Cyfrowa Etnografia

e2e4f62397e221eb1af776823b8ca024.pdf

Media

Part of Muzea / LUD 1969 t.53

extracted text

v.

M

u

z

E

A

Lud, t. 53, 1969 r

MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA

POLSKIE MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE
25-LECIA PRV

W OKRESIE

WSTĘP

Jesteśmy świadkami ogromnego, nie notowaJnego w naszych dziej,ach
rozwoju muzealnictwa w Polsce po II wojnie światowej, w tym również
muzealnictwa etnograficznego. Wzrasta ilość muzeów i zbiorów, rozszerza
się i pogłębia ich dokumentacja, tworzą się archiwa muzealne, rozwija się
wewnętrzna organizacja zwłaszcza większych muzeów i działów etnograficznych. Praca muzeów opiera się na planowanych badaniach naukowych,
które stają się podstawą szerokiej działalności społeczno-oświatowej muzeów.
Zmiana granic PRL przynosi zmianę sieci muzealnej. Przybywają muzea
w woj. gdańskim, koszalińskim, olsztyńskim, opolskim, szczecińskim, wrocławskim, zielonogórskim, pozostają zaś w granicach ZSRR muzea w dawI Artykuł
oparty jest na własnych obserwacjach, literaturze przedmiotu oraz na
odpowiedziach na rozesłaną ankietę, otrzymanych w końcu 1968 r. i na początku
1969 r. od kierowników muzeów lub działów etnograficznych
i innych placówek
muzealnych w: Białymstoku, Bytomiu, Chojnicach, Gdańsku, Kcyni, Kielcach, Koszalinie (woj. Konserwator
Zabytków), Krakowie (Muz. Etnograf. i Muz. Narod.),
Lublinie, Lowiczu, Lodzi, (Muz. Archeolog. i Etnograf., Muz. Sztuki i Muz. Włókiennictwa), w Olsztyn ku, Opolu, Pabianicach, Plocku, Poznaniu, Rabce, Radomiu,
Rzeszowie, Sanoku, Sieradzu, Słupsku, Szczecinie, Warszawie, Wałbrzychu, Wieluni u, Włocławku, Wrocławiu, Zielonej Górze, w Zakopanem i Zninie. Najserdeczniej
im za to dziękuję. Nowsze dane o muzealnictwie
etnograficznym
znajdzie czytelnik w publikacjach:
H. Bittner-Szewczykowa,
Problemy
polskiego
muzealnictwa
etnograficznego
w literaturze
dwudziestolecia.
Rocznik Muz. Etnograf. w Krakowie,
t. I, 1966, s. 173-180, T. Damrosz, Scientific research and expositions of ethnographic
Museums (in the period of Millenium
resem'ch in Poland).
Zeszyty Państw. Muz.
Etnograf. w Warszawie, t. VI-VII, 1965/66. Warszawa, 1968, s. 9-25 i A. Pytlińska,
Zagadnienia
muzeów
skansenowskich
w powojennej
literaturze
polskiej.
Rocznik
Muz. Etnograf. w Krakowie, 1966, s. 191-202.

420

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA

nych woj. wileńkim, nowogrodzkim,
poleskim, wołyńskim, lwowskim,
tar'1opolskim i stanisławowskim.
Okres II wojny światowej przyniósł ogromne straty w zakresie zabytków etnograficznych,
zgromadzonych w muzeach. W pierwszych dniach
wojny spalone zostało Muzeum Etnograficzne w Warszawie, posiadające
23000
zabytków, zniszczono setki budynków muzealnych, wspaniałe MuLeum Śląskie w Katowicach zostało do fundamentów
rozebrane, zbiory
zdewastowane,
rozgrabione i wywiezione przez najeźdźców, zrujnowane
zostało piękne Kurpiowskie Muzeum na wolnym powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim, podobnie jak wiele innych muzeów. Odzyskaliśmy tylko
nieznaczną część zbiorów. Według obliczeń J. Bujaka w okresie II wojny
światowej
utraciliśmy
ponad· 60%
naszych zbiorów etnograficznych,
w większości unikalnych
i niemożliwych
już do zdobycia 2.
Zaraz po wojnie, rozproszeni
po Polsce etnografowie-muzeologowie
przystępują przede wszystkim do prac ratowniczych - do poszukiwania
i zabezpieczania
jeszcze pozostałych zbiorów, dokumentacji
i bibliotek,
do restytuowania
dawnych muzeów i organizowania nowych.
Pierwszy, powojenny okres charakteryzowały
wysiłki zmierzające nie
tyllko do skupienia zbiorów, lecz przede wszystkim do znalezienia dla
nich pomieszczeń zabezpieczających
i środków na ich utrzymanie oraz
stworzenie, choćby naj skromniejszego
personelu muzealnego.
Już w lutym 1945 roku powstaje w Warszawie Naczelna Dyrekcjn
Muzeów i Ochrony Zabytków, która pod dyrekcją prof. Stanisława Lorentza roztacza finansową i merytoryczną opiekę nad muzeami, co w tym
trudnym okresie pozwoliło również uratować wiele zabytków etnograficznych i przyczynić się m. in. do stworzenia zrębu przyszłego Muzeum
Etnograficznego
w Toruniu.
W 1945 r. Związek Muzeów w Polsce zwołuje zjazd w Krakowie,
a następnie XVII Zjazd delegatów w Nieborowie, który odbył się w dniach
19-21 września 1946 r. Na Zjeździe tym uchwalono m. in. wniosek "o zachowanie Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków jako największej zdobyczy organizacyjnej
w dziedzinie muzealnictwa,
ochrony
zabytków, rewindykacji
mienia kulturalnego
i organizacji prac źródłowych z zakresu historii sztuki i kultury", oraz "o wydanie zarządzeń,
które by umożliwiły konserwację
i ekspozycję zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 3. Związek wydał też Biuletyn m. in. ze spisem
muzeów w Polsce, który obejmował 101 instytucji a w 1948 1'. organizuj2
kurs muzeologiczny dla naukowych pracowników muzealnych.
2

J. Bujak,

Muzealnictwo

1'Ozwój do polowy
3

P1'Otokol XVII

etnograficzne

w

Polsce

(Początki

muzealnictwa

jego

XX w.). Maszynopis, Rozdz. IV, s. 215.
Zjazdu

Delegatów

Związku

Wyd. Związku Muzeów w Polsce. Kraków

Muzeów.

1947, s. 7-8.

Pamiętnik

Muzealny,

z. !l.

Polskie

muzealnictwo

etnograficzne

421

Muzea i większe działy etnograficzne rozwijają się przede wszystkim
w ramach województw, objęte generalną opieką Ministerstwa Kultury
i Sztuki, Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, następnie
Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków, a od kilku lat Zarządu
Muzeów i Ochrony Zabytków. Od 1945 r. czynną działalność rozwija
specjalny Wydział Sztuki Ludowej przy Ministerstwie Kultury i Sztuki,
który pod kierunkiem dra Kazimierza Pietkiewicza gromadzi ogromne
zbiory, zwłaszcza współczesnej sztuki ludowej, następnie przekazane Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie.
Decentralizacja placówek kulturalnych w r. 1958 ostatecznie oddaje
państwowe muzea pod opiekę władz terenowych (Rad Narodowych) na
których bud.żet placówki te przechodzą. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r.
O ochronie dóbr kultury i o muzeach sz'Cze:gółowo uw:oględnia sprawy
muzeów i ochrony wszelkich dóbr kul tury - ruchomych i nieruchornych 4.
W roku 1969 mamy spośród samodzielnych muzeów Państwowe Muzeum
Etnograficzne w Warszawie, bezpośrednio podlegające Zarządowi Muzeów
i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki, Muzeum Kultury
i Sztuki Ludowej w Poznaniu, stanowiące Oddział Muzeum Narodowego
w Poznaniu i Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu - Oddział Muzeum
Śląskiego we Wrocławiu, autonomiczne Muzea Etnograficzne w Krakowie
i w Toruniu oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, dalej
wojewódzkie muzea okręgowe, posiadające działy etnograficzne w miastach wojewódzkich (z wyjątkiem Torunia w woj. bydgoskim i Słupska
w woj. koszalińskim). Poza tym istnieją liczne państwowe muzea regionalne 5, podległe Powiatowym Radom Narodowym.
Oprócz Muzeów Państwowych mamy w Polsce szereg muzeów podległych różnym towarzystwom i instytucjom kulturalnym. Wśród nich najliczniejsze, posiadające zbiory etnograficzne, stanowią muzea Polskiego
Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
Zbiory etnograficzne rozproszone znajdują się też m. in. np. w działach
rzemiosła artystycZ'nego muzeów narodowych i historycz.nych, w muz-ea,ch
diecezjalnych, w Muzeum Rolnictwa im. Kluka w Siemianowicach, w Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, w Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, w Muzeum Historii Farmacji w Krakowie, w Muzeum Kultury Fizycznej i Turystyki w Warszawie oraz w Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu i w innych muzeach.
Niektóre uniwersyteckie Katedry Etnografii - przed- i powojenne,
Dziennik Ustaw PRL, Nr 10, Warszawa, dn. 21 lutego 1962, s. 54-59.
Wyłącznie etnograficzne
Muzeum im. Wladysława
Orkana w Rabce podlega
Muzeum Narodowemu i Woj. Konserwatorowi
Zabytków w Krakowie.
I

