Cyfrowa Etnografia

466200a6b6d4affae99af3d4a6c7411e.pdf

Media

Part of Kronika / LUD 1960 t.46

extracted text

470
wszystkie polskie grupy etniczne i wszystkie działy kultury ludowej, dostępne ekspozycji muzealnej. Rozwiązanie praktyczne
zależne jest od przestrzeni wystawowej,
którą dysponuje dane Muzeum. Sala, którą dyspon'.lje
Musee de l'Homme na wystawę kultury ludowej Europy mieści czterdzieści
gablot pionowych i pięć płaskich, z czego na Polskę przypada półtorej gabloty. Ponadto jeszcze we wspomnianych
kolekcjach
znajduje
się po
kilkanaście
eksponatów
z Polski. Znacznie większej przestrzeni
wystawowej Musee de I'Homme nie mogło poświęcić Polsce. Postulatem
pierwszej
wagi jest uzupełnienie
stroju górala podhalańskiego
o kożuch i cuhę. Niezależnie od ekspozycji
n a l e ż y s t w i e r d z i Ć, że k o l e k c j a o koł o
t r z y s t u e k s p a n a t ó w, licząc osobno każdy drobny przedmiot np. wycinankę kurpiowską
j e s t b a r d z a u b o g a. Stroje znajdujące
się w magazynach Musee de l'Homme winny być skompletowane
a zbiory wzbogacone obiektami
z zakresu sztuki, meblarstwa,
narzędzi pracy. Słusznym
byłoby podjęcie akcji stopniowego uzupełniania
zasobu zbiorów przez celowy dobór i opracowanie
kolekcji
obrazujących
poszczególne
regiony
Polski. Uwolniłoby to po upływie pewnego czasu kolekcję paryską od cech
przypadkowości
i niepowiązania
eksponatów
w dydaktyczne
całości.
Wanda

K

R

o

WSPOMNIENIE

N

O PROF.

I

K

DR LEONIE

HALB ANIE

A

Dnia 3 maja 1960 r. zmarł w Lublinie dr nauk prawnych, profesor zwyczajny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej
- L e a n H a l b a n. W zmarłym nauka polska straciła swego wybitnego pf':edstawiciela,
a młodzież akademicka znakomitego wychowawcę
i wielkiego, niezastąpionego przyjaciela.
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
- długoletniego
zasłużonego
członka
Zarządu Głównego.

Jostowu

Prof. Leon Halban urodził się 23 wrzesma
1893 roku w Krakowie,
w zasłużonej rodzinie naukowców. W rodzinie tej tytuł profesora przechJdził niejako dziedzicznie z ojca na syna. Gimnazjum
klasyczne
ukończył
we Lwowie w roku 1911. We Lwowie także rozpoczął studia prawne na

472
un:wersytecie
Jana Kazimierza.
W roku 1913 studiował w Grenoble, w latach 1914-1916 na Uniwersytecie
Wiedeńskim,
W czerWCL<1916 r. uzyskał
doktorat na Uniwersytecie
Lw~ wskim. W roku 1926 habilitewał
się na WJ'dziale Prawa we Lwowie na pcdstawie pracy: "Lichwa w nauce i prawie
keścielnym".
Od czasu habilitacji
do roku 1940 prowadził katedrę
Prawa
Kościelnego zyskując uznanie w kraju i za granicą. Petem przyszła okupaCJa
a z nią ciężka choroba. Dzięki niezwykłej
życzliwości oteczenia PrcfesJr
przetrwał
okupację,
dzięki zaś swojemu
uporowi
nie dał się złama'::
chorobie.
W roku 1945 podjął wykłady na Katolickim
Uniwersytecie
Lubelskim.
Od wrześ:lia
1949 roku aż do chwiJi śmierci był kierownikiem
katedry
Pewszechnej
Histerii
Par.stwa
i Prawa na Uniwersytecie
Marii Curi~Skłcdowskiej
w Lublinie.
Obe.k pracy naukowej drugą pasją życiową Prof. Halbana była aktywna
działalność
społeczna i charytatywna.
Swego czasu działał w Naczelnym
Kcmitecie
Narodowym
w Wiedniu. W czasie pierwszej
wojny światowej
był jednym z pierwszych praccwnikćw
Rządu Lubelskiego.
W okresie międzywojennym
niezwykle
ostro występował
przeciwl:o
rasizmowi hitlercwskiemu.
Nic więc dziwnego, że po zajęciu Lwowa prz~z
wojska niemieckie, przybył z Berlina specjalny wysłannik
ministra Rzeszy
Rosenberga
z rozkazem dostarczenia
Leona Halbana
do kwatery
NSDAP
w stolicy Niemiec.
Po wojnie, zarówno w pracy naukcwej jak i dydaktycznej,
kontynucwał
swoje zainteresowania
i zachował niezmienione
przekonania
wobec problemów niemieckich.
W Instytucie
Spraw Międzynarodowych
w Warszawie
był cenionym doradcą do spraw Z'lchodnich Niemiec.
Po wyzwoleniu
prace i zasługi Prcfesora
zyskały zrozumiałe
uznanie.
Specjalnym
wyróżnieniem
bYlo powołanie Go w skład Sejmowej Komisji
Konstytucyjnej,
odznaczenie
Krzyżem
Oficerskim
Orderu
Odrodzenia
Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem X-lecia.
W ostatnich
latach życia Profesor
Halban pracami
swymi był silnie
związany z Li.1belszczyzną. Wiele czasu poświęcał etnografii i historii Ziemi
Lubelskiej. Był gcrącym zwolennikiem ludoznarwst\\·a. Godnym podkreślenia
jest fakt, że Profesor wziął czynny udział we wznowieniu
działalności
Towarzystwa LudQznawczego. Za'raz w roku 1945 w październiku,
uczestnic::y
w jego pierwszym
J:'owojenn~'m ze;:raniu. Wraz z profesorami
- Janem
Czekanowskim,
Józefem Gajkiem, .Janem Mydlarskim
tworzy Komitet reaktywujący
Tcwarzystwo
w nowych warunkach
politycznych,
społecznych,
naukowych. Następnie bierze udział w dwu kolejnych Walnych Zgromadzeniach, które odbyły się w latach 1945 i 1947 w Lublinie. Zostaje powołany
w skład Zarządu
Głównego jako wiceprezes.
Godność tę piastuje
przez
szereg lat. Pracuje nad zmianą Statutu Towarzystwa.
W "Ludzie" opubli-

473
kcwał dwie swoje rozprawy na temat ;wycza]ow prawnych oraz o potrzebie taeaf! etncsocjolcgicznych
r.2d religijncścią.
Opraccwał
projekt monografii "Ziemia Lubelska". lVIonografia ta, gdyby powstała przy współpracy
naukowców
Lublina, przedstawiałaby
olbrzymią wartość. Niestety, śmiel'ć
Profescra
przerwała
te ambitne plany.
O pozycji naukcv,;ej Prcfesora, o Jego wszechstronnych
zainteresowania~h
świadczą liczne tytuły rozpraw i artykułów,
liczne stancwiska
i godności.
My jednak nie poprzestaniemy
na szkicu Jego sylwetki naukowca, sPÓjflmy na Profesora
oczyma młodzieży akademickiej,
której był najwierniejszym i najlepszym
doradcą i przyjacielem.
Miałam szczęście znać Profesora osobiście. Poznałam Go kilkanaście
lat
temu, gdy wstępcwałam
na Katolicki Un:wersytet
Lubelski. Niespodziewanie dla mnie okazało się w(wczas, źe przede wszystkim
leczenie jest mi
bezwzględnie
potrzebne. O studiach lekarze nie chcieli słyszeć. Byłam zupełnie złamana. W dziekanacie
skierowano
mnie do Prof. Halbana, który
był prezesem Opieki Zdrowotnej
nad młodzieżą akademicką.
Poszłam pełna
nieśmiałości i obawy. Nie wiedzialam, nie przeczuw<'łam nawet, źe spotkam
opiekuna niezwykle życzliwego. Profesor zupełnie mnie nie znając ułatwi.ł
mi leczenie i natychmiastowy
wyjazd do sanatorium.
Po roku mogłam
rozpocząć naukę. Potem przez cały okres studiów byłam pod Jego serdeczną
kuratelą.
Jemu w wielkim. stopniu zawdzięczam
zdrowie, a tym samym
ukończenie studiów.
Bywałam często w domu Profesora. Patrzałam
z bliska na Jego wielkość,
na Jego bezgraniczną
dobroć. Sam ciężko chory nigdy nie zaprzątał swoim
cierpieniem
otoczenia. Był niezwykle pogodny i pełen humoru. Na pytanie
- Jak się Pan Profesor czuje? - odpowiadał - Moja zewnętrzna
powłoka
zanadto mi dokucza, ale zapomnijmy
o niej. I skierowywał
rozmowę na
inny temat. A były dni, kiedy kaźde stąpnięcie
przyprawiało
Go o ostry
ból. Być może dlatego, że sam cierpiał, specjalną
słabość miał dla "kulawych kacząt". Otaczał je wyjątkową
opieką, walczył o nie wszędzie. Na
uniwersytecie
o stypendia, w opiece zdrowotnej
o leki i sanatoria. Przeprowadzał je przez całr;' studia i był USZCZE;śliwiony, jeśli udało Mu się kogoś
wyrwać chorobie, postawić na nogi. A przewaźnie
się udawało.
Sam żył niezwykle skromnie. Gros swojej pensji profesorskiej przeznaczał
na prywatny
fundusz stypendiałny.
Robił to w zupełnej tajemnicy.
Wiedziały o tym tylko te osoby, które z tego stypendium korzystały. Oczywiście,
wiedziały
tylko o sobie. Gdy otrzymujący
stypendium
mogli sobie poradzić, fundusz przechcdził
na innych.
Trudno opisać prawdziwie
bogatą sylwetltę Profesora.
Ktokolwiek
zetkną! się z nim chociaż raz w życiu, był urzeczony Jego wielkością, kto widywał Go częściej zdumiewał
się Jego bezgraniczną
dobrocią i życzliwością,
ciągłym
słuźeniem
innym.
Tak, służeniem.
Do Profesora
moźna
bylo

474:

475

przYJsc zawsze, z każdą sprawą, wielką i małą, prywatną
lub uczelnianą·
Dom Jego był otwarty dla wszystkich
i o każdej porze. Od rana ciągnęła
więc karawana potrzebujących.
Nie zdarzyło się, aby Profesor nie wysłuchał
prośby, cdmówil pomocy.
a wielkości Profesora Halbana świadczą więc nie tylko tytuły, godności
i urzędy jakie sprawcwał,
o wielkości Jego świadczy przede wszystkim
Jego przeogromna
dobroć.
Wdzięczność dla Niego i podziw żyć będzie zawsze w sercach tych,
którzy Go znali i kochali.
Helena

Jarodzka

17. Zanik

supremacji

18. Vu;agi

nad

19. Konkordat

ze stolicą

20.

Religia

w Trzeciej

21. Narodowy
socjalizm
Lublin 1937 r.

1. Nowe

ukształtowanie

Odbudcwa
2.

stosunków

Kraju

3-12,

MiędzynarodowcL

międzynarodowych

Warszawa

organizacja

Czasopismo

salskiego,

24.

w

sr;oleczne

'5. Powstanie
6.

nou;ego

i rozwój

i ekonomiczne

kodeksu

prawa

zapowiedzi

ku czci O. Balzera

Konkol

między

dat

zau;arty

wer-

28.

nr 9-12, Kraków
Czasopismo prawne

1920 r.
i eko-

29.

Poznań

1922 r.

kościelnego,
w

wiekach

(i nadbitka),

Rzeczpospolitą

średnich"

Lwów 1925 r.

Polską

a stolicą

aż do Soboru

kościelnym

Apostol-

w

Vienne,

Lwów

Espena,

Lwów

1927 r.

1926 r.
B. Supremacja

Państu;a

9. Zwiększenie

odpowiedzialności

wyższej

s;::ołecznej

nad

Kościolem,

nauka

karnej

godności

von

w prawie

winou;ajcy,

kanonicznym

Przegląd

z powodu

Teologiczny,

Lwów

1928 r.
10.

Ideały

społeczne

11. Znaczenie

chrześcijaństwa

nieznajcmości

prawa

w pierwszych
w

26.

Traktatu

małżeńskich

Księga Pamiątkowa

ską, wyd. N. S. Z. 1925 r.
7. Lichwa
w nauce i prawie

ekonomii,

27.

postanowieniach

:3. Zadania naszego ustau:odastu:a
spolecznego,
nomiczne nr 1-2, Kraków 1921 r.
4. Zasady

a nauka

1920 r.

pracy

prawne

25.

Halbana

kanonistyce,

wiekach,

Księga

Poznań 1929 r.
Pamiątkowa

ku czci Wł. Abrahama,
Lwćw 1929 r.
12. Problemy
administracyjne
Konk:>rdatu,
Pierwszy Kongres Nauk Adm.
w Poznaniu, Referaty t. II, 1929 r.
13. Eucharystia
źródlem
pełni życia jednostki,
Lwów 1930 r.
14. Poglqd na Pakta
Lateraneńskie,
Sprawy Obce, Warszawa 1930 r.
15. Pakta
Lateraneńskie,
Warszawa 1931 r.
16. Encyklika
z dnia 15 maja 1931 r. O sprawach
społecznych,
Lwów 1932 r.

Kościołem

w Niemczech

w okresie

od

Konkordatem

i Układem

Kościelnym,

Polityka

1933 r.
Apostolską,

Encyklika

Prawa

Prywatnego,

War-

szawa 1934 r.

23.

prac prof. dr Leona

Badeńskim

Warszawa

Rzeszy, Lwów
jako przejaw

1936 r.
cywilizacyjny,

Kultura

i cywilizacja.

Ie Codex iuris Canonici,
Referat na II MiędzyPrawa Porównawczego
w Hadze, 1937 r.
Wczesne c1trześcijaństu;o
w stosunku
do r:aństwa na tle ogólnej
katoHckej
nauki
o r:aństwie,
Warszawa
1938 r.
Istota
duchou;a
III Rzeszy, Neofilolog zesz. I, 1939 r.
Malżeilstu;o
niemieckie,
ustawa
z roku 1938, Przegląd
Powszechny,
zesz. I i II, 1939 r.
Własność
podstau:ą
u;olnośGi, Lwów 1939 r.
Historyczne
r:odstawy
akcji katolickiej,
Lwów 1939 r.
Mistyczne
podstClu;y
narodow€g:>
socjalizmu,
Lublin 1946 r.
O potrzebie
badań etno-socjologicznych
nad religijnością,
Lud XXXVI,
s. 135-162. (i nadbitka), 1946 r.
Problem
kultU1Y
niemieckiej,
Znak nr 1, Kraków 1946 r.
Charakterystyka
idealu
społecznego
D2kretu
Gracjana,
Lublin 1948 f.
O jedności moralnej
świata,
Lublin 1948 r.
Les Idees

narodowym

ważniejszych

nad

1933 r.

Narodów,

22.

BIBLIOGRAFIA

Pailstwa

1918 do 1932, Lwów

Sociales

dans

Kongresie

30.
31.
32.
33. Statut
Komisji
Międzynarcdcwej
dla spraw
sztuki
ludowej
i folkloru
C. I. A. P. Lud XXXVIII, s. 610, 1948 r.
34. ReI gia starogermańska
i jej aktualne
znaczenie
w Niemczech,
Lublin
1949 r.
35. Recenzja Jchannes Maringen, Menschenopfer
im Bestatungsbrauch
ALteuropas,
Lud XXXVII, str. 393, [str. ID].
36. Znaczenie
zwyczajów
prawnych
i ich badanie,
Lud XXXIX, str. 148180, 1952 r.
37. Spratl'Ozdanie
z działalności
Tow. Ludoznawczego
za r. 1948-1952
r ..
Lud XXXIX, s. 520-529.
38. Rasizm'i
antyintel€ktualizm,
Przegląd Polski i Obcy nr 1, 1957 r.
39. Prawo na usługach
imperializmu
rasistowsk:ego,
Przegląd Polski i Obcy
nr 6-7, 1957 r.
40. Kopernik
na tle epoki
i jego znaczenie,
Dodatek
do składu UMCS
nr 55, 1957 r.
41. Biernat
z Lublina,
Sztan:lar Ludu 1957 r.
42. Kilka
uwag
dctY8zqcych
znaczenia
naukowego
praktycznego
prawa
kościelnego,
Lublin 1957 1'.

477

476
DR JANINA

TUWANOWNA

W sierpniu 1959 r. zmarła w Paryżu polska etnografka
dr Janina T uwan ó w n a. Studia historyczr:e i etnograficzne
odbywała na Uniwersytecie
Warszzwskim
gdzie
drzymała
w 1931 r. tytuł dektora
filozofii.
Jeszcze
w czasie studiów rozpoczęła pracę w Muzeum Etnograficznym
w Warszawie,
początkowo jako asystentka
następnie jako kustosz zbiorów Azji Północnej

Od 1947 r. mieszkała w Paryżu, gdzie pracowała w Musee de l'Homme,
a w roku 1951 rozpoczyna również pracę w Międzynarodowej
Radzie Muzeów przy UNESCO (ICOM-Centre
de Documentation
UNESCO). W Musee
de I'Homme J. Tuwanćwna
prcwadziła
dział polski oraz współpracowała
z działem ogólnosłowiai:skim.
Przeprowadzała
również
badania
w wielu
muzeach Francji, Belgii, Ang:ii, Italii, i Szwajcarii, brała udział w międzynarodowych
kongresach
gdzie wygłaszała
referaty
głównie z zakresu wystawnictwa
i inwentaryzacji
muzealnej.
Wynikiem tej strony działalności
zmarłej była duża praca z tego zakresu, której maszynopis
przewieziony
został do Kraj u.
W ICOM-ie dr Tuwanówna
prowadziła
pracę nad dokumentacją,
udzielała informacji na zapytania napływające
z muzeów całego świata. Opracowała i prowadziła
kartotekę
obejmującą
międzynarodowy
indeks muzeów.
Była współredaktorką
Biuletynu rCOM "Nouvelles de l'Icom" ,,Icom .News",
w dziale dotyczącym dokumentacji
słowial'skiej.
Od roku 1949 współpracowała również z Działem Muzeów UNESCO (Division des Musee de l'Unesco),
w charakterze
doradcy muzealnego,
opracowywała
ankiety
tłumaczenia
bibliografie
itd. Pisywała również do czasopisma
"Mollseion".
Przez cały czas swego pobytu zagranicą dr Janina Tuwanówna
utrzymywała żywy kontakt naukowy z muzeami w Polsce, przede wszystkim z Muzeum Narodowym
w Warszawie, Muzeum Kułtury i Sztuki Ludowej w Warszawie itd. służąc zawsze swą głęboką, rzetelną wiedzą. Naukowcy przyjeżdżający
z Polski do Paryża zawsze znajdowali
u niej oparcie i pomoc.
W okresie przedwojennym
była sekretarką
stowarzyszenia
z Wyższym
Wykształceniem
a od roku 1935 do wybuchu wojny prezeską Warszawskiego
Klubu Wioślarek,
których
członkinie
odznaczyły
się w czasie okupacji
balrdzo czynną społeczną postawą.
Przed wojną odznaczona była Krzyżem
Zasługi.
Jej przedwczesna
śmierć
po wielkich
znoszonych
cierpliwie
cierpieniach
okryła prawdziwą
żałobą szerokie koło Jej przyjaciół,
jak
również spowodowała
znaczną lukę wśród szeregów tych Polaków, którzy
dbali o polskie sprawy zagranicą.
Tadeusz

Podczas działań wojennych budynek Muzeum uległ prawie całkowitemu
zniszczeniu. Zmarła poniosła wiele trudu przy ratowaniu
i odgrzebywaniu
pozostałych
resztek zbiorów. Cd początku
okupacji
pracowała
społecznie
niosąc pomoc materialną
i moralną wielu potrzebującym.
Jej czynna natura
i głęboki patriotyzm
skierowały
Ją do pracy podziemnej
gdzie pełniła
szereg odpowiedzialnych
funkcji. W powstaniu warszawskim
brała wyjątkowo czynny udział i została dwukrotnie
odznaczona Krzyżem \\Jalecznych.
W randze kapitana Armii Krajowej poszła nie do oflagu, jak jej na to pozwalał stopień oficerski, lecz razem ze swymi dziewczętami
do stalagu.
Przechod2.iła przez cztery obozy a uwolniona została przez oddziały polskie
w Oberlangen.

Zestawienie
1. Methodes
2.

d'inventaire

Ethnographical

T. II, m. 3, Paryż

and

niektórych

prac

des objets

de musees,

Paryż

Museums

and

ethnological

Dziekański

dr J. Tuwanówny
1953.
the

Public

Museum

1949.

Biały, London 1957, nr 29.
Orzeł Biały, Londyn 1956.
5. Kultura
ludów
pal20azjatyck
ch (obszerny
maszynopis).
6. Muzeum
Etnograficzne
(obszerny maszynopis w języku francuskim).
7. a organizacji
wydawnictwa
nowoczesnego
muzeum
etnograficznego.
Icom News, w latach od 1950-19;';9.

3. Zadania

nowoczesnego

4.

w życiu

Muzeum

muzeum,

i życie

Orzeł

w muzeum,

478

479

Krzysztof

Kwaśniewski

ETNOGRAFIA

\'1 POLSCE

-

PLACOWKI

I PRACOWNICY

Celem tego opracowania
jest możliwie kompletne zestawienie placówek
naukowych, działających
w Polsce na polu etnografii. Zestawienie
to ma
przedstawić
w skrócie problematykę
badawczą tych placówek, a nawet
zainteresowania
badawcze
poszczególnych
etnografów
oraz zakres, stan
ilościowy i sposób opracowania
archiwów,
zbiorów i bibliotek
etnograficznych.
Zestawienie
to zostało opracowane
na podstawie odpowiedzi poszczególnych placówek na ankiety, rozesłane przez Polskie Towarzystwo
Lud/)znawcze jeszcze w 1958 r., a zaktualizowane
w 1959 r. Informacje sprowadzono do jednolitego,
dość zwięzłego schematu.
Ponieważ nie wszystkie
płacówki dostarczyły danych, starano się uzupełnić luki z innych informacji
i opublikowanych
sprawozdań. Wiele informacji zebrali: mgr Marian P ok r o p e k z Warszawy, - mgr Janusz K a m o c k i z Krakowa. Obszerniejsze, dodatkcwe
omćwienie
prac Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
zgodził się zestawić prof. dr Józef G a je k. Niewątpliwie niektóre dane mogą się okazać nieaktualne
wobec zmian zaszłych po uzyskaniu odpowiedzi
na ankietę, niektóre zaś, zwłaszcza jeżeli chodzi o małe placówki będą wobec braku dokładnych danych niekompletne.
Tym niemniej wydaje się, ic
zestawienie
może oddać pewne orientujące
usługi etnografom
w Polsce
i zagranicą. Dlatego też rraca ta została podjęta. Jest ona zarazem pewnym zamknięciem
dotychczasowej
działalności
Biuletynu
Informacyjnego
PTL, który miał za zadanie wypełniać
luki w informacji
bieżącej, wynikłe z nie regularnego
wówczas ukazywania
się LUDU.
Instytucje

o zasięgu

ogólnopolskim

Dział IV Etnografii Instytutu
Historii Kultury Materialnej
Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, Nowy Swiat 72.
Aktualne plany badawcze obejmują następujące problemy:
1. Pierwotna kultura ludów Azji, Ameryki i Australii oraz ich dzisiejsze przeobrażenia.
2. Rozwój rolnictwa oraz kultury chłopskiej w Polsce.
3. Historia kultury klasy robotniczej.
4. Historia etnografii I.
W szczególności na najbliższe lata są przewidywane:
1. Kontynuowanie
prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym.
2. Prace nad teorią kultury ludowej z uwzględnieniem
odrębności regionalnych.
3. Prace nad metodologią i teorią etnografii.
l

Na podstawie

sprawozdania

z prac IHK.l\1 za r. 1957 (maszynopis

powielany}.

4. Opracowanie
dziejów kultury ludu pracującego
w formacji feudalnej, kapitalistycznej
i socjalistycznej
w Polsce, w szczególności hist:>rii technik produkcyjnych
(rolnictwo, górnictwo,
metalurgia.
włókiennictwo) i historii warunków
materialnego
bytu 2.
Kierownik Działu: Prof. dr Witold D y n o w s k i.
Sekretarz naukowy Działu: mgr Wanda P a p r o c k a.
Plan badawczy realizuje Dział przez Zakłady i Pracownie.
Wydawnictwa:
ETNOGRAFIA POLSKA (rocznik), BIBLIOTEKA ETNOGRAFII POLSKIEJ, PRACE DZIAŁU ETNOGRAFII IHKM PAN.
Bezpośrednią działalność naukową prowadzą Zakłady i Pracownie etnograficzne IHKM PAN:
Zakład Etnografii IHKM P AN w Warszawie. ul. Hoża 74.
Opracowuje
zagadnienia
historii polskiej kultury ludowej ze szczególnym uwzględnieniem
etnografii
historycznego
Mazowsza i Podlasia.
Pracownicy naukowi: Doc. dr Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Kierownik
Zakładu,
mgr Krystyna
A d a m u s, mgr Maria B i e r n a c k a.
mgr Jacek O l ę d z k i, mgr Wanda P a p r o c k a, mgr Janina R u d n i c k a,
mgr L. M. S z wen g rub.
Zakład prowadzi archiwum
materiałów
terenowych
(wywiady,
fotografie, rysunki) z terenćw Mazowsza i Podlasia oraz dokumentację
filmową
wybranych zagadnień z zakresu sztuki ludowej i obrzędów.
Zespół Etnograficzny
IHKM P AN, Łódź, ul. M. Buczka 30 m. 2.
Pracownicy naukowi i ich indywidualne
zainteresowania:
Prof. dr Kazimierz Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a; - Kierownik
Zespołu, dr Bronisława K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a, adiunkt
(życie pasterzy
górskich,
organizacja
zespołów pasterskich,
sytuacja społeczna pasterzy, gospodarka
mleczna), mgr Maria M i s i ń s k a, adiunkt (spław drzewa).
Pracownia Etnograficzna
IHKM PAN w Poznaniu, ul. Kantaka 4.
Pracownicy:
Doc. dr Maria F r a n k o w s k a Kierownik
Pracowni,
mgr Barbara M a t u s z e w s k a, st. asystent; mgr Teresa S t a s i ń s k aM a c a r i e 11 o, s1. asystent.
Zespół Etnograficzny IHKM P AN w Toruniu, ul. Danielewskiego
4.
Pracownicy
naukowi:
Prof. dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r li f f er o w a, Kierownik
Zespołu, mgr Maria F r y c z o w a, mgr Ryszard K ukier.
Zakład Etnografii IHKM P AN w Krakowie, ul. Sebastiana 10.
Problematyka
badawcza Zakładu obejmuje:
1. Zagadnienia historii polskiej kultury ludowej ze szczególnym
nieniem Sląska oraz Karpat.
• Na
1961-1975

podstawie planu perspektywicznego
r. (maszynopis powiel~ny).

badal'l

naukowych

IHKM

uwzględPAN na

481

480
Historię kultury klasy robotniczej.
Pracownicy
naukowi i ich zainteresowania
badawcze:
Prof. dr Mieczysław G ł a d y s z, Kierownik
Zakładu
(sztuka ludowa, etnografia
Śląsk:;,),
mgr Stanisław
B l' o n i c z, adiunkt
(ubiory ludowe, rolnictwo
i hodowla
na Śląsku), dr Danuta
D o b l' o W o l s k a, adiunkt
(kultura
robotnicza,
teoria społeczeństwa),
mgr Leszek D z i ę g i e l (rzemiosła
artystyczne),
mgr Maria G ł a d y s z o w a (budownictwo,
wiedza ludowa), dr Anna K owal s k a - L e w i c k a. adiunkt (kultura materialna
Indian dorzecza Amazonki, rolnictwo
i pożywienie
ludności Karpat
polskich). mgr Irena N iz i ń s k a, st. asystent
(rzemiosło na Śląsku), mgr Edward P i e t l' a s z e k,
st. asystent (kultura robotnicza
w Małopolsce), mgr Zofia S z l' o mba (pożywienie i obrzędy rodzinne na Śląsku), mgr Anna Z a m b r z y c k a - K un a c h o w i c z, st. asystent
(rzemiosło, bibliografia
etnograficzna).
2.

