i a
terenów p a s t w i s k o w y c h n a paszę i łąki
sianokośne
występuje.
J . C z a j k o w s k i , Chałupa wiejska
na terenie
Beskidu
Niskiego
i przyległego
Pogórza
od pocz. XIX
stulecia
po
dzień dzisiejszy
(praca d o k t o r s k a w maszynopisie).
T r u d n o n a t y m m i e j s c u o m a w i a ć szerzej r ó ż n o ­
rodną i c i e k a w i e układającą się terminologię, dotyczącą
e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j n y c h chałupy. S z k o d a , że n i e z n a j ­
d u j e m y tego r ó w n i e ż w Atlasie
językowym
dawnej
Łemkowszczyzny
Z. Stiebera ( w y d . cyt.).
R. R e i n f u s s , Budownictwo
ludowe
na
zachodniej
Łemkowszczyźnie,
„ L u d " , t . X X X I I I , s. 105, t a b l . I V ,
r y s . l a , l b , m a p a 2.
R. R e i n f u s s , Malowane
zręby
chałup
wiejskich,
„ P o l . Szt. L u d . " , R. I I I , 1949, s. 203; tenże, Sztuka
ludowa
Łemkowszczyzny,
„ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I , 1962, s. 14.
D . T y l k o w a , Drewniane
spichrze
beczkowato
skle­
pione
w południowej
Sądeczyźnie,
„Etnografia P o l s k a " ,
t. V I , W r o c ł a w 1962, s. 338 i n a s t .
J . B o h d a n o w i c z , , Spichrze
na tle innych
pomieszczeń
do przechowywania
ziarna
w gospodarstwach
chłopskich
w Połsce na przełomie
XIX
i XX w., „ L u d " , t . X L V I I ,
1962, s. 306—314; Połski
atłas etnograficzny,
z. 1, W a r ­
s z a w a 1964, m a p a 47.
V . Sićynskyj w p r a c y Drevene
stavby
v
karpatske
obłasti ( P r a g a 1940) p u b l i k u j e m a p ę r o z m i e s z c z e n i a p o d ­
stawowych
typów
c e r k w i , występujących
w
obrębie
ruskich K a r p a t . Niestety, klasyfikacja f o r m a r c h i t e k t o ­
n i c z n y c h p r z e z a u t o r a j e s t t a k d o w o l n a , że w r e z u l t a c i e
o b r a z p r z e d s t a w i o n y n a m a p i e zupełnie n i e o d p o w i a d a
rzeczywistości.
B . N . V a v r o u s e k , Z . W i r t h , Kosteł na dedinie
a v
mestcćku,
P r a g a 1929, i l . 182, 183.
T a m ż e , i l . 196, 2 0 1 - 2 0 3 , 224.
N a j d a l e j w k i e r u n k u w s c h o d n i m wysuniętą c e r k w i ą
t y p u . łemkowskiego p o południowej s t r o n i e K a r p a t jest
c e r k i e w w e w s i K a n o r a , leżącej n a południku S a m b o r a ,
c z y l i o r ó w n e 100 k m d a l e j niż p o s t r o n i e północnej
( L i p o w i e c koło Jaślisk). P. I . Makuśenko, A . P e t r o v a ,
Narodnaja
architektura
Zakarpatja,
K i j ó w 1956, s. 109.
W z a c h o d n i e j części p o ł u d n i o w e j Ł e m k o w s z c z y z n y
(Obrućne i i n . ) zdarzają się w y p a d k i ( n i e n o t o w a n e p o
9

10

1 1

12

13

14

15

16

1 7

18

19

2 0

2 1

22

2 3

Fot.:

22

s t r o n i e północnej), że p i e c c h l e b o w y
i używany
do
g o t o w a n i a mają w y l o t y p a l e n i s k o w e i p ł y t y d o g o t o w a ­
n i a umieszczone w sieni. D y m i parę z n a d płyty zbiera
l e j o w a t a k a p a , która w y p r o w a d z a j e bezpośrednio p o d
kalenicę, g d z i e w y c i ę t y j e s t o t w ó r n a k r y t y o d d z i e l n y m
d w u s p a d o w y m daszkiem.
W nadgranicznych wioskach z okolic Bardiova f o r m y
p i e c ó w p o d o b n e są d o w y s t ę p u j ą c y c h w o k o l i c y K r y n i c y .
P o d o b i e ń s t w a tłumaczą się t y m , że jeszcze w
okresie
międzywojennym piece w Obrućnem czy R u s k i e j V o l i
b u d o w a ł n i e j a k i S e k e r k a , przychodzący t u p r z e z granicę
z Leluchowa.
R. R e i n f u s s , Meblarstwo
ludowe
w
województwie
rzeszowskim.
Katalog
wystawy
mebli
ludowych
woj.
rzeszowskiego,
R z e s z ó w 1961, s. 2 1 , i l . 6 d .
T e n ż e , Ze studiów nad kulturą materialną
Bojków,
„ R o c z n i k Z i e m G ó r s k i c h " , 1939, s. 10, t a b l . I , i l . 8.
W . S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna,
t . 1, L w ó w 1902,
s. 121, i l . 44.
R. K a r u t z , A . K r a e m e r , Atlas
der
Vólkerkunde,
S t u t t g a r t 1925, s. 85, i l . 13, 14.
W czasie p r o w a d z o n y c h badań udało się s t w i e r ­
dzić j e d y n i e t y l e , że w B a r d i o v i e s k r z y n i e , c z y l i „ l a d y "
m a l o w a n e w k w i a t y (róże i t u l i p a n y ) wyrabiał n i e j a k i
Pszeniczka. N i e znalazłem j e d n a k w t e r e n i e s k r z y n i jego
roboty.
A . H o d i n k a , Die Ruthenen
[ w : ] Die ósterr. u. ung,.
Monarchie
in
Wort
und
Büd,
t . 5, cz. 2,
Wiedeń,
J a . G o ł o w a c k i j , O narodnoj
odeżde i ubranstve
Rusinov
iii
russkich
w Galićine
i severno-vostocnoj
Vengrii,
S. P e t e r s b u r g
1877; H . B i e d e r m a n n , Die
ungarischen
Ruthenen,
ihr Wohngebiet,
ihr Erwerb
und ihre
Geschichte, I n s b r u c k 1862; J . K o p e r n i c k i , O góralach
ruskich
w Galicji,
„Spraw. K o m i s j i A n t r o p o l . A k a d . U m i e j : ' ,
K r a k ó w 1889, t . X I I I ; S. U d z i e l a , Ziemia
łemkowska
przed półwieczem,
L w ó w 1934.
2 4