5

422

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA

gromadziły też zbiory etnograficzne (np. w Poznaniu, Toruniu), podobnie
jak Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (zbiory narzędzi rolniczych prof. Biedrzyckiego). Zbiory te były i są przeważnie
przekazywane do muzeów etnograficznych.
Zjawiskiem bardzo charakterystycznym
dla ostatnich lat jest powstawanie szeregu małych, prowincjonalnych placówek społecznych, gromadzących różnorodne zbiory, m. in. etnograficzne. Jest to cenny objaw zainteresowania regionu własną historią i chęci zachowania pamiątek dla
historii. Wiąże się to jednak z niebiezpeczeństwem przejmowania od osób
prywatnych itp. przedmiotów niedostatecznie udokumentowanych, które
nie zawsze znajdują warunki właściwego ich przechowywania i konserwacji. Sprawa ta jest poważna w skali krajowej, bowiem w chwili obecnej na terenie Polski znajduje się ponad 50 małych placówek muzealnych,
tzw. izb regionalnych, izb pamiątek, muzeów szkolnych itd., które posiadają zbiory etnograficzne o nieustalonej jeszcze ilości, często niezabezpieczone i bez należytej opieki naukowej.

ZALOŻENIA

TEORETYCZNE I TENDENCJE
ETNOGRAFICZNEGO

MUZEALNICTWA

Przewrót ustrojowy, gospodarczy i kulturalny, jaki zaszedł w Polsce,
w znacznym stopniu zrewolucjonizował muzealnictwo etnograficzne.
Zgodnie z traktowaniem etnografii jako jednej z nauk historycznych
i oparciu jej o metodę marksistowską, muzea opierały swe prace naukowe
i dydaktyczno-oświatowe na zasadach materializmu history.cznego.
Postępująca wciąż urbanizacja i industrializacja wsi, unifikacja m. in.
narzędzi pracy, ogromny wzrost oświaty i środków masowego przekazu,
dezintegracja rodziny wiejskiej itd. powodują gwałtowne odchodzenie wsi
od swych tradycji i zanik zabytków. Przed muzeami etnograficznymi
stanęły zagadnienia rekonstrukcji i anahzy tradycyjnej kultury ludowej,
badań mechaniki jej rozwoju oraz roli, jaką ma ona spełniać w tworzeniu
się nowego modelu kultury naszego narodu.
Poszukiwanie podstaw naukowych do wnioskowań o pokrewieństwach
tradycyjnej kultury i pochodzeniu jej elementów itd. skłania muzea do
gromadzenia szczegółowych materiałów, pozwalających na wyróżnienie
typów i odmian sprzętów, narzędzi 'itd., pochodzących z określonego czasu, które po ich zmapowaniu i ujęciu na szerszym tle porównawczym
i historycznym mogą pozwolić na ustalenie genezy w związku z oikreśloną
forma'c j ą s:pOiłecz:no~gospodarczą.
Teoretyczne założenia muzealnictwa etnograficznego opierają się też
O traktowanie
kultury jako nierozerwalnego zespołu wytworów kultury

Potskie

muzeatnictwo

etnograficzne

423

materialnej, duchowej i społecznej, na który składają się różnorodne elementy twórczości ludu. Dlatego też muzea, w miarę swych możliwości,
gromadzą w swych archiwach folklor, obejmujący wiedzę, wierzenia, magię, obrzędy i zwyczaje itd. oraz foliklor słowny, muzyezny i taneczny.
Kultura ludowa wraz ze sztuką plastyczną i folklorrem, traktowana jest
więc jako nierozlączna całość a zara:zem jako część składowa kultury całego narodu, kształtująca się w ·oikreślonym środowiSku .geogTaficznym
i gospodarczo-Sipołecwym, na tle określonej historii narodu. Zabytek muzealny traktowany jest jako element kultury, ilustrujący procesy zachodzące w historii kraju. Przy tym nacisk jest [położony na kalktowanie
w~półczesnych zjawis:k, zachodzących w kulturze ludowej, jako dalszej
części procesu historycznego,oo wiąże się z traJktowatrliem wspókwsnych
wytworów również Jako źródeł historycznych,
w ,różnym stopniu
uwzględnianych w muzeach etnograficznych.
Dawne muzealnictwo polskie, zwłaszcza sprzed I wojny światowej, tam
gdzie muzea pozbawione były fachowców, cechowało nieraz gromadzenie
zabytków bez należytej dokumentacji. Dzisiejsze natomiast muzealnictwo
dąży do jak najbardziej pełnego przedstawienia obrazu żyda ludu wiejskiego w Polsce, w oparciu o badania naukowe, a więc również o 'zgromadzone źródła ilustrujące m. in. rozwój narzędzi pracy na tle określonej
gospodnl'ki z uwzględnieniem roli czło:wieka żyjąoego w danej s'P0leczności lokalnej.
Sztuka ludowa w Polsce, a zwłaszcza rzeźba sakralna, posiada wspaniałe
tradycje sięgające średniowiecza. Jeszcze w chwili obecnej mamy znakomitych rzeźbiarzy, mamy też obecnie ogromny rozkwit twórczości ludowej
w zakresie plastyki. Nowe, nieznane talenty pojawiają się wśród młodych
i starych ludzi.
Artysta ludowy przestał być obecnie bezimiennym. Jest otoczony opiekł
Ministerstwa Kultury i Sztuki, władz terenowych, muzeów i innych placówek kulturalnych. Dzieła jego są nabywane, reprodukowane i wysyłane
na krajowe i międzynarodowe wystawy.
Muzea i działy etnograficzne przywiązują ogromną wagę również do
współczesnej twórczości w zakresie sztuki ludowej. Obecnie obserwować
też możemy jej roz/kwit nie tylko na wsi lecz w miasteczkach i miastach,
gdzie rzeźbić lub malować zaczynają dorośli, tzw. amatorzy, dyletanci,
laicy, naiwni itd. nie mający tradycji rodzimych. Tworzą oni rzeźby
z różnych pobudek i w różnym, często nie tradycyjnym surowcu. Muzea
rozpoczęły gromadzić ich prace oraz dokumentację z nimi związaną. Zostalo też zapoczątkowane gromadzenie dokumentacji kultury robotniczej,
np. proletariatu krakowskiego i śląskiego, pochodzącego ze wsi (np. Muzeum Etnograficzne w Bytomiu, w Krakowie, Łodzi i inne). W związku
z coraz silniejszą urbanizacją wsi rozszerzono gromadzenie elementów

424

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA

kultury wsi o wytwory miast i miasteczek, od dawna wchodzące w skład
inwentarza wiejskiego i z nim współegzystujące.
Muzealnictwo etnograficzne w Polsce cechuje obecnie stałe dążenie do
podnoszenia poziomu naukowego, do pogłębiania metodyki badań, do jak
największej precyzji i wielostronności w dokumentowaniu gromadzonych
zabytków; stąd opieranie badań terenowych na coraz grutowniej opracowanych kwestionariuszach, służących przy osobistych obserwacjach i wywiadach oraz stosowanie różnorodnych metod dokumentowania faktów
etnograficznych w postaci zapisów, zdjęć, filmów, nagrań, kinetogramów,
rysunków wykonywanych przez samych chłopów, a dotyczących faktów
kulturowych, umiejscowionych w czasie i przestrzeni. Dąży się do uzupełnienia dokumentacji zbiorów przez uzyskiwanie ocen procesów, zachodzących we wsi od jej przedstawicieli, różnego wieku, płci, zawodu i stanu
socjalnego.
Chodzi bowiem o wzbogacenie wiedzy o zabytku, o jego powstaniu,
pochodzeniu i zmieniającej się roli w środowisku ulegającym przeobrażeniom, w rodzinie, wsi, regionie. Wszak właśnie zbiory muzealne, ekspozycje problemowe i pomocnicze elementy dokumentacji pozwalaj q stworzyć rekonstrukcję tradycyjnej kultury ludowej, a muzea na wolnym
powietrzu plastyczną wizję jej przeszłości. Ekspozycje te pozwalają na
stwierdzenie prawidłowości zachodzących procesów, które znajdują odbicie
w kulturze materialnej, w rozwoju narzędzi i techniki produkcji, a także
w sztuce, obrzędach, zwyczajach itd. Muzea i działy etnograficzne muzeów
okręgowych i innych stają się placówkami naukowo-badawczymi, stawiającymi sobie cele poznawcze oraz społeczno-oświatowe i artystyczne.
Uderzające jest, iż bardzo rzadko poświęca się u nas uwagę teoretycznym problemom współczesnego muzealnictwa etnograficznego 6, które stanęło obecnie wobec nowych zagadnień metodologicznych, wymagających
teoretycznego opracowania.
Rozwija się nowa nauka o charakterze poznawczym i normatywnym,
jaką jest muzeologia etnograficzna lub etnomuzeologia. Można ją określić
jako naukę opartą o etnografię ewentualnie etnologię mającą na celu
badania dotyczące: 1. gromadzenia, zabezpieczania i naukowego opracowywania wszelkich wytworów tradycyjnej i przekształcającej się kultury
ludowej; 2. umiejętności przekazywania ich społeczeństwu drogą różnorodnych prac dydaktyczno-oświatowych i wychowawczych oraz artystycznych; 3. właściwych metod realizowania powyższych celów.
6 np.
Wojciech Gluziński, Etnografia-Historia-Muzeum.
Roczniki Etnografii Śląskiej, t. I; Wrocław 1961, s. 107-117 i Tenże, Problemy współczesnego muzealnictwa.
Roczn. Etnogr. Śląskiej, t. II; Wrocław 1963, s. 178-230, i Halina Winiecka, Z socjologicznej
problematyki
muzealnictwa
w Polsce. Materiały Zachodnio-Pomorskie,
t. VIII; Szczecin 1962, s. 443-452.