Zakład Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu, ul. Nankera 4.
Problematyka
badawcza
Zakładu
obejmuje
wybrane
zagadnienia
ze
wszystkich
działów kultury
ludowej w Polsce, w ramach prac nad P o Is k i m A t l a s e m E t n o g l' a f i c z n y m.
Dotychczas
przeprowadzono
w skali ogólnopolskiej
badania
nad rolnictwem, hodowlą i budownictwem
ludowym, na najbliższe lata planowane
są badania nad transportem,
komunikacją
i pożywieniem.
Pracownicy
naukowi
i ich zainteresowania
badawcze:
Prof. dr Józ0f
G a j e k, Kierownik
Zakładu (teoria kartografii
etnogra:icznej,
zagadnienia
metodologiczne),
mgr Janusz B o h d a n o w i c z, st. asystent
(przechowywanie wymłóconego zboża i jego formy w gospodarstwach
chłopskich, myślistwo, rybołówstwo,
kowalstwo),
mgr Krystyna
H o f m a n - L i a n d z i s,
asystent
(uprawa mieszanki
żyta i pszenicy, narzędzia
kopaczkowe,
zwyczaje żniwne), dr Krzysztof
K w a ś n i e w s k i st. asystent
(kartografia
etnograficzna,
budownictwo
ludowe,
folklor
dolnośląski,
struktura
społeczna wsi), mgr Kazimierz P u d ł o, asystent
(zwierzęta pociągowe w gospodarstwach
chłopskich, dom przysłupowy),
mgr Tomasz S k a l' Ż y ń s k l,
asystent
(formy i funkcje
stodół w Polsce, sztuka ludowa). Z Zakładem
współpracuje
mgr Jerzy G l' o c h o l s k i (formy
kopic
do przesuszania
zbóż, garncarstwo
ludowe, etnografia
Afryki). Archiwum
naukowe Zakładu
obejmuje: materiały z badań terenowych nad rolnictwem, hodowlą i budownictwem
z 340 wsi stałej sieci badań PAE. Materiały
te obejmują
ok.
70000 kart tekstu i ok. 15 000 rysunków,
planów i fotografii. Są one zorganizowane w podziale na 42 tematy, a w ich obrębie - wg sygnatur PAE.
Zorientowanie
ułatwiają
sygnaturowa
i aL abetyczna
kartoteka
wsi badanych. Archiwum
fotcgraficzne
Z3.kładu obejmuje
540 zinwetaryzowanyeh
filmów (przeważnie małoobrazkowych)
oraz ok. 9100 odbitek, z których 8857
ze·stało jt.:ż opraccwanych
na specjainych
kartach i ułożc'nych w układZIe
rzeczowym. Archiwum
naukowe Zakładu obejmuje także ponad 300 karto-

gramów próbnych, stadialnych
i w redakcjach
ostatecznych,
które stanowią
kartograficzne
opracowanie
wyników badań w skali ogólnopolskiej.
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze,
'Wrocław, pl. Nankera 4.
PreLes: prof. er Tadeusz S e wer y n, v.-prezes prof. dr Jan C z e k an o w s k i, v.-prezes
prof. dr Kazimiera
Z a w i s t o Vi i c z - A d a m s k a,
sekretarz
generalny
prof. dr Józef G a je k, zastępca
prof. dr Józef
B u l' S z t a, ~karbnik
dr Tadeusz W rób I e w s k i, zastępca
dr Bolesław
G a l' y g a, członkovv'ie Zarządu
Glówne[;o: prof. dr Włodzimierz
A n t on i e w i c z, prof. dr Kazimierz
D o b l' o W o l s k i, dr Tadeusz D e l i m a t,
dr Olga G a j k o w a, dr Władysław
G ę b i k, mgr Zenon J a n k o w s k i,
mgr Piotr K a I e c i a k, prof. dr Julian K l' z Y ż a n o w s k l, mgr Bolesła'N
K u ż m i c z, cir Anna K o wal s k Gl - L e w i c k a, dr Longin lVI a l i c k i,
prof. dr I\Iaria Z n a m i e l' o w s k a - P r li f f e l' o w a, dr Kazimicrz
P i e tkiewicz,
dr Zofia Staszczakówna,
mgr Maria
Suboczow<l,
prcf. dr Fal~ciszek Woj, r oj.
Tovvarzystwo
prowadzi prace naukowo-badawcze,
organizacyjne
i wydawnicze we wszystkich dziedzinach etr.ogralii i etnologii (patrz obszerniejsze sprawozdanie
w zał<lczenit.:).
Etatowymi
pracownikami
Tow;;rzystwa
są: mgr Irena
C h l' U Ś c i elowa
(prace edytor~kie nad dzieł8mi Oskara Kolberga), dr Adam G l a p a
(kostiumologia
i sztuka
ludo\\'a or<::z współczesne
przemiany
wsi), mt;r
Bolesław K u ź m i c z (kultura pol~kich grup emigracyjnych),
mgr Zenon
J a n k o w s k i (wspólczesncśc
\V problematyce
etno-~ocjołogicznej
Europy
7achcdrJiej, spoleczna użytcczncść etnografii,
biblicgrafi8).
Zbiory PTL obejmują: Archl\', um: ponad 1340 zinwentaryzowanych
rękopisóvv i nla,Szyncpisó\v,
ok. (jDOO kart mJ.terinlcvJych
z opisarni
ró::::nych zj::twisk kultury ludol',-ej w Pol,cc i innych luajach,
w układzie rzeczowym,
ok.

40:.0

zin\ventaryzO\V8nych

ncgaty\vó\V

zdjęć.

Biblieteka
'Icwarzystwa
o:':ejmuje ok. 45000 tomów i posiada katalog
aIfabelYczr.y.
Katalcg
dzialowy .ie.,t na ukol1czeniu, 1.;at31og rzcczowy w opraco\\-aniu.
Pieczę
nad biblioteką
sprawuje
bibliotekarka
Anna
Ł y s z c z - W i l' P s z o w a.
Wyda\vnictv,;a \':lame PTL: LUD (rocznik), wyc1awnictv,:a ciągle: PRACE
I l\'!ATER!'\LY
ETNOGRAFICZNE,
PRACE; ET:~OLOGICZNE.
BIBLIOTIKA PCPULAR]\'A,
AnCPI\\'U:\I
ET~;OGI?AFIC2:\'E
oraz wyd?wnict\V0
3'2:,y.'r:e ATI_.AS PCL;:'I-~ICH STRO~OW
LUDOWYCH
i LITERATURA
LUCC'\VA.

Łącznie

(cl\vumic:~i17('7nil·~).

w okresie

,~.'l dh·gcf2~C'\.~,~yrn
moż~;a

Lud,

plar:ie

v\-y:'Ói·.nić· r.~\\·ie grupy

gr0sY\-V~~ego
3l

l G45-1a60 v:ydano

:;jQcia,

t. XLVI

prac

ponad

* * *

Po!::;1.-:1ego

a n-l.i~l:-:C\vic:e:

cdt\V2.1"zC:!1ia

histerii

2000

arkuszy

To\\·a!'zyst\V)~
l) p:-acc

~arodu

druku.
Ll.1dczn,:nvczego

7mi2-:-::ając(?

pols~:icgo

cI] rctrJ-

i oś\vietlenia

432
jej materiałami
i pracami
etnograficznymi
ważnymi
dla w('zes~1odziejf)wydł okresów be'zdGl<umenlalnych
(sta.lożylncści
polskie) z podkreśleniem
roll !,ultury
li-dcwej;
2) praee
zmierzające
GO l:cr.wyeenia
;óian'.l wS:;Jółcze~mej kultL;ry l::drj·Nej i jej t"noeneji
rozv;ojowej.
W tej ostatniej
gru9ie
!"la. szczególną
L:'\V~:gQ zasługują
oaaa:1ia nad Ziellllarni Zc.;chcdnimi, gdz~e
dokcn'.lją
się prccc.,y
et:1cgraficznej
syntezy,
związanej
Zi:: zjawiskic'm
mieszania
si\':; kult:.;ry
ludneśei
o.:;ic:dlEllczej
z kl..A1turą starego
podłoż::L
Ob:l te kieru-nki prac zestaly pctwiercizone
uchwC'.Iami na XXXIII
Walnym Zgrorr:adze::iu
w 1958 roku w Cieszynie
i na XXXIV Wal:1ym Zgnmadzeniu
\,\' 1959 r. \-; Olsztynie.
:';,1 one zresztą kOnlynu<:Jcją dzialabDści
naukcwc-badnvczej
i wydawl'iczej
rozpcczęlE:j
w
latach
poprzednie:,
<1 otok tego wiążą siG z pJa:1em prac lVIilenialnyeh.
Jednym
z czoJowych
2adail Tcwarzystwa
I:odj0.tych
u progu urocz:,stości tysiąclecia
jest p::-zyg::Jtowanie edycji dzieł nieopL<blikowanycb
i reedycji dzieł wydOlnych, które złożą się na wielką
serię .,OPERA OlUKIA
OSKARA KOLBERGA".
Pcwołany
w tym celu Komitet Kolbergowski
1'03począł enersicznie
swoje działania
jesienią
1959 r., tak że w 1960 r. win;1}'
być rozpisane
i przygotowane
bo:aj
niektóre
tomy z tek O. Kolberga
do
druku. Już dzisiOlj w pracy tej zalrudl1ionych
jest ponad 20 osó';) oprac:Jwujących
zgromadzone
w nieopublikcwanych
tekach
materiały
przy pomocy specjalnych
instrukcji,
l\westionariuszy
i formularzy.
W sprawę
zaś
wydania
całdci
dzieła za,u,gażewaly
się nie tylko władze centralne,
ale
napływają
coraz liczniejsze
zgłoszenia
na subskrypcję
z poszczególnych
gromad
i wsi. Obok tego nawiązuje
się coraz częściej
korespondenc.ię
z Polonią w rozmaitych
ośrodkach
z<Jgranicznych.
Niezależnie
od po"vyższego
- Pclskie
Towarzystwo
Ludoznawcze
nakreśliło
socie ",mbitny
plan dolwnania
przeiomu
w zakresie
zagadni'=11
metodologicznych
zwicjzanych
z poglądem
na zakres.
cel i metodyetn.:)·.
grafii, co zostało poruszone
i prZEdyskutowane
wielokrotnie
na licz!1y-::h
konferencjach
organizowanych
przez Polskie
Tcwarzystwo
Ludoznawcze
i omówione
w licznych
artykułach
i głosach opuC!ikcw<Jnych
n':l łamaci,
w.,półczesnej
litcrCltury
etnograficznej
w Pclsce. Nowe ujęcia
peglą~;ów
o charakterze
metodologicznym
przynoszą
liczne wydawnictwa
Pelskiego
Tewa.rzystwa
LuC:oznawczcg::J
wśród
których
czełowe
miejsce
zajmuje
LUD. Ten organ Towm'zj-stwa,
którego w okresie E-lecia
PoLiki Ludowej
wy~zło Ot_icsięć opasłych
temów, wniósł do nazbyt
rozproszonej
działalndci
~oszcL~g(,lny:.-h cśrc6~:ćw
etnograficznych
s;Jcjrzell:e
syntetyzujące
i oświetlające
jedno z najważniejszych
pytail naszych
cZ<:JSów: czym jest
et;wgrClfiJ w wiązce nac;k humc:nistycznYCh
i spoleczn·:ch.
Odczuwać
się
br.wiem dajl' a,: :~adt:) ';;jżncść do coraz to drcbnicjsz~·ch
pcszukiwal1
bjd8\':CZ.\-ch
idących
\\" parze
z dale~~o pcs:Jniętą
specjalizacją
poszczególnych dzialów c-tr;oUClfii polskiej.
Toteż LUD stał siC; niemal reprc-zentacyjn:m
czasopismem
etnograficznym
polskim i tak ocenian:' jest zagranic:'!.

483
Wyraziło
się to \\" (:;;resleni1J ,Tana Czekanows!;iego,
iż "droga do WS1)ól~racY
DODrZEZ
LUD"',
i'He s[.)o~óh \~.-7':T!1jcnić
1) ... ..
•.• ctnr.ar:'lfiD
~··_'O" (" S\--i::1ta ,:\"icc!zie
...
..
w l nn krótkim
arty~c;Jle infc. rm<;e:, jnym ,zczegórowych
terM, tów cmw,TianYC;1 '.v tym roczniku,
ani leż wyliczyć
etnografów-autorów
publikujących tu swoje artykuły,
recenzje i not"tki.
Informuje
a tym wyczerpująco
'·~~z'c";'łc"'a
bt"-lic"rC'i"ia
opraCC\'·dna
przez
H. 13i t t n e I' - S z e w c z yi '~. G a-w t'n~: bibi;0gr8fia
zasługująca
na spc:cjalne uznanie, poTZ·ld"·'··'·--]·"'tn
w <-;0"6
q·st"matHznv
c,"lc~Ć' c:crc,bku etlEgrafii
pol~.- ••. u.J'"
...,J'.\....
....•.~._ 1") •..
,,~
".
skiej okresu XV-lecia
(a więc jd
nie tylko Polskiego Towarzyst"va
Ludoznawczego),
po~wala ocenić osiągnięcia
poszczególnych
praccwnii-;ć.w
nauf:owych, zc.rGWI10 neslcrów
etnografii
polskiej
jak i zapowiadająceg:)
się
tCik cobrze pokolenia
młodego.
Obok LUDU,
będcjceg::J p()dstawGwym
przedmiotem
wymiC'!]y książek
z instytucjami
w Polsce i z"granicą
- do ważnych
osi:lgnię!: należy zaliczyĆ' ATLAS POLSKICH
STROJOW
LUDOWYCH,
którego
25, 26 i_ 2:
zeczyl przygctcwuje
się do druku.
Spojrzenie
na załączony
do kazd::J
monografii
stroju kartcgram
ilustruje
osiągnięcia
Towarzystwa.
w zakresie
badai; nad strojem ltldc'.vym. Biała jeszcze, niezapisana
w 1949 roku płaszczyzna karto!!ramu
wypełnia
się coraz bardziej
opracowanymi
obszarami,
taje że w:uó-tce,
a najpóźniej
w ciągu najbliższego
ID-lecia wimla
być
calkcwicie
wypełniona,
jako wynik dzialalności
Towarzystwa
w zakresie
badal1 nad strojem
ludowym,
mających
\'vażne znacze:1ie
zarówno
dla
prac nad POLSKB'1
ATLASEM
KiNOGRilFICZNYJVI
zapoczątkowanym
przez Towarzystwo
zaraz u pregu czialalr:ości
po reaktywowaniu
go w Lublinie - jako też dla zaspokojenia
potrzeb
licznych
zespołów
o charakterze artystycznym.
Należy pcdkreślić,
że ATLAS POLSKICH
STROJOW
LUDOWYCH
jest przez etnograficzne
csrod!'.i zagranicą
pilnie poszukiwany i uzyskał
opinię, jednego
z najbardziej
wnikliwych
wydawnictw
tego typu.
PRACE
ETi\OLOGICZNE
p~'zynicsl,"
obok
monun:entalnego
dziela
Tadeusza
Tv! i l e w s Ie i e g o Zarys
językc:znawstwa
ogóinego,
obecnie już
7u.celnic \vycZ€rpanEgo
- pracę I\Iariana
PIezi G reckte f {aci1:"Lskie ŹTÓC!~(l,
do' najstarszl.ich
dziejćw
S!ov.;ian
i EcJ\varda
:;:(a l' wat a Katalog
mogii
Ruio!fa.,
dzieła taJ~ sil:1ie z'Ni,)z'Jnc:·:o z prob~eII1Cltyką okresu średnio-".-iccza - ci\,\a du~:ej miary osiqgni<;cia wydawnicze,
obejmujące
dzieło
R. E. N o c a n i a Dzieje', k:dt1t)"(J i upadek lnk.<i,c, oraz dziennik .Jana C z ek a n o \',' s k i e g a z podróży ctnograliczm,j
do Alryl;! W U1q1.J lasów llruttirn.L Cykl ten \vzboG~ccl}Y ~ostFl.nic p:.'zcz obecni:; przygoto\vy\vanc
n10no .•
graIic\ j,:d·: Ch, 'l ak 8. r c 1 s k i c g o Z([1'1/8 E~'n(:gi'(/fii
BU~J(Jr i, tak potrzebny
z m\'agi chocby na studia uiliwL:nyteckie
w zokrcsie etnografii
SJowian.
\V:1~~ ';n1 dzia~ern \l:yda\\':-d C'z:,":n umcżL \\'i 3jcl CY:11 i~cs::czegó~r~yrL1etnogri::f'Qm ~1jbjik:c\vanie
ich pra~ bcl.6Cl\\·-czych~ ter(:lr.o\\·~-ch oraz
ma~eriałó\v
drobniej:oz:,-cn
of!
PRACE
I :'.TATEnrALY
ETj\·OGR.t\FICZNE,
którY'.'h
"7

~k~

\~.~;

j"

484
wyszło z druku
20 tomów a które zach:J\vują
przewazn!e
problematykę
regionalną,
\vyrraco\\"<1ną
r:rzez Oddziały
Pelskiego
Tcwarzys:w3
Ludoznawczego,
ośrodki muzealne
itp. Seria ta spełnia ważną rolę, umożliwia
bowiem pub;ikcwanie
wyników
badań pro\vadzonych
w cstatnich
czasa~j1
w różnych cśrodl:ach
i regionach
Polski. Tu wyjdzie też praca Władysława
Łęgi Ziemia
Cheimiilska,
(będąca
kontynuacją
moncgrafii
re2ionaL1Gj
wyda:1ej w okres~e 20-lecia pt. Ziemia l\Ialbcrska),
a dalej - tom Plzysłów Ślqskich
w opracowaniu
Stanisłav,;a
Wall
i s a i Józefa O n d r u s z :i,
tem lubelski z<.mykający dluższy okres badań na tym obszarze, tom dolnośl?,ski itp. Pcniew8ż
publikewanie
r:rac młodych
ba:iaczy naukcw:'ch
n::l
duże znaczenie mobilizujące
ich do dalszej pracy r.aukcwej,
przeto Polskie
Towarzystwo
Ludczna\vcze
publikuje
systematyczr.ie
w ramach
ARCI-IIWU:\1 ETNOGRAFICZNEGO
najnowsze
monografie
i pcmniej:ize
rozprawy umożliwiając
w ten spcsób - zwłaszcza
m!Dcszej kat2rze etnograficz)~ej - ogłaszanie
wynikćw
ich pracy naukcwo-badawczej.
Polskie Tc·warzystwo
Ludczn,:wcl'2
otok celów ściśle naukcwo-badilwczych zmierza rćv,;nież do popularyzacji
wiedzy w szczególncści
etnografii;
w tym celu powołano
OSCD::?,
eerie; wydo.wr.iczą
"BIBLIOTEI<A
POPULARNA
PTL". Jej pierw";:y
tom obejmujący
pracę
J. B li r s z t y Od
osady sl.owiedlskiej
do wsi wspólczesnej,
znalazł należyte
uznanie, jakkolwiek poziomem
swoim cd biega niceo od typu prac popularyzacyjnych.
Następne
tomy z o;Jracowaniem
A. Zaf(~by oraz t. III. A. Glapy i A. K1Qnov.;51-;:iego Taiice
i za Geilr y wielkopolskie
czynią
zadość
zapotrzebowaniu spolecz:1emu w tej dziedzinie.
Siódm:'m
tytułem
wydc.wniczym
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego jest LITERATURA
LUDOWA,
dwumiesięcznik
pod redakcją
prof.
J. KrzyżanQ\vskiego.
Czasopismo
to spełnie ważną rolę pUfJlikacji pcświqconej folklcrystyce
- dziedz.i:1ie tak ważnej w caloksztalcie
problematyki
etncgraficznej
a nie maja,cej :i.adnego im:ego organu
nie tyll.;o w Polsce
ale i w krajach
sąsiednich.
Literatur8
L,dowa - jedyne czasor,:ismo ,loWia)'lskie pcświęccne
folklercwi,
jest również
pomocną
w nauczaniu
jęz.
polskiego w liceach i szkołach.
Szczegó;ną
treską
otacza
Polskie
Towarzystwo
Lclcoznawcze
swoją
bibliotekę
i archiwum
nau!;o\\-e;
biblioteka
obe~muje obecnie ok. 40 tys.
dzieł etnograficznych,
jest skataiogowana
i zme_iol'owana,
nabytki
tj. wydav/!':ict\\'a
ctrzymc:u:e
\v drcdzc
\\~'yrnic~:r1Y \vY~:8\\-~:ict\\' nfZ\"nOSza
r:::>cznic ok. 1000 \'01. dzieł i czacrpism
obcych, co znakcmicie
p'O\\';ęk~za' zasób
księgczbicr~.l.
E\Yioc:',cję na::;yikó\v pr~;\'
....
adzi się bardzo starannie
a \VVkazy cgł2sza
co pe\vien cz:s. \V okrcs:e cs:atnicgQ
l;~-lE'cia
\vzrcs~J ró',~niei
arch:\:Vl~m
r.9.U):C\V2 'Tcv:2rzysh"3,
\v któryrn
zg:-o:na::zone
~~l !"":iezmier:lie
ce!1ne pr2\cc, ffi:łteri81y,
ill.:stracje,
zbicry \'..ybitn~"ch et:;("g~af()\v
i regionalistów.
Do szczególnie
cennych
należą
ni(\\-ydane
teki Os:':nra

485
Kclber;za
bc;dące
podstawą
cdycji
jego
dzieł
niewydanych,
a dalej
".':uścizna
takich
etr.cgr<Jfów
jak: Jan KL;bary,
Star:i~lo:.w P:niatcwsk!,
Stanislaw
CiszEws~;i, Adam
Fischer,
.':\iichał Federowski,
Jan
Swięt<ck
i wie!'.l wieLi in;Jych. Tcwanystwo
planuje
opublikGwanie
cenniejszych
pozycji naukewych,
jedr:3l<że brak śr::JdkC:w uniemożliwia
realizilcję
te.go
z2.nlierzer:ia.
Obraz st:mLi prac Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
i jeg:) dotychczascwej
dzialalncści
w okresie niemal 65-lecia nie bylby pełny gdybyśmy pomir.ęli osiągnięcia
w za!,resiC' organizac;i
ruchu naukowego
i w/dawniczego
z jednej
strony a popularyzację
i sprawę
cddzi?lywania
na
szcr:Jkie rzesze spoleczei.s:wa,
jakie dokonuje
się po·przez corcozne walne
z[romddzenia
członków Towarzystwa
i związane
z nimi ko:Jferencje
nau!:cwe, które zys:'ilły j~lż miano sesji naukewych.
Kiejcdnokrotnie
one to
;::spitowa!y
dzi2ialncść:
r,aukcwą
Towarzystwa.
I tak np. s'2sja kolberg:ws:"a przeprowadzona
w Jeleniej Górze jeszcze w roke! 1954 cilła zaczyn
póżniejszej
ak c) koltergowskiej
z\viązanej
z edycją i reedycją
jego dzieł.
Sesja podhala11ska cd'oyta w 1936 r. w Zakopanem
dała okazję do porusz"nia tzw. problematyki
karpackiej
w dziale etnografii
Słowian i Rumunów,
wrcszcie sesja pcmorzoznawcza,
którą przeprowaclziło
we wrześniu
1960 r.
Towarzystwo
w Szczecinie * ma Gać przegląd
csiągnięć badawczych
odno5zących sif; co ocszaru pe,lskiego Pomcrza i przygotować
grunt dla dalszego
pla:lo\,vania.
W dyskusjach
i rozmcw2ch
można słyszeć często zdanie, że jakkolwiek
etnografia
polska
nie posiada
s\vojego
osobnego
Instytutu
Etnograficznego, Dział IV Etnografii
w Instytucie
Historii
Kdtury
Materialnej
PAN
obejmuje
dużo mniejszy
zakres działania
- to jednak w ogólnej opinii
etnografów
Polskie
Towarzystwo
Ludoznawcze
pełni
poniekąd
funkcje
polskiEgO instytutu
etncgraficznego.
Józef

Polskie

Towarzystwo

f'iłrnu

Etnograficznego,

W~rs7.awa

Gajek

ID, ul. Hoża

74.

Przewodnicząca:
Doc. dr Maria
F r a n k o \V S k a, v.-przewodniczący
reż. Zbigniew
B o c h e n e k, sekretarz:
mgr Zofia S z y f e l b e j n, skarbnik reż. TadeL:sz J a w o r s k i, członkcwie
Zarządu:
prof. dr Kazimiera
Zawistovvicz- A d a m s k a, dr Bronislawa
J a w o r s k a, mgr
ZJigniew
Gawrak-C
z e c z o t, mgl' Jacek O l ę d z k i, dec. Marian S o b i e s k i.
Zadaniem
Tcwarzystwa
jest dokumentowanie
i utrwalanie
przy pomecy fUmu wszelkich
naukowych
zagadnieJ'! etnograficzn"ch
i populary• Patrz

.,Nauka

Polska",

1960 z. 4.

486

487

zt.;jących wie::izc; etnograficzną·
Towarzystwo
jl~st C'zl::J;;kiem Comite !nt~rnational
du F'ilme EthnogrClphiquc
w Paryżu,
Towarzyst\vo
);oordynujc
prace za\vodcwych
fillY,QWCOWi etncg"2fóv;.
Na lata 196(;-62
zJ?lanewa:lo
akcjf; przc:~)ąc.!u i e(;cny fi'mów
etncgraficznych,
znajdujących
się na
terenie Pel ski, Opraccwano
hi":tcrię filmu etr:cg,aficz;;ego
w POhC0 w porówna:1iCl z historią
filmu etncgraficznego
w Euro:;ie
(mgr Anna ,J <:11k o \-v S k 2). Zapcclqtkc\'.'anc
s.\·sternatYCZ:lą
akcjt~· szkclcnic\vą
na U:1i'..ver~;ytc::tach \V \V8.r.sz2\vie i \v ł.Jodzi.
Towarzystwo
pre·wadzi ka:alcg filmów a tcmat\'ce
etnograficZ11ej,
nd"kov!ych i popular:1ych
z terenu
Poiski i obszerny
informator
z innych
krajów,
a także (wspólnie
z Zakładem
Etnosrafii
Uniw, Warszawskiego
i IHK:V! PAN) archiwClm kopii filrr.cwych.
Tcwarzystwo
wydaje
CYJNY (pewielany),
Seke,ia Badania
ster~twa Rultury

okoJiczncścicwo

Plastyki
Ludowej
i Sztuki, Kraków,

wlasny

Państwowego
ul. Karmelicka

BIULETYN
Instytutu
70/3.

INFORMASztuki

Mini-

Przedmiotem
badań Sekcji jest calokształt
zagadnień
związanych
z lCldową sztuką plastyczną,
badanych
na obszarze całej Polski.
Pracownicy
naut;owi i ich zainteresowania
badawcze:
Prof. dr Roman
R e i n f u s s, Kierownik
Sekcji (pl<:1styka lucowa
w całości, w szc~ególności zagadnienie
kultury
ludowej
w Karpatach,
budownictwo
i meblarstwo ludowe), mgr Ewa F l' Y Ś, asystent
(garncarstwo
1t:d(we, zdoimictwo
w metalu, meblarstwo
i zdobnictwo
wnętrza),
mgr Olga M u l k i e w i c z,
asystent
(tkactwo,
haft, strój IL:dowy), mgr 1\,1a,ia P I' Z e ź d z i e c k a, st,
asystent
(malarstwo,
rzeźba i drzeworyt
ludowy, sztuka plastyczna
w obrzędach
ludowych).
Z Sekcją
\vspółpracuje
naukowo
mgr ZJi'ia Cieśla- R e i n f u s s a w Gl (or,ruccwuje
tkaniny
C:wuosnowcwe
w Polsce).
Sekcja posia3a
archiwl:m
naukowe,
na które składają
się materialy
w formie \vywiadćw
terel1cwych,
plansz, rysunków
i fotografii
dotyczących architektury
ludcwej,
urządzenia
i zdobnictwa
wnętrza,
tkactWa,
haftu i stroju, zdobnic:wa
w drzewie i metalu,
ceramikI,
plastyki
w obrzędach
ludewych,
rnal"rstwa,
rzeźby
i grafiki
oraz nieco materiałów
z zakresu
kultury
materialnej
i zagadnier.
społecznych
z tc:renu całej
Polski.
Oprócz tego Sekcja
posiada
też zbiór lt.:oowych
tkanin,
haftów
i wycina:lek.
ArChiwum
i zbiory obejmowaly
w r. 1958 łącznie 44273 pozycji inwentarzowych
oraz ok. 12 ODO fotografii.
Archiwum
uporządkowane
jest w ukladzie terytoria}.nym,
a w jega obrębie - w układzie
rzeczowym.
Prowadzone
są kurtoteki
eśrcdków
garncarskich,
tkackich,
produkcji
zabawek, meblarstwa,
malarstw".
rzei-by i grafiki.
Kaźdc:j kartotece
odpowiad<:1 orcracewanie
kurtcgraficzne
według
województw.
Czasopismem
Sekcji jest kwartalnik
PCL."KA
SZTUKA
LUDOWA,
Oddziałem
Sekcji
jest P l' a c o w n i a w Warszawie,
ul. Dbga
~6, Specjalnośch1
Pracowni

~ą badania
plastycznej
t\vórczości
amatoró\v
i dokume!1tacja
\vysta',;.;r
sztuki luC:cwej.
Praccw.~,icv
naukowi
Pracowni:
rr.gr Alek,a:lcer
J a c k o w s k i -Kierownik
p;acowni,
mgr Anna K u n c z y 11s k a, asystent.
Sztuki Ludowej
w Departamencie
Plast;yld Ministerstwa
J{ultury
Warszawa,
ul. Krakowskie
Przedmieście
15'17.
Zadaniem
Wvdzialu
Sztuki Ludc wej jest koordyn2.cja
zagadnień
sztuki
ludowej
w skali par.stwa
i stwarzanie
dla niej odpowie::lnich
warunków
r02woju
i u;:;owszechnienia.
Opieka realizowana
jest przy pomocy środków finanscwych
pUl1stwa, przez organizcwanie
wystaw
regionalnych,
krajowych
i z"granicznych,
przez organizcwanie
konkursów
dla twórców
ll:dowvch
i inicjewanie
innych prac, mających
na celu pomoc przy wytwarz~niu
artystycznych
przedmiotów
sztuki ludowej.
Naczeinikiem
Wydzialu
jest dr KU.zimierz
Pi e t k i e w i c z (zainteresowania
indywidualne:
sztuka ludowa,
etnografia
Łotwy).
Wydział pcsiada
zbiory eksponatów
sztuki ludcwej,
liczące ok. 12000
obiektów.
Wydział wydaje ilustrow<:1ne katalogi
wystaw,
których
od 1945 r. ukazało się j uż kilkadziesiąt.
Wydział

i Sztuki,

Sekcja
Folkloru
Państwowego
Inst;ytutu
Sztuki
l\olinisterstwa
Kultury
i Sztuki, Warszawa,
ul. Dluga 26.
Sekcj a prowadzi
caloszt<:1lt prac związanych
z zagadnieniami
folkloru
slowno-muzycznego
na terenie Polski, a w szczególności
dokumentację
poprzez barlania terC::lcwe i nagrania
magnetofcnowe
z terenu
calej Polski,
dokumentację
histcrycLną
w oparciu
o materialy
publikowane,
lub rękopiśmienne
oraz prace konsultacyjne
i popularyzacyjne.
Sekcji podlegają:
P r a c o w n i a T r a n s kry p c y j n o - D o k u m e !lt a c y j n a, Pozna!'l, Al. Stalingradzka
l, oruz Z e s pół
T e l' e n o w y
War m i a -l\'I a z u r y, Olsztyn, ul. Wynvolenia
9.
Pracownicy
naukowi
i ich zainteresowania
budawcze:
Doc. Marian
S o b i e s k i, Kierownik
Sekcji
(caloksztalt
zagadniel1,
dotyczących
polskiego folkloru
muzyczr:.ego), mgr Barbara
A n d l' Z e j c z a k, st. asystent
(kolędy
i pastorałki
polskie),
mgr Ludwik
B i e l a w s k i, sto asystent
(folklor Pomorza),
dr Władysław
G ę b i k, st, asystent
(folklor i kultura
ludowa
Warmii
i Mazur),
mgr ZeLa J a w o I' S k a, sto asystent
(oieś:1i,
ludowe Kurpiów,
zagadnienia
wersyfikacji),
mgr Jarosław
L i s a k o w s ki,
st. as"stent
(folklor \Varmii i l\Iazur),
Jan L u b o m i l' S k i. sto asystent
(bada;lia
folkloru
na Warmii
i Mazurarh),
n,gr Aurelia
IvI i a d u c h a ws k a, st. asystent
(pieśni ludowe Porr.orza, problematyka
społeczna
w polskich pieśniach
lucowych),
mgr Danuta
P a w l a k, kierownik
administracyjny
Praccwni
w Poznaniu
(typizacja
muz~'czna
pieśni
ball.adowyc,h):
mgr Jan S a d o w n i k, st. asystent
(systematyka
tekstów
polskich
pl€Sm