2 5

2 6

3 7

2 8

2 9

J. Koma,
Uvod
do studia
ludoveho
odevu
na
Vychodnom
Slovensku,
„ N o v e O b z o r y " , t . 1, 1963.
31 B y ł y t o n o t a t k i
terenowe
p. V i e r y
Nasalovej
i p. S o n i K o v a c e v i c o v e j z e b r a n e w o k o l i c a c h B a r d i o w a .
E. M a r k o v a , Slovenske
сурку,
B r a t i s l a v a 1962,
s. 174, p r z y p . 259.
R. R e i n f u s s , Łemkowie
jako
grupa
etnograficzna,
„ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t. V I I , 1948, s. 100.
Bardiów
i Preszów
były
ważnymi
ośrodkami
w y r o b u l u d o w y c h d r u k ó w n a płótnie. P r z e d o s t a w a ł y się
o n e n a północną Ł e m k o w s z c z y z n ę , szczególnie d o p o ­
wiatów: jasielskiego
i krośnieńskiego.
Dokładniejszej
i c h p r o w e n i e n c j i n i e można n a r a z i e ustalić, g d y ż w
p o d s t a w o w y m o p r a c o w a n i u J . V y d r y (Ludova
modrotlać
na Siovensku,
B r a t i s l a v a 1954) b r a k j e s t j a k i c h k o l w i e k
p r z y k ł a d ó w w z o r ó w ze w s p o m n i a n y c h w y ż e j ośrodków.
S. U d z i e l a , o p . c i t . , s. 22.
J . F a l k o w s k i , B . P a s z n y c k i , Na pograniczu
łemkowsko-bojkowskim,
L w ó w 1935, s. 49 i i l . 12.
S. K o v a c e v i c o v a : n o t a t k i t e r e n o w e w a r c h i w u m
Slov. A k a d . V e d w Bratysławie.
W . P o l , Rzut
oka na północne
stoki
Karpat
[w:]
Dzieła W. Poła wierszem
i prozą, t . 6, L w ó w 1877, s. 109.
W nieukończonej
p r a c y , poświęconej
mieszkańcom
B e s k i d u N i s k i e g o , p r z e c h o w y w a n e j w rękopisie w a r c h i ­
w u m M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o w Z a k o p a n e m , n a z y w a Pol
Łemków — Czuchonkami.
Ja. Gołowackij, op. cit.
I . K o p e r n i c k i , o p . c i t . , s. 8.
H . B i e d e r m a n n , op. cit.
A . H o d i n k a , op. cit.
R. R e i n f u s s , Wełniane
torby
górałskie,
„ P o l . Szt.
L u d . " , R. I I I , 1949, n r 3 - 4 , s. 112 i n a s t .
J . P a t k o v a , Ludovy
odev
v okołi Trnavy,
Brati­
s l a v a 1957, s. 112, 113.
I . M a n n i n e n , Die finnisch-ugrischen
Vbiker,
Leipzig
1932, s. 374.
J . M a r k o v , Słovensky
ludovy
odev
v
minulosti,
B r a t i s l a v a 1955, i l . 2.
Biała c z u h a z t r o k a m i , p r z e c h o w y w a n a w M u z e u m
Kultury
Ukraińskiej
w
S v i d n i k u , mająca
pochodzić
z V e l k e j D r i e ć n e j , w i s t o c i e stamtąd n i e p o c h o d z i , gdyż
i n t e r p e l o w a n i o t o s t a r z y i n f o r m a t o r z y s t a n o w c z o za­
p r z e c z a l i , a b y t a m k i e d y k o l w i e k b i a ł e c z u h y b y ł y noszone.
E. M a r k o v a , Vyroba
gub na Slovensku,
„Slovensky
N a r o d o p i s " , 1964, n r 1, s. 75.
0 3

3 2

3 3

3 4

3 5
3 6

3 7

3 8

3 9

4 0

4 1
4 2
4 3

4 4

4 5

4 6

4 7

4 8

autor.