PoLskie

muzeain~ctwo

4~5

etnograficzne

Elnomuzeolog ma w muzeum warsztat pracy etnograficznej. Jest poza
tym pożądane, by był on zarazem artystycznie uzdolnionym, umiejącym
nadoć sugestywny wyraz ekspozycji muzealnej i innym formom działania
dydaktyczno-wychowawczego.
Przy teoretycznych rozważaniach dotyczących etnomuzeologii i traktowaniu jej jako dyscypliny historyczno-społecznej, należy pamiętać, iż jej
cechą swoistą jest to, że opiera się ona a bezpośrednie źródła żywe o człowieka, który jest równocześnie odbiorcą tradycyjnej kultury, jej
nosicielem i przekazicielem, a zarazem twórcą kultury.
Jeśli chodzi o badania socjologiczne w muzealnictwie, to koncentrują
się one głównie w Krakowie, gdzie w 1962 r. powstała Pracownia Badań
Socjologicznych, a w 1964 r. zostaje zwołana pierwsza ogólnopolska konferencja poświęcona tej problematyce 7, Muzea etnograficzne nie są jeszcze
w większym stopniu wciągnięte w te badania 8.
Badania sccjologiczno-psychologiczlDte problemów
dydaktyczno-wychowawczych związanych z muzeum, były już w 1957 pr'owadzone przez
Muzeum Śląskie we Wrocławiu (wspólnie z Katedrą Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego). Objęły wówczas 5 szkół w tym mieście.
Na razie skromny jest też udział muzeologów-etnografów we współpracy z Muzeum Oświaty Instytutu Pedagogiki, a przecież muzealnictwo
etnograficzne ma bardzo wdzięczne pole do działania w tym zakresie 9.
Od kilku lat czynione są w Polsce starania a uznanie około 40 wybranych muzeów (m. in. etnograficznych) za placówki naukowo-badawcze,
które korzystałyby z takich samych uprawnień jak instytuty naukowe
i uniwersytety.
Ustawa z dn. 15 lutego 1962 r. a och1"Oniedóbr kultury i o muzeach
daje nie tylko prawną podstawę do zabeZlpieezania zabytków, lecz zakłada, iż muzea obok podstawowej działalności dydaktyczno-oświatowej prowadzą badania naukowe, publikują wyniki badań i mogą ubiegać się
a uznanie ich za instytuty naukowo-badawcze zgodnie z obowiązującymi
przepisami (Rozdz. VIII, Art. 5, 1).
W związku z dążeniem do specjalizacji muzeów istnieje też tendencja
do przekształcania działów etnograficznych większych muzeów w samodzielne muzea etnograficzne 10.
7

Badania

socjologiczne

w muzealnictwie.

Muzeum

Narodowe

w Krakowie,

1964.

s. 137.
8 T, Banasik,
Stan badm1 socjograficznych
w muzeach.
Biuletyn informacyjny
ZlVIiOZ nr 39. 1962, s. 61-66.
9 Z. J. Mikolajtis,
Badania nad wykorzystaniem
muzeów w procesie nauczania.
(Odb. z zam. 633, 18 III 1965, s. 12).
10 W ten sposób powstało
w 1959 r. samodzielne Muzeum Etnograficzne w Toruniu.. \V 1969 r. samodzielne Muzeum na Wolnym Powietrzu w Olsztynku, a Muzeum

426

MARIA

ZN AMlEROWSKA-PRUFFEROWA

Generalną tendencją muzealnictwa polskiego jest obok - elementarnych jego zadań - powiązanie prac muzeów z życiem narodu, z zapotrzebowaniem społeczno-kulturalnym określonego regionu, włączenie działalności muzeów w walkę o postęp i szerzenie idei braterstwa narodów.
W związku z tym muzea rozszerzają zakres swego działania i nawiązują
kontakty i współpracę umożliwiającą poznawanie innych kultur i zbliżenie
z przedstawicielami innych narodów. Naukowa i oświatowa działalność
muzeów coraz baird:ziej wkracza do miasteczek i najbardziej oddalonych
wsi, ,nie tylko w związku z 'wywiadami i po~zuikiwaniem zabyt:ków, lecz
w związku z tendencją do włączania się w życie bieżące.
Zada'niem muzeów i działów etnogr,aficznych jest wykrywanie tradycyjnych form własnej twórczości ludowej, pobudzanie jej i popieranie
oraz wcielanie w życie współczesne, jej najbardziej wartościowych elementów. Wiąże się to wyraźnie z usiłowaniem odrodzenia dawnych
rzemiosł i sztuki.
PRACE NAUKOWO-BADAWCZE

Terenowe prace naukowo-badawcze muzeów opierają się na generalnej
koncepcji danego muzeum i jego zasięgu obejmującym wybrane, przeważnie najbliższe regiony etnograficzne, na ustalonym statucie oraz na
określonych planach prac - wieloletnich i krótszych. Te ostatnie nieraz
stanowią akcję ratowniczą w stosunku do określonych dziedzin kultury
i .nieraz bywają badaniami jedynie ,penetracyjnymi. Niejedn<jkrotnie
bowiem badania terenowe wynikają z określonego zapotrzebowania społecznego, np. z planów przebudowy lub likwidacji wsi w związku z organizacją wielkiego przemysłu, regulacją rzek itd.
W chwili obecnej Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie ma
zasięg ogólnopolski i światowy, Muzeum Etnograficzne w Krakowie obejmuje całą Polskę, gromadzi ono też zbiory pozaeuropejskie i europejskie,
zwłaszcza z krajów słowiańskich. Muzeum Etnograficzne w Toruniu ma
zasięg północno-polski i gromadzi zbiory rybackie z całej Polski a dorywczo z innych krajów; również o zasięgu ogólnopolskim Muzeum Etnograficzne i Archeologiczne w Łodzi obejmuje w szczególności grupy etnograficzne zamieszkujące woj. łódzkie i teren sąsiedni, a Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu (Oddział Muzeum Śląskiego) - Śląsk Dolny,
Opolski i Górny, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Po~naniu (Oddział
Muzeum Narodowego w Poznaniu) - zasięg ogólnopolski, a w szczególności obejmuje Wielkopolskę i Ziemię Lubuską. Gromadzi też zbiory
europejskie i pozaeuropejskie.
Etnograficzne we Wrocławiu stało się Oddziałem
graficzne w Poznaniu - Muzeum Narodowego.