488

489

luQo" ..ych, zagadnienie
p2ralelizmu
treściowego
w polskich pieśniach
ludo-.
wycr:), mgr .J<l:;wiga S o o i (' s k a, adiunkt
(fe:k~cr
\Vie':,c:;cbki),
mgr
Z"fia S t G s z ew s k o, st. asystent
(dokumentacja
materiałów
hi:;tcrycznych,
cctyczącc'ch
fclkloru
muz)'czne,;o),
mgr .Jan S t ę s z e Y'i s k l, ~t.
asyst~:-lt (folklor Kur~ió\v),
mgr P...nna S z a łaś fi a, sto u.:"ysie:1t (Lypizćlcja
rr!l.!.zyczna pieśni cCi~epino\l,"cj
o chmielu),
J2.n T a c i 11a, st. asystent
(Cd-dania folkloru
l~a ~ lĆ:F~l~u),mgr :'I.I&ria T u r c z y n o \v i e:~ G \\' Ci .• adiur!:::t
(zagaelnie!1ia
kolbe~gew~kie,
biblicgrafia
wydawnictw
folklorystycz!1)'ch
19~5-:8).
Z Sekcją współpracują
nau};cw'J:
dr Anr;a C z e k a 11o w s k <I,
st. asystent
Un;\\'. Warsz.
(systematyka
melodii
IelcOWych i mO:legn-fia
folklcru
połl'dnicwej
Lubelszczyzny),
lT:gr ;\~ari" D r a b e c k a (strena
chere:graficzna
polskich
tańców ludewych),
dec. Antonina
Wo z a c z y ńs k a (rr.on{grafic: pieśni ballndowej
"Jasio konie poi! Kasia wodę brała",
piebi
kurpiowskie).
Sekcja

posic;da archiwum
polskiej pieśni i mu;,yki ludowej,
obejmujące
ok. 60000 nagrali pieśni wokalnych
i uhvorćw
instrumentalnych
z terenu
calej Polski z lat 194':-58, nagranych
nCl 2477 taśmach
magnetofcnJw,Ych
(19 cm/sek).
Zbiory
pochodzą
z cCl!ej Polski
z wyjątkiem
województw
koszaliiJskiego,
szczecii'.skiego
i zachodnich
czqści zielonogórskiego
i wre;:ławskiego.
Archiwum
posiada nadto dział rQkopiśmiennych
zbiorów pieś:li
z lat 1950-57. Wszystkie
materi3ly
są zarchiwizcwane
w układzie
sygnClturowym.
Na karty
archivvalne
opracowano
systematycznie
ok. 2800il
transkrypcji
muzycznych,
3000 transkrypcji
dialektologicznych,
ok. 2000
protokołów
z dokl'mentac;ią
nagral'!. W toku opracowania
znajdują
się
katalogi:
incipitowy,
instn:mentalno-taneczny
i słowa mówionego,
którymi objęto dotąd liju/o zbiorów.
Sekcja Etnograficzna
Instytutu
Śląskiego w Opolu, ul. Piastowska
14.
Sekcja prowadzi
badania
nad tradycyjną
kulturą
autochtonicznej
ludności Śląska oraz nad kulturą
grup osadniczych,
przybyłych
na Śląsk po
19'15 r. (problemy
adaptacji
i integracji).
Działalr:ość
naukową
rozwija
Sekcja przy współpracy
doc. dra Adoli:l
N a s z a (Wroclaw)
oraz prof. dr Mieczysla\'ia
G ł a d y s z a (Kraków).
Materiały
Sekcj i organizowane
są w postaci rzeczowo
uporządkowanej
kartoteki.
O pracach
INSTYTUTU
Selccja
Poznań,
Sekcja
1945 r.

Sekcji idormuje
ukazujący
ŚLĄSKIEGO
W OPOLU

Socjografiezna
Zespołu
ul. Chełmońskiego
1.
prowadzi

badania

nad

Ziem

się ok. półrocznie

Pracewnicy

osadnictwem

Ziem

dr

Z"g:nunt

D u I c z e w s k i, KIerownik
Sekcji,
mgr Janusz
T o m a s z e w s k i, asy.
f
z woj. zielono:;órskiego
jest mgr Joze

"tent. W~r:ó!;Jr2.('owni:-dem
Sekcji
K o n i e c z n y.
W archiwum
Sekcji znajriują
się pamic;tr:iki
osadr.ików
Zi~m Odz!s,.;:a~
f'k
oraz matEna!y
z ""aelan
nvc. h' z la t ·94~.
1 ".-- la:;"
"."
'u . 10000 <tr
_.. maszvnepisL:)
..
t~rpnov"vch na Ziemia.ch Odzyskanych,
ok. 200 str. mzszynopisu.
, ·~VVd;wnictW:l
Socjcgraficz!'.e
Inst~·tutu
ZachodniegCJ
publikcwane
są
w se~ii ZIEl\lIE
ZACHODKlE; - STUGIA I MATERIAŁY.
1

Dział Literatury
Ludowcj
Instytutu
Badall Literackich
Polslcicj Akauemii
Nauk, Warszawa,
Ko""y Świat 72.
.
Dział rrcwndzi
aktualnie
badania
nad mlstępującyml
tematamI:
l) Sy"1 orys t y:-.
fa polską
stemalvka
poIs\dch pieśni ludcwych,
2) Badania
na d f Sj,;:
~-zodL'nl""er"'rwskieJ'
w twórcwści
l\Iic:-<lewicZ:l, 4) ZJe,P-"l'
Uh.
.•. t .•••....
00....
•
, 3) Ludo\vr::ść
D"

oJ

gadnie~ia
folkloru
w literaturze
staropolskie!.
~
.
.."
~.~_
Pracownicy
ncmkcwi Działu: pre£. dr Juhan
K r z y z a n o:" s ~ ': h.l;
rownik Działu, mgr Teresa B r z o z o w s k a, mgr Ryszard
G or: K l: m,or
Ma.ria Kuk u l s k a, rr.gr Leszek Kuk u l s k i, mgr Stanislaw
;:,w Irk o,
mgr Ryszard
Woj c i e c h o w s ki..
. ,
Archiwum
Działu obejmuje
kartotekę
pieśni ludcwych,
załozoną
J.aKo
pOGst,wę przyszłych
prac systematyzujących,
ok: 30000 kart, zes~zwlOn1
ze zbiorów drukcwanych
oraz czasopism
etnografIcznych
w układZie alfabetycznym
wg incipitćw.
. .
.
Oprócz te:;o w zai·:resie historii
literatury
staropolslueJ
IBL posl~da
kartoteke
staropolskiej
pieśni
świeckiej
(w etapie
ewidencJonowamn):
a w Dzi~lę Zagadnicó
Języka
Literackiego
kartotekę
pleśni .ludowe~
ślaskiej
ze zbicrów
drukowanych,
z podaniem
na kartach
nut, pl~rwsz~J
z\;rotki,
z zaznaczeniem
akcentów
muzycznych
i schematu
wersyfIkacYJnego zwrotki.
Dział Literatury
Ludowej
współpracuje
z czasopismem
PTL LITERATURA LUDOWA.
Problematykę
etnograficzną
uwzględnia
również czasopismo
popular~o-geegraficzne
POZ1\'/\J
SWIAT
(miesięcznik),
\V:,-,rszawa, Nowy ŚWl.1t
49 I p. Dział etnograficzny
redaguje
dr Edward
Kar w o t.

KOMUNIKAT
Etnograficzne

Zachodnich

Se<:cjj:

~ nQl~zel' I\."'".. -i j e c k i ,. a~',stent,
mo"'r r_""."

IllSt~'tUt\l
Zachodnich

zal'ładv
•
, uniwersyteckie
dydaktyczne'l

i placówki

Za.chodniego,
Polski

po

.
• Por.
także
Spl'8\Vozdania
mekt6rych
Za kl a d6 \V' z ETNOGRAFII
_.
. . POLSKT'CJ
' .., .,. •
1 J
K l i m a s z e w 5 k a, A ..•.J"utrzeba-PoJ'narowa
, DZiD/alnosc umwcl_Y A
tec~ich
katedr
etnografii
w Po/see te latach 1945-19.16, ETNOGRAFIA
POLSK
t. II, s. 59-104.

490

491

Zakład
Etnografii
lJniwersytctu
Warszawskiego,
Warsza'Nu,
ul. Hoża 74.
Zakład prowadzi
oacar.ia,
zmierzajcjce
do zebrania
mat8riału
clo podrc;cznika et:1cgrafii Polski, w tym specjal:1ie materialy
z terenu :\Iazowsza
i Pedlasia.
Pracownicy
naukowi
i ich zai:1terewania
badawcze:
prof. dr Witold
D y n o w s k i, Kiercw:;ik
Zakładu
(etnografia
powszechna
ze szczególnym
u\\'zgl€;dnieniem
Austraiii,
teoria kultury
i historia
formewania
się pojęć
i doboru kryteriów
przy periodyzacji
najniższych
szczebli rozwojowych),
dec. dr Anna KutrzebaP a j n a r o w a, zastępca
kierownika
Zakładu
(etncgrafia
Polski, historia
i metodyka
etncgrafii),
mgr lvlaria:1 P a k I' op e k, st. asystent
(etnografia
S!cwian,
techniki
pracy
terenowej),
mgr
Zofia S z y f e l b e j n, st. asystent
(probJerr,y tzw. antropologii
społecznej:
stosunki
między
strukturami
społecznymi
a technolegią,
wspólzależności
między secjologią, a historią). Bibliotekarką
Zakladu jest mgr Anna D a mI' o s z. Ponadto
wykłady
w zakresie
etnografii
prowadzą:
doc .• dI' J. Klimaszewska,
doc. dr M. Franko\vska,
prof. dr K. Piwccki
i d.r T. Delim:J.t.
.Archiwum
Zakładu
obejmuje
materiały
z mic;dzyuczeln-ianych
Obozów
Etnograficznych
VI Pultusku,
Bielsku
Podlaskim
i Drohiczynie
oraz materiały zebrar.e przez pracowników
w czasie wycieczek
studenckich
w ramach prac dycaktycznych,
głównie
z zakresu
rolnictwa
i budownictwa,
prace magisterskie
i fotograficzne
w układzie rzeczowym.
Zak.ład
Etnografii
ul. Straszewskiego

Ogólnej

Uniwersytetu

Jagiellońsldcg'o

w

Krakowie,

274•

Praccwnicy
naukowi
i ich zainteresowania
badawcze:
prof. dr Kazimierz
D o b r o w o l s k i, Kierownik
Zakladu
(metodologia
etnografii,
osadnictwo,
rodzina pierwotna,
strukLra
spGleczeń~;twa pierwotnego,
kultUra pasterzy
wysokcgórskich,
pochodzenie
i przeobra;~enia
polskiej
ludności góralskiej,
teoria kultury
chłopskiej),
doc. dr Andrzej
Wal i g ó rs k i (etnografia
Afryki, teoria kultury),
mgr Piotr K a l e c i a k (rolnictwo
ludowe,
narzędzia
rolnicze),
dr Władysław
K w a ś n i e w i c z (struktura
społeczna wsi, rolnictwo
ludowe, budcwnict\vo,
rzemiDsło, etnografia
Ni~mice i Skandynawii),
mgr Danuta lVIyrcik- M ark o w s k a (struktura
społeczna, rodzina
wiejska,
etnografia
Bułgarii).
Zakład
Etnografii
ul. Gołębia 20.

Słowian

Un;wcrsytetu

Jagiellońskiego

w

I\.rakowic,

Praccwni·cy
naukowi
i ich zainteresowania
badawcze:
doc. dr Jadwiga
K l i m a s z e w s kOl (folklcr
słowial~ski,
szczególnie
polski),
mgr Zbigniew B i a ł y (l::L,dcw:1ictwo, org8.ninJcja
spcłeczno-gcspodarcza
rzemiosła
ludowego
\'1 Polsce),
mgr Maria LechowskaB u jak a w a (budownictwo
• Por.

W. K w a ś n i e w i c z, DZiesięć
(19~5-195j),
KWARTALNIK

~ce Luctowcj

lat Zakładu
Etnograf H Ogólnej UJ w PolHKM r. V 1957 nr 1-2, s. 369-381.

ludowe), mgr ",Iałgol'zata
;\1 a t u ~ e k \kultura
współczes;rych
~?ołeczeilstw
pienvotr.ych).
Z krakowskimi
Zaidadami
Etn'igra.fii
\vspółpr8c~h-!
rlB.ukcw::J etnDgrafewie, którzy
nie "ą zatrud:;ieni
w tych placćw:'l:3ch:
mgr Przemysław
B u r c h a I' d (budownictwo,
prebiem wpływu rzemiosła miasteczkowego
na
wiejs:de),
mgr Zofia Cieśla- R e i r. f u s s o w a (budcwni~two,
ubicry
ludowe, tkac~wo), dr Agnieszka
D o b l' o W o l s k a (zdo;;niciwo
ludowe, l-:ultura
ludewa
Pomarz,).,
z2gadniel;ia
SłcwiaJ1szczyz:,y
ZachcdrIiEj),
mgr
Maria
K a m o c k a (ubiory
ludcwe,
kultura
ll:dowa
Pols}d śroJkc\Vc,j,
kobiece
prace
gospodarskie
u społeczeństw
pierwotnych).
mgr Toma~z
1\1 a l' s z e w s k i (palecetncgrafia
Azji, Ameryki
i Afryki:
o!:Jrzędy, pochówki, myślistwo,
km.mologia),
mgr Barbara
O l s z o w y (budownicbvo,
rzerr:iosło), mgr Maria Wo I e II s k a (tkactwo,
przemysł
artystyczny,
stosowanie motywów
ludewych
we współczesnym
wzornictwie
odzieżewym).
I\.atedra
Etnografii
Ogólnej
i ~!owian
Uniwersytetu
im. B. Bieruta
we
Wrocławiu,
pl. Nankera
4.
Prace Katedry
koncentrują
się w kierunku
etnograficznych
moncgrafii
słowiallskich,
regionalnych
i problemowych,
historii etnografii
i badar'! nad
przystosowywaniem
się ludności osiedleńczej
na Dolnym Sląsku.
Pracownicy
naukowi
i ich zainterescwania
badawcze:
prof. dr ,Józef
G a j e k, Kinownik
Katedry
(kartografia
etnograficzna,
zagadnienia
metodologiczne,
etnografia
Europy,
510wia:1, Kaszub),
dr Olga G a j k o wa,
adiunkt
(historia
etnografii,
społeczer:stwa
pierwotne,
literatura
ludowa),
dr Zofia S t a s z c z a k ó w n a, adiunkt
(budownictwo
ludowe, kartografia
etnDgraficzna).
Z Katedrą
współpracuje
naukcwo
dr Bolesław
G a l' y g a.
st. asystent Katedry Socjologii (.~agc:.dnienie systematyki
narzędzi do orania,
techniki
orki, adaptacja
ludności napływowej
na Sląsku).
Archiwum
Katedry
gromadzi
obok materiałów
terencwych
mikrofilmy
i cd bitki kartogramów
i ilustracji
z zakresu
etnografii
Europy,
2152 pozycje, p.osegregewane
w układzie
rzeczowym.
Katedra
Etnografii
Polski Uniwcrs;ytetu
im. B. Bieruta
wc \Vrocławiu.
pl. Nankera
4.
Pracownicy
naukowi:
doc. dr Adolf N a s z, Kierownik
Katedry,
mgr
Jadwiga
P a w ł a w s k a, si. asystent,
mgr Henryka
We s o ł o w s k a,
asystent.
Katedra
prowadzi
prace badawcze
na obszarze Sląska.
Zakład Etnografii
Uniwersytetu
Łódzkiego,
Łódź. ul Uniwersyte2ka
3.
Pra2e Zakładu
kO:1centrują
się wokól specjalnych
stcsunków
gospodarczych na wsi. Ot:ejmuj'l
0,1(' zwłaszcza
tradycje
współdziałania
(pomoc
sąsiedzka)
oraz główne i uboczne zajęcia l1.:dności wiejskiej
w powiązaniu
ze specyfiką
region CW i w2runi~ami
spoleczno-gos;.:odarczymi.
Pr<Jccwnicy
naukowi
i ich z2.interescwania
ba;:ia\\'cze:
prof. dr Kazimiera Zawisto\', ..icz- A d a m s k a, Kiercv,;nik
ZJkladu
(wspóldziałar.ie
go-

493

492
spcdarcze
i ~połeczne).
er Brcnislc~iV" ,r a \V o l' ska.
adiunkt
(życ:e i orga-·
r.izacja sp~)'e"zna p,~s·.erzy górskich). mgr Jad'.'.'iga K u c h a r s k a, a"ystert
(ryócłcJv:;,two rno!',;kie, organizacja
i przemi"ny
społeczno-gospodarcze
zespołów rybackich).
:l.,.r2h;w;J;n Z8.~ładu obejmuje
212.') stron w:'-'.'.ic,~lów terenowych
(za lata
19~G-·57)
i ok. 12CO fotouafii.
Ralerlra Etnografii
Lniwersytctu
im. A. ;\-1ickie>'..icza w Poznaniu,
ul. Kantaka 4.
Katedra
prowadzi
badania
z ?as-resu
historii
l:ultlJry
materialnej
i etr.cgrafii
Wielkopelski
eraz l::a:.'ania z zakresu
etncgrafii
powszechnej.
Prc:cownicy
naukowi
i ic:h zainteresowania
badawcze:
prof. dr Józef
B u l' s:'. t a, Kicrcvvnik
Katećry
(osaciniclwo wiejskie
i zabudowa
w.si), doc.
dr I\Tari3 F l' a n k o w s k a, (histeria
kultury
If,dian
Ameryki
Pó]rwcnej
i Per'.!, upra\va
Ziel1:i u ludć\v kopieniackich
Ameryki
i Oceanii, wychowa!]ie LI ludów pierwotnych),
dr Ta::leusz W l' Ó b l e w s k i, adiunkt
(b\!dc.wnic~wo wiejsk ie Wielkopolski
na tle budownictwa
""iejsk iego środkowej E'.'ropy, pochówki i rytuał pogrzebewy
u ludó'vV pierwotnych,
totemizm
w kul turach
ludów azj atyck ich. pcdstawy
tecr'Ctyczne
etnagrafi(r;;;ery_
kaJ'lsk icj), cir Zbigniew
J a s i e w i c z, st. asystent
(kowalstwo
wiejskie
w rozwoju
historycznym).
Z K~tedrą
wspóJpracują
naukowo,
tworząc
zespól badań Ilad kultt.:rą
ludową
Wielkopolski:
mgr Sto B ł a s z c z y k
m~r S. C h m i e low s k i, mgr J. D y d o w i c z., c,r Adam G l a p a, ~g~
L. G. G o m o l e c, dcc. dr Czesiaw
Ł u c z a k, mgr
B. M i c h a l a !(,
mgr
Okch
P o d l e w s k i, dr Walerian
S o b i s i a k, doc. dr Jerzy
T o p o l s k i, mgr Anna Woj c i e c h (I w ska.
Przy KatEdrze znajduje
się zbiór eksponatów,
dotyczących
zasadniczych
technik ludowych,
obejmuja.c,i' ok. 1.50 pozycji.
Katedra
Etnografii
i Etnologii
Uniwersytetu
im . :Marii Curie-Skłodowskiej,
Lublin, Plac Litewslci 5.
Katedra
prowadzi
głównie badania
nad rzemiosłem
wiejskim
oraz sztuką
ludową·
Pracownicy
naukowi:
prof. dr Roman Re i n f u s s, Kierownik
Katedry
(kuitura
materialna
i plastyka
ludowa VI Polsce), osadnictwo
mgr Krystyna
S 2 C z Y p a - lVI a I' c z a k o w a.
Katedra
Etnografii
Uniwercytetu
im. Mikołaja
Kopernika
w Toruniu.
Pr<J.cownicy naukcwi:
prof. dr l\Tarb Z n a m i e l' o w s k a - P I' li f f er o w 8, kierownik
Katedry,
mgr Ryszsrd
Kuk i e r, sto asystent.
Zai:ltereSGwania
badawcze:
rybołówstwo,
etnografia
Polski póln. mu~ealnicl\Vo etnogr.
P~)za tym wykłady
z z"kresu etnografii
prcwadzone
są w Pal1stwowych
Wyż:;z~'ch Szkcłach
Pedagogicznych
\V
Or;olu
(doc. dr Adolf
N a s z)
i w Gdaiisku (mgr w. B ł a s z k o w s k i).

E t n o g r a f ic z n e

p l a c ó w k i m u z e a l n e.'

A. Muzea

etnograficzne

Muzeum Kultury
i Sztuki Lutowej
War5Za\Va, ul. Szeroki Dunaj 5.
Pracownicy
naukowi
i ich zainterescwania
baćawcze:
prof. dr Ksawery
P i woc k i DYrektor
l\Iuzeum
(teoria i histeria
sztClki ludowej),
dr Tadeusz D e l'i m' a t, v.-dyrektor
(tradycje
staropruskie
w kulturze
ludowej
'Warmii i MaL.ur, trancport
wodny w Polsce), Zofia C h r z a :1 o w s k a, mL
asystent
(wiehkie
w::ętrze mieszkalne
na Kurpiach),
mgr Krystyna
C z e rn i e w s k a, adiunkt
(etnografia
ogólna w Po:sce, sylwetki
badaczy i analiza ich dcrobku)),
mgr Jerzy D a m l' o s z, adiunkt
(zróżnicowanie
etnograficzne
Pols;;I p6Inocr:cwschcdniej),
mgr Wla:Jysław
Jeż - J a l' e c 1< i,
adiunkt
(obróbka
drewna
w Polr,ce), mgr Barbara
K a z n o w s k a - J ar e c k a, adiunkt
(sztuka ludowa w Sądeckiom,
obrzędy ludowe w S,_decIdem), rrgr Bm bara I'll i c h e j d 0., 8systent (wiejskie wnętrze mieszkalne
na
l\Iazo'kszu),
m;2!' Halina O l ę d z k a, asystent
(rzeiba ludowa w drzewie),
dr Kazimierz
P i e t k i e w i c t, kustosz (sztuka ludowa, etnografia
Łatwy),
mgr Anna P i ł a t, mystent (::"udownictwo v,;ie.iskie nalVIazowszu
i PodiClsiu),
mgr Anna S z y f e r, asystent (etnografia
Pus:czy Kampinoski'2j),
Gonowefa
T k a c z y k, mI. asys:er:t
(t1-;adwo ludcwe na l\lazcwszu).
Zbiory l\iIuzeum o::ejmują:
2~OO cb;ek\ćw
z zakresCl lnlltury
materialncj
Polski (zbieractwo,
lcwieclwo
i rybclówstv:o,
rcln:c1.wo i hodowla, ooró':)ka
surc:wców,
nac:zynia i sprzqty, tr8.ns[.cd),
lO OCO ol~iektów z zakresu
polskiej sztlJki lucc\vej
(:kaniny,
strój, grt.1fU·:a i rncllars~.\vJ, rzeź~)a, pisan_~{i,
\vycinanki,
pająki, piscz) V\''J o'.orzędo\vc). 12 000 ob~c~.,;:tÓ?v'dotyc?ących
C8:tCkształtu
kultury
lCloćw rrymilywn.ych
f\fryki
i Ocea:1ii. ArclJiWJm
muzealne c'cejmuje
11 OCO c"Jie';tów
(neg'1.ty\Vl;Y i odbitki
18tc,'{r.'ficz::e,
rysunki, od·~it1d. drzc\vor:-tnic:::e).
Biblio'l'r;ka :'/Iuzeum
cbejrnuje
10000 torn6vl.
Zbiory muze21:10 pcsi8daj~1 irl\ventarz
i k2talcg '.V ukłaJzie
systen12tycznym,
y;odo")nie
G:::,r~łcC:\\ia·,iCsą zbioT.V 2rct':i\Y2.1ne.
B'i"olioteka
.ro~i::;.da L;\vC'ntar~
i k2t:::l1Cg al£ace~yczny,
kataJ.cg r;':(2c:~o\vy zn2jd~je
się \V opraco\vaEiu.
1'luze'.-m Etno;rraf;cznc
VI: Krakowie,
Plac 'Wolnica l.
Praccw~jcv
nat:knvi
i i~:h zairterc<:';wania
ba';8.'.\'ClC: prof. dr Ta-::le~)s~
S e \\T C' r y n, Dyrel<.tcr
l\'I·_l=e~'.r.·l (rr€tcc.o:c9'i2t
ev.spo~ycji
n:!).ze3.1-:!e.~,
cr~fdnicc1cja muzeów
et!]cgraficw~-r.h,
łcw'eclwo.
obyc:zf'.je, liler2bra
i szLlka
1l1dc\v2.).
mgr
I-Ialina B i t t r.. c r - S z i: \V c Z y k o \\7 a (tk()c~\\~O, nar:':f;~17i3.
rolnicze,
bi.',.:J.icgrafia
ctncgrafici::la,
ctncgr3.fia
~1~ts1~a DO]r:2:;:O
i Opol5 Por.
m. in. ciział ,,!o.Juzcn", LeD t. xr.ll (lDGG) s. 801-··875 i LrD
3:,J ~';:21, T,I. Z n a Hl i c r o w s k a - P r i..i f f c r o \\" a, II.lu:·ca i d:'nly
111 Polsce,
L1.!D t. X:....~V00:-)::) :'. ~:\l-::;:'l, :\1. C ł n ci y::; z, D:inłrl.:ntjś~,

s.

9i(~_;ic:-7J.'!ch

t. II

P~{'('6i~'I:k

(19;'9), s. 109-136,

?;:u:ca~n]Jch

Ul

o!-~rc~:e

))OtL'ojl:'nllurn,

t. XLIII

(l~::)o)

ctllUQ"Uj

C;718

na'll:otl."O

(-110-

ET?'-JO~RAFIA

POL3K . :\

494

495

skiego), dr Wiadys):o:v; B o g :o:t y n s k i (historia
chlopów, historia
ubiorów
lu (:,'''': ,'ch. k'.:ltdra iudo\va w Karpat8ch),
mgr Jerz, .. C z a j k o w s k i (ctnogr2La Sytni±'
architektL:ra
i sztuka 1:.1'30','13), Lutesława
II a j ó v: n a (1udc\':y s::rzl;t kuchcY::1Y), mgr Janusz
K 8 m o c k i (stroje
ludcwe.
o:')rzc;dy
i ob"o"',ie
deme ) no'o":"
• '_t.c".~
_ l o
C(,fJogró.da
l O~SKl, c(no~.raf.la
~-\zji Srodko"v;cj, metod·,. b <.ldódl tcrcncwych).
mgr :\1ichc\1 -;-,I ,\ ś] i 11s k i rfotot:rafia
etnogra[]czna,
przemysł
luc'owy),
mgr Zdzisław
S z (' w c z y karchitektura
i ubiór
ludowy.
etnografia
Karpat
i Krakowskiego),
mgr
.\iekoa!1~r~ ,J a c h e l''' T' Y s z k:) w a (L'.b:ór ludowy w Pc'lsce środkowej,
obr'~ędy
l c!Jyczaje,
a£ryka,'ls:de
narzĘdziu rm,zycznc).
Halba
U l' b a n o w i e z (oisanKi, budcwr.ictv:o
ludowe na Sląsku),
Czesław
W i t k o w s k i (1cult~ra
du~howa Slcwian),
i '-l. I

.1·

C")

,

",

•.

Zł':icry l\Iuzel'tn ooejmujq
głównie eksponaty
polskie a także z i:1nych
krajów
slowiaz1.~.kich i spoza Europy
(Syberia,
Mon~~olia, Chiny, Korea,
.JaponIa,
Arcrlloelag
Sunc!ajski,
północnozachodnia
Afryk,,),
łącznie
22027
eksponatćw,
Archiwl:m
Muzeum
obejmuje
materiały
do Judowej
kult.ury ~ateriall1ej.
spolecz:1ej i duehcwej.
~:ą to: 8132 rękopisy
i maszynO:Plsy, zlr.went::;ryzo\vane
w kolejności
przybywania,
11 266 kart
rfóniemleckleJ
karteteki
z opisami
obiektów
zaginionych
w czasie
wojny,
41000 fotografii
oraz 1113'1 negatywów
i plyt cynkograficznych,
Całość
zbicrów
arch:walp.ych
obejmuje
714.56 sztuk.
Z)iory
ikonograficzne
są
zorganizowane
w układzie
rzeczowym
i sygnaturcwym.
Dział Etno!'Suficzny
pl. Wolności 14.

Muzeum

Archeoll;gicznego

i Etnograficznego

w ł-,o d 7.1,.

Pracownicy
nauk~wi
i ich zainteresowania
badawcze:
prof. dr Kazimiera
Z a w i s t o w i c z .. A d a m s k a, Kierownik
Działu
mO'r Jan D !lk o \V S k i, kustosz (ub:cry ludcwe, zwyczaje, pasterstwo
nlzinn"'e), me'r Maria M i s i 11 s 11' a, adiL'p.kt (tkactwo.
rybactwo
rzeczr.e), mgr ,Józef
ech
aai')nkt
(wiejskie vrzqdzenia
przemysłowe:
olej,łrnie,
młyny
kuźnie)
mO';
'W'! l:l N
,.
.,
'b
, I.e lO
W a s z, aOlUnkt
(~'ołnictwo), mgr Józefa D u t k i e w i c z. adiunkt
(sztuka lur.owa), mgr \V::ulda D l' o z d o w s Ie a, asystent
(zwyczaj<.> i obrzędy), ;'lwr Bożena W rób l c w s k a, asystent
(architektura
ludow:l),
mgr
Irena L e c h. asyste'1t (życie i praca tkaczy chalupnikćw),
Danuta M i k ol a.l c z y k, a"ystent
(gar;icarslwo
i tkactwo
chałupnicze),
CelE,m eb,pozyc,ji Muzeum jest ukaz3r:i2 przemian.
jakie zaszły w ostatnim sLjlt:ci~ n~ \v.'~i polskl'2j na przykładzie
trzech \vybranych
re,~io!i.ó\v
oraz w;Jly\'/u sztuki lUl~owej na szL1kC; i przemysł 8.rtystyczny.
Zbiory obejrnl.l.'ą 11 DCO eks;oonatćw.
Archi\'·:,'m
Działu
C''.Jejmujc 6 000 fotc"r3.fii
800 ry·sunl:6'.'" i 500 stron wywiadów
tere:low\'ch,
b
,
CZ<lsopismem
Działu
jest r~ezr;ik PRACE' I :\TATERIAŁ y l\IUZEU:yr
ARCEECLCCICZr-';EGO
I ETl'';OGRAFICZc';EGO
W ŁODZI. SF.HIA ETNOGn!.FlCZ]\,A ..

L

Muzeum Etnograficzne
w Toruniu,
Arsenał,
Wały Sikorskiego
19.
Pracownicy
naukov,;i i ich zai:lteresGwania
baaa\\'cze:
pre£. dr ;\Tarla Z n am i e l' o \V S k a - P r Li f f e l' a \V a, Dyrektor
Muzeum (rybc:lówst\·,o,
\V szczególncści
rybackie
~arzędzia
}:olne, pszczelarstwo,
rzeźba ludo\Ya~ magJ.a,
muzealnictwo),
mgr Kalina A n t o n a w i c z., adiunkt (zbieractwo, łowiectwo,
rolnictwo,
tran;cpcrt lą::o\':::, obrzędy dercczne),
Rederyk
L a n g e, asystent
(taniec ludo\v}') n1gr I-Iali:1~ :'d i kuł o Vol s k aj 8di Jnkt
(~(rój ludc\'\/y,
haft,
tk<Jctwo), mgr Marian
P i e c i u l, i c w i c z, adiunkt
(kultura
le,dowa Słowian półncc~ych),
mgr :\'Iaria p o l a k i e \v i c z, aClunkt
(ro~i1ict\V07 przygotowywanie
i przechowywanie
pokarmćw,
obróbka
drc:':;na). Z Tv1uzel..m
współpracują
naukowo:
mgr Barbara
:v1 2, l ę c k a (muzyka
ludowa),
mgr
.Jan R a m p s k i (folklor kaszub,,],.!, instrumenty
muzyczne).
Celem Muzeum jest gromadzenie
ekspcnatćw
z zakresu
kultury
ludowej glównie Polski pólncc~1ej, Pro'Yvadzor.o też badania
terene.we
i penetracyjne
głównie na Kujawach,
a także na Kaszubach,
w Ziemi Chelmińskiej i Dc'crzy(:skiej
i na Pojezierzu
Brodnickim,
przede wszystkim
z zakresu sztuki i rzemiosła
luC:cwego,
Z)iory Muzeum obejmują
5709 obiektów.
Najbogatszą
kclekcj~
sta:lcwi
rybołówstwo
(lOGO eksponatów
w tym o],. 400 ości zgromadzenych
z całej
Polski),
następnie
pszczelarstwo,
przygotowywanie
pokarm:l,
plecionkarstwo i rzel.ba ludowa. Archiwum
Muzeum obejmuje
2781 zapisów
folklorystycznych,
744 zopisów
muzyei:l1ych, 291 z<lpisów tanecznych,
ok. 1000 negatywów
fotograficznych,
uk 1500 odbitek
foto~ rafic':l1ych,
rysunków
i innych
materialów
i1ustracyjn:,'ch
oJ.:. 1000, klisz cynkowych
275. Z~iory
są opracov,,'ane w pcstaci: inwentarza
głćw:lego, katalogu
systematycznego,
kat,"lcgu geognJiczr:ego
wg w:)jev;óiztw
i powiatćw,
katalcgu
iotograficzr.ego, katalogu rysunkowego,
katalc:gu topogr8£icwegc
(wg s::l1 i magazynóvl,
książkcwy
wg nrów i:1wentarza),
oraz Vi postaci plansz ilustrujących
rozmieszczenie
obiektów
w salach. Biblioteka
Muzeum liczy 218 ± tomy.
l

i

B. Działy

etnograficzne

'W

muzeach

okr<;gowych

lUU1:eum Etnograficzne.
Oddział Muzeum Śląskiego
we Wrocławiu.
ul. Kazirnierz.a \Vie~kip.go 33.':34.
Praccwnioy
naukcwi
i ich zainterescwania
bad3wcze:
mgr Leszek
I t 111a n, kl:~.tCSZ, ki(Jrc\vnik
l\IuzEurn
(bJ.;dc"v~ict\\'o
drp\vnia:;e,
m~;.:;l:l.rst\\'J, zdocnict\vo
l'Jdo\t,,-e \V IT1etnlu), !11gr E\va J ę c z a l i 1-:, adi Jnkt
(~11alarst\vo ludo"\Nt? na .sL.l~.Je,gr2J'ika
i rz€,żlJa), rngr ::'.Taria 1\1 a c e \v i c z - G ol LIb k a w 3, ó\systed
(:;;trój. £aroiarstwo
i druk na płótnie).
p'gr ",,,',gd:<lena R o s t \\- o r o \v s k a, .st. asystent.
Przecirnictem
b::'~\.C:cU·l ~jL:z('\.:m ~ą: b'..ldo~\v~ict\vo dre\vni2.ne,
zdobnichvo
ludc\':e \V mcta~J. ludo\\'(? nlt:1:iarsŁ\vo r:a szklt2 oraz \\'~pólczesne
pr?.emia1"('l
l~ul!.lirc\ve
\\"si dolncśląski('j.
Zciory oi..)(~jr.1u.ją: zbicrr.'ict\vO~ hod~_nvlę z\vi~1

496

497

rzą:: ur-rawę roślin, transport,
przygobwanie
pokarmów,
obróbkę
włókna,
streJ, lT:2larscwo, grafikę, rzetbę, ccran:ikę
i meblarstwo.
Ilość eksponató,~':
ok. 150.00 .. Arc:hi\vum
z:1ajduje się w organizacji.
Z'ciory opr:Jccw2ne
są
\V formIe
Inwentarza
o układzie sygnaturcwym,
a częściowo w .fermie katalogu w uk.ładzie rzeczowym.
Dz'al Rultury
i Sztuki Ludowej
Muzeum Narodowego
w Poznaniu,
Aleje
IvIarcinko',\'skiego
9,
Prac:::w.1icy i ich zai::tereso\\'ania
badawcze:
mgr Stanisław
B ł a s zc z~' k: kustosz, kierownik
Działu (wielkepo:ska
i lui:)l:ska plastyka
ludow::l:
zdoomct\';o,
.garncarstwo,
skrzynie
luaowe),
mgr
Olech
P o d l e w s k i,
asystent
(kultura
materialna
\Vielkopolski
i Ziemi Lubuskiej:
plecionkarstwo, 10w1<;ctwo).
. ~ział g:'omadzi materiały
etnograficzne
polskie ze szczególnym
uwzglę.:1merlem
Wielkopolski
i Ziemi Lubusl;iej.
Zl:iery obejmują:
budownictw,)
zajc;cia pccstawowe,
przet\vćrstwo,
gcspcćastwo
demewe,
sztukę, instr~l~
menty m:lZyczne i oc'zież (20(0 eksponatów)
oraz lllG in:1)"ch el,sDonatów
niezwiązan:'ch
z rajskim
obszarem
etncgraficznym.
Zbiory są cp;accwan~
w pc~taci inwentC1rza oraz kartoteki
w układzie rzeczowym
i regionał"nYm.
Archiwum
Jest w stadil:m zaczątkC\v~·m.
•
Dział Etnografii
Muzeum w Lublinie,
Zamek.
Pracc'v'nicy
nauko'v',:i: mgr Janusz
O p t o ł o \V i c z, kustosz, 'kierownik
Działu, rr.gr Teresa Kar w i c k a, as~-ste:l.t, mgr .Janina P e t e r a, as~·stel1t.
Z D:ialem wscół~~rc.cują naukowo
prof. Janusz S w i e ż y i prof. Henryk
Z w o l a k i e w i c z.
Dział ercn:adzi
el,:spcnaty z terenu Pols~.;:j, szczególr.ie
z re~ion'J lub.~lskiego, z dzl8d.ziny sztuki ludc\vej, garnc2fSl\V3.
Prc\va,:zor~e s-ą też badania tCfEnC\Ve
~1ad plecionkarst\VE.m,
\vyroc-2.mi dl1.jba:l~ mi \v drzevvie
era'z;
nad obrz,,;cami rcdzim~ymi
i dorecznymi
wsi lubElsk iej. Z': iory obej:11u:ą
11'
I
.
zl:1\\"cn.aryzew~r.ych
ekspona tów, w tym sea depozytów.
2674 c+ s;Jo6~v',.
naty o~;ri.-1c(\va~o JtlZ na }~artach ~:.rch}\valnych
z c:-·i.sel'D i fJto:'''r~łfią
lub
rY5'Jnkiem. Karty
te upcrządkO\\'a!le
są w układzi~
rzeczew

yn;

,

Dzi:;l Etnograficzny
Muzeum l'cmorskicg-o
Vi C(,81;:ólm, '-lI. Rzc źn 'c!;a 23
Kiero'.\ ni:;: Dzi~lu: dr Longin 1\1a l i o k i, kus\c"z
(l;u. tu: a Spokc!.lla,
ka"z,-,i:sk;c cpn:ęt)" c1orr.o\',c), ln ....r Edl bera
S z c;z'; rJ l' c'" '.. Ie', T) 'l'''l "'J('ł
cjulizujc
siQ \'1 ctno:.;rofii Slov,·it':'cL\~:, I(i:;~.sL~ubÓ\v, 1~c.:cjc\\'iak0\\~ i dolnc~~,o
prć.i\\"oi.:rzcżncgo
Po\';iś:a ze szczcgó:nY1TI
U\v:·g:Qc.niC'niciTI
rYb010\·\·~;t\'::~1.
tcchnil:::i rCljnQj, pJcc~ollk(;.r.::::t\\·a,
bUl'sztyn:arst\VZl,
ccr,:,r;.liki i :;ztuki ludIT:':C:j~
Dzial r;o~i~da sao Ck~r.i(~ll~~tó"v zin\\'(_'n)lc~ryzO\\2dlych
i u5~tj ch \V katc~log
kartko\"\ y \"\; ukhld~ic rzcc2.o\\:ym i alfabctycznyn1.
-......'

••

~

• "

.,

0;.

.....,/.....

.,

Dzial Etnograficzny
Muzeum Mazurskiego
w Olsztynie,
ul. Zamkowa
2.
Kierownik
Działu:
mgr Franciszek
K lon o w s k i, kustosz
(zagadnie~1ia przemysłu
wiejskiego,
szczególnie
młynarskiego,
budownictwo
drEwniane, narzędzia
rolnicze, sztuka lt.:dcwa, strój).
Dział zajmuje
się całokształtem
zagadnień
etnografii
Mazur i Warmii
ze szczególnym
uwzględnieniem
kultury
materialnej
i sztuki
ludowej.
Dział posiada 1298 eksponatów
oraz archiwum
1650 negatywów
foto2;::aficznych. Archiwum
notatek prowadzone
jest w formie kartoteki
w układzie
rzeczcwym.
Muzeum Okręgowe
w Rzeszowie, ul. 3 Maja 19.
Praccwnicy
naukowi
i ich zainteresowania
badawcze:
dec. Franciszek
K o t u l a, Dyrektor
Muzeum (sztuka ludowa, haft), mgr ZJfia L i p i a r z,
asystent
(wyroby z drzewa, etnografia
ogólna, rzemiosło
ludowe).
Muzeum zajmuje
się całokształtem
zagadnień
etnograficznych
specjalizując się w sztuce ludowej
(rzeźba, strój, haft, garncarstwo,
architektu~'a
itp.). Z'ciory ocejmują
ep.sponaty
zinwentaryzowane
i opracowane
na kartach katalogowych,
materiały
z badań
terenowych,
pamiętniki
chłopów
i inteligencji
wiejskiej
oraz rysunki.
Dzial Etnograficzny
Muzeum Górnośląskiego
w Bytom'u, Plac Thalmanna
2.
Pracownicy
naukowi
Działu: mgr Barbara
B a z i e l i c h, adiunkt
i m)!;r
Eugeniusz
J a w o r s k i, asystent, prof. dr Mieczysław
G l a d y s z, dyrektor
i:VIuzeum oraz doc. Józef L i g ę z a, v.-dyrektor
Muzeum.
Dział zajmuje się szczególnie kulturą
ludową Górnego Sląska i terenów
pogranicznych.
Badania
prcwadzone
są nad monografiami
wybranych
wsi
i nad inwentaryzacją
drewnianego
budownictwa
ludowego.
Dział posiada
6245 eksponatów
zinwentaryzcwanych
i ujętych w katalog rzeczowy, archiwum

klisz i fotografii.

Muzeum

Tatrzańskie
im. T. Chalubińskiego
w Zakopanem,
Krupówki
10.
naukowi
i ich zainteresowania
cadawcze:
prof. dr Julius~
Z b o r o w s k i, Dyrektor
Muzeum (folklor, historia
badań etnograficznych
na Podhalu,
góralskie
podania
historyczne),
mgr Wanda J o s t o w a, kustc's;: (stosunki
społeczno-gospodarcze,
kultura
materialna:
wypasaźenie
chaty orawskiej,
migracje
zarobkowe
górali podhalańskich),
mgr Helena
S r e d n i a w a, st. adiunkt
(sztuka ludowa:
drzeworytnictwo).
Muzeum
o'Jejmuje
zbiory z folkloru
i sztuki ludowej
Podhala,
Spisza
i Orawy. Zbiory obE!jmują ok. EOOO eksponatów,
do których opraccwuje
się
katalog
ic.wentarzowy
i kartotekę
w układzie
alfabetycznym,
rzeczowym
i geograficznym.
Biblieteka
obejmuje
11 400 pozycji,
z czego 5350 opracowano już w katalogu
alfabetycznym
i działowym.
Pracownicy

32 Lud. t. XLVI

498

499

Dział Etnograficzny Muzeum Sląska Opolko
Pracownicy
naukowi'
mgr St
. -ł s lego w. Opolu, ul. św. Wojciecha 7
,J a k u b o w ska.
.
, ams aw B I' o n l c z, kustosz, mgr Halina

'i

Zbiory Działu ob'
.
.
.'
eJmuJą głownie eksponat'
I'
•
łow kultury
materialnej
lud
"
S
J P aWle ze wszystkich
dzia,
nOSCl ląska Opolskiego,
(570 eksponatów).
DZIał Etnograficzny M
.
Kierownik Działu: ;:;U";g:~lta~~:~o~,
ul. .Kiliński.ego 6
Zbiory
obejmują
przEważ'
k
I s k l, (rybołowstwo podlaskie).
.
me e sponatv z zakresu k 't
I sztuki
ludowej Podlasia w ilości ok
. .
.
Ul ury materialnej
talogowane.
. 300. Są one Zinwentaryzowane
i skaDział Etnograficzny
zantów AL 2/4.

Muzeum

Swi to
.
ę krzyskIego

w

Kielcach,

plac

SPRAWOZDANIE
Et.nografii IHKM PAN we WrocłaWI' u
Część

Part y-

Sprawy

Zakładu

Obraz

z badaó

prowadzenia

lokalowe

zat.rudnienia

A. Administracja.

.. 4. ~oszukiwania
w literaturze:
a) na
ilczneJ, b) nad konkretny'
. t
. d metodyką
kartografii
etnogra_.
mi emataml
opracowvwa
.
o. Anahzę i opraccwan'
. t
•
nymI.
Ie sys ematyczne
materiał'
wych i z Poszukiwań w II'te ra t urze.
ow z badań terenokartogramów

\vymagają

Zakład Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu mieści się przy Katedrze
Etnografii
Ogólnej i Słowian Uniwersytetu
Wrocławskiego
w lokalu 'Przy
ul. Nankera 4 lp. Lokal ten składa się z dwóch pomieszczeń. Trzeci pokój,
Kierownika
Zakładu jest równocześnie po.kojem Katedry Etnografii
UWr.
Daje się odczuć niedostatek
pomieszczeń.
i.właszcza jeśii chodzi o archiwum i rozmieszczenie
pracowników.
Należy
również
podkreślić
brak
ciemni i pracowni fo,tograficznej
(CD podraża
koszta opracowania
materialÓW fotograficznych).

Prace badawcze
Zakładu obejmują:
1. Badania terenowe W'
.
.
POlski).
e WSiach stałej SIeci PAE (340 wsi na obszarz.e

6. Opracowywani'ó'

dokumentacji

B. Archiwum
zapisów i szkiców terenowych
(prowadzi mgr T. SkarżYI1ski).
C. Archiwum
opracll\vanych
czy~topisów
terenowych
(prowadzi
mgr
T. Skarżyński).
D. Inwentarz
zdjęć, filmów
i filmoteka
w układzie
sygnaturowym
(prowadzi mgr J. Bohdanowicz).
E. Ka'rtoteka zdjęć w układzie rzeczowym (prowadzi mgr Bohdanowicz).
F. Biblioteka
Iprcwadzi mgr K. Pudło).
A d m i n i s t I' a c j a Zakładu obejmuje:
1. Dziennik podawczy i archiwum
korespondencji.
2. Księgowość i jej dokumentację.
.>
I Ylw E'D'taTze.

za rok 1960.

terenowych.
materiałów

istnipjącymi:mtrukcjsmi.

A. Kartoteki:
l. miejscowości
stalej sieci PAE w uk!. alhbe1ycznym;
2. miejscowości
stałej sieci PAE w uk!. sygnaturowym;
3. infocmatorów
terenowych.
4. miejscowości z literatury
i archiwów; 3. map wykonanych
(prowadzi dr K. Kwaśniewski).

opisowa

2 ,Opraco.WY~anie tekstów i rysunków
z badań
3. WeryflkaOJę.
,kontrolę'
terenowych.
.
.
,ocenę
l Uzupełnianie

z

tematy.
Powstałe w wyniku badań zbiory materialów
zorganizowanego
a I' c h i w u m, które obejmuje:

Zakł~~ Etnografii
Instytutu
Historii
Kult
Akademn
Nauk
W.
ury Materialnej
PolskieJ'
.
we
rocławlU.
Kierownik
Z k
G a Je k. Zakład zajmuje
się
.
a ladu
Prof.
dr Józef
SEM ETNOGRAFICZNYM.
wylączme pracami
nad POLSKIM
ATLAOrganizacja

:~godnie

Viyniki badań terenuwych
opraco\vywane
są przewazme
przez stałych
praccwników
Z:tkładu \\' skali ogólY1opolskiej. w podziale na poszczególne

Ki:rcwni'k
Działu: mgr Aleksandra
D o b l' o w
DZIał posiada ok 1000 ek
t.
o I s k a, kustosz.
k
.
spona ow, w tym 694 depozyt
S t
e sponaty
z zakresu
ceramiki
tk t '.
.
y. ą o przeważnie
kieleckiego.
'
ac wa l SZtukI ludowej
województwa

z prac Zakłądu

Zesta\\'iaYlie.

do inap.

Jako księgowy Zakladu i sila biurowa zatrudniona
jest od dnia 1. X.
stopniu
służbowym
radcy Ob. Irena Zybert,
natomiast
w okresie
l. L-3D.
IX. 1960 funkcje
księgowego
pełnił
zatrudniony
na pracach
zleconych w wymiarze
lh pelnego wymiaru
godzin Ob. Stanislaw
Gajewski, a prace biurowe wykonywała
w ramach umowy o dzieło w okresie
Vi

i legend.

•

500
od l. I trudniona

501
30. VI. 1960 Ob. }Iaria
w granicach
1/" etatu.

Woźniak.

B. Pracownicy

naukowi.

Prof.

G a je k Kierownik

dr Józef

Obecnie

Ob. I. Zybert

jest

za-

. I . k\ \ 'estionariusza
do.
p nie
J~ko
no t a t m'k terenowy " PCWle el1la
.
t'
a
rOWI10CZ,S.
" T'p rzystw:J Ludoznawcze
usta18J'ąc
cenę
Jednos Kaw.
.
k'
konało
Pols Ie
a., ~ '.
zł (bez jakichko:wiek
narzutów).
kwestionariusu.-nota,mka
na 30,..
d '
.
' . r y s u n k ó w i f o t o g r a f 11 Z ba an
O p r a c o wan l e t e k s t ~ w,
, ..
ch lat ze względu
na czasod " " dczemach
z mlDlOny,
.
terenowych.
Po
O_Wla
.
.,
. g'ędu n(l wkradające
się w tej
,.)
. ,; rac nad czystoplsa.ml
l ze \V z .
. ,
'c'
t
vh.onncs~ p .,
..
. . do konfrontowal1la
cZystOopkOW z no a,
l:z"nncści niesclslcsCI, zmuszające
.
.
się do'
k;mi terencwy~i
przez autorów kartcgramow
ogramczono
.

Zakładu.

Dr Krzysztof
K w a ś n i e w s k i, st. asystent
(od l. 1. 1961 adiunkt).
IIIIgr .Janu!>:!. B a h d a n o w i c z, st. a'systent (cd l. VI. 19(0).
Mgr Krystyna
H o f m a n - L i a n d z i s, asystent.
lVIgr Kazimierz P Ij d ł o, asystent (od dn. 1. V. 60, uprzednio
zatrudniony
Jako asystent
tecr.niczny).
Mgr Tomasz S kar 7. y ń s Ie i, asystent.

L_

Mgr Trawińska-Kwaśniews:,a
była od dnia 30. IV. 1960 na urlopie
bezpłatnym;
po tym okresie L,wo.1niła się z p·racy, a na jej miejsce
;:;atrudniono
mgr K. PUdłę· Oprócz tego Zakład w zwiąZlku z koniecznością
pr<.wadzen1a
badari terenowych,
jak też w związku
z przygotowywa:1iem
ostatecznych
makiet pierwszego
zeszytu Polskiego
Atlasu Etnograficznego
do druku zatrudnił
w ramach prac zlecOl1ych:
' /'
a) w badaniach
terenowych:
mgr Jerzy
G r o c h o l s k i (1. VII f31. X. i 1. XII. - 31. XII. 1960),
przerysowywaniu
map, przepisYWalliu
legend na maszynie,
wykonywaniu
rysunków
do publikacji
i sporządzani'-l
makiet map do druku:
Z. $piewakowska
(4. - 27. VII. 60), St. Łężny (9. - 31. VII. (0), I. FudaI
(lI. -16.
i 21. - 30. VII. 60), H. Kucharewicz
(11. -16.
VII. 60), H. ChmieleWSka (1. - 12. VIII. 60), M. Przybylski
(8. VIII. - 10. IX. GO), K. Szeliga
(1. - 10. IX. 60), K. Czerwińska
(l. - 30. IX. 60), M. WysJcka
(1. _ 30. IX.
60), T. Smyl (1. - 30. IX. 60), A. Telus (l. IX. - 10. X. 60), I. Rychlik
(l. IX. -l.5.
X. 60). Br. Mićkowski
(1. IX. -- 31. X. GO), H. Wadcwska
(1. IX. - 31. X. 60), S1. Miężał (1. IX. - 31. X. 60), R. Chanas
(1. IX.30. XI. 60), Fr. Minorowicz
(1. IX. - 30. XI. 60).

Opracowujący

.J. Gajek,

b) w

Działalność

naukowo

badawcza

Głównym
i jedynym
probtemem
bada\\;czym
Zakładu
A t l a s E t n o g r a f i c z n y. W związku ze stałym tokiem
wadzono w r. 1960:

był P o l s k i
prac przepro-

B a d a n i a t e r <: n o wena
podstawie
kwestionariusza
nr 4 (Budownictwo) w 12 wsiach: na r;odstawie
kwestionariusza
nr 5 (Transport
i komunikacja
lądewa) w 23 wsiach; łącznie w 35 wsiach (l52 roboczodni).
Pełne wykonanie
zaplanowanych
badań terenowych
nie bylo możliwe
ze względu na przerzucenie
kredytów
na wykonanie
makiet map do druk:.I
pierwszego
zeszytu PAE.
ZgJc;nie
z planem
opracowano
kwestionariusz
PAE nr 5 (Transport
i komunikacja
lądowa).
Kwestionariusz
obejmuje
354 str:>n, zawie:-a
10 różnych
terna tów. a 49 szczegółowych
zagad nień. .;est 0.'1 pomyślany

Temat

Z. Staszak

.1, Bohdanowicz

•
K. HofmanLiandzis

16

4

Uprawa pszenicy,
żyta i ich mieszanek

4

4

K. HofmanLiandzis

Motyki

K. Kwaśniewski

Ber i jego uprawa

K. Kwaśniewski

Pomieszczenia
hodowlane

K. Kwaśniewski

9

Młócenie
Przechowywanie
wymłóconego
zboża

9

5

17

4

15

i kopaczki

6

6

: Mapy innych
, autorów
4

K. Pudło

Koń i wól

T. 'Skarżyński

Stodoły

T. Skarżyński
(wespół
z H. Gorczyńskąl

Uprawa

prasa

4

4

.1. Grocholski
(praca zlec),

Kopice

!.bÓż

3

3

4

29

15

5

6

20

20

4

4

6

15

15
4

4

3

3

I

503

502

11,

a) uczytelnienia
już L:ebranych tekstów tercnow\Th.
b) wykonania
poprawnych
rysunków.
.
c) dokumentacji
materiałów
fotograficznych.
W ramach wE:ryfikacji i uzupełniania
zebranych
materiałów
terenowych rozesłano ok. 100 ankiet do Grom. Rad Narodo\v\"Ch.
Badania terenowe
powiększyły
archiwum
naukowe' Zakładu
o maledały z 35 wsi (12 wsi - badania z zakresu budownictwa,
23 wsi z zakresu
transportu
i komunikaCJi),
zzwierająceok.
10000 odpowiedzi
na pytania
kwestionariuszy
; ok .. ~OO szkiców terenowych.
Przeprcwadzono
też dokładne skontrum i uporządkowano
archiwum materi8.łÓw terenowych
z lat
ubiegłych (mgr T. Skarżyński).
.

f

Stan archiwum
fotograficznego
wynosi 606 filmów.
przeważnie maloobrazkowych
i 0855 wypełnionych
kart archiwalnych
z od.
bitkami, ułożonych w układzie rzeczowym. W r. 1960 wykonano' 39 filmów
(1100 zdjęć). Wypełmono
też 750 nowych kart archiwalnych
(M. Woźnia:c.
prace zlecone). Zakład dysponuje
obecnie
3 aparatami
fotograficznymi,
z których jeden (i obiektyw szerokokątny)
został zakupiony
w roku sprawozdawczym.
. Na pDsiedzeniu Komisji d/s Polskiego Atlasu Etnograficznego
pracow.
nICy Zakładu przedstawili
48 map, które zostały
zatwierdzo;1e do druku
w zeszycie pierwszym
PAE. Dalszych 14 map ·p.rzyjętych do druku w zeszycie pierws:zym
wykonano
talkże w ramach
pra,c' Zakładu
\V latach
ubiegłych.
Udział

w

konferecC'jach

i

z:jazdach

PrDf. dr J. Gajek brał udział w: 4 posiedzeniach
Rady Naukowej IHKM
PAN, l posiedzeniu Komitetu
Słowianoznawstwa
PAN, 1 posiedzeniu
Ko.
mitet~ Języ~oznawstwa
PAN, (sprawa atlasu językcwego
Słowia!'Js'z.czyzny).
1 posIedzemu
Wrocławskiego
Tow. Naukowego,
2 posiedzeniach
Komitetu
Historycznego
PAN, 2 Radach Naukowych
Zakładu Antropo,logii PAN wc.:
Wrocławiu, 3 posiedzeniach
naukowych
Oddziału wrccławskiego
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego,
Walnym Zgromadzeniu
Polskiego Tow. Ludoznawczego w Szczecinie,
Międzynarodowej
Konferencji
Pomorzoznawczej
w ~zczecinie (z własnym
podsumowaniem
obrad). Sesji Naukowej
PTL
w BIałymstoku
(podsumowanie
oorad), Sesji Naukowej ku czci O. Kolberga
w Brzysusze (z referatem
"Sprawa
reedycji dzieł O. Kolberg? ") Konferencji Archeologicznej
w Poznaniu.
'
Mgr Janusz Bohdancwicz
brał udział w: posiedzeniu
Komisji d/s PAE.
Walnym Zgrcmadzeniu
PTL, ~VIiędzynarodowej Konfer~ncji
Pomorzoznawczej w Szczecinie (z własnym
~eferatem:
"Pomorze
Zachodnie w świetle
kartografii
etnograficznej"),
Sesji Nauko',vej PTL w Białymstoku
(z własnym referatem:
,.Chłopskie budynki
gospodarcze
na Podlasiu"),
3 posie-