Muzeum

Sląskiego,

Muzeum

Etno-

Polskie

muzealnictwo

etnograficzne

427

Działy Etnograficzne muzeów okręgowych zasięgiem swych badań 11
i innych prac przeważnie obejmują teren zamieszkały przez grupy etnograficzne znajdujące się w ramach danego województwa i sąsiednich.
Małe muzea regionalne obejmują mniejsze grupy etnograficzne.
Celem etnograficznych badań muzealnych jest często ogólna charakterystyka całokształtu kultury ludowej wybranego, przeważnie pobliskiego
regionu etnograficznego, z uwzględnieniem współcześnie zachodzących
przemian, na co szczególny nacisk został położony w ostatnich latach.
Właściwa realizacja tych zamierzeń jest oczywiście całkowicie zależna od
posiadania przez muzeum dostatecznej ilości personelu naukowego i specjalistów, m. in. do takich dziedzin j'a'k 'Hip.folkloil' muzyczny i ,taneczny
itd.
Tak ujętej tematyce poświęca swe prace terenowe większość muzeów,
co znajduje swe odbicie w zbiorach i ich dokumentacji, w materiałach
archiwalnych i w pracach przygotowywanych do druku, bądź już opublikowanych oraz w pracy oświatowej .związanej z badaniami.
.
Charakterystyka
własnych zbiorów znajduje się w publikowanych
sprawozdaniach prawie wszystkich większych mU2Jeów.
ZBIORY

Ogromny wzrost ilości zbiorów etnograficznych od początku 1955 r. do
początku 1969 r. zawdzięczają muzea przede wszystkim stałym dotacjom
ze strony władz terenowych i Ministerstwa Kultury i Sztuki (ZMiOZ).
Ilustrują go załączone tabele. Naukowe zainteresowania muzeów, kształtowanie się charakteru zbiorów i archiwów oraz wzrost ilości publikacji
muzealnych przedstawione są dalej w załączonych przeglądach. Ilustrują
one również rozwój muzealnictwa etnograficznego.
Obecnie największą ogólną ilość zbiorów etnograficznych posiadają:
Województwo krakowskie.
50 841 eksp.
(w tym Muzeum Etnograficzne w Krakowie
liczy 35 013 eksp.)
Województwo warszawskie
46 387
(w tym Państwowe Muzeum Etnograficzne
w Warszawie 44404 eksp.)
11 Przy
ocenie wyników działalności pracowników
naukowych
należy na równi
z publikacjami
brać pod uwagę ilość udokumentowanych
zabytków i jakość zgromadzon'ej przez nich dokumentacji,
bowiem trudna, bardzo żmudn.a i wyczerpująca
praca muzealna bardzo często nie pozwala na zdobywanie we właściwym
czasie
wyższych stopni naukowych, a czasem tym właśnie, niejako bezimiennym
naukowym pracownikom
muzealnym
zawdzięczamy
tworzenie
instytucji,
stanowiących
zbiór bezcennych
źródeł wiedzy o kulturze
ludowej,
umiejscowionej
w czasie
i przestrzeni.

428

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRUFFEHOWA

Województwo łódzkie
(w tym Muzeum Archeologiczne
i Etnograficzne w Łodzi liczy
14127 eksp.)
Województwo katowickie
(w tym Muzeum w Bytomiu liczy
9500 eksp.)
Najmniej zbiorów posiadają:
Województwo zielonogórskie
Województwo koszalińskie .
Województwo szczecińsk'e .
Największy przyrost zbiorów nastąpił w województwach
krakowskim i katowickim.

27304

22053

2428
"
2313
2147
warszawskim,
TABELA

ETNOGRAFICZNE

ZBIORY

MUZEALNl<:

I

W POLSCl<:·

(Stan na 1 I 1969 - ilość przybliżona)
Dyslol<al ja zbiorów!
województwo
bialostockie
bydgoskie
gdańskie
katowickie
kieleckie
koszalińskie
krakowskie
lubelskie
łódzkie
olsztyńskie
opolskie
poznal1skie
rzeszowskie
szczecińskie
warszawskie
wroclawskie
zielonogórsl,ie
Ogółem

Liczba muzeów
łącznie ze skans.

Liczba punktów
muzeain. izb.
reg. itp.

Liczba
kolekcji
prywatno

ŁI\CZna
ilość
zbiorów

8

4

3

g 041

7

3

3

14782

7

3

6072

13

2

22053

7

2

4954

19

5

49934

11

(j

15197

12

1

27304

5

2313

2521

6
8

2

J3

14

8148

10

4

10518

2

2

2147

7

I

46387

51:>2

lO

8100

4

4

149

56

2428
8

237071

* Przybliżona ilość wszelkich placówek muzealnych zawierających zbiory etnograficzne łącznie ze skansenami, podległych różnym instytucjom wynosila w Polsce
na 1 I 1969 - 213, obejmując około 240 000 eksponatów.
(Podane cyfry nie są całkowicie dokładne w związku z brakiem odpowiedzi niektórych muzeów na rozesłaną ankietę oraz z trudnością
uzyskania danych ilustrujących
aktualny, ilościowy stan zbiorów etnograficznych
mniejszych placówek
społeczno-kulturalnych).

Pol.<;/de

mHzealnict'lvo

429

etnogrnfic::ne

TABELA
OGOLNA
ILOŚC MUZEOW
ETNOGIL\FICZNE
W POLSCE

II

I INNYCH PLACOWEK
POSIADAJ1\CYCH
ZBIORY
ORAZ ILOSC ZGROMADZONYCH
W NICH OBIEKTOW

(dane przybliżone)
Lata

1939

1946

1955

1957

1964

1969

Ilość muzeów
itp. placówek

ok. JOD'

58~

57"

764

110'

213"

112000"

1150004

175000'

237071/'

Ilość obiektów

!

140000'

i

I

Dane według: I) J. Bujak. Ib. s. 207 i Przypisy do Rozdz. III, s. 60 (ad 1939 r.);
K. Pietkiewicz, Stan muzeów i zbiorów etnograficznych
w Polsce. PTL, "Lud", L 36,
Lublin 1946, s. 389-396
(ad 1946 r.); 3) M. Znamierowska-Priifferowa,
Muzea i dzia/y
etnograficzne
w Polsce. Lud, t. 44, 1959, s. 361, 369 (ad 1955 r. - dotyczy muzeów
podległych Ministerstwu Kultury i Sztuki); 4) M. Gładysz, Dzialalność naukowa etnograficznych
placówek
muzealnych
w okl'esie powojennym.
"Etnografia Polska", t. II,
Wrocław 1959, s. 110 (ad 1957 r.); 5) M. Znamierowska-Priifferowa,
Ethnographic
Museum Collections
in Poland. "Lud", L 50, Wrocław 19.66, s. 702 (ad 1964 r.). 6) Dane
na dzień - I 1969 r. wg odpowiedzi na ankietę rozesłaną przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Zob. też odn. do Tabeli II i S. Brzostowski i A. Orysiak, Muzea
w Polsce, Przewodnik-Informatol',
wyd. CRZZ, Warszawa 1968 (ad 1968 r.). (W kilku
pozycjach miałam też możność uzupełnienia danych korzystając z maszynopisu artykułu S. Brzostowskiego
pL "Z dziejów muzealnictwa
etnograficznego
w Polsce"
(rys historyczny, stan i perspektywy),
za co serdecznie dziękuję Autorowi i Państwowemu Muzeum Etnograficznemu
w Warszawie, w którego Zeszytach
będzie
drukowany).
2)

ZBIORY

Zbiory

europejskie

EUROPEJSKIE

posiadają:

1) Państwowe

Muzeum Etnograficzne w Warszawie
około
500 eksponatów
2) Muzeum
Etnograficzne
w Krakowie
(zbiory ludów słowiańskich, bałtyckich i in.)
ok.
10000
3) Muzeum Narodowe
w Krakowie
ok.
200
4) Muzeum Kultury
i Sztuki Ludowej w Poznaniu
ok.
240
5) Muzeum Mazowieckie
w Płocku
ok.
150
Poza tym w mniejszym ilościach znajdują się w wielu
muzeach polskich
Ogólna przybliżona
ilość p07.apolskich zbiorów europejskich w Polsce wynosi
ok.
11090
ZBIORY

Największe

kolekcje

POZAEUROPEJSKIE

pozaeuropejskie

posiadają:

l) Państwowe Muzeum Etnograficzne w Wars7.awie:
Z Afryki - Z Ghany, Górnej Wolty, Wybrzeża Kości Słoniowej, Nigerii, Kamerunu, Mali, Konga Centralnego, Dahomeju i Etiopii (z badałl lekarza-podróżnika
dra Wacława Korabiewicza);

430

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA

Z Australii
i Nowej Gwinei (zgromadzone
przez dr Marcelego Łukowicza
z Chojnic);
Z Ameryki Srodkowej - z Meksyku (uzyskane z badań przez doc. dr Marię
Frankowską
i jej staraniem drogą wymiany międzymuzealnej ;
Z Azji z MnngoHi (częścIowo ze bbiorów ekspedycji
ppof. dr. Witolda
Dynowskiego); z Indon.ezji - z Jawy (zbi·ory prof. dr. Michała Siedleckiego) i
z Oceanii.
Razem ponad 12 700 eksponatów.
2) Muzeum w Bochni, woj. krakowskie:
Z Azji - z Indii, Cejlonu, wyspy Bali i 7. Chin (zbiory dr. Czyżewicza i Stanisława Tworzydło;
Z Afryki - z Kenii, Mozambiku, Tanganiki, Ghany, Zanzibaru, wyspy św. Heleny (zbiory dr. Czyżewicza).
Razem okolo 400 eksponatów
3) Muzeum i Biblioteka Polskiej Akademii
nańskie:
Z Australii i Oceanii 200 eksponatów.
4) Muzeum Narodowe w Krakowie:
Z Afryki (Kamerun) i z Ameryki

Nauk w Kórniku

(Peru,

Boliwia)

pow. Srem, woj poz-

ok. 250 eksponatów.