,.
!

dzeniach
naukowych
Oddziału
wrocławskiegD
PTL, na jednym
z nich
z własnym referatem:
"Sposoby przechO\vywania
ziarna w Polsce". 6 seminariach
doktoranckich
Katedry Etnografii
Ogólnej i Słowian U. Wr., na
jednym z nich przedstawiając
plan własnej pracy.
Mgr Krystyna
Hofman-Liandzis
brała udział w: 5 posiedzeniach
naukowych Oddziału wrocławskiego
PTL, posiedzeniu
Komisji d/s P~E.
Dr Krzysztof Kwaśniewski
brał udział w: posiedzeniu Komisji d/s PAE,
Sesji naukcwej
ku czci O. Kolberga w Przysusze
(z własnym
referatem'
Sprawa chłopska w dziełach O. Kolberga"),
Walnym Z~romadzieniu
PTL
~ Szczecinie,
Międzynarodowej
Konferencji
Pcmorzoznawczej
w Szczecinie (z własnym
referatem
"Terytorium
Słowian
północnozaehodni(;h
w świetle niektórych
wyników badań nad budownictwem"),
Sesji Nauko·
wej PTL w Białymstoku
(z własnym,
opraccwanym
wespół
z mgr
K. Pudło referatem:
"Białostockie
w pracach
Polskiego Atlasu Etnograficznego"),
4 po.siedwr:iach
naukowych
Oddziału
wrocławskiego
PTL.
4 S€mina;riach dokto,ranckich
Kat.edry Etnografii
U. WI'.
Mgr Kazimierz
Pudlo
brał
udzi.ał w: Walnym
Zgromadzeniu
PTL
w Szczecinie,
Międzynarodowej
Konferencji
Pomorzoznawczej
w Szczecinie, Sesji naukowej PTL w Białymstoku
(z własnym, opracowanym
w.~spół z dr K. Kwaśniewskim
referatem:
"Białoskckie
w pracach Polskiego
Atlasu Etnograficznego"),
3 posiedzeniach
Oddziału
wrocławskiego .. PTL.
Mgr Tomasz Skarżyński
brał udział w: Walnym
Zgromadzeniu
PTL
w Szczecinie,
MiędzynarodDwej
Konferencji
Pomo·rzoznawczej
w Szczecinie, Sesji naukowej
PTL w Bialymstoku
(z wasnym, opracowanym
wespół z mgr Z. Ciesielskim
referatem:
"RybDłówstwo
11<1 Biebrzy,
górnej
Narwi

i środkowym
Charakterystyka

Bugu") *.
zespolu

i trudności

w

pracy

Pracuj~cy
w Zakładzie
zespół pomDcniczych
pracowników
naukcwych
wykazał
:ię w ubiegłym
roku sprawozdawczym
wyrażnym
dorobkiem
w zakresie pra1c nad Atlasem,
jak też w osobistych
pracach
naukowobadawczych.
Dr K. Kwaśniewski
na podstawie
dys€rtacji
"Paleniska
i piece w polskim budcwnictwie
ludowym.
Studium
n"l podstawie
~ateriałów etnogra.ficznych
1860-1960", opartej w dużej mierze o prace I materiały PAE zebra'ne w ramach prac Z3.kładu - uzyskał stopień doktora
nauk humanistycznych.
Mgr J. Bohdanowicz
uczestniczy
w seminarium
• Prace
pracowników
Zakładu
w
zakresie
P o P li l a r y z a c j l
W i e d z Y
omawia
dokładnie
sprawozdanie
przesłane
do IHKM
PAN
pismem
z dn. 21. X.
l
1960 1. dz. 185'N-VI.'60 w odpowiedzi
na p.ismo IHKM 1. dz. b/881 BON160.

il!'
II!

II:

ii:

"

:;:
',l

Ii

504

505

doktoranckim
Katedry
Etnografii
Og. U. Wr. i przygotowuje
rozprawę
];lt. "Sr;csoby przechowywania
zboża w pOlskiej kulturze
ludowei".
Mgr
K. Pudlo w r. 1961 zostanie wciągni~ty
na listę uczestników
seminarium
doktorar:ckiego:
przygotowuje
on temat pracy doktorskiej
"B'ldownictwC)
przysłupowe
na teręnac.:h Polski,
Łużyc i Niemiec
poludniowych".
Mgr
T. Skarżyński
otrzyma
temat pracy doktorskiej
dopiero
w r. 1961, tak
jak i mgr K. Hofman-Liandzis.
Stwierdzić
należy, że naogól sla'.:o post~pują prace nad opanowaniem
języków
occych.
Brak lektora Łów, jak też
funduszów
na zakup kompletów
plyt Linguaphon
daje się dotkliwie
odczuwać na tym odcinku. Oprócz tego należy zwrócić uwagę, że mimo wielokrotnych
wniosków
Kierownictwa
Zakładu
żaden z pracowników
Zakladu
nie otrzymal
z Akademii
możliwości
wyjazdu
zagranicznego,
zwłaszcza
do
Moskwy, Linzu, Uppsali
i Bazylei,
gdzie są ośrodki
pra·c etnograficzno'ltla.sowych. Uniemożliwia
to no-rmalne dojrZEwanie
kadry i porównywanie
wyników
prac aHa's.owyoh polskich
z wynikami
innych krajów.
Podobnie
jak w zeszloro·cznym
sprawozdaniu
należy
podkreślić
brak
technicznego
pracownika
naukowego,
który
pelniłby
funkcję
fotografa
i rysOMlI1ika.

Upowszechnianie
się i zanikanie
mło,carń kieratow~ch,
Pojawianie
się i rozpowszechnianie
się zastosowanIa
o napę:Jzie motorowym.

r
I

wydrukowanych
Etnografii

do druku przez
PAN we Wrocławiu

IHKM

pracowników
Zakładu
w roku 1960

Prof. dr J ó z e f G a je k:
Wydrukowano:
1. Transport
i komunikacja
lądowa.
ARCHIWUM
ETNOGRAFICZNE
Nr 22. Kwestionariusz
PAE Nr 5 - Wroclaw 1960 s. 1-348.
2. Prace Międzynarodowej
Konferencji
Pomorzoznawczej.
GŁOS SZCZECIŃSKI z dnia 30. 8. 60 r.
Oddano

do druku:

3. Po Międzynarodowej
SKA Nr 4.
4-13.

Mapy PAE (wespół
Formy cepów,

Konferencji

Pom0'rzoznawczoj.

NAUKA

Oddano

do druku:
Od Amazonki

do Ziemi

Ognistej.

LUD t. XLVI

Różne pomieszczenia,
do przechowywania
ziarna.
Przechowywanie
ziarna w komorze,
Przechowywanie
ziarna w osobnym wnętrzu
w obrębie pomieszczerl dla zwierzą t,
Przechcwywanie
ziarna w stodole,
Przechowywanie
ziarna
na strychach
(wespół
z M. Rostworowską),
Występowanie
spi'chrzy,
Różne nazwy spichrzy,
Podstawowe
typy spichrzy
w Polsce,
Spichrze
zrębowe, parterowe,
wąskofrontowe,
prostokątne,
Spichrze
zrębowe o podstawie
zbliżonej
do kwadratu,
Spichrze
zrębowe, parterowe,
szerokofr,cntowe,
prostokątne,
Spichrze
murowane,
Przechowywanie
zia,rna
w kadłubach
skrzyniach
(wespół
z M. Rc,s;woro-wską),
.
Przechowywanie
ziarna w słomiankach
i workach
(]. w.),
Przechowywanie
ziarna wysypanego
luzem (j. w.).
Przechowywanie
ziarna w beczkach (j. w.).
18. Chł{)pskie
budynki
gospodarcze
na Podia siu (25 s. maszynopisu
20 map).
19. Pomorze
Zachodnie
\V świetle
kartografii
E:tnograficznej
(20 s. maszynopisu
i 20 map).
20. Kwestionariusz
do badal1 nad wiedzą ludową
(25 s. maszynopisu).
21. Indeks miejscowości
do tomu O. Kolberga:
Pieśni lud u po1skiegC).
: Łęczyckie
22.
Kaliskie.
23.
Mazowsze.
24.
" zbiorcza " miejscowości " z tomów LUDU O. Kolberga.
25. Mapa

POZYCJI

i oddanych

14. Próba etnograficznej
regiJnalizacji
~Ol9ki w ~Wi,~tle, prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym".
Wrccławsk1e
Tow. ~auhowe.
,.
.
..
d r:rzem\'<łem
wip'skim-małomlasteczkO\\)m
w \VO].
15.. Bac~ma
~a
k'1m. 'PRACE;J.,
MATERIAŁY
ETNOGRAFICZNE
lubelskaD
l rzeszows
t. lubelski.
Mgr J a n u s z B o h d a n o w i c z:

1. Rec. M. Lepecki:
2-17.
Mapy PAE:

J. G.
WYKAZ

.'
młocarm

POL-

z Z. Staszczak):

Odmiany
cepów z przewierconymi
bijakami,
Cepy o bijakach
krótkich i dluglch,
Bijaki ciężkie i lekkie,
Nazwy ogniwa łączącego dzierżak
z bijakiem.
Zanikanie
młócenia
zcóż cepami,
Rozmieszczenie
nazw miejsoa młócki,

•

506

507

iVIgr Kry s t y n a H o f m a n - L i a n d z i s:
Oddano do druku:
1.-4.

c

Mapy PAli;:
Uprawa

krzyc.;y,

195, 197, 230, 246, 249.
. .
11. Z podań dolnośląskich
(opraccwania
popularne, kontynuacJa)
GA:
ZETA ROBOTNICZA wyd. AWDB, Wredaw
1860 nry: 2, 9, 14, 20,
32 38.44,50,
56,62, 86, 92, 97, 103, 109, 115, 127, 133, 151; 157; 1~3;
17:5, i81, 193. 199, 205, 211, 217, 223, 229, 23,5. 241, 247, 253. 2J!;.
265, 283.
12. Na Dni Wrocla\',;ia Rochwist.
(scenariusz obrzędu
ludowego)
~ALENDARZ
\VROCŁA WSKI, Wrocław 1960, 5. 268-272.
13. Po Międzynarodowej
Konferencji
Pomorzamawczej.
SŁOWO POLSKIE, Wrocław 1960, nr 233.
.
~
] 4. Podania
Pomorza Zachodniego (opracowal1la popularne).
/ GŁOS
TYGODNIA, Szczecin, 1960 nry: 30, 31, 32, 34, 38, 39, 40, 41, 42, .43,4:.
D"
d k t o r s k a: Paleniska i piece \v polskim budowmctwle
]5. 1 raca
O
860 10602?ludowym. Studium na podst. mat. etnograficznych
l
--.,
. _/.s.
57 tabl. (maszynopis).

Różne znaczenia słowa "krzyć się",
Wysiewanie mieszanki pszenicy i żyta.
Gwarov •..
·e nazwy na żyto.
5. Indeks
6.

miejscowości

do tomu O. Kolberga:

7.
8.

9. Kwestionariusz

do badań

nad pożywieniem

Mazury Pru.-;kie.
Sląsk.
Chełmskie.
Krakowskie.
ludowym.

Dr K r z y s z t o f K w a Ś n i e w s k i
Wydrukowano w 1960 r.:
A. Większe

prace

i artykuły:

l. Uprawa bru (Setaria Italica)
Wrocław 1960, s. 203-222.

w Małopolsce

\'i

XX w. LUD t. XLV,

Oddano do druku:

_. Z działalności
etnograficznych
towarzystw
naukowych
zagranic:,!
LUD t. XLV, Wrocław 1960, s. 460-471.
:3. Terytorium
Słowian
północno-zach{)dnich
w świetle
niektórych
wyników bada11 nad budownictwem
łudowym. (Streszczenie
referatu). SZCZECIN nr 4-5. - PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE t. XXII, Szczecin 1960, s. 117-118.
oi. Podział pracy i kompetencji
w gospodarst\vach
chłopskich (wybrane zagadnienia) w: Transpmt
i komunikacja
lądowa. Kwestionariusz PAE nr5.
ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE
nr 22, Wrocław 1960, s. 349-352.

16.-23. Mapy PAE:
Znaczenie nazwy obora,
Zwyczaj trzymania ?wierząt w otwartych ogrodzeniach.
Znaczenie nazwy okólnik,
Trzymanie bydła w chalupie,
Trzymanie świń w 'chałupie,
Trzymanie drobiu w chalupie.
Uprawa bru.
24. Terytorium
Słowian północno-zachodnich
Vi
~Viietle niektórych
wyników
badań nad budownictwem
(15 s. maszynopisu,
2 tab.,
1 mapa) .
.25. Etnoorafia
w Polsce - placówki i pracownicy
(LUD t. XLVI).
26. Bialo"'stockie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego
12 s. maszynopisu. 8 map (wespół z K. Pudlo).
27.-29. 3 recenzje z atlasów etnograficznych:
niemieckiego.
austriackiego i szwedzkiego (LUD t. XLVI).
:30. zw:czaje
i nbrzędy ludowe (kwestionariusz)
15 s. maszynopisu.

Sprawa
chlo·pska w dziełach Oskara Kolberga.
WIES WSPOł.CZESNA, Warszawa 1960, nr 11, s. 149-154.
li. Obrzędy i zwyczaje ludowe dawnego Wrocławia. Materiały ikonograficzne z XVIII/XIX'W. SOBOTKA, Wroclaw 1960, nr 4.
B. R e c e n z j e, o m ó w i e n i a, s p r a w o z d a n i a:
7. Rec:. Lips J.: U źródeł cywilizacji.
Wrocław 1960, s. 373-377.

Warszawa

1957. LUD t. XLV.

des Sciences Sociałes UNESCO. Cultures en voie de
disparition.
LUD t. XLV. Wrocław 1960, s. 368-370.
q. Ncwe glosy nauki o problemach
Ziem Zachodnich.
ODRA. Wrocław 1960. nr 44. s. 4.

" r t \" k u l \' i o P ;: a c o wan i a p o p u l a r r. e:
jakiego nie znamy (cykl artykułów
po~ula::nych o .zabytkach i tradycjach
ludowych dawnego WrocławJa. l-;:ontyn~acJa).
SŁOWO POLSKIE, Wrocław 1960 nry: 91, 176. 197. 183. 18J, 131.

.~ O '\VrOCłc.~,

H. Rec. Bulletin

Mgr. K a z i mi e r z P L: d ł o

I

l

Oddano do druku:
1.-4. Mapy PAE:
Wól jako zwierzę

pociągowe

\V

gosp. chłopskich.

509

508
Krowa jako zwierzę pociągowe
w gosp. chłopskich.
Relikty używania
wołów i krów jako siły pociągowej.
Sprzęganie
woLl lub krowy z koniem do prac gosnodarskich.
Rec. Towarzystwo
Naukowe
Płcckie (LUD t. XLVII).
6. Kwestionariusz
do badań nad budownictwem
bdowym.
7. B lalostockie
w pracach
Polskiego
Atlasu
Etnograficznego
(12 s.,
Smapek, wespół z K. Kwaśniewskim)

'J,

;\1gr. T a m a s z S kar
Oddano

I

f
i

zy ńsk i

do druku:

1.-5. Mapy PAE:
Funkcje
sąsieków w stodole.
Zanikanie
uprawy prosa (wespół z H. G'Orczyńską).
Tradyc!e
obsie~ania
ncwin prosem (wespól z H. Gorczyńską).
Kasza Jaglana Jako pożywienie
(wespół z H. G'Ol'czyńską).
Nazwy kaszy z prosa (wespół z H. Gorczyńską).
6, Rybolówstwo
na Biebrzy, górnej Narwi i środkowym
Bugu (wespół
z Z. Ciesielskim).
7. Indeks miejscewaści
do tomów O. Kolberga:
Sandomierskie
8.
Radomskie
9.
Kieleckie
10. Tradycyjny
strój ludowy (kwestionarusz).

II
I

f

Mgr .• T e r z y G l' o c h o l s ki
Wydrukowano:
1. Działalność
Oddano

Jana

Czekanowskiego.

WSZECHSWIAT

1960 nr

10.

do druku:

2.-4. Mapy PAE:
Zabezpieczanie
kopic przed deszczem.
Odmiany kopic krzyżowych.
Odmiany kopic rzędowych.
". Rec. Jan Czekanowski:
W głąb lasów

Aruwimi

(LUD XLVI).

B. Kopczyńska-.Taworska
BADANIA

ł
NAD

PASTERSTWEM

W RUMUNII

I
Prace badawcze
rakter
!"liż badania

nad pasterstwem
w Rumunii
mają zupelnie
polskie,
stanowią
one bowiE'm od dawna

inny chazasadniczy

dział dociekal'! naukowych
nad etnogenezą
narodu rumuńskiego
i organizacyjnie obecnie są z nimi związane l.
Problemem
centralnym
dyskusji
nad etnogenezą
narodu
rumuńskiego
jest zagadnienie
autochtonizmu
Rumunów
na terytorium
dzisiaj przez nich
zamieszkiwanym.
Uczeni rumuńscy
zwalczają
rozpcwszechniony
w nauce
zachodnio-europ
ej skiej (między innymi również i w Polsce) pogląd, że po
wycofaniu
w roku 270 n. e. legionów rzymskich
z Dacji emigrowała
wraz
z nimi do Mezji zlatynizovJana
ludność miejsccwa.
Odcięta przez ekspansję
słowiańską
VI i VII wieku miala się ona przedostać
na północ dopiero
w okresie drugiego państwa
bułgarskiego,
które posiadało
dynastię
romańską (wołoską).
Według tej teorii język rumuński
wytworzyć
się miał na
obszarze
między Dunajem,
a górami bałkańskimi
w okresie między VII,
a X wiekiem
z języka dawnych
garnizonów
rzymskich.
Po przekroczeniu
Dunaju ludność zromanizowana
miałaby
zająć Siedmicgród
i stamtąd
rozprzestrzeniać
się na sąsiec!nie terytoria 2.
Broniąc
swego stanowiska
uczeni rumUl1scy twierdzą,
iż Viraz z władzami rzymskimi
wycofała
się z terenów
Dacji tylko zwierzchnia
część
społeczeństwa
(tak jak to oJserwujemy
i w póżn~ejszych
czasach w wypadku
okresowych
okupacji
wojennych),
natomi8.st
zlatynizcwana
masa
łudności
rolniczej
została
na miejscu
i reprezentowała
autochtoniczną
kulturę 3.
Szukając
argumentów
przemawiających
za autochtonizmem
mieszkańców Rumunii
badacze
zajmują
się specjalnie
badaniem
historii
kształtowania się języka rumullskiego
w okresie poprzedzającym
jego latynizację·
Badania
te dotyczą jqzyka trackiego 4. Między innymi
badania
te objęły
również
słownic~wo
pasterskie.
Wyróżnienie
w terminologii
pasterskiej
słćw, które mają być pochodzenia
przed rzymskiego,
uważa J. J. R'Iss:.! za
dowód rzeczowy, iż pasterstwo
stanowiło
od czasów naj dawniejszych
podstawowe
zajęcie Rumunów 5. W tym miejscu
nadmienić
należy, iż wspólnym podłożem językowym
trackim tłumaczone
są przez autorów rumuńskich
1 W
Akadem;i
RRL jest Komisja
do badań
nad formowaniem
s;ę języka
j narodu
rumuńskiego
(Comisia
pentru
studiul
formarii
limbii
$i popurutui
romin),
która
kieruje
mlędzy
innymi
badaniami
nad pasterstwem.
'J. C z e k a n o w s k i, Wst<:p do historii
Slowian, Wyd. 2. Poznań
1957, s. 95-S6.
• K. K a d l e c, Valaśi
a valasske
pnivo
v zemich
slovansl'1ich
a "h{'rsi.;);;'~I.
s uvodem, poctavajlclrn
prehled
teorii
o vzni/,u
rumunskeho
narada,
Praha
ln6
s, 11 i 170 oraz G. G;uglcu.
Vraite Schichtcn
und Entwickiungsstufen
in der Struktur der DakoTumiinischen
Sprache, Sibiu
1844.
, J. J. R u s s u, Limba
traco-c!C1cilor, Bucure~ti
1959.
'Za
s'owa
pochodzenia
trackiego
uważa
on m. inn,:
da$ (jagnię),
vatui
(koza
lub
owca
jednoroczna),
sterp
(jarka),
$ut (bezroga),
baciu
(baca),
sUna
(5za)',s),
strunga (zagroda
do dojen'a).
brinzli
(bryndza),
zar (serwatka),
urdu (t:u5ta żenatyca,
rodzaj
sera),
lare (Zagródka
dla owiec),
tap (cap) - J. J. R u S 5 u, Din trecutul
pastoTitului
rominese
"Anuarul
Muzeului
etnografic
ai Tran5ilvaniei
pe anni
1957
~l 1958", Cluj 1958. S. 156.

510

511

również podobieństwa
językoWE: między językiem
rumuńskim
i albańskim
\V przeciwstawieniu
między innymi do argumentacji
prof. K. Dobrowolskiego'
przemawiającej
za bałkańskim
pochodzeniem
pasterstwa
'J.
Dalszą
konsekwencją
badań
nad pochodzeniem
narodu
rumlll'1skiego
jest zainteresowanie
nauki rumuńskiej
ekspansją
rumuńską
przejawiającą
~;ię w tzw. "osadnictwie
wołoskim"
w Karpatach,
przy czym gospodarkę
pasterską
w Karpatach
przeważającą
część uczonych
uważa l.a produkt
oddziaływania
rumuńskiego.
W nauce
rumuńskiej
szczególne
zainteresowanie
budziła
chronologia
wędrówek
wołoskich,
gdyż dokumenty
przemawiające
za możliwie
wczesnym icli--rozpoczęciem,
popierały
jednocześnie
tezę zasiedziałości
Rumunów
w łuku Karpat.

Stanowisko
uczonych rumuńskich
w tej dziedzinie
było już wielokrotnie
referowane
w polskiej
literaturze,
czy to w trakcie
polemiki
naukowej "
czy też w artykułach
sprawozdawczych
H.
W tym miejscu
przypomnimy
więc tylko, iż niektórzy
uczeni rumuńscy,
jak np. N. Draganu
początek
wędrówek
rumuńskich
w Karpatach
cofa, aż do wieku XI9.
Prace
badawcze
nad pasterstwem
wysokogórskim
w Rumunii
jak
z powyższego
wynika
szły w dwuch kierunkach:
l) Badania
historycznoprawne (R. Rosetti, D. Mototolescu,
G. Nandri:;;, Jon. J. Nistor, T. Holban),
badania
językowe
(N. Draganu,
O. Densu:;;ianu)
i antropogeograficzne
(S.
Manciulea,
Mara. N. Popp, Nicu lVI. A. Popp) dotyczące przebiegu osadnictwa
wołoskiego
w Karpatach
ruskich,
polskich,
słowackich
i morawskich
oraz
2) badania
pasterstwa
na terenie Rumunii
- mające dać jego obraz oraz
materiały
do badań porównawczych
i wniosków
genetycznych.
Tym ostatnim
chcielibyśmy
w tym miejscu
poświęcić
więcej
uwagi,
gdyż wydaje
się, iż osiągnięcia
nauki
rumuńskiej
w tej dziedzinie
~ą
w Polsce stosunkowo
mało znane.
Badania nad pasterstwem
w Rumunii zapoczątkował
Emm. de Martonne.
który szereg lat wykładał
na Uniwersytecie
w Cluj. Prace jego powszechnie
• K. D o b r o w o I S !{ i, Dwa studia
nad powstaniem
kultury
ludowej
Karpat"
Zachodnich
"Studia
historyczne
ku czci Stanisława
Kutrzeby"
Kraków
1938, Od.b.
s. 21-22.
T. M i I e w s k i, odnośnie
zagadnienia
autochtonizmu
Rumunów
zajmuje
stanowisko
kompromisowe
tWierdząc.
iż jest rzeczą
prawdopodobną,
że część ludności zlatynizowanej
została
w Dacji
i podlegia
procesowi
powtórnej
romanizacji
w okresie
wędrówek
w IX-XII
w. T. M i 1 e w s k i, Zarys .językoznawstwa
og6lnego, Cz. 2. Z. l, Lublin
1948, s. 265-266.
1 L.
S a w i c k i, Szałaśnictwo
na Wołoszczyźnie
Morawskiej,
s. 127 czy K. D' o b r o w o I s k i, Dwa studia ...
I. c. s. 15.

, J. R e y c h m a n, Zagadnienie
osadnictwa
wołoskiego
skiej literaturze
naukowej
lat ostatnich
"Roczniki
dziejów
t. 8: 1939/1946 z. 2, Poznań
1946 s. 293-300.

MAAE

T.

14: 1919,

w Karpatach
w rumuńspoleczno-gospodarcz,Ych
.

• N. D r II g a n u. Romanii
in veacul IX-XIV
pe baza toponimie l $i a onomastice;, Bucure$ti
1933, cyt. za K. Dobrowolskim,
Dwa studia ... lcs 19.

,

-

znane i cytcwane 10 do dziś dnia są głównym żródłem wiedzy o pasterstwie
rumuńskim,
chocialad
czasów badań de Martonne'a
minęło przeszło pół
wieku i nauka rumuńska
ma własny poważny
dorobek w tym zakresie 11.
Na pierwsze
miejsce wysuwają
się prace dawnego
asystenta
i współpracownika
de 1VIartanne'a, prof. T. lVIorariu. Jest on au torem wyczerpującej monografii
pasterstwa
w górach
rodniańskich
12,
ponadto
licznych
drobnych
artykułów
o kulturze
ludowej 1:1.
Charakterystyczną
cechą powyższej
szkoły antropogeograficznej
jest to,
iż w większym
stopniu niż na przykład
badania
polskie uwzględniała
ona
materiały
etnograficzne.
Obok T. Morariu
monografie
życia pasterskiego
różnych okolic Rumunii
dali: L. Some:;;an H, Mara N. Pop p l;;, i inni 16.
Osobną pozycję wśród badaczy życia pasters'kiego
zajmuje
T. Herseni,
dno-socjolog,
wychowanek
socjologicznej
szkoły bukareszteńskiej
D. Gusti'ego. Centrum
zainteresowań
szkoły bukareszteńskiej
stanowiła
socjologiczna monografia
wsi 17. cechą charakterystyczną
tych monografii
jest
zainteresowanie
tradycyjną
kulturą
ludową i jej rolą w życiu współczesnej
wsi, przez co szkoła ta zakresem
i metodą badań zbliżała
się do założeń
tak zwanej
antropologii
kulturalnej
18.
Badając
życie społeczne wsi rumUliskiej
nie można było pominąć
problemu pasterstwa,
które w wielu okolicach Rumunii
ciągle odgrywa jeszcze
znaczną rolę. Badaniami
nad pasterstwem
zajął się wspomiany
już Traian
"E.
de M a r t o n n e, La Valachie,
Paris
1902 i tenże
La vie pastorale
et
transhumance
dans les Karpathes
meridionales;
leur importance
geographique
historique
"Sammelwerke
zu FI'. Ratzels
Gedachtnis",
LeipZig
1904.

la

et

11 Na
pracę
de Martonne'a
i J. Spanna
z r. 1925 powołuje
się również
w swym
ostatnio
publikowanym
artykule
S. B e r e z o w s k i, Problemy
geograficzne
pasterstwa
wędrownego,
"Pasterstwo
Tatr
polskich
i podhala"
t. l, Wrocław
1959,
s. 114-116.

"T. M o r a r i u, Vieata pastoralii
In Muntii
Rodnei, Bucure~ti
1937.
"M.
inn. T. M o r a r i u, Contributiuni
la aprinderea
"focului
viu"
in Ardeal,
Maramure$
$i Bucovina,
"Anuarul
Arhivei
de Folklor
a Academiei
Romane"
IV,
1937 s. 229-236.
" Vi£ata
pastoralii
in Muntii
Calimani,
Bucure~ti
1934 odb. s. 283-342.
"Contributiuni
la vieata
pa.storala din Arge$ $i Muscel, Bucure~ti
1934, odb.
s. 229-282 także
Ciobania .de la Ungurenii
dIn dreapta Oltului
"Bul. soc. rom. reg,
de geografie';,
Bucure~ti
1932 T. 41 s. 149-176.
"Obszerną
bibliografię
rumuńskich
prac
o pasterstwie
daje
T. M o r a r i u,
Vieata pastorala ...
j. w. s. 218-225.
17 Indrumari
pentru
monografile
sociologice,
red. D. Gusti,
Institutul
de ~tiinte
sociale al romanie,
Bucure$ti
1940 s. s 500. a szkole tej wspomina
S. R y c h I i ń s k i,
Lustracje
społeczne, Łódż 194G S, 56.
18 F.
B o a s, Anthropology,
..Encyklopaedia
of the
Social
Sciences"
s. 73-110
oraz C. L e v i - S t r a u s s, Place de l'anthropologie
dans les sciences sociales et
probli'mes
poses par son enseignement,
"Les sciences
sociales
dans I'enseigneme~t
superieur
Sociologie.
psychologie
sociale
et anthropologie
culturelle"
UNESCO
pans

1954 s. 102-134.

513

512
Herseni publikując
podstawową
pracę Probieme
do sociologie
pastoraia ID.
W pracy tej znajduje
się rozdział mówi'lcy o organizacji
pasterstwa
w Rumunii,
refercwany
uprzednio
przez
autora
na XII
Międzynarodowym
Kongresie
Socjolcgów
w Brukseli
w r. 1935. Analizując
organizację
i typy
pasterstwa
w Rumunii
Herseni wyróżnia
dwa podziały:
pierwszy z punktu
widzenia miejsca wypasu, przyjęty wśród antropogeografów,
i drugi z punktu widzenia
stosunków
prawno-gospodarczych.
Biorąc pod uwagę przede wszystkim
miejsce wypasu
Herseni wyróżnia
3 typy pasterstwa
co:
I. Pasterstwo
lokalne (piistorit
sedcntar)
we wsiach rolniczych.
Hoduje
się tu pewne ilości owiec, wypasając
je w obrębie
wsi razem z bydłem.
Typ ten spotyka się przede wszystkim
na terenach
nizinnych,
ale czasem
również i we wsiach górskich. Ma on dwie najczęściej
spotykane
odmiany:
1) wypas dzienny na pastwisku,
z którego owce na noc wracają
do domu
- spotyka się ten typ wypasu między innymi w górach Apuseni i 2) zorganizowane
na terenie
wsi szałasy z gospodarką
podobną
do wysokogórskiej (owce spędzają
na pastwisku
poza domem całe lato). Szałasy we \v~;i
organizowane
są często we wsiach rozproszonych
typu jednodworczego
21,
zwanych
w Rumunii
el ing. Kilka takich osad organizuje
wspólny
szałas
na terenach
nieużytków
leżących na pograniczu
ich ziem uprawnych.
Ten
typ wypasu
spotyka
się w górach Apuseni,
w Hunedoarze,
jak również
dawniej
w Besarabii.
II. Wypas letni w górach (riistorit
de pendui([re).
Hodowla owiec związana jest tu również z gospodarstwem
rolnym. We wsi hoduje się więc'~j
owiec niż na to pozwalają
pastwiska
wioskowe. Podczas zimy owce przebywają we wsi u swych właścicieli,
w lecie wypasane
są w pobliskich
górach
zbiorowo przez wynajętych
pasterzy,
przy czym pastwiska
albo należą do
wypasających
wsi, albo są wynajmcwane.
Typ ten najbardziej
rozpowszechniony, jest odpowiednikiem
naszego szałaśnict\va.
III. Wypas caloroczny
(transhumanfa)
występuje
we wsiach,
których
głównym zajc;ciem jest hodowla, a dopiero drugim rolnictwo.
Wsie te hod1Jją
ogromne ilości owiec. W lecie owce wypasane
są w górach, w zimie pasterze
schodzą z nimi na niziny 2~. Istotą transhumancji
w odróżnieniu
od koczow"Bucure~ti

1941 ss.

211.

" T. H e r s e n i. L'organisaticn
pastorale
en Roumanie,
Bucarest
1026 odb. s. 7-8.
II Podobne
osady patronimiczne
znane
są również
z różnych
okolic słowiańszczyzny z bogatej
literatury.
Podobne
do rumUllskich
cringów
osady
spotykamy
w Beskidzie
Sląskim,
przy czym do niedawna
mieszkańcy
jednego
dworu wspólnie
użytkowali
pastwiska,
K. Z a w i s t a w i c z - A d a m s k a, Pomoc
wzajemna
i wspó/dZiałanie
w kulturach
tradycyjnych,
Prace
i Materiały
Eln.
t. S-9,
Łódż
1951
S, 68-69.
" Organizacja
ta przYP'Jmina
wypas
zimawy
w Beskidzie
Sląskim,
różni się tylko
wiclkosci'l
w:vpilsanych
stad
i odległością
zimowych
terenow
pastwiskowych
od
wsi. B. K o P c z y ń s k a - J a w o r s k a Gospo<!arl:a pasterska
w Beskidzie
Slqskim,
"Pasterstwo
Tatr
Polskich
i Podhala"
t. 1: 1959 s. 81.

·1

nictwa (nomadyzmu)
jest to, iż stada wędrują
tylko z pasterzami,
natomiast
Wł2ściciele owiec prowadzą
tryb życia osiadły. T. Herseni wyróżnia
dwie
odmiany
tego typu pasterstwa
w Rumunii:
1) gdy owcami
zajmują
się
wyłącznie
pasterze
(np. pasterze
Ungureni
pochodzący
z Transylwanii)
i 2) gdy latem część rodziny hodowcy towarzyszy
stadom w górach pomagając w pracach szałasewych,
a zimą stada pozostają
pod wyłączną
opie~q
pasterzy
(ten typ wypasu
spotykamy
w okolicach
Sibiu, przy czym ~a
centrum
życia pasterskiego
uważana
jest osada Poiana).
Herseni podkreśla,
że nie można uważać tego typu wędrówek
za transhumację
wahadłową
23, gdyż
stada nie przenoszą
się z jednego
stałego
miejsca wypasu do drugiego. Każdorazowy
zasięg wędrówki
zimowej często
nie jest sprecyzcwany.
Biorąc
pod uwagę
stosunki
prawno-gospodarcze
Herseni
wyróżnia
również 3 typy organizacji
pasterskiej
24, przy
czym w rozważaniach
swych
bierze pod uwagę stosunki pomiędzy właścicielami
owiec i pastwisk,
pasterzami i kierownikami
pracy pasterskiej
oraz organizację
społeczną hodowli,
czyli podział
pracy
i uzależnioną
od niego hierarchię
organizacyjną
25.
Są to typy następujące:
I. Pasterstwo
indywidualne,
kiedy stado owiec należy do jednego osobnika lub jednej
rodziny
(rodziców
i dzieci, czy grupy braci). Można tu
wyróżnić szereg podtypów w zależności od tego czyją własnością
są pastwiska, czy właściciel
sam pracuje
na szałasie, czy też ma wynajętego
bacę.
Organizacja
jest najprostsza,
gdy tytuł własności
i wszystkie
czynności
na szałasie skomasowane
są w rękach właściciela
owiec, przy czym prace
pomocnicze
są wykonywane
przez członków
rodziny.
Pewną ilość takich
szałasów
można spotkać
w Bukowinie
i Mołdawii.
Odmianą
tego typu
były dawniej
szałasy wiejskich
bogaczy, którzy
organizowali
pracę przy
pomocy najętych
pasterzy.
II. Zrzeszenia
pasterskie,
które obejmują
licznych współwłaścicieli,
przy
czym każdy z nich wnosi pewien wkład do wspólnej gospodarki
otrzymuj'lc
w zamian produkty
gospodarki
hodowlanej.
Członkami
tego typu zrzeszeń
są zazwyczaj
gospodarze
mający średnią ilość owiec, zbyt małą, ażeby organizować wypas samemu, a dostatecznie
dużą, ażeby można je było eksploatować. W tym typie organizacji
spotykane
są liczne odmiany,
ale zasada
organizacji
zostaje ta sama.
"Porównaj
S. B e r e z o w s k i, Problemy
geograji.czne
"Pasterstwo
Tatr
Polskich
l Pohala"
t. 1: 1959 S. 81.
"T.
Herseni
l. c. s. 8-12.
"Warto

pasterstwa

wędrownego,

nadmienić,
że niezależnie
od badań
rumuńskich,
prowadzone
były
punktu
widzenia
badania
nad pasterstwem
W
Polsce
W
osrodku
łódzkIm, B. K o P c z Y ń s k a - J a w o r s k a, Badania nad organizacjq
wypas,", w pasterstwie wysokogórskim
na Podhalu,
"Studia
i materiały
do historii
kultury
wsi polskiej
w XIX i XX W." Wrocław
1958 s. 251-310.

z podobnego

33

Lud.

t. XLVI

514

515

Herseni daje przykład
organizacji
szałasu zbiorowego
z Campulung.
Zrzeszenie wybiera dwuch przedstawicieli,
którzy angażują personel i CZ:l~
wają nad wykonaniem
prac szałasewych.
Koszty utrzymania
gospodarki
obciążają właścicieli
w stosunku
proporcjonalnym
do ilości wypasanych
owiec. W zamian za to otrzymują
oni produkty mleczne, przy czym celem
spn:wiedliwego
podziału
stosuje
się skomplikowane
systemy
pomiaru
dojne>ści owiec i wyważania sera ~".
W górach Ci'llimani spotyka się inną odmianę organizacji:
właściciele
największego
stada szukają jak największej
liczby drobnych
właścicieli,
ażeby zorganizować
duży szałas. Organizator
zw. carmaciu daje drobnym
udziałowcom umówioną ilość sera od wypasanej
owcy (8-1Q kg). W razie
nie wypłacenia
zobowiązania jest narażony na utratę uclziałowców w roku
przyszłym.
Zyski jego są prawie równe z zyskami
innych gospodarzy.
Dodatkcwy
dochód wypływa
z możliwości zatrudnienia
własnej
rodziny
przy wypasie 27.
W Maramure:;; spotyka się organizację jeszcze bardziej skomplikowaną·
Szałas organizuje
kilku bogatych
gospodarzy,
z których
każdy posiada
kilkadziesiąt
owiec. Stado zw. boteil, formuje się dobierając owce od drob'"
nych posiadaczy tak by liczyło ok. 100 sztuk. Każdy organizator
takiego
stada angażuje do wypasu pasterza, który na wiosnę i na jesieni wypasa je
na pastwisku
wiejskim.
Owce spędzają
noce w koszarze, przy pomocy
którego użyżnia się pola uprawne należące do organizatora
boteil'u. Kilka
takich stad łączy się latem w jeden duży szałas, stina który organizuje
się na pastwisku
w górach. W okresie wspólnego wypasu organizatorzy
boteU'ów
wybierają
z pomiędzy siebie kierownika
letniego szałasu, zw.
stana$.

_

III. Przedsiębiorstwo
pasterskie polega na tym, że przedsiębiorca,
który
czasem nie ma nawet własnych owiec, wynajmuje
pastwisko, umawia się
z właścicielami
owiec, angażuje owczarzy i ponosi całe ryzyko i korzyści
wynikłe z tej gospodarki.
Ten typ organizacji
rozpcwszechniał
się coraz
bardziej w ostatnich latach międzywojennych,
można go było spotkać w Bukowinie, w górach Vrancea i Fagara:;; 28.
"Podobny
typ szalasów spotykamy na Słowacji z tym, że mierzenie mleczności owiec zanikło tam po I wojnie światowej, B. Ko p c z y ń s k a - J a w o l' ska.
MateriaLe
k Studiu
pastierstva
na Slovensku,
"Slovensky
Narodopis"
t. 7: 1959
z. 3, s. 391-394.
"Podobną
organizację
spotykamy w Tatrach polskich przy czym wydaje się,
że Herseni nie docenia możliwości zarobkowych organizatora
szałasu. W naszych
badaniach zaliczaliśmy ten typ organizacji do osobnej grupy - B. K o P c z y ńska-Jaworska,
Badania ...
j. w., s. 283-285 I 290.
!8 Podobną
organizację spotykaliśmy przed wojną na Huculszczyźnie, przy czym
organizator szałasu nosił miano deputat w. S z u c h l e w i c z, Huculszczyzna, t. l:
Lwów 1902, s. 225: L. Waj g i e l, O Hucułach, "pamiętnik
Tow. Tatrz." t. 11: 1887.
s. 61 i inni.

Klasyfikacja
wprcwadzona
przez Herseniego
pomaga nam '.vyodrębnić
odmiany zróżnicowanego
życia pasterskiego
w Rumunii. Jak każda klasyfikacja, upraszcza skomplikcwaną
rzeczywistość społeczną, jednakże roboczo
jest ona często stosowana. Badania nad życiem pasterskim,
jak zaznaczyliśmy na wstępie niniejszego szkicu, trwają nadal, a nawet dzięki planowej
akcji Akademii RRL mają wyjątkowo
sprzyjające
warunki
dalszego rozwoju. Badania prcwadzone
są przez etnografów
zgrupowanych
w dwuch
centrach uniwersyteckich
i akademickich:
Bukareszcie
i w Cluj - przy
czym tereny karpackie
podzielone
są pomiędzy poszczególnych
badaczy.
Zycie pasterskie
w Karpatach
południowych
w części wschodniej
bada
1. Vladutiu
(reg. Vrancea), część zachodnią
prof. R. Vuia (reg. Parang),
okolice Sibiu - doc. Irimie, okolice Mehedint w regionie Oltenia - prof.
R. Vulcanescu.
Badania
w rumuńskich
Karpatach
Wschodnich
tzw.
Muntii Apuseni zostały przeprowadzone
przez dr N. Dunare. Obecnie przystąpił on do badań w rumuńskich
Karpatach
Północnych
w regionach
Ugocea, Oa:;; i Maramure:;; (wraz z górami Rodniańskimi).
Należy przypuszczać, że badania
rumuńskie
dopomogą do pogłębienia
problematyki
pasterstwa wysokogórskiego
i przyczynią się do rozstrzygnięcia wielu spornych kwestii dotyczących migracji pasterskich
w Karpatach.
Z KORESPONDENCJI
do prof.

dr

Inż. dr Jana Beffingera (Nairobi,
Jana Czekanowskiego,
wiceprezesa
Ludoznawczego

Kenya)
Polskiego

Towarzystwa

Wielce Szanowny Panie Profesorze.
Jednym z najmilszych dla mnie podarunków
gwiazdkowych
w tym roku
jest W Gląb Lasów Aruwimi
most kindly, przesłane
mi przez Prof.
Dr J. Gajka. Dos.zło to do mnie w sam dzień Wi,gilii, w Entebbe w Ugandzie
- nad Lake Victoria.
Wartościowa
ta publikacja
z własnych
podróży Pana Profesora,
wypełnia dotychczasową
lukę w polskich badaniach i publikacjach
na temat
Czarnego Lądu.
W ciągu ostatnich lat, od czasów pobytu Pana tutaj, wiele zmieniło się
na szlakach podróży tak żywo opisanej
przez Pana. Dzisiaj wnukowie
dawnych dzikusów-washenzi
z Bukoby dorabiają się na plantowaniu
kawy
i bawełny i często mają teraz własne amerykańskie
samochody. Ich synowie - studiują w Oxford'zie.
Dla kontrastu
- hipopotamy
z jeziora Victoria ciągle jeszcze porykują
nocami w ogrodzie hotelu w Bukobie.
Pigmeje w lasach Congo wciąż żyją w leśnych szałasach, ale za pozowanie do fotografii trzeba im płacić papierosami-sigleti
a ostatnio słyszałem
ryk radia z szałasu \\' dżungli.

" j
'.

(

516
Ostatnio 215 tysięcy tubylców zostało poszczepianych
żywymi wirusami
szczepionki
przeciw poliomyelities
wynalazku
i produkcji
Polaka dr
Hilarego Koprowskiego
z Wistar Institute w Philadelphi,
USA.
Słusznie zauważa Dr Gajek w przedmowie do publikacji Pana Profesora,
że dzisiejsze badania Afryki posługują się autem i samolotem i że jest to
teraz zupełnie inna epoka, zupełnie inny świat.
Z Entebbe do Nairobi autem po doskonałej
szosie to teraz tylko kilka
godzin jazdy, a samolotem niespełna godzinę w komforcie przysłowiowego
perskiego dywanu.
Typowym przykładem
obecnych kontrastów
jest mój czarny mechanik
_ szofer i pilot w jednej osobie. Aczkolwiek jeszcze ciągle dokupuje sobie
nowe żony - a ma ich już pięć, (jest ze szczepu Kikuyu), to jednak ma
własny
dobry samochód
Land-Rower
i przyczepkę
gdzie ładuje
swoje
27 dzieci - jak śledzie w beczkę, głowami do góry.
Tę dawną Afrykę odkrywaną
pół wieku temu oczyma Pana Profesora,
jeszcze widziałem w Abisynii - nowocześnie zwanej Ethiopia. Pod koniec
wojny, na zaproszenie
tamt. rządu przybyłem
do Addis-Ababy
(po zwolnieniu z wojska angielskiego),
jako doradca rolny i tytoniowy. Spędziłem
w Abisynii siedem lat chyba naj ciekawszych
w moim życiu.
Zawsze
głęboko oczarowany
prymitywnym
pięknem, obyczajami
i szczepami tego
kraju - który przyjął chrześcijaństwo
w 300 lat po Chrystusie
a na ok.
900 łat przed Polską.
Dzięki mojej "oficjalnej"
pozycji miałem możność podróżowania
i polowania po Abisynii; przeważnie karawanowo
na mułach i w otoczeniu mojej
"gwardii przybocznej"
- kilkuna,stu askari-źołnierzy.
Znajomość tamto jqzyków Amhara i Galla ora,z lingua-franka,
włoskiego, dawała mi możność
bezpośrednich
kontaktów
z tamt. ludnością co ułatwiało wielce moje prace
badawcze.
By wymienić tylko kilka z tych licznych safari-podróży:
... Z Gondaru w kraju Amara poprzez jezioro Tana i dalej wzdłuż Niebieskiego Nilu, łodzią i mułami, po przez przełomy Nilu w górach Goggiamu do Uombera,
Bumbodi, Abu-Tiga,
i w Połud. Sudanie do Singa,
Sennar, Uad Medani i w końcu do Kartumu.
Stamtąd
koleją do Cassali
i dalej w Erythrei
do Tessenai, Barentu, Agordat (groby kilku Po:aków)
i do Asmary, znanej mi z czasów mojej
służby wojskowej
angielskiej
w Erythrei. Z Asmary samochodem po dech zapierającej
drodze do AddisAbaby, po przez Adi-Ugri, Adigrat, Adua gdzie król Menelik pobił Włochó"'J
na głowę, dalej przez Macalle i Amba-Alagi
gdzie 30 tysięcy Włochów ze
100 tysiącami butelek wIna poddało się jednej kompanii angielskiej. Potem
po przez t.zw. Passo - To~elli, wybudowane
przez Włochów, droga wali
się w dół 3 tysięcy metrów - jak po korkociągu.
Potem Qucram w kraju
Tigre i Dessie w kraju Amara do Addis-Ababy
na wysoko-wzgórza
kraju
Scioa.

517 ~-l-

f
I

Celem tej wyprawy - ' na odcinku jeziora Tana do Kartumu
były badania roli termitów w tworzeniu humusu który zmywany do Niebieskiego
Nilu użyźnia od wieków piaski Sudanu i Egiptu.
· , . Ze stacji kolejowej Auash nad rzeką Auash po przez pustynię Dankalia
do kopalń soli z czasów króla Salomona koło Assabu nad morzem Czerwonym. Dalej arabskim
stateczkiem
żaglowym
"dahw"
wzdłuż
wysepek
cieśniny Bab el-Mandeb do Djibuti we francuskim
Somali. Wody w kąpieli
wystarczyło
by się namydlić - musiałem skończyć butelkami
wody Vichi.
Potem koleją do Addis-Ababy.
Celem tej wyprawy były badania legendarnych
dróg handlu solą, bryłki
soli miały wartość pieniędzy, oraz przygotcwania
do następnej
wyprawy
do kraju Uollo.
· .. Do kraju Vallo gdzie przed wiekami
na pograniczu
kraju
Scioa,
próbcwano
przekopać
kanał dla skierowania
wód Niebieskiego
Nilu do
pustyni Dankalia.
Celem tej wyprawy
były pomiary i zdjęcia tego kanału.
· .. Wyprawa
do okolic Gondaru
nad jeziorem Tana w kraju Tigre, dIa
badania
zwyczajów
plemienia
białych Izraelitów
abisyńskich
"Fallasza"
Ich obrządki religijne są podobne a nawet częściowo identyczne z obrządka!
mi Izraelitów w Palestynie przed reiormami
Salomona.
Są dwie teorie ich pochodzenia: - I3-te plemię Juda, zaginione w pustyni w czasie wędrćwek
Mojżeszowych
albo potomkowie
Izraelitów
którzy przybyli
do Abisynii z królową Sabą po Jej powrocie od króla
Salomona.
· .. Wyprawa do Labi!a w kraju Uollo, ze słynnymi lO-ma kościołami ·koptyjskimi wykutymi w litych skałach w ok. XI wieku, przez króla abisyńskiego Gabra Mascal z dynastii Zague. Kościoły te pełne są zabytkowych
obrazów
malowanych
w jednej
płaszczyźnie
(nie znano perspektywy),
malowideł i starych naczyń liturgicznych.
· . , Wyprawa do Axum w kraju Tigre, dawnej stolicy religijnej
Abisynii.
Pierwsze wzmianki
historyczne
o Axumie sięgają III wieku. W połowie
IV wIeku władca Axumu tytułuje się królem Axumu, Himiar, Cos~, Sala,
Habasciat (Abisynii), Raidan, Salhen, Tsiamo i Begia, Król Królów.
Celem wyprawy
były badania i pomiary obelisków w Axumie, a nieznanym pochodzeniu
z przedhistorycznych
czasów. W formie i kamieniu,
nieznanym w kraju Tigre, obeliski te wydają się pochodzenia
egipskiego,
Ten sam rodzaj kamienia widziałem w Abu Simbel w świątyni Ramzesa
II, nad górnym Nilem.
... Wyprawa z Adamy, koło Addis-Ababy,
po przez góry Gu-Gu i Cer-Cer
w kraju Arussi, wzdłuż rzeki Uebi Gestra i potem Uebi Scebeli do Mogadiscio nad oceanem indyjskim
we włoskim Somali. Potem powrót samochodem przez pustynię Ogaden, lew w nocy w popłochu wskoczył nam

<t' \

UW.

-?~

,\

518
na ciężarówkę, do Hargeisha w angielskim Somali i potem drogą wybudowaną przez Polaka inż. Knake, do legendarnego
Bararu ojczyzny kawy.
Z Dire-Daua koleją z powrotem do Addis-Ababy.
Celem tej wyprawy były badania lasów dziko rosnącej kawy.
... Z Maggio nad rzeką Auash, gubi się potem w piaskach Dankalia,
do
kraju Sidamo wzdluż łańcucha przepięknych
jezior abisyńskich
i brzegó',v
porosłych dziewiczymi lasami dzikich akacji. Z Adami Tulu nad jeziorem
Z Jai, do małej wysepki, przejazd łodziami z trzciny wodnej, gdzie jeszcze
żył dawny baron austriacki
Gatz, krewniak polskich Gatzów z Okocimia.
Za czasów Pana Profesora w Afryce również i Gatz przebywał
tutaj,
i gromadził zwierzęta dla ogrodów zoologicznych w Europie. Oczarowany
pięknem Afryki - został na zawsze.
Gdy w 1936 r. Hitler odręcznym listem zaproponował
Gatzowi powrót
do Niemiec i dobrą posadę dyrektora
Zoo-Garden
w Hamburgu,
Gatz -faktem jest, bardzo uprzejmie podziękowal,
że i OWlszem, ale pod warunkiem że Jego Ekscelencja
Der FUhrer zamieszka w tym Zoo ... w małpiej
klatce! (sic). Potem w czasie wojny - Gatz został POZCIstawio;nywSIpokoju.
Pamiętaliśmy
Mu tę "gościnność" dla Flihrera.
Spędziłem u Gatza kilka wieczorów zasłuchany
w grane przez Niego
z uczuciem walce Straussa i nokturny Chopina. Mial dobry stary klawikord.
Dalsza podróż mułami do Sciaciamanna,
moich plantacji tytoniu i kawy
w Aule, poprzez Dolo z królewskimi
kopalniami
złota, kopią to rękami
ci którzy nie bardzo lubią cesarza i dalej do jezior Stefania i Rudolfa na
pograniczu
Kenii i jeziora Baringo w Kenii. Samochodem
wzdłuż rozpadliny Rift Valley do Nairobi. Potem powrót do Addis-Ababy
samolotem
Około 2 godziny lotu.
Po moich dalszych pracach tytoniowych
i podróżach w Japonii i Australii - dla przepisów obywatelstwa
angielskiego, osiedliłem się na stale
w Kenii, na cattle-ranch,
kilka kilometrów
kwadratowych
na płaszczyznach Athi koło Nairobi. Potem na paśmie górskim Aberdares
na wysokości 3 tysięcy metrów ponad morzem. Jest to na równiku.
Jest to bezpośrednio naprzeciw śnieżnych szczytów góry Kenii a czasami
w słońcu zabłyśnie czapka śniegu na dalekim Kilimanj aro. Są to widoki.
które w Polsce tylko Pan Profesor może zrozumieć, i ile razy widzę KHimanjaro
z savannach
Amboselli,
czy Rift Valley; rozpadlinę
od morza
Martwego w Palestynie
do jeziora Victoria, mimowoli
odsłaniam
glowę
w głębokim podziwie dla Natury, która stworzyła te cuda.
Z Kenji - jak słusznie Dr. Gajek zauważa, w warunkach wygody samochodu podróżowałem
po Tanganijce,
Nyasaland,
północnej i południowej
Rodezji - gdzie prezesem ministrów
tamto rządu jest Sir Roy Waleński
- polskiego pochodzenia z Wilna.
W portugalskim
Mozambiku zobaczyłem poraz pierwszy Zambezi. Wychowany we Lwowie na poezjach mickiewiczowskich
i podróżach Stanleya

519

r

i Lewingstona
nigdy wówczas nie zamarzyłem,
że w moim życiu zobaczę
własnymi Q.czyma to ro.złożyste drzewo, gdzie obaj oni spotkali się poraz
pierwszy w Afryce, i wodospady Victoria na Zambezi i samą, tajemniczą.
gro żną Zambezi.
Po raz pierwszy zobaczyłem Zambezi - już potężną rzekę, na pograniczu Nyasaland
i Mozambiku. Przeprawa
samochodu na stronę Mozambiku na chybotliwej
łodzi tubylczej. Mój afrykański
szofer, Lukio, czarny
jak węgiel, mieszaniec ojca Meru i matki Masai wcale już dobrze mówił
po polsku.
I potem wieczór
na tarasie-patio
hoteliku
portugalskiego
w Teita. Ciężki zapach kwiatćw
drzew pomarańczowych,
księżyc pełny
wschodzący z poza biegu Zambezi i sama rzeka 21mbezi.
Myślałem wtedy o tym wszystkim co zostawiłem za sobą; kraj w 1940,
służba szeregowca w Polskiej Brygadzie
Strzelców Karpackich
w Palestynie i Egipcie, potem kapitan angielski w Sudanie i Erythrei,
pamiątkowa złota papierośnica
sprezentcwana
przez rząd angielski
za usługi
i szkodzenie Niemcem w okupowanej
Polsce, lat.a w Abisynii, obywatelstwo angielskie i w końcu Kenia, kraj wiecznej wiosny, gdzie znalazłem
nowe życie i spokój po latach wędrówek.
Myślałem wówczas o tym wszystkim,
co zostało za mną i o Polsce
w której urodziłem się i wychowałem,
armii gen. Zeligcwskiego,
z którą
w 1918 r. wróciłem do Polski z OdeSlsy i 1920 r. jako plutono:wy w 14 pułku
Uła.nów Jazłowieckich
we Lwowie.
Politechnika
Lwowska,
powstania
śląskie i praca w Polsce.
Polacy są teraz szeroko rozsiani po świecie, a w Afryce wszędzie można
ich spotkać; nawet dzieci tubylcze zezasem nauczyły się kląć po polsku jak "baciary"
lwowskie.
Polacy to dziwny naród, tak przed Bogiem jak i przed ludżmi, wszędzie
legitymują
się polskim pacierzem,
tak jak to robi lwia część emigracji
polskiej w narastających
wysiłkach
pomocy dla OBECNEJ POLSKI.
Moje dzisiejsze podróże po świecie w warunkach
dużego komfortu,
dolarowych
sutwencji
naukowych
dla badań przyczynowości
raka płuc
itp. u palaczy tytoniu - jednak tracą w porównaniu
do poprzednich
wędrówek po Afryce.
Indie z Taj Mahal, góry Kaszmiru,
Melbourne w Australii
czy Ameryka - wszystko to ba·rd.zo podobnie wygląda popr.zez okno wygodnego
hotelu.
Nie mniej jednak w moich obecnych sukcesach na polu prac naukowych,
mam to za największą
nagrodę w moim długim życiu (dochodzę już do
58 lat), że jeszcze raz mogę służyć Polsce po przez propagandę
jej nauki
i wiedzy.
To by był ·koniec tego tak przedługiego
listu na tematy afrykańskie
bo chyba Pan Profesor jeden w Polsce, z własnych
wrażeń i własnych
wspomnień, zna kontrasty
i piękna tego Czarnego Lądu.

521

520
społu pieśni i tańca Kurpie Zielone. Zostały też poczynione
w celu założenia kół P.T.L-u na terenie województwa.

Budzi się on do życia teraz szybko, może czasami zbyt szybko, i dlatego publikacja
Pana Profesora
ma tę swoją zasadniczą
wartość pedagogiczną dla młodej inteligencji
w Polsce.
Znowu tu powtarzam
zdanie
z przedmowy
Dr. Gajka.
Bo tylko przez znajcmość
zwyczajów
i tradycji
tutejszych
licznych
narodów i przez poznanie zasadniczej
egzotyki Czarnego Lądu prowadzi
droga do wzajemnego
zrozumienia
narodów
a poprzez to, do pokoju na
świecie.
Uganda, 25 grudnia 1959.
Jan Beffinger

Zygmunt

Zarządu

oddziału

••••

kro!d

Ciesielski

SPRA WOZDANIE
Zarządu

SPRA WOZDANIE
b i a ł o s t o c k i e g o P.T.L.