5) Muzeum Etnograficzne w Krakowie:
Z Azji - pl'of. Juldana Talko-lkyncewicza
z Mongolii, część zbiorów Benedykta
Dybowskiego z Kamczatki i Wschodniej Syberii. Zbiory z Tybetu, z Pakistanu.
Z Afryki - z 1960-1961 r. zbiory z badań dr. Krzysztofa Wolskiego, zbiory Stefana Scholz-Rogozińskiego
z Kamerunu,
zachodn. wybrzeży
Afryki. Poza tym
z Sudanu, pogranicza Kenii i Tanganiki, z Nigerii, Złotego Wybrzeża, Sierra Leone,
zbiory BrOinisława Riłsudskiego, now\Sze zebrane przez prof. dr Romana stopę z połudn.-bach. Afryki, zbiory z Arabii, Palestyny, Iraku, a ostatnio z Sudanu i Egi.ptu;
Z Oceanii i z Australii, z Indonez.ii - ze zbiorów prof. dr. Mariana Raciborskiego;
z wyspy Jawy i Borneo (ba,rdzo cenny zbiór lalek do jawajskiego
teatrzyku lalek
i teatru cieni);
Z Ameryki Poludn.
Hazem ponad 3000 eksponatów
6) Muzeum Archeologiczne
7) Muzeum Regionalne
8) Muzeum Mazowieckie

i Etnograficzne

w Łodzi 583 eksponatów

w Pabianicach

222 eksponatów

w Płocku około 300 eksponatów

9) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu:
Z Afryki, a przede wszystkim z Mezoameryki
i z Azji (Indie), Nowej Gwinei, 1696 eksponatów.

(sztuka

starożytnego

Meksyku)

10) Muzeum Instrumentów
Muzycznych w Poznaniu:
Z Azji (Wietnam, Korea, Japonia).
11) Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie:
Z Afryki zachodniej z badań dr Władysława Filipowiaka i dr Wiktora Fenrycha około 600 eksponatów.
Łącznie wszystkie zbiory pozaeuropejskie
w Polsce wynoszą okolo 20 000 eksponatów.

PoLskie

muzeaLnictwo

etnograficzne

431

MUZEA NA WOLNYM POWIETRZU

Sprawa ochrony zabytków budownictwa ludowego w Polsce była z wielu
oczywistych względów szczególnie trudna po wojnie, gdy nowe problemy
stanęły prżed społeczeństwem, a brak ludzi i środków przyczynił się do
bezpowrotnej utraty bezcennych chat, kościółków, młynów wodnych i wiatraków - tej do niedawna charakterystycznej ozdoby naszego krajobrazu.
Ratowanie poszczególnych zabytków stało się troską przede wszystkim
wojewódzkich konserwatorów
zabytków i muzeów etnograficznych.
W 1962 r. wychodzi ustawa o ochronie zabytków, uwzględniająca zabytki
kultury ludowej. W 1966 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki zwołuje Konferencję Zespołu Doradczego do Spraw Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego przy ZMiOZ, i w marcu tego roku wydaje Memorial
w sprawie ochrony budownictwa drewnianego w Polsce z progriamem organizacji i sieci pćU1kówetnograficznych. W 1967 r. w lmwietniu, w Lubostroniu, w woj. bydgoskim odbywa się sympozjum pod hasłem "Zabytkiośrodkami turystyki", na którym sprawa ta była szeroko rozważana.
W 1968 r. Komisja Sejmowa omawia sprawę muzeów skansenowskich,
która zostaje uznana za ważną i pilną w skali ogólnopolskiej. W marcu
1968 r. i 1969 jest ona omawiana na posiedzeniu Sekcji Muzeów i Ochrony
Dóbr Kultury Rady Kultury i Sztuki.
Sprawie muzeów na wolnym powietrzu, tzw. parków etnograficznych
czy też skansenom poświęca się w Polsce coraz więcej uwagi, uznając ich
wielką naukową i społeczną wartość. Mówiąc obecnie o ich istnieniu
i powstawaniu w Polsce będziemy mieli na uwadze:
1. muzea skupiające
pTZenoszcme, zabytkowe, wyposażane budynki
mieszkalne, gospodarcze, przemysłowe i sakralne, a wyjątkowo również
ich rekonstrukcje, np. w Olsztynku;
2. skanseny przymuzealne, tworzone z budynków przenoszonych ,np.
w Łowiczu, Toruniu i planowany w Rabce, stanowiące niejako przedłużenie istniejących wystaw;
3. muzea ,posiadające budynki pozostawiane in situ w mnieljszych lub
większych zespołach lub pojedynczo, zakładając, iż będą one odpowiadać
wymogom muzealnym (np. w Bieliinach, pow. Kielce czy w Klukach,
pow. Słupsk);
4. rezerwaty zwartych zespołów wiejskich i miasteczkowych również
mają stanowić lub już stanowią swego rodzaju muzea skansenowskie,
zwłaszcza o ile będą ożywione działalnością oświatową 12.
Życie stwarza tak wielką różnorodność form muzeów na wolnym powietrzu, iż - jak sądzę - obecnie trudno byłoby stworzyć obowiązującą
1~ Z braku

miejsca pominięto tu omawianie zaplan.owanych muzeów skansenowskich.

432

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA

ich klasyfika'cję
i nomenklaturę.
Utarty w Polsce termin "slkansen", ozna,czający po szwedzku szaniec, wydaje się być terminem
dobrze ujmującym zabytek
budownictwa
ludowego,
chroniony
przed zagładą
wraz
z jego zawartością.
W chwili obecnej w Polsce sprawy te przedstawiają
się następująco:
1. W woj. białostockim
mamy w Nowogrodzie
Łomżyńskim
pięknie położony skansen kurpiowski
stanowiący
filię Muzeum w Łomży, ze specjalizacją w zakresie bartnictwa
i pszczelnictwa
oraz gospodarki
puszczańskiej. Istniał już przed wojną, w czasie której był spalony, a obecnie
odbudowany
rozwija się w bliskim kontakC'ie z wsią.
2. W woj. bydgoskim,
wyjątkowo
ubogim w zabytki tradycyjnego
budownictwa ludowego, organizuje się mały skansen pałucki w leśnej wiosce
Godzimierz w pow. szubińskim,
w Silnie w pow. choj:nickim (przy wSipóldziałaniu z PrL) i w Kas·zcz,a,rku pod TO'runiem, związanym z rodziną Kopernika. W Radziejowie
czynny wiatrak ma spełniać rolę punktu skansenowskiego.
W Toruniu otwarto Kujawską
część małego przymuzealnego
Parku Etnograficznego,
stanowiącego
dalszy ciąg wystaw muzealnych, dotyczących
Kujaw, Pałuk, Kaszub i Borów Tucholskich.
Poza tym rozpoczęto prace
przy organizacji w Toruniu Skansenu Wiślanego, który by w XIX-wiecznej
dzielnicy podmiejskiej
nad Wisłą ilustrował
dawną gospodarkę
rybacko-flisacko-żeglarską.
3. W woj. gdańskim istnieje założone przed II wojną i odbudowane
po
spaleniu Muzeum Skansenowskie
we Wdzydzach Kiszewskich, pow. Kościerzyna, stanowiące
Oddział Muzeum Pomorskiego
w Gdańsku i zaczątek
skansenu ilustrującego
życie wyrobnika
w Bożestowie pow. Kartuzy oraz
zaczątek skansenu w Oliwie.
4. W woj. katowickim w organizacji znajduje się duży Wojewódzki Park
Kultury
i Wypoczynku
w Chorzowie,
w którym część jest p,)święcom
zabytkom
kultury
ludowej.
Poza tym istnieje
rodzaj małego skansenu
w Ist~bnej, w tzw. Izbie Twórczej Kawuloka,
który demonstruje
wyrób
ludowych instrumentów
i grę na nich.
5. W woj. kieleckim istnieje od 1957 r. mały skansen w doskonale urządzonej chacie w Bielinach, gdzie zwiedzający
mogą usłyszeć wiersze wypowiadane
przez miejscową
poetkę ludową. Stanowi on punkt etnograficzny Muzeum Świętokrzyskiego
w Kielcach.
6. W woj. kos·zalińskim we wsi Kluki, .paw. Słupsk, znajduje się Skansen
słowi~ński,
stanowiący
Oddział
Muzeum
Pomorza
Zachodniego
w
Słupsku.
W organizacji
znajduje
się
jedyny
tego
rodzaju
w Polsce
etnograficzno-archeologiczna-rolniczy
skansen
na
wyspie
Bielawa,
na
jeziorze
Drawsko
w pow. Szczecinek,
na przestrzeni 80 ha.