Oddział Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w Białymstoku
powstał dnia 15. 5. 1959 r. w obecności delegata
Zarządu
Głównego
PTL
mgr B. Kużmicza i liczy obecnie 23 członków.
Na zebraniu wybrany został zarząd w składzie:
prezes - Aleksander
Jaiwiński
v-prezes - Witold Jelski
sekretarz - Zygmunt Ciesielski
skarbnik - Jerzy Łupiński
członek zarządu - Zofia Sokołowska
członek zarządu - Antoni Masłowiecki
W sierpniu br. przystąpiło
do P.T.L-u koło etnograficzne
przy Towarzystwie Białoruskim
(łącznie 58 osób, jednak osoby te nie złożyły deklaracji).
Z L;wagi na różnorodne
zainteresowania
Zarząd Oddziału
zgodził się
na utworzenie
sekcji zainteresowań
białoruskich,
oraz .sekcję filmewą.
Odpowiedzialnym
za sekcję białoruską
został mgr Hajduk, a za sekcję
filmową mgr Łupiński.
Zarząd Oddziału opracował projekt płanu pracy, który zostanie przedstawiony na zebraniu
oddziału do zatwierdzenia,
oraz wykonany
w zależności od uzyskania funduszów.
Plan ten obejmuje:
1. Akcję popularyzatorską
(odczyty, ulotki).
2. Udział w zbieraniu materiałów
do wydawnictwa
Literatura
Ludowa.
3. Zrobienie filmu krótko metrażowego
o tematyce ludoznawczej.
4. Opracowanie
i wydanie
materiałów
etnograficznych
dla zespołów
świetlicowych.
(Zeszyt byłby wydany
z funduszów
Poradni
Ruchu
Amatorskiego
przy W.D.K. w Białymstoku.).
5. Zorganizowanie
siatki stałych informatorów
terenowych.
Do chwili obecnej przeprowadzono
szkolenie
etnograficzne
na obozie
harcerskim
w Mrozach w pow. Ełk, oraz na obozie wypoczynkowym
ze-

wstępne

I
I

~

Oddziału

G d a ń s k i e g o Polskiego Towarzystwa
za czas od 1. X. 58 r. - 10. IX. 59 r.

Ludoznawczego

Młody Oddział Gdański, założony w połowie 1957 roku, napotykał
nadał
w okresie sprawozdawczym
na duże trudności
organizacyjne.
Najważniejszym
powodem tego jest rozsianie
członków Oddziału
po
rozległym Trójmieście
i różnych miastach województwa.
Na 11 członków,
tylko 3 mieszka w Gdańsku. W dodatku sekretarz Zarządu Oddziału złożył
w lutym br. rezygnację
ze swego stanowiska
nie przekazując
prezesowi
akt i pieczęci.
Z tych powodów, jak też i z powodu rozlicznych
zajęć członków Zarządu, działalność samego Oddziału gdańskiego
była bardzo skromna. Odbyły się jedynie 4 zebrania
Zarządu, przy czym zgromadzenie
członków
natrafiało
zawsze na spore trudności.
Poszczególni
członkowie
pracowali
jednak
dość wydatnie.
Zainteresowania
naukowe
i popularyzatorskie
członków skupiały
się nad terenami
Pomorza Wschodniego
(Kaszub, Kociewa, Borowiaków
Tucholskich),
Północno
Wschodnimi
(Warmia,
Mazury) a także nad zagadnieniami
etnografii
ogólnopolskiej.
.
Oto wyniki osiągnięć członków, które w części mogą równoważyć
dotąd nie okrzepłą działalność
zespołową Oddziału.
1. Mgr WI. B ł a s z k o w s k i: Wykaz zabytków
budownictwa
ludowego

w powiecie

2. Ks. dr Wł. Łęg

kartuskim.

Wyd. Morskie, Gdynia 1959 r.
maszynopis
12 stron
do Rocznika
Grudziądzkiego.
Okolice
Swiecia,
Zarys etnograficzny,
274 str. maszyilOpisu do G.T.N. Materiały
do paleoetnografii
Polski,
maszynopis 385 st. G.T.N. Ziemia Chemiń~ka w druku.
:3. Dr Longin M a l i c k i: Chaty Kaszubskie we Wdzydzach Kiszewskich, przewodnik
- składanka,
M.P.G. 1959 r.
Artykuły
ilustrowane
do wyd. czechosłowackiego:
Die Ethnographischen Museen der mittel- und osteuropaischen
Staaten w Brnie
pl. a) Dział etnograficzny
Muzeum Pomorskiego
w Gdańsku.
b) Muzeum Pomorskie w Gdańsku Oddział we Wdzydzach.
c) Muzeum Kaszubskie w Kartuzach.
d) Muzeum w Kwidzynie.
e) Projekt parku etnograficznego
w Gdańsku - Oliwie .
Etnografia

•....

a: Legendy

okolic

Pomorza,

Grudziądza,

Artykuł:
Strój
Kaszubski
B. S t e l m a c h o w s k i e j ("Rejsy"
- Dziennik Bałtycki).
Badania
terenowe
do pracy:
Potra'u;y
rybne
u Kaszubów
Wdzydzkich
i gromadzenie
materiałów
do albumu
pt. Kaszu bska Sztuka
Ludowa.
Artykuł:
Uczeni
zagraniczni
interesujq
się kulturq
ludou.;q
Kaszubów
(tyg. "Kaszebe").
10 odczytów pt. Sztuka ludów pierwotnych
i Polska Sztuka
Ludowa
(Kursy naucz. W.D.T.L. - Gdańsk-Wrzeszcz).
4 odczyty
pt. Ochrona
zabytków
i Regionalizm
w Sztuce
(Kurs naucz. w Malborku).
1 odczyt pt. Dzieło Gulgowskiego,
połączony z wycieczką do
Wdzydz (dla Zw. Naucz. Polskiego).
~. Prof. inż. F. M ark o w s k i: Wywiad dla przedstawiciela
"Słowa
Powszechnego"
w "Sprawie
zagrożonych
zabytków
budownictwa
ludowego na Wybrzeżu". Kaszubsk:e
krzyże
przydrożne,
10 rysunków przygotowanych
do druku ze słowem wstępnym.
Skorzewo
zabytkowa
wieś kaszubska,
30 str. maszynopisu
z licznymi rycinami
opracowane, do druku. W obronie sztuki ludowej
Wybrzeża.
artykuł
dla "Rejsów". O Gdański
Park
Kultury
etnograficzny
artykuł
dla "Kaszebe". Kierownictwo
pomiarów "Zabytkowego
budownictwa
ludowego w powiecie Pasłęk" w 1958 r. Stud. Wydz. Arch. P.G.
Kierownictwo
pomiarów
"Zabytków
budownictwa
ludcwego
powiatu Bytów" w 19E9 r. Stud. Wydz. Arch. P.G. Dalsze gromadzenie materiałów,
głównie pomiarów, własnych
do pracy: Budownictwo Kaszubów,
do pracy: Sprzęty ludowe Polski Północnej,
Budowle
podcieniowe

ziemi

Dreu:n'ane

budou.;le

Gdańskiej,

Budownictwo

u.;ieloboczne

(referat

ludowe

Warmii

na

Naukowej

sesji

i Mazur,

Poli-

techniki Gdańskiej).
5. Władysław
Kir s t e i n: Cykl
audycji
radiowych
poświęconych
muzyce ludowej Kaszub (dotychczas 3 aud.). W. Kirstein i L. Roppel, Pieśni z Kaszub, część 2.
6. Leon R o p p e l: Jan Kornowski
(Wos Budzisz)
Nowotne
śpiewe
i wiersze, zebrał, oprac. i wstępem opatrzył
L. Roppel, Gdynia 1959,
str. 139. Hieronim
Derdowski,
Jak Pan Czerliński
do Pucka po
sieci jechał
(w druku). Odczyty radiowe
i telewizyjne
(gwarowe).
Współpraca
do zeszytu "Literatura
Ludowa" (Kaszuby - Pomorze).
7. Hubert S u c h e c k i: 3 wystawy regionalne
kaszubskie
w Wejherowie poświęcone sztuce ludowej i pisarzem kaszubskim.
8. Ks. dr Bernard S y c h t a: Geografia
kaszubskich
wyrazów
żartobliwych,
Język Polski, Kraków;
TWÓTcze zdolności
językowe
Kaszubów (na. przykładzie
biedronki),
Język Polski, Kraków; Wesele kociewskie
w 7 obrazach;
Miasta,
miasteczka
i wsie w kaszubskiej

literaturze
mologia

ludowej,
ludowa

Wierzenia
kaszubskich

Ludowa; Ety(Onomastica)
_
XVII Gdańskie
Tow. Nauk.) znajdują
regionalne
i lokalne.
Ich nazwy i wzai obrzędy,

nazw

Literatura

miejscowych

artykuł.
W druku (Rocznik
się prace: Kaszubskie
grur;y
jemny
stosunek do siebie; Zagadki
kociewskie.
9. mgr Herbert
W i l c z e w s k i: Z problematyki
etnografii
rybnej.
Lud. Kultura
materialna
szkutnicza
Pomorza
Gdańskiego.
Dwa artykuły w "Z otchłani wieków", 1958. Dawne szkutnictwo
Pomorza
Gdańskiego.
Biuletyn Nautologiczny.
Etnografia,
socjologia
i nautologia. Biuletyn
Nautologiczny.
Recenzje w biuletynie
Nautologicznym. Recenzje
i sprawozdania
w literaturze
Ludowej,
W toku
opracowania:
Szkutnictwo
kaszubskie
wsi Rewa; Analiza
specyfiki
kultury
skiego.

ludowej

Pomorza

Gdańskiego;

Etnografia

Powiśla

Gdań-

Poza tym Oddział PTL w Gdańsku i jego członkowie współpracowali
z następującymi
instytucjami:
z Gdańskim
Towarzystwem
Naukowym
(artykuły, prace i recenzje). Katedrą Architektury
i Planowania
Wsi Politechniki Gdańskiej
(pomiary zabytków, materiały
do Skansenu),
Katedrą
Etnografii Uniwersytetu
Mikołaja Kopernika
w Toruniu (uzgodnienie badań etnograficznych),
Muzeum Pomorskim w Gdańsku (lokal), Wojewódzkim Domem Twórczości Ludowej
(odczyty) oraz Prezydium
Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku.
Longin

Malicki

SPRA WOZDANIE
z działalności

k i e l e c k i e g o Oddziału

PTL za rok

1958.

Oddział kielecki Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w roku 1958
prowadził
prace: a) badawczo-dokumentacyjne,
b) koordynujące
badania
nad Kielecczyzną,
c) przygotowawcze
wydawnicze.
A. P r a c e b a d a w c z o - d o k u m e n t a c y j n e dotyczyły
ludowych, chóru masłowskiego,
budownictwa,
stroju.

rzeźbiarzy

1. Przeprowadzono
wywiady
u artystów
ludowych
źyjących
oraz
jeden o twórczości zmarłego rzeźbiarza.
Poza wywiadami
zgromadzono fotografie
artystów
i ich rzeźb. Są to: Michał Grygiel
- Włoszczowskie, Józef Piłat - Kieleckie, Czesław Król - Buskie, Adam Czarnecki - Chmielnickie,
zmarły Karol Szczepanik
- Opoczyńskie.
2. Chór maslowski
wywiady
i nuty. Część tego materiału
zebrana przez członkinię PTL Sewerynę Latało weszła do broszur:':.i
o chórze masłcwskim,
wydanym
przez kielecką Powiatową
Radę
Narodową·

525

524
3. Budownictwo,
strój. Wywiady i fotografie
dotyczyły:
starej stodaly w Krajnie, chałupy w Tarczku, sukmany w Tarczku.
Ponadto jeden wywiad
przeprowadzono
z lutnikiem
w Gorzakwi
powia t chmielnicki.
W sumie badania dały 25 stron wywiadów,
ponad 30 fotografii. Dokonano zakupu dwóch rzeźb M. Grygla traktując
to jako pomoc dla starego
i zasłużonego rzeźbiarza
(150 złotych).
B. P r a c e o l' g a n i z a c y j n e k o o r d y n u j ą c e b a d a n ia n a d
Kieleckiem.
W początku grudnia 1958 roku zorganizowany
został dwudniowy
zjazd
w św. Katarzynie,
który skupił ponad 35 osób z nast. środowisk: krakowskie, warszawskie,
wrocławskie,
radomskie,
sandomierskie,
opoczyńskie,
wreszcie wieś powiatu kieleckiego:
Radkcwice
i Tarczek.
Konferencja
miała na celu sprawdzenie,
jaki jest stan badań etnograficznych Kielecczyzny.
Poszczególne ośrodki uniwersyteckie
bądź naukowe
(np. Pai:stw. Instytut Sztuki) referowały
swoje osiągnięcia. Zja!zd zaaprobował trzyletni plan wydawniczy
kieleckiego oddziału PTL oraz wybrał ściślejszą Kcmisję do współpracy
różnych ośrodków z oddziałem
kieleckim.
Z wybitniejszych
badaczy na zjeździe byli: prof. J. Gajek prezes Zarządu Głównego PTL, dr Olga Gajkowa, zespół muzeum etnograficznego
w Krakowie, zespół krakowskiej
praccwni
prof. Reinfussa
i z uniwersytetu krakowskiego
- docent Jadwiga Klimaszewska.
W ogólnokrajcwym
zjeździe PTL w Cieszynie wzięło w 1958 roku udział
5 członków kieleckiego
oddziału. Zjazd odbył się w Cieszynie a prezes
Oddziału poseł Ł. Kumar odegrał w części organizacyjnej
zjazdu dużą rolę,
kładąc swym przemówieniem
kres zbyt długiej utarczce na tematy organizacyjne pomiędzy jednym z oddziałów a Zarządem Głównym, za co otrzymał podziękowanie
prezydium
zjazdu.
C. P l' a c e p l' Z Y g a t o w a w c z c, w y d a w n i c z e.
Na zjeździe kieleckim w św. Katarzynie
oddział przedstawił
plan wydawniczy na najbliźsze trzy lata. Plan ten był wynikiem
szeregu kontaktów PTL z poszczególnymi
autorami.
Zgromadzono
kilka rękopisów prac
i oddano je do recenzji. Na rok 1959 przewidziano:
Bibliograjię
etnograjicznq
Kielecczyzny
docent dr J. K l i m a s z e w s k i e j 500 egz. na
rotaprincie
oraz Wybór poetów ludowych
świętokrzyskich,
dokonany przez
dr Wandę P o m i a n o w s k ą. Trzecia
kolejna
pozycja
to Wesele
.~więtokrzyskie
w opraccwaniu
M. Wo l s k i e g o z Sandomierza.
Ponadto ustalono dalszych 6 pozycji wydawniczych.
Ilość członków w roku 1958 wynosiła 30.
Dotacja na PTL 14837 zł. składki 705 zł. z czego w~'datkowano sumy na
prace badawcze, zj azdy i kancelarię.
Pozostałość na rok 1959 w:miosła zł 3183.
Aleksandra

Dobrowolska

SPRA WOZDANIE
z działalności

k l' a k o w s k i e g o Oddziału
od 1. IX. 57 - 1. IX. 59.

PTL

za okres

Krakowski
Oddział PTL liczy obecnie 44 członków. Siedziba Oddziału
mieści się w Krakowie,
ul. Gołębia 20. W ciągu ostatnich
dwu lat liczba
członków Oddziału zmniejszyła
się na skutek skreślenia
z listy osób zalegających od szeregu lat ze składkami.
W okresie sprawozdawczym
odbyło się 5 zebrań Zarządu oraz 4 zebrania naukowe, na których wygłoszone zostały odczyty: doc. J. K l i m as z e w s k a - O kulturze
ludowej Bułgarii oraz o stanie badań etno"raficznych
w tym kraju;
mgr J. P e t e rów n a O kulturze
lud;vej
Albanii i stanie badań etncgraficznych
w tym kraju;
oraz 2 odczyty
o etnografii
Egiptu i organizacji
nauki i studiów etnograficznych,
wygłosił Egipcjanin
p. Safat K a m a l.
W ramach
akcji popularyzatorskiej
w lipcu 1959 r. mgr Kamocki
wygłosił z ramienia
PTL wykłady
(ok. 30 godzin) na kursach zorganizowanych przez Wojewódzki Dom Kultury w Lublinie dla kierowników
zespołów teatralnych
i taneczno-szkolnych
w Jabłoniu
w woj. lubelskim.
Równieź mgr Z. P ą c z k ó w n a wygłosiła szereg wykładów
na kursie dokształcania
nauczycieli w Krośnie w lipcu 1959 r.
. W niedzielę
palmową
r. 1959 Oddział Krakcwski
zorganizcwał
wycIeczkę dla członków i sympatyków
PTL do Zielonek na tradycyjny
obchód "pucheroków",
połączony
z pokazem
strojów
ludowych
i budownictwa oraz wnętrz domów mieszkalnych.
Jeśli chodzi o prace naukowe prowadzone przez członków PTL to trzeba
wymienić,
że w związku z planowanym
przez prof. Reinfussa
badaniem
peryferycznych
dzielnic Krakowa, mgr 1. N i z i ń s k a rozpoczęła badania
nad kulturą
Cyganów z Ncwej Huty, którzy przywędrowali
do pracy
w Kombinacie
z Pochala.
Kontynuowano
również
badania
nad Ziemią
Krakowską
w pow. olkuskim.
Z ramienia
PTL p. doc. J. K l i m a s z e w s k a i prof. R. R e i n f u s s
występowali
jako członkowie
Rady Metodologicznej
Szkolnego
Ośrodka
Krajoznawczo-turystycznego
przy Wydziale
Oświaty
Prez. Rady Narod.
w Krakowie biorąc aktywny udział w konferencjach
i posiedzeniach,
wygłaszając na nich referaty
z zakresu etnografii
i o metodach etnografic~nych badal1 terenowych.
Utrzymywany
jest również
kontakt
z Szkolnym Woj ew. Ośrodkiem
Krajoznawczo-turystycznym
w Katowicach
dla którego opracowano
kilka
kwestionariuszy.
Również dla Wiejskich
kół krajoznawczych
opraCOW2.no
kwestionariusz
pt. "Poznajmy
swoją wieś", uwzg;ę:1niający
nazwy geograficzne oraz mapowanie
zabytków
kultury
materialnej.
Istnieje
również

526

527

poradnia
etnograficzna,
z której korzysta
wiele instytucji
oraz osób pr::watnych,
nie tylko z samego Krakowa
ale z całego województwa.
Zarząd Oddziału
zajmował
się również
rozprowadzaniem
wydawnict·v\:
PTL dla swych członków.
W czerwcu 1959 r. odbyło się Walne Zgromadzenie
Członków Oddziału,
na którym
dokonano
wyboru
nowego Zarządu.
W skład nowego zarządu
weszli: prezes dr A. K o wal s k a - L e w i c k a, v.-prezesi
mgr M. M at u s k ó w n a i mgr
J. K a m o c k i, sekretarz
mgr E. F r y s i ó w n a,
skarbnik
mgr L. I-I a j ó w n a, członkowie
zarządu
prof. K. D o b r o w o is k i, prof. T. S e we r y n, doc. A. P o j n a r o w a, prof. R. R e i n f u s s,
mgr W. B i e ń k o w s k i. W skład Komisji Rewizyjnej
weszli doc. J. K l im a s z e w s k a i doc. A. Wal i gór s k i.
Irena

Nizińska

Małgorzata

Matusków1w

S l ą s k i e g o Oddziału

o

l

1. B'ografia
2.

PTL

za rok

1959

4. Kultura

Wallisa

-

na

Górnym

kultury

5. Penetracje
6. Literatura
7. Historia
8. Zu:yczaje
Wierzenia

U. Wall

Łukasza

i etncgrafia
ludowa

worski.

Ludowej
w

KoLberga
Ludowa -

w prasie

działalności
na

SLąsku

U. Wall

-

-

L. D u b i e L
N a h o raj ska.
towarzystw
_
E. J a-

śLąskiej

śLąskich

J. N a h o raj

ska.

U. Wall

i s.

i s.

teatrów
Ludowych
na Sląsku
i obrzędy
U. Wall
i s.

i przesądy

i s.

Sląsku

-

U. Wall
i s.
M. S u b o c z o w a.
U. Wall
is.
w wie; zeniach
ludou:ych
U. WalI i s.
ślqski B. T u r n o.
-

10. Prognostyka
i astronomia
11. Zagadki,
gry, zabau:y
12.

W ramach
prac na rok 1958/59 Sląski
Oddział
PTL wytyczył
sobie'
dwa zasadnicze
cele:
1. Przygotowanie
do druku numeru
"Zarania
Sląskiego"
w skład którego weszły prace wygłoszone
na dwóch dorocznych
zjazdach
PTL
organizcwanych
przez nasz Oddział w 1952 i 1958 r.;
2. Opracowanie
i przygotowanie
do druku materiałów
etnograficznych
pozostałych
po dwóch śląskich
zbieraczach:
Łukaszu
i Stanisławie
Wallisach.
Dla zrealizowania
pierwszego
punktu
został powołany
Komitet
Redakcyjny (Ligęza, Suboczowa,
Zywirska),
który - w porozumieniu
z autorami
oraz
Komitetem
Redakcyjnym
"Zarania
Śląskiego"
opracował
układ
numeru dając na wstępie szerszy zarys działalności
Oddziału za cały okres
jego istnienia.
W myśl dezyderatu
Zarządu
Głównego
PTL część egzemplarzy
zyskała
okładkę
przyjętą
dla wydawnictwa
"Prace
i materiały
etnograficzne",
jako tom XIV. Numer ten ukazał się drukiem
w czerwcu
1959 r.
Jeśli chodzi o punkt drugi, to zagadnieniu
opracowania
i przygotowania
do druku materiałów
po Łukaszu
i Stanisławie
Wallisach
poświęcona
została większość
zebrań Oddziału.
Na prośbę Oddziału
rodzina
Stanisława
Wallisa zgodziła się udostępnić
materiały
członkom. Materiały
są zdeponowane w Muzeum w Chorzowie.
Dotychczas
zostały już opracowane
materiały pozostałe
po Łukaszu
Wallisie przez Urszulę Wallis. Całość ujęcia

Historia

3. Zagadnienia

9.

SPRAWOZDANIE
z działalności

jak t~ż. treś~ wstępu
była dyskutowana
na zebraniach
Oddziału.
Nieco
trua~leJsza
Jest sprawa
licznych
tek pozostc:wionych
przez Stanisława
Wal~lsa, kt~re w niezmienionym
układzie
zostały rozdzielone
do opracowama po;n.lędzy poszczególnych
członków Oddziału.
Dla ilustracji
charakteru SPUZClzn~ po Stanisławie
Wallisie
podajemy
tytuły
poszczególnych
tek oraz nazWIska opracowującego:

Rośliny

13. Sennik
14.

Zbiór

pieśni

15. Zagadnienia

16. SLqskie stroje
17. Kroszanki

pątniczych
sztuki
ludowe

(pisanki)

18. WeseLe na Górnym
li9.

Tańce

M. Z y w i r ska.
B. B a z i e l i c h.
J. L i g ę z a.
Sląsku
J. L i g ę z a.

Ludowej
-

ludowe

Pierwszy
etap
zostać ukończony

prac !lad opracowaniem
w roku bieżącym.

powyżej

wymienionych

tek

ma

Pozatem,
O?dział
nasz współpracując
ściśle ze Śląskim
Instytutem
~au~owy~
~Z!ął czynny udział w pracach
Komisji
koordynującej
uczczeme MIlemum
na Śląsku,
zgłaszając,
jako .swój wkład
przY"otowanie
do reedycji pomniejszych
publikacji
związanych
z kulturą
ludo:ą
Sląska.
(Konstanty
Prus, Świder i inni).
O~.d'Ział ws~ółp.racuje
przy wyda·wnictwach
z z.akresu
kultury
ludoweJ (J. T a c I n a - Gronie nasze gronie, H. J a s i c z e k _ Humoreski
beski~:kie,
J. K o s z y k Pogwarki
opolskie,
J. P i l c h o w i c z _
O WIsZe) recenzując
poszczególne
pozycje
(D y g a c z, L i g ę z a S u b ocz owa).
'
Oddział

liczy 18 członków.
Maria

Żywirska

528

529
PROTOKOŁ

z XXXIV Walnego

Zgromadzenia
Polskiego
w O l s z t y n i e w dniach
11-12 września

Towarzystwa
Ludoznawczeg0
1959 r. I\!uzeum
Mazurskit'.

P i ą t e k, 11. IX. 1959
Przewodniczy:
Protokołuje:

Prof. dr Tadeusz
Anna Ł y s z c z i

S e w e r y n.
J. L e c h.

P o r z ą d e k d z i e:l n y:
1. Odczytanie
protokołów
z XXXIII Walnego
Zgromadzenia
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
w Cieszynie.
2. Spr<.wozdanie
ustępującego
Zarządu
za okres 1956-1959 r. - Prof.
dr Tadeusz S e w e r y n.
3. Sprawozdanie
Komisji Rewizyjnej
- Prof. dr Juliusz Z b o r o w s k i.
4. Dyskusja.
5. Wybór Komisji-Matki.
6. Uchwalenie
absoll! torium dla ustępującego
Zarządu.
7. Wybory
nowego Zarządu,
Komisji Rewizyjnej
i Sądu Koleżeńskiego.
8. P l a n o wan
i e. Plan pracy wydawniczej,
naukowej
i o.rganizacyjnej.
9. Uchwalenie
preliminarza
na rok 1960.
10. Dyskusja.
11. Wnioski i uchwały.

s o b o t a, .12 września

1959
1. Otwarcie
Sesji Naukowej.
Pcwołanie
Prezydium.
Uohwalenie
porządku obrad. Przemówienia.
2. Odczyty inauguracyjne:
"Elementy
kultury
dawnych
Prusów
w kulturze
ludowej
Warmii
i Mazur" - Prof. dr Józef G a je k.
"Michał Kajka - symbol walki o polskość na terenie Warmii i Mazur" - Dr Władysław
G ę b i k.

godz. 16°0
1. "Teka mazurska
Oskara Kolberka"
- Mgr Władysław
Og r o d z i i1ski.
2. "Warunki
życia wiejskiego
ludności polskiej
na Warmii i Mazurach
w pierwszej
połowie XIX w." - Dr Tadeusz G r y g i e r.
3. "Ze współczesnych
zagadnień
demograficznych
Warmii i Mazur" Mgr Wojciech
W r z e s i ń s ki.
4. "Budownictwo
ludowe Warmii
i Mazur"
Mgr Franciszek
K 10no\Vski.
5. "Rzeżba
ludowa
na Mazurach
Warmii"
Dyr. Hieronim
Skurpski.

6. Dyskusja.
7. Wnioski i uchwały.
8. Zamknięcie
XXXIV

Walneg:> Zgromadzenia.

Walne Zgromadzenie
otworzył
Prof. dr Tadeusz
S e w e r y n, witając
liczn:.e zgrcmaC:zonych
uczest"ikćw
Zj azd u, po czym odczytano
protokół
z XXXIII Walr.ego Zgromadzenia
w Cieszynie.
Protokół
został w całości przyjęty
i zatwierdzony
bez poprawek.
Z kolei przEwodY"liczący odczytał wniosek dotyczący
po\vołania
Komisji
Matki,
Komisji Wnioskowej
oraz Komisji lVl:;mdatowo-Skrutacyjnej.
W skład Komisji Matki powołano następujące
osoby: 1. Prof. dr Jan C z ek a n o w s k i.
2. mgr S. W i t k o w s k t. 3. mgr J. K a m o c k i. 4. dr A. G l a p a. 5. mgr
Z. J a n k o w s k i.
Do Komisji Wnioskowej
p~wołano:
1. Dr A. K o wal s k a - L e w i c k a.
2. Dr O. G a j k o w a, 3. Dr B. G a r y g a.
Do Komisji Mandatowo-Skrutacyjnej
weszli: 1. Prof. dr Adam Wa nk e. 2. Dr Kazimi€rZ
P i e t k i e w i c z. 3. Mgr M. S u b o c z o w a. 4. Mgr
W. A r m o n. 5. Prof. dr Józef B u r s z t a.
Walne Zgromadzenie
zatwierdziło
nych członków trzech Komisj i.

jednomyślnie

wszystkich

proponowa-

Następnie
Prof. dr Tadeusz
S e w e r y n złeżył sprawozdanie
z dzl:1łal:1ości ustępującego
Zarządu za okres 19::-6-1959 r. Sprawozdanie
został:>
przyjęte
prZEZ o-tecnych
długotrwałymi
oklaskami,
po czym dr Tadeusz
D e l i rr. a t odczytał
sp'rawozdanie
Komisji
Rewizyjnej,
zakol1czoY"le wnioskiem () udz!elenie
absolutorit:m
dla ustępującego
Zarządu.
Wnio,sek Komisji Rewizyjnej
Walne Zgromadzenie
zatwierdziło
jednomyślnie.
W dyskusji
Pref. dr Józef G a j e k wyjaśnia,
dlaczego dotąd nie zatrudniono
archiwistę,
tłumacząc ł~rakicm odpowiedniego
pracownika,
a także ciasnotą
pomieszczeń
PIL. Z,lecenia
Komisji Rewizyjnej
o podwyżkę
płac praccwni!\ćw,
są trudne
do zrealizowania,
gdyż płace muszą być
utrzymane
w skal! ogólnopaństwowej.
Prof. dr Tadeusz
S e w e r y n wyjaśnia,
że forma sprawozdań
finanscwych PIL jest wzorowa i przyjmowana
również przez inne instytucje.
Dr G a j k o wadodaje,
że redaktorzy
pcszczególnych
tomów otrzymują
honoraria
zgocnie
z obowiązującymi
stawkami,
pracownicy
zaś Towarzystwa
są lepiej uposażeni,
r.iż ir.ni w pedobr.ych
zakiadach.
Mgr Boleslc.w Ku ź m i c z uważa, że sprawozdanie
z działalności
Zarządu
zawiera
luke:. gdyż brak w r.im otrazu
praoy Oddziałów
PIL. Z kolei - porusza
sprawy wydawnicze,
trudności
w wydawaniu
"Literatury
Ludowej"
i proponuje nawiązanie
kontaktów
z Lur1cwą Spółdzielnią
Wydawr;iczą.
Prof. er Tadeusz
S e we r y n odczytuje
z kolei wnioski,
które wpłynęły do Zarządu:
10 34 Lud,

w sprawie
t. XLVI

wydawania

Prac

i Materiałów

Etnograficznych;

531

530
w sprawie
nadania
Pani Emilii Suke,towej-Biedraw:n i l' tytułu Członka Honorowego PTL;
wnios~k wzywający
Komisję Statutową
powołaną na XXXIII WZ
3
w Cieszynie, aby rrzygotcwała
i przedłożyła
projekt zmiany niektórych punktów Statutu PTL;
4 _ wniosek w sprawie "wołania XXXV WZ w roku 1960 w Szczecinie.
Wszystkie powyższe wnioski zostały przez Walne Zgromadzenie
przegio2

C

wniosek Oddziału Szczecińskiego
w sprawie zorganizowania
Międzynarodcwej
Konfe"encji
Pomorzoznawczej,
oraz XXXV
WZ
w roku
1960 w Szczecinie.
Wniosek ten już poprzednio
zostal
przegłosowany.

_

sowanc jednomyślnie.
Następnie
Prof. dr Adam Wan k e odczytał
tekst uchwały
Zarządu
Głównego, wykluczającej
z szeregów Polskiego
Tcwarzystwa
LudoznawCZEgO: mgr Alojzego M a t y n i a k a, Kazimierza
Z u r a w s k i E' g o i mgr
Stanisława
S t r a u s a. Wykluczenie
nastąpiło
na podstawie
§ 18 p. 4
Statu tu PTL za ich szkodliwą działalność.
Pan Waldemar B a b i n i c z zwraca się z prośbą, aby jeszcze raz podać
powody usunięcia
wyżej wymienionych
członków.
Przewodniczący
Prof.
dr Tadeusz S e w e r y n - omówił w sposób wyczerpujący
przebieg w ydarzeń, przyczyny
skłaniające
Zarząd do usuni'icia
wyżej wymienionych
członków, oraz prze';)ieg \veryfikacji
wszystkich
czionków Pol~kiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
Po tym wyjaśnieniu
nastąpiło .głosowanie, krlejno nad każdym nazwiskiem.
Wnioski .przegłc'SJcwano jednogłośnie
przy trzech wstrzymujących
się
od głosowania
osobach. W dalszym ciągu ;,;ebrani .przegłosowali
wni'O~ek
Głównej Komisji Rewizyjnej
o udzielenie
absolutcrium
i wywzy podziękowania za trzyletnią
pracę ustępującemu
Zarządowi.
Wniosek przeszedł
)ednomyślnie.
Z kolei Prof. dr Jan C z e k a n a w sk i przewodniczący
Komi:>Ji
Matki zawiadomił
zebranych
o wyniku prac Komisji. Komisja proponuje:
na Prezesa Towarzystwa
Prof. dr Tadeusza S e w e r y n a; na Sekretarzn
Generalnego
Prof. dr Józefa G a J k a - po czym odczytał pełną listę proponowanego Z3.rządu.
Po przerwie
zarządzonej
na czas wyborów
Dr Adam G l a p a przedstawi! plan wydawniczy
PTL na rok 1960. (Plan opublikowany
w 1nfo,matc'rze PTL). Ogólnie prwwklziano
wyd,anie ponad 200 arkuszy.
Po plancwaniu
wydawniczym
Skarbnik
Tcwarzystwa
Prof. dr Wok r o j przedstawił
preliminarz
budżetowy,
który po szczegółowym
om6wieniu zostal przez obecnych jedncgłośnie
zatwierdzony.
Z kolei dr Anna K o wal s k a - L e w i c k a odczytała
wnioski,
które
wpłynęły

do Komisji Wnioskowej:
w sprawie
wspÓłpr8CY O:idzialu Sląskiego
w pracacll
nad edycją ; reedycją
dzięł Oskara Kolberga,
wniosek
zgłoszony
przez
Mgr
Zygmunta
Ciesielsk iego
w sprawie zwołania XXXVI WZ w Białymstoku,
oraz zorganiZOwania Podlaskiej
Konferencji
Naukowej w roku 1960.

l

_ wnicsek

_

_

4

•

-

wnicsek w sprawie kontynuowania
prac przez Komisję Statutową
PTL,
.' - wniosek w ~prawie zatwierdzenia
planu wydawniczego
PTL
6~ -- ,:,"'nwse.
.
k Mgr M. Ż y w i r s k i e j w sprawie utwcrzenia
'
Komi~ji
00 badania
grup zawodowych.
Wszystkie powyższe wnioski zostały kolejno przez: Walne Zgromadzenie przyjęte i "atwierdzone.
Po od:zy~aniu
i przegłosowaniu
wnio~ków - przewodniczący
Komisji
Skrut~cYJl1eJ - Prof. dr Adam Wa 11 k e - odczytał wyniki głosowan!a
w zWiązku z wybo,rem nowego Za'rządu na okres 19:i9-1962
r. Oddano
wszystkich
118 głosów. Prezesem
Towarzystwa
został wybran v Prof dr
Tadeusz ~ e w to r y n, S.ekretarzem
G eneralnym
Prof. er Józ;f G a j' e k.
Cz:onkam~ Zarządu
Głcwnego
zostali wybrani:
Prof. dr Kaz;miera
Z aw l s t o':' l C Z - A d. a m s k a, Prof. d'r Julian
K r z y ż a n o w s k i, Pro!.
dr ~ana.
Z n ~ m I e r o w s k a - P r li f f e r o w a, Dr Władysław
G ę b i k,
Prof. dr FranCiszek Wok r o j, Mgr Z2non Ja 11 k o w s k i Mgr K
p'
tk .
.
'
a_Imlerz
Ie
I e w I c z, Mgr
Maria S II b o c z o w a, Mgr Bolesław Ku ź m i c z
Prof. dr Witold D o r O s z e w s k i, elr Tadeusz D e l i ID a t, dr Bolesła\~
Ga.ryga,
dr Anna Kowalska-Lewicka,
dr Tadeusz Wróblews k I, Prof. dr Włodzimierz
A n t o n i e w i c z. Prof dr Józef B u r s z t a,
Prof .. dr Jan C z e k a n o w s k i, dr Longin Ma l i c k i, dr Zofia S t a s zczaKowna,
d:r Olga GajkDwa,
Prof. dr Kaz.imier:z Dobrowolski
IVIgr Piotr K a l e Ci a k.
'
7'

,

.W głosowan!u. zatwierdzono
również skhld Głównej Komisji RewizyjneJ: .Posef na SeJm PRL Łukasz K u m o r, Prof. dr Adam W;; n k e, Mgr
Mana T u re 7. y n o w i c z o w a, dyr. Hieronim
S kur p s Je i, Mgr ·Wit.old
A r mo n.
Do Sądu Koleżeństkiego
weszli: Prof. dr Wojciech
H e j n o s z, dF.
ignacy Ku Ź n i e w s Je l, doc. Józef L i g ę Z 2, Prof. Tadeusz
Z y g ł e r,
d!' Krzysztof K w a Ś n i e ws k i.
.Po oglosz~ni~ wyników wyborów,
Prof. dr Tadeusz S e w e r y n dziękUJe za 'w'ybor l zaufanie i podnosi pracowitość' i energię Prof. dr .JÓzefa
G ? j k a - Sekretarza
Generalnego
PTL.
Na tym obrady o godz. 21"0 - zakończono *.
..•
Przebieg
OlsztYl1skiej
Konferencji
Naukowej
przeprowadzonej
w dniu ]2 wrzesma.1959
r .. zostanie
opublikowany
wIornie
clsztyilskirn
"Prac
i Materiałów
Etnograflcznych'·.
W dniu
13 września,
odbyły
się następujące
wycieczki
naukowe:
..Szlaklem
Kopernika
Lidzbark,
Frombork"
oraz sziakiem
wodnym:
MikołajltiRuclane.

532

533
BILANS
Polskiego

AKTYW
.

Lp.

A

Ludozna wczego
31 grudnia 1958 r .
PASYWA

'

\

l Banki

Zarząd
Zarząd

._--

31.772,87

Oddziały

własne

Zwiększc'nie

100,62

Główny

Fundusze

69.536,01

-9.286,65

----

z pracowl"\ikami

Sumy
jednostek

T r e ŚĆ

60.249,36

Glówny

Oddziały
Kasa

Sumy
zbior<.:ze

Sumy
jednostek

T r e śĆ

I

2

Towarzystwa
na dzień

1.346.431 33

funduszów

1.098.909,11

Amortyzacyjny

31.873,29
60.053.75

3

Współpracownicy

4

Dostawcy

803,18

Odbiorcy

365,-

58.521,86
73.C02,30

3

Rozliczenia

4

Współpracownicy

169.703,75

5

Inne rozliczenia

3.652,~2

5

6

Dostawcy

l49,3GO,07

6

Swiadczenia

7

Odbiorcy

13.365,16

7

8

RozliczEnie

444.192.59

Gotowe wydawnictwa
komisowe
Rozliczenia

z Oddziałami

9

Materiały

8
9

Rozliczenia

międzyokresowe

10

Gotowe wydawnictwa

Oddziały

wydawn.

w toku

w magazynie

9.916,55

własnym
w mag. własn.
w inn. magaz.

Środki

podstawowe

Zarząd

12~~~~~~

Biblioteki;

Zarząd

Główny

Rozliczenia
Razem

13.204,78

rozliczenia
4.145,25
842,54
180.554.28

1.146.323,76

.,
,

81.920.38

____ 4.~8,~
397,385.85

Gl.

19.274,51

Oddziały
13

-

77.411,88

Oddzi"ły
12

publiczno-prawne

91.463,88

różn. kalwl.
11

156.105,80

_1~_~~189,~5
~81.8CO,05

w przerobie

2.445.340,44

2

I

Fundusz

Sumy
zbiorcze

416.660,40
____~4.C~2,1?
2.776.77~,ti3

z Oddzalami
Aktywa

2.776.77963
Wrocław,

(-)

dnia 31 grudnia

Stanislaw

Gajewski

księgowy

PTL

1958 r.

(-)

doc. dr Franciszek

skarbnik

Wokroj

535

534

-

o o ~1

~.

~.

te

CI

I

":'1

""'

I

O

c:." Ó

N
CO ::"")
C"':: ~'-l ~

~~.J

~:x:
':.o....-l

~

C".j ci t-

'-O ""'

""

'~

SPRA WOZDANIE

~..

z całokształtu

tC'~

::o

~

I

~

8.
g

M

M....-I

....4t-~OO
COC"?MO':l

·U
·Ul
(j)

q

1959 r.

" Opolu
Poznaniu
Szczecinie
Toruniu
Wałbrzychu
Warszawie
Wrocławiu
Zakopanem

7.

lr.>M-.::t<O
UjCO~cn

Ludoznawczego

L Oddział
2

5.
6

r-" tń r."i' ci

Tcwarzystwa

Ludoznawcze

3.

[-

Polskiego

Sprawy o r g a n i z a c y j n e. Polskie Towarzystwo
mowało w roku 1959 następująco
Oddziały:

4.

ar.>O')Ml""""l

prac

r-

PTL w Gdańsku
Katowicach
Kielcach
" Krakowie
" Limancwej
,. Lublinie
" Łodzi
" Mszanie Dolnej
" Olsztynie

10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.

obej-

Na XXXIV Walnym Zgromadzeniu
w Olsztynie
zatwierdzono
nowy
18 Oddział PTL w Białymstoku.
Ilcść członków
wynosi
po weryfikacji
przeprowadzonej
w 1958 roku 856 członków zweryfikowanych,
posiadających legitymacje
członkowskie.
Skład Zarządu Głównego PTL uległ pewnym zmianom w roku sprawozdawczym, bcwiEm przeprowadzone
zostały wybory na XXXIV Walnym
Zgromadzeniu
w Olsztynie. Do Prezydium Zarządu Głćwnego weszli:
Prof. dr Tadeusz S e w e r y n - prezes PTL,
" .Jan C z e k a n o w s k i - wiceprezes,
" Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a - wiceprezes.
" Józef G a je k - sekretarz
generalny,
Józef B u r s z t a - zastępca sekretarza,
Dr Tadeusz W rób l e w s ki - skarbnik,
Dr Bolesław G a r y g a - zastępca skarbnika.
Siedziba Zarządu Głównego Towarzystwa
znajduje
się we Wrocławiu.
Pl. Nankera
4, parter; w roku bowiem sprawozdawczym
Zarząd uzyskał
nowy lokal na parterze.
Zuząd Głćwny PTL odbył zebrania w następujących
terminach:
25 kwietnia
1959 r. we Wrocławiu,
11 września 19f9 r. w Olsztynie,
5 grudnia 1959 r. we Wrocławiu.
Oprócz tego odbyły się następujące
zebrania
Głównej Komisji Rewizyjnej:
13-14 marca 1959 r. we 'Wrocławiu,
13-14 czerwca we Wrocławiu.
Protokół
Głównej Komisji Rewizyjnej
po zatwierdzeniu
bilansu za okres 1958 r. po zbadaniu gospodarki
Towarzystwa
został
przesłany
Wydziałowi
1. P.A.N.
Oprócz
tych
zebrań
odbyły się zebrania
Komitetu
Redakcyjnego
dla edycji i reedycji
dzi~ł

536

537

O. Kolbe~ga,
do szczególnie
ważnych
należały
zebrania
w dniu 14. IX.
\\' Olsztynie i 26. X. 1959 r. we Wrocławiu.
W roku 1959 Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
współdziałało
szczególnie żywo z Wojewódzką
i Miejską Radą Karodową
w Olsztynie,
gdzie odbyło się XXXIV Wal:1e Zgromadzenie
PTL w dniach 11-12 w~3eśnia oraz
z Woj. i Miejską Radą Narodową
m. Szczecin i Woj. Radą Narodową w BiJłymstoku.
Wyniki
tej współpracy
kontynucwane
będą w 1920 r. przpz
zorganizowanie
Konferencji
Pomorzoznawczej
Vi
Szczecinie
i Konferencji
Podlaskiej
w Białymstoku.
Obok tych - Oddziały Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
kontynuowały
współpracę
z Wydziałami
Kultury,
M'.Izeami Etnograficznymi,
z niektórymi
Rozgłośniami
Polskiego
Radia i niektórymi
Towarzystwami
o charakterze
populamo-naukcwym,
jak Towarzystwo Wiedzy Pcwszechnej
i Harcerstwo.
Natomiast
w porównaniu
z rokiem 1958 - Zarząd
Towarzystwa
nie organizował
żadnej bezdewizowej
wymiany
pracowników
naukowych
z zagranicą.
Trudności

i

osiągnięcia

w

1959

roku

Do nicwątpliwyCh
osiągnięć
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
w minionym
roku należy wydanie 200 arkuszy wydawniczych
prac naukbwych w zakresie etnografii
i folklorystyki.
Było to osiągnięcie
tym wyższe,
że Towarzystwu
udało się pokonać trudności techniczne
przy równoczesnych
osiągnięciach
bvdżetowych,
wyrażających
się w fakcie
niezatrudnienia
nowych sił pracowniczych.
Drugim dużym osiągni~ciem
Towarzystwa
było przeprowadzenie
akcji
dla opraccwania
nie wydanych
tek O. Kolberga
i przygotowania
części
wstępnej,
jak instrukcje,
plany pracy, zawarcie t.:mów z redaktorami
i pracownikami.
Ponieważ
akcja
"OPERA
OMNIA
O~KAHA
KOLBERGA"
łączy się z planem naukowym
Milenialnym
przeto wyniki tej pracy będą
widoczne dopiero w latach następnych.
Najeży podkreś:ić,
dużą aktywność
i zr.:1czne zasługi Mgra Bolesława
Kużmi<:za, członka Zarządu
Głównego
PTL, działającego
w ramach
delegatury PTL na terenie Warszawy
- dla zmobilizowania
i przeprowadzenia
akcji związanej
z wyd anie m dzieł Oskara Kolberga.
Współpraca
Delegatury PTL w Warszawie
oraz Zarządu Głównego PTL dała w wyniku pozytywne osiągnięcia
dla planu naukcwo-badawczego
Tcwarzystwa
na terenie
Komisji
Sejmowych
i władz naczelnych
PZPR i ZSL.
Nie trzeba dodawać,
że z roku na rok zwiGksza się również działalność
sekretariatu
Towarzystwa,
który
prowadzi:
1) dziennik
korespondencji,
2) korespondencję
i informacje
z instytucjami
w kraju i zagranicą,
3) wymianę wydawnictw
Towarzystwa,
4) ewidencję
członków,
5) całokształt
prac związany
z łącznością
jak: telefony,
telegramy,
poczta, wpłaty
i wypłaty.

Dziennik sekreta'riatu
zos·tał zamknięty
w dniu 31 grudnia nrem 5041, LO
oznacza niemal podwójną
i!cść J:ozycji ro stronie wpływu i własnej korespondencji.
1\atorr.iast
sekretariat
nie wysłał w roku sprawozdawczym
wymiany związanej
z 44 t. "Ludu", a to z tego powodu, że nastąpiła
zmiana
na stanowisku
sekretarki.

I

~

Prace

naukowe

B a d a n i a t e r e n o we.
W roku 19f9 Oddziały
Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego
przeprowadziły
badania terenowe
na obszarze Warmii
i Mazur, Śląska, Pomorza.
Kontynuowano
badania
nad strojem
ludowym
dla przygotowyv,ranych
do druku monografii
strojów ludowych, które wchodzą do ATLASU
POLEKICH
STROJOW
LUDOWYCH.
Były to prace
dra A. G l a p y - Strój kaliski, mgra Janusza
K a m o c k i e g o _ Strój
śu:iĘtckr2yski,
mgra Franciszka
K lon o w s k i e g o Strój
warmiński,
doc. Adam C h ę t n i k a - St, ój kur1- icu:ski.
B i b l i o g r a f i a. Została
wyćana
Bibliografia
Etnografii
za okres
1945-1954, którą opracowała
jeszcze w 1958 r. mgr Ha:ina
B it t n er _
S z e w c z y k o w a. Wydrukowana
została Bibliografia
za 1955 r. w 44 t.
"Ludu" oraz za lata 1956, 1957 i 1958 mgr Bolesława
G a w i n a, opub:ikowana w 45 t. "Ludu".
P o p u l a r y z a c ja.
W 19[9 r. akcja popularyzacji
prowadzona
była
tylko przez Oddziały
PTL na drodze organizowania
odczytów
i prelekcji
radiowych.
O. G.
SPRA WOZDANIE
roczne

z pracy

w Bibliotece

Wpływ

książekczaso'pism

Polskiego
Towarzystwa
za 1959 rok
był

Ludoznawczego

na.stępujący:

wymiana
zakup
dary

860 vol.
449 vol.
19 vol.
1.327 vol.

wycinki

praSCWe 4.756 sztuk

Książek

zakupiono

Wszystkie
955 numerami.

na sumę

30410,09 zł.

książki i czasopisma
Dodatkowo
wpisano

zostały zapisane
do księgi akcesji
pod
350 vol. dubletów
czasopism
po spraw-

539

538
dzeniu Ich ze stanem księgi inwentarzowej
Wszystkie dzieła zwarte wpisano do księgi inwentarzowej
pod numerami
8780-9553
podobnie
jak
wszystkie czasopisma.
.
Wydawnictwa
otrzymane
z wymiany
wpisano
na karty wymiany
no
bieżą~o. Zeszyt wycinków prasowych
jest prcwadzony
na bie.żąc~.
W okresie sprawozdawczym
bibliotekarka
przygotowała
fiszki nowości
do zakupu.
W roku

1959 oprawiono

zniszczone

dzieła

zwarte

..
z roznych

. .
dZIałow

(120 vol.), oraz podklejono
płótnem mapy 1 : 300000.
.
W roku ubiegłym praca w bibliotece sk Llpiała się wokół katalogOW3.nl.a.
Skatałogowano
następujące
działy: Historia, Az. K. .J: Korea~czycy,
Az~a
ogólna, grupa uralo-azjatycka,
Pałeoazjaci,
Australla,.
I?dle
Przed me,
Ameryka,
Ameryka
Anglosaska,
Ameryka
Północna
Ind.lanska,
Am:ryka
Środkcwa
Ameryka
Południowa,
Geografia,
Muzykologia,
Muzealmclwo,
Językozn;wslwo,
.Judaica, Oceania,
Religioznawstwo,
Abisynia,
kultury
antyczne.
Ogólem skatalogowano
ok. 2500 vol. dzieł zwartych,
300 vol.
dubletów, 750 czasopism dubletów - 3500 vol. ok. 9000 kart kat.al~gOWYC~:
Oprócz tych opracowano
nabytki za 1958 rok, włączono wszys ,kle kartKI
do katalogu alfabetycznego,
ułożono katalog działowy, ułożono newe karty
do katalogu czasopism.
Wykorzystanie
biblioteki
było następuj ą<:e: na rewersy
wypożyczono
193 osobom _ 263 vol., na miejscu skorzystało
1490 osób - ok. 2600 vol.
Od 1 listopada ub. r. w czytelni jest rozpisywany
materiał
rękopiśmienny
dzieł Oskara Kolberga przeciętnie
19 osób (w 1959 r.)
Z prac innych bibliotekarka
wykonała:
sprawozdania
do ORW PA~.
udziai w pracach Centralnego
Katalogu
Czasopism Biblioteki
Narodowej,
załatwiani~, korespondencji
i spraw bieżących, przygotowywanie
fiszek do
wykazu

za 1958 rok.

SPRAWCZOANIE

Anna

Z DZIAŁALNOŚCI
KOMITETU
ZA ROK 1959

Łyszcz-Wirpszowa

KOLBERGOWSKIEGO

S P r a w y o r g a n i z a c y j n e. Odbyto dwa posiedzenia Zarządu w pełnym składzie, a to dnia 14 IX. 1959 w Olsztynie i 26. X. 1959 r. we Wrocławiu. oraz jedno posiedzenie w składzie niepełnym
dnia 14. L 1960 r.
Na posiedzeniu
w Olsztynie
rozszerzono
skład Komitetu
Kolbergowskiego, który obecnie przedstawia
się nastE;pująCO: Prezes Kom. Kolb. prof. dr Julian Krzyżanowski
Red. Naczelny - prof. dr J. GaJek, .czł~nkowie: prof. dr K. Zawistowicz-Adamska.
prof. dr W. AntomewIc?,

dr A. CzekC'nowska.
prof. dr K. Dobrowolski,
mgr B. Kuimi<:z,
prof.
A. Rieger, prof. dr T. Seweryn, m;r M. Turczynowiczowa,
doc. A. Wozaczyńska. Na zebraniu omówiono kosztorys całego wydawnictwa,
przewidujący wydatkowanie
8 milionów złotych w ciągu 6 lat, tj. od r. 1959 do
1966 oraz sposób i technikę wydcwania
edycji i reedycji.
We Wrocławiu
również dyskutowano
na temat zagadnień
wydawniczych
oraz omówiona
plan prac redakcyjnych.
Zaangażowc\l1o
stałego
pracownika
Komitetu
Kolbergowskiego
w charakterze
sekretarza
redakcji
i redaktora
technicznego. Dnia 14. L omówiono sprawę ostatecznego
pr7ygoto',vania
do druku
korespondencji
O. Kolberga, przy czym ostateczny termin oddania całości
materiału
wyznaczono na dzień 30 grudnia 1860 r.
Zorganizowano
Komitet
Honcrowy,
do którego
zaproszono
21 osób
z Rządu R. P., Sejmu, Partii i instytu cji naukowych.
Prowadzono
ożywioną korespondencję
z PAN (Wydz. I - Nauk Społecznych, Komitet Obchodów Tysiąclecia
Państwa
Po!.) oraz z Ministerstwem Kultury
i Sztuki w sprawach
przyznania
subwencji
na wydawnictWa Kolberga i przyspieszenie
akcji wydawniczej.
S p r a w y w y d a w n i c z e. Nawiązano
kontakty
z instytucjami
wydawniczymi:
Ossolineum,
Polskim
Wydawnictwem
Muzycznym,
Ludową
Spółdzielnią
Wydawniczą.
Z wymienionymi
placówkami
wydawniczymi
omówiono technikę wydawania
edycji i reedycji dzieł Kolberga i zażądano
kosztorysu. Zakupiono 32 tomy dzieł Oskara Kolberga, potrzebne do reedycji jako egzemplarze robocze.
P r a c e p r z y g o t o "law c ze. Opra<:owano instrukcje
dla redaktorów opraccwujących
materiał
kolbergewski.
Instrukcje
opracowaii:
prof.
dr .J. Gajek 1) wydawniczą
dla redaktorów
(do edycji i reedycji),
2) dla
rozpisujących
materiał rękopiśmienny
z tek Oskara Kolberga, prof. Krzyżanowski: próbne zasady komentarza
i indeksu, prof. Sobieski: Instrukcja
w spra\vie rozpisywania
i opracowania
melodii ludowych Oskara Kolberga.
prof. Bąk: Instrukcja
dialektologiczna.
Instrukcje
udostępnicwo
zainteresowanym
osobom.
Opracowano
i wydrukowano
9 rodzajów kart dla rozpisujących
materialy rękopiśmienne
o. Kolberga. Zorganizewano
zespół pracowników,
złożony z 18 osób - magistrów
i studentów
ostatnich
lat polonistyki,
etnografii i Wyższej Szkoły Muzycznej. Zespół opracowuje
obecnie 19 tek (2 już
0pracowane).
Z zespołem wymienionych
pracowników
odbyto 5 zebrań.
Przcmikrcfilmewano
14 tek O. Kolberga z materiałami
wydanymi
oraz
tekę (Mazury Pruskie) z materiałem
niewydanym.
Pracownicy
naukowi
Zakładu
Etnografii
IHK::\f sporządzili
indek ••y
miejscowości
do tomów: Pieśni Ludu Polskiego,
Sandomierskie,
Kujawy
i Mazury Pruskie.
Sporządzanie
map do dalszych lomów w toku.
Wysegregewano
rysunki
z całości materiałów
ko18ergowskich
i część.

B

540
przeznaczoną do przerysowania,
oddano rysownikom. Sprowadzono z Krakowa 7 tek rękopisów O. Kolberga.
."
c e r e d a kc)' j n e. Zawarto urno',,",)' o przygotowame
do reedY~Jl
P
r a bdu polskiego", i do edycji "Mazury Prus.·ue
, . " ,nawl~zano
.
kO'ltakty
Pieśni
, .
~e wszystkimi
red aktorami,
którzy podjęli
się opracowac
poszczegolne
serie prac Oskara Kolberga.
Irena

Chruścielou:a

I

B

BOLESŁAW

L

I

o

G

R

A

F

I

A

ZA 1956-1958

r.

GAWIN

BIBLIOGRAFIA

ETNOGRAFII POLSKIEJ
1. CZĘŚĆ OGOLNA

A. Bibliografie,

indeksy,

encyklopedie

1. BAUMGART Jan: Bibliografia
histcTii ,polskiej za lata 1952-1953.
Wrocław 1957 Os's. s. 330.
2. BIBLIOGRAFIA
historii Polski. 1815-1914. Tom wstępny.
Oprac.
Halina Bachulska
przy ws.półudziale
Wandy Konarskiej
i Ireny
Łapirwwej Warszawa 1955.
Rec.: Sta,rnawsKi Jerzy, Pam. liter. 1956z. 1 s. 287-293.
3. BIBLIOGRAFIA
Maz'Gwsza Pło.ckiego. Not. płockie 1958 nr 7 s. 3031; nr 8 s" 46-47.
4. BIBLIOGRAFIA
(z zagadnień
.p:ra'cy świetUcowej)
19~6 nr 1 s. 16. 31-34, 44--46, 49, 57.

Praca

świetl.

5. BITTNER-SZEWCZYKOWA
Halina: IVlaterialy do bibliografii
etnografii y:.olskiej (1945-1954) s. 356 Suplement d.o 43 T. Ludu, Wrocław
1958 P.T.L.
6. BLEHA Josef, Kt:nc
ratury. Praha 1954.

Ja,roslav:

Polsko

Bibliograiicky

ulmzatel

lite-

Rec: Witkowski Mi-chał, Prz. bibliot.
1955 z. 3/4 s. 354-355.
7. BUJAK F. BIBLIOGRAFIA
prac Franciszka
Bujaka za lata 1932-1949. Sprcw.
Wroc:aw.
TN T. 8: 1953 do,d. 3 s. 16-22.
8. CHOJNACKI Władysław: Ma.t~riały do bibHografii Pomorza Za.chodniego. SZlcz.ecj.n1958 z. 9 s. 83·-98.
!ł. DUJCZEV

Ivan: Le's etudes
T. 5: 1954/1956 s. 409-420.

slavistiąues

en Bulg.ari.e. S!avia

antiqua

10. FINKEL Lcldwi.k: BibJiograf:a historii pol;kiej. T. 1-3. Wyd. 2.
Warszawa
1958 PWN. T. l s. LVI, 1142. T. 2 s, 1144-2150. T. 3
S. 174.
11. CARYGA Bolesław; Etnografia.
Notaty bibliograficzne
i sprawozdawcz:;. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 305.
12. GA WIN B.oleslaw: BibJi.ografia etnc.graiii polskiej za r. 1955. Lud
T. 4.4 s. 542-598, Wrodaw 1959 PTL.
13. GLOGER Zygm-J.nt: Encyklopedia
1958.

staro;>o.Jska ilustrowa:na.

Warszawa