PoLskie

muzeaLnictwo

etnograficzne

433

7. W woj. krakowskim posiadamy znany, piękny rozwijający się Orawski Park Etnograficzny PTTK w Zubrzycy Górnej, pow. Nowy Targ, należącego do Muzeum Tatrzańskiego, podhalańską chatę (tzw. "Tea")
w Zakopanem, zaczątek skansenu w KrakOIwie w Woli Ju.stowskiej i rodzaj skansenu w Izbie Twórczej w Zalipiu.
W organizacji znajdują się już Parki Etnograficzne dla Ziemi Sądeckiej - Wojewódzki w Nowym Sączu (zaawansowany) i Gorczański, przymuzealny skansen w Rabce.
Poza tym realizowana jest organizacja rezerwatów: wiejskiego w Chochołowie i małomiasteczkowego w Lanckoronie.
Spraw'l nad wyraz bolesną i społecznie szkodliwą jest to, że planowany
w 1950 r. a inicjowany przez Muzeum Tatrzańskie przed wojną Etnograficzny Park Podhalański, który ma wytypowane i zinwentaryzowane
obiekty, opracowany
projekt
realizacyjny,
nie może uzyskać lokalizacji i być realizowany co jest z wielką stratą dla naszej kultury
narodowej.
8. W woj. lubelskim przystąpiono do organizacji dużego skansenu w Lublinie, w akoUicy Zamku, na obsza,rze 11 ha.
9. W woj. łódzkim istnieje mały przymuzealny skansen w Łowiczu oraz
w pewnym stopniu spełniająca rolę małego skansenu Izba Twórcza w Złakawie Borowym. Sprawa organizacji wielkiego skansenu - ilustrującego
miejskie dawne tkactwo (domy tkaczy) oraz ludową kulturę podmiejską,
niestety została zahamowana z wielką szkodą dla sprawy, gdyż byłby to
unikalny skansen w Polsce.
Organizuje się też skansen we wsi Smarrdzewice Po.w. Opoczno, przy pomocy Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
10. W woj. olsztyńskim osiągnięciem muzealnym jest usamodzielnienie
bodaj największego przestrzennie w Polsce skansenu w Olsztynku, który
staje się centralną samodzielną etnograficzną placówką muzealną dla tego
wojewórdzwa. Obecnie znacznie wzrosły możliwości jego rozwoju.
11. W woj. opolskim organizowany jest duży samodzielny skansen
w Opolu-Bierkowicach,
obejmujący Śląsk Opolski.
12. W woj. poznańs,kim duży skansen wielkopolski ma być zorganizowany w Szreniawie pod Poznaniem.
13. W woj. rzeszowskim rozwija się duży wielodziałowy, znany skansen
w Sanoku-Olchowcach,
obejmujący południową część rzeszowskiego. Stanowi on Muzeum Budownictwa Ludowego z własnym statutem i ze specjalizacją w tej dziedzinie, m. in. w zakresie prac i doświadczeń Pracowni
Konserwatorskiej.
14. W woj. szczecińskim w organizacji znajduje się skansen na wyspie
Wolin.
28 -

Lud,

t. 53, 1969

434

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA

15. W woj.warszawsktim
sprawa skansenu jest otwarta i pilna.
16. W woj. wrocławskim
zatrzymała się organizacja skansenu we
Wrocławiu, na wyspie, ,poświęcana Dolnemu Sląskmvi. Organizuje się przy
współdziałaniu PTL skansen związany z tkactwem w Międzylesiu, pow.
Bystrzyca.
17. W woj. zielonogórskim zatwierdzona jest lokalizacja skansenu w Zielonej Górze.
W chwili obecnej mamy więc o1Jwarte 3 większe skanseny (Zubrzyca
Górna, Olsztynek, Sanok) oraz 1 mniejszy w Nowogrodzie, 6 małych
(Wdzydze, Bieliny, Kluki, Zakopane, Torm'l, Łowicz) oraz kilka dużych
i wiele małych, znajdujących się bądż w stadium przygotowania dokumentacji, załatwienia formalności, związanych z typowaniem i wykupem
budynków i ziemi etc., poza tym kilka o charakterze niez.upelnie muzealnym.
Uderzający j.est dotychczasowy brak muzeów skansenowsl,ich w ;kilku
województwach posiadających jeszcze liczne zabytki budownictwa i muzea
planowane.
Skanseny w Polsce, z nielicznymi wyjątkami, posiadają bardzo szczuply
personel (do 1968 r. w Olsztynku 1-2 osób), toteż nie mogą prowadzić potrzebnej działalności. Nie mają one programów, demonstracji prac artystów ludowych ani sprzedaży ich wyrobów. Do wyjątkowych należą np.
przepiękne sporadyczne autentyczne pokazy góralskich tańców, muzyki
i śpiewu, np. w Zubrzycy Górnej i nieliczne inne.
Muzea skansenowskie nie mają dotąd zaplecza turystycznego nni niezbędnych urządzeń pomocniczych.
Poszukiwanie środków ochrony poszczególnych ginących zabytków budownictwa doprowadziło do tego, że już od szeregu lat remontuje się je
i konserwuje dla rozmaitych celów użytkowych, np. tworzy się w nich
izby regionalne lub izby pamiątek, domy noclegowe, kawiarnie itd. Dąży
się Iteż do tego, aby we wsiach, w których
brak pomieszczeil,
tworzyć biblioteki,
świetlice Kół
Gospodyń Wiejskich,
pracownie
artystów ludowych i rzemieślników oraz punkty usługowe dla turystyki.
Problem skansenów jest wyjątkowo trudny, wymaga bowiem w planowaniu uwzględnia'nia aspektów nie tylko etnografa, konserwatora i architekta, lecz. ruralisty, plastyka, konserwatora przyrody i specjalisty od zieleni, 'a przy r'ealizacj'i. również działa.nia opartego 'o wymogi ekonomiczne
terenu i wymogi turystyki.
Przy organizacji różnych rodzajów skansenów zakłada się pomoc takich
stowarzyszeń naukowych, jak np. PTL, które podjęło się w latach 1968/69
naukowej i finansowej pomocy w tej akcji z zasiłku PAN, jak PTTK,
ZMW, Społeczni Opiekunowie Zabytków i in.

PoLskie

muzealnictwo

ARCHIWA

etnograficzne

435

MUZEALNE

Archiwa muzealne coraz bardziej rozszerzają swój zakres i ilość posiadanych materiałów. Obecnie np. folklor słowny gromadzi ponad 30 muzeów. Można tu przykładowo wymienić Dział Etnograficzny w Lublinie,
który posiada około 3 850 pozycji muzyki i tekstów i Muzeum Etnograficzne w Toruniu, które ma ponad 8400 pozycji folkloru słownego włączając w tę liczbę drobne formy, np. zagadki.
Kilkanaście muzeów gromadzi folklor muzyczny. Bardzo cenny zbiór
nagrań magnetofonowych w ilości ok. 1 500 pozycji ma Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, które m. in. specjalizuje się w tej dziedzinie. Poza
tym nagrania muzyki ludowej i tekstu posiadają muzea: w Białymstoku,
w Toruniu, we Włocławku, w Kielcach, w Rabce, w Zakopanem, w Sieradzu i we Wrocławiu, w Toruniu również kinetogramy tańców.
Archiwa ikonograficzne posiadają wszystkie większe muzea, wśród nich
można, dla ilustracji wymienić przykł-a:do'Wo Archiwum Państwowego
Muzeum Etnograficznego w Warszawie, które posiada łącznie 27484 pozycje archiwalne, w tym najliczniejszy zbiór negatywów i fotografii, ryciny. rysunki, materialy terenowe w postaci zapisów i rysunków, plakaty
wystaw etnograficznych i inne, Muzeum Okręgowe w Lublinie, które posiada 8 500 pozycji fotografii i 1 200 rysunków oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu, które posiada negatywów - 12126, odbitek - 20837,
(w tym 1174 pocztówki), rysunków - 972, przeźroczy - 622, klisz cynkovvych - 364 i taśm filmowych - ponad 30.
Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada bardzo cenny zbiór rękopisów i zbiory ikonograficzne, obejmujące 20000 tematycznie uporządkowanych fotografii, kilkanaście tysięcy negatywów, 3 000 barwnych pocztówek, 3711 klisz cynkowych i drewnianych drukarskich, około 9000
odbitek tych klisz, 38 taśm krótlwmetrażOlwych obcych filmów dokumentalnych, 4 taśmy własnych filmów IkTótkometrażowych itd.

PRACE KONSERWATORSKIE

Prace konserwatorskie, jako specjalistyczne, nie będą tu omawiane, należy jednak stwierdzić, iż ta, tak bardzo ważna dziedzina wirozy związana z za:bezpieczeniem naszego bardzo szc:zupłeg'o omawianego tu dobra
narodowego, jest z braku etatów konse.rwatorów i pracowni w zbyt małym stopniu uwzględniana w pracach muzealnych pliacówek etnograficznych i mimo pomocy ze strony Ministersbwa Kultury i Sztuki przy zwoływaniu :konferencji specjalnych, sprawa konserwacji zaby,tków €'tnogl"afiewych stoi źle. Jak wynika z 71 odpowiedzi na rozesłooe ankiety -

436

MARIA

ZNAMlEROWSKA-PRUFFEROWA

54 muzea, posiad ają'Ce zbiory etnogra,ficzn.e, .nie mają pracowni kcmserwator:Skich,a z pozostałych ;17 nie wszystkie zajmują się zabytkami etnograficznymi 13.

PUBLIKACJE

MUZEALNE

Publikacje muzealne, w porównaniu do okresu międzywojennego wzrosły w Polsce w dużym, dotąd w historii 'naszej nie spotykanym stopniu.
Własne, etnograficzne, ciągłe wydiawn.ictwa naukowe posiadają następujące muzea:
Muzeum w Białymstoku - Rocznik Bialostocki, od 1961 r.; Muzeum
w Grudziądzu - Rocznik Grudziądzki, od 1960 r.; Muzeum Etnograficzne w Toruniu - 'wydawnictwa nieregularne; Muzeum Górnośląskie
w Bytomiu
Rocznik Muzeum GMnośląskiego, od 1967 r.; Muzeum
w Częstochowie - Rocznik Muzealny, od 1965 r.; Muzeum w Gliwicach Zeszyty Gliwickie, od 1963 r.; Muzeum w Zabrzu - Rocznik Muzealny
w Zabrzu, od 1966 r.; Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach - Rocznik
Muzeum $więtokrzyskiego,
od 1963 r.; Muzeum Etnograficzne w Krakowie - Rocznik Muzeum Etnograficznego
w Krakowie, od 1966 r.; Muzeum w Lublinie - Studia i Materialy Lubelskie, od 1962 r.; Muzeum
Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi - Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, od 1957 r.;
Muzeum Mazurskie w Olsztynie - Rocznik Olsztyński, od 1958 r.; Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu -- Opolski Rocznik Muzealny, od 1965 r.;
Muzeum Narodowe w Poznaniu, Oddział Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej - Studia Muzealne, od 1953 r., zob. Muzealnictwo, od 1952 r.;
Muzeum w Rzeszowie - Prace i Materialy z Badań Etnograficznych,
od
1968 r.; Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku - Materialy Muzeum
Budownictwa Ludowego w Sanoku, od 1964 (do r. 1965 wI. jako Biuletyn
Informacyjny
Muz. Bud. Lud. w Sanoku). Szczecin - Muzeum Pomorza
Zachodniego - Materialy Zachodnio-Pomorskie,
od 1954 r. Państwowe
Muzeum Etnogr'afic<me w Warszawie - Zeszyty Państwowego Muzeum
Etnograficznego
w Warszawie, ·:wb. Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, od 1960 r.; Muzeum Śląskie we Wrocławiu Roczniki Etnografii Śląskiej, ad 1961 r., Zeszyty Etnogmjic2l'.e od 1963 r.;
Zielona Góra - wydawnictwa nieregularne.

13 Z materIałów
do pracy Huber.ta Drążkowskieg-o pt. Pra,cownie konserwatorskie
muzeów i działów etnograficznych w PoLsce, opracowywanej
na podstawie obse.wacj.i ,i odpowiedzi muzeów na ankietę l'oz,esla.ną do 80 muzeów przez Muzeum
Etnograficzne
w Toruniu.

Polskie

muzealnictwo

etnograficzne

437

Poza tym sprawy związane z muzealnictwem etnograficznym omawiane
są w publikacjach wydawanych przez:
1. Ministerstwo

Kultury i Sztuki - Biuletyn InfoTmacyjny
ZM i OZ.
Biblioteka Muzealnictwa
i Ochrony Zabytków,
Biuletyn Informacyjny
Biura Wspólpracy z Zagranicą, Muzealnictwo,
OchTona Zabytków,
wyd.
przez Ośrodek Dokumentacji i wyd. Centralnej Poradni Ruchu Amatorskiego.
2. Polską Akademię Nauk - Etnografia Polska, Kwartalnik
Historii
KultuTY Materialnej, Polska Sztuka Ludowa, Polski Atlas Etnograficzny.
3. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lud, Prace i Materialy Etnograficzne,
Prace Etnologiczne, Archiwum Etnograficzne,
Litemtum
Ludowa, Biblioteka Popularna, Łódzkie
Studia Etnograficzne
i Dzieła wszystkie
Oskara Kolberga.
4. Wojewódzkie i powiatowe wydziały kultury - wyd. domów kultury, komunikaty woj. lwnserwatarów zabytków itd.
Artykuły dotyczące spraw muzealnych ukazują się też w wydawnictwach uniwersyteckich, wyd. towarzystw naukowych, towarzystw przyjaciół sztuk pięknych itd.
Oprócz wydawnictw ciągłych muzea i działy etnogra,ficzne muzeów
oraz mniejsze muzea regionalne wydają liczne. drobne publikacje w formie przewodników po muzeach, katalogów, informatorów, składanek itp.
Publikacje te zawierają często doskonałe artykuły wprowadzające bądź
w caloksztalt zagadnień kultury ludowej w danym regionie, bądź w problematykę wybranych dziedzin kultury ludowej w danym regionie,
omawianej szczegółowo na tle organizQlwanych wystaw, konkursów itp.
SPECJALIZ'ACYJNE TENDENCJE MUZEÓW
(Zbio~'y i publikacje)

Wszystkie muzea starają się gromadzić zabytki
różne formy dokumentacji, reprezentujące całokształt kultury ludowej wybranego obszaru
czy też regionu, jednak jego cechy wyróżniające, ()sobiste zainteresowania pracowników, charakter zastanych zbiorów i oczywiście generalny
program muzeów mają wpływ na powstawanie 'większych Sipecj'alistycznych ikolekcji w ramach poszczególnych działów i Ina wybraną temart:ykę
badań, co ujęte bardzo generalnie na tle pI1ac, priQIWad:zanychw Polsce,
przedstawia się następująco 11:
11 W tym,
na pewno z konieczności niekompletnym
i z braku wyczerpujących
danych, nie dość ścisłym wykazie podaję miasto, mając na myśli znajdujące się
w nim muzeum etnograficzne
lub dział etnograficzny
muzeum, posiadający
nie
tylko zbi'O'ryetnog'raficzne o TóŻinej ilości, lecz również .różne formy dokumentacji, jak

438

MARIA

ZN AMIEROWSKA-PRUFFEROW

A

Muzealnictwo
Muzealne zagadnienia teoretyczne: Szczecin, Warszawa, Wrocław. Kraków, Łódź.
Dokumentacja, systematyka zbiorów, organizacja muzeów itp.: Gdańsk, Kraków,
Łódź, Poznaó, Toruń, Hzeszów, Sanok, Sieradz, Tomaszów, Warszawa.
Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne dotyczące zagadnień kultury ludowej.
Procesy w niej zachodzące, kształtowanie
się granic etnograficznych,
pogranicza
kultur,owe, styk kultur, społeczność wiejska,
przemiany
w gospodarce wiejskiej
i kulturze pod wpływem industrializacji,
osadnictwo, ksztaltowanie
siG kultury ludowej reemigrantów
i emigrantów,
adaptacja
i integracja
kulturowa:
Bytom,
Gdaósk, Słupsk, Kraków, Łódź, Poznaó, Hzeszów, Toruń, Warszawa, Wrocław.

Kultura

materialna

Łowiectwo: Kraków, Opole, Toruń, Warszawa (MŁ).
Rybołówstwo: Lublin, Łódź, Szczecin, Toruń, Warszawa.
Pasterstwo
i hodowla bydła: Bytom, Ciechanowiec,
Cieszyn, Kral,JJ\v, Łódź,
Habka, Zakopane, Żywiec.
Pszczelarstwo:
Białowieża
(MPLB), Ciechanowiec
(MHC), Kluczbork,
Kraków,
Łódż, Nowogród Łomż., Opole, Hadom, Hzeszów, Toruń.
Uprawa roślin: Białystok, Bytom, Ciechanowiec (MHC), Kraków, Łódź, OJsztynek,
Szreniawa (MHSz), ToruJ'l, Warszawa, Wrocław.
Winiarstwo: Zielona Góra.
Przygotowywanie
i przechowywanie
pokarmu: Ciechanowiec
(MHC), Kraków,
Łódź, Habka, Hzeszów, Sanok (MBLS), Szreniawa, Toruń, Warszawa, Zakopane.
Sitarstwo: Biłgoraj, Lublin, Zamość.
Budownictwo: Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, O!sztynek, Opole, Poznań, Hzeszów,
Sanok (MBLS), Toruń, Wrocław.
Wiatraki, młyny wodne: Olsztynek, Hzeszów, Sanok (MBLS), Opole-Bierkowiec.
Transport i komunikacja lądowa: Bytom, Łódź.
Transport i komunikacja wodna: Gdańsk (MMG), Łódź, Szclecin, Torul'1, Warszawa.
zapisy terenowe, zdjęcia, publikacje
itd. dotyczące wybranego zagadnienia.
W innym wypadku m. in., gdy np. w danym mieście są dwa muzea posiada.i<lce zbior.\·
etnograficzne
lub gdy muzeum nie posiada wyodrębnionego
działu etno.c(rafieznego
- podaję skrót nazwy drugiego muzeum. Objaśnienia
skrótów: BITI - Beskidzku
Izba Twórcza w Istebnej; MBB - Muzeum Bialoruskie
w Białowieży; MBLS Muzeum Budownictwa
Ludowego w Sanoku; MDPl - Muzeum Diecezjalne w Plo··
cku; MDPrz - Muzeum Diecezjalne w Przemyślu; MDSand. - Muzeum Diecezjalne
w Sandomierzu;
MHK - Muzeum Historyczne
w Krakowie;
MIMP - Muzeum
Instrumentów
Muzycznych w Poznaniu; MLW - Muzeum Lowiectwa w Warslawie:
MMG - Muzeum Morskie w GdaJ'lsku; MNK - Muzeum Narodowe w Krakowie;
MOT - Muzeum Okręgowe w Toruniu;
MPLB - Muzeum Przyrodniczo-Leśne
w Białowieży;
MPMK-P - Muzeum Piśmiennictwa
i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie;
MHC - Muzeum Holnicze im. K. Kluka w Ciechanowcu;
MRSz. Muzeum Holnictwa w Szreniawie;
MWIL - Muzeum Włókiennictwa
w Lodzi; MZab - Muzeum w Zabrzu; MZM - Muzeum Zamkowe w Malborku, MZW Muzeum Ziemi w Warszawie; ZMGS - Związkowe Muzeum Górnicze w Sosnowcu.

Polskie

Kultura

muzealnictwo

duchowa

etnograficzne

społeczna

Sztuka (Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne): Kraków,
\Vspółczcsna twórczość ludowa: Bytom, Kraków, Warszawa,

Opracowania

439

Poznań, Warszawa.
Wrocław.

zbiory

Sztuka ludowa (Wszystkie dziedziny sztuki): Bialystok, Bytom, Gliwice, Grudziądz, Gdal1sk, Kielce, Kraków, Lublin, Łowicz, Łódż, Poznań, Rabka, Rzeszów,
Sanok (J'vIBLS), Sieradz, Tomaszów, Toruń, Warszawa, Wieluń, Włocławek.
Rzeźba: Bialystok, Bielsko-Biała,
Bytom, Gdańsk, Gliwice, Kielce, Kraków, Lublin, Łomża, Łódż, Olsztyn, Opole, Pabianice, Plock (MDPł), Poznań, Rabka, Sieradz,
Sierpc, Rzeszów, Sanok (J'vIBL), Sandomierz
(MDSan), Szczecin, Toruń, Warszawa,
Wrocław, Zakopane, Zielona Góra.
Zabawki: Kraków, Łódź, Rabka, Rzeszów, Warszawa, Tarnów, Zywiec.
Drzeworyt: Kraków, Warszawa.
l\'lalarstwo: Bytom, Bielsko-Biala,
Kielce, Kra!l:ów, Poznań, Rzeszów, Sanok
(MBLS), Tarnów, Warszawa, Wrocław.
Malarstwo na szkle: Bytom, Gdańsk, Gliwice, Jelenia Góra, Kartuzy, Kraków,
Lublin, Łódź, Nowy Sącz, Rabka, Rzeszów, Warszawa, Wrocław, Zakopane.
Wycinanki: Kraków, Lublin, Łomża, Łowicz, Łódź, Piotrków Tryb., Płock, Warszawa.
Plastyka obrzędowa: Białystok, Bytom, Kielce, Kraków, Lublin, Łódź, Łomża,
Nowogród Łomż., Opole, Plock, Rabka, Racibórz, Rzeszów, Sanok (MBLS), Zakopane, Zywiec, Warszawa. Szczególnie bogate zbiory z tej dziedziny:
Szopki: Kraków (MHK).
Wyroby z ciasta: Kraków, Łomża, Rzeszów, Warszawa.
Formy piernikarskie:
Bytom, Chojnów, Gorzów, Kraków, Kwidzyn, Racibórz,
Słupsk, Toruń (MOT).
Obróbka drewna: Białystok,
Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, Rzeszów, Toruń,
Warszawa, Zakopane.
Plecionkarstwo:
Kraków, Kwidzyn, Lublin, Łódź, Szczytno, Toruń, Warszawa.
Tkactwo i obróbka włókna: Białystok, Bielsko-Biała,
Kielce, Kraków, Lublin,
ł:,owicz, Łódź (MWlŁ), Łuków, Poznań, Radom, Suwałki, Tomaszów Maz., Toruń,
Warszawa.
Klocki do drukowania tkanin: Brzeg, Bytom, Cieszyn, Gliwice, Kraków, Kwidzyn, Międzyrzec, Przemyśl, Rzeszów, Slupsk, Szczecin, Szczytno, Warszawa, Zakopane, Zamość.
Haft i koronki: Bielsko-Biała,
Bytom, Cieszyn, Gdańsk, Gliwice, Kraków, Kraków (MNK), Łódź, Poznań, Toruń, Warszawa, Włocławek, Zywiec.
Ceramika: Białystok, Bytom, Gdańsk, Kielce, Kraków, Kraków (MNK), Lublin,
Łowicz, Łódź, Ostrowiec Świętokrzyski,
Poznań, Rzeszów, Toruń, Warszawa, Wrocław, w tym szczególnie uwzględniają:
Kaflarstwo: Brzeg, Kraków, Olsztyn, Rzeszów, Szczytno, Warszawa.
Obróbka wosku: Łódź, Łomża, Nowogród Łomź.
Obróbka rogu: Gdańsk, Kartuzy, Toruń.
Obróbka metalu: Bielsko-Biała,
Bytom, Cieszyn, Kraków, Łódź, Rzeszów, Warszawa, Wrocław, Zakopane, Zywiec.
Obróbka kamienia: Kraków, Krasnystaw, Przemyśl, Rzeszów.

440

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA

Obróbka bursztynu:
Gdańsk, Łomża, Malbork (MZM), Nowogród Łom., Warszawa, Warszawa (MZW).
Obróbka skóry: Kraków, Łódź, Zakopane.
stroje ludowe 15: Kraków, Lublin, Łódź, Łódź (MWłŁ), Pozna!1, Rzeszów, Sanok
Toruń, Warszawa, Wrocław.
Wnętrze chaty. Meblarstwo:
Bytom, Kraków, Kwidzyn, Łódź, Olsztyn, Opole,
Rzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Warszawa, Wrotlaw.

Folklor
Wiedza. Meteorologia: Łódź, Rabka.
Medycyna ludowa: Chorzów, Kraków,
Toruń.

Opole, Rabka,

Rzeszów,

Sanok

(MBLS),

Zwyczaje prawne: Kraków.
Literatura
ludowa: Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, Opole, Rzeszów, Toruń, Wrocław, Wejherowo (MPMK-P), Zakopane.
Literatura górnicza: Bytom.
Folklor muzyczny: Bytom, Poznań, Wejherowo (MPMK-P), Zakopane.
Instrumenty
muzyczne:
Istebna,
Kartuzy,
Nowogród
Łomż., Lomża, Poznań
(MIMP), Wejherowo.
Pieśni: Bytom, Gliwice, Kielce, Opole, Rzeszów, Sanok (MBLS).
Folklor taneczny: Kraków, Toruń.
Teatr obrzędowy: Kraków, Lódź, Rabka.
Wierzenia, praktyki
magiczne: Bytom, Gliwice, Kraków, Lublin, Łódź, Rabka,
Sanok (MBLS), Toruń.
Zwyczaje i obrzędy rodzinne: Kraków, Lublin, Lódż, Sanok (MI3LS).
Obrzędy i zwyczaje gospodarskie: Lódź, Rzeszów.
Obrzędy doroczne: Gliwice, Kraków, Lublin, Lódź, Rzeszów, Sanok (MBLS),
Toruń, Rabka.
Inne. Kultura robotnicza: Bytom, Kraków, Łódź.
Kultura górnicza: Bochnia, Bytom, Gliwice, Kielce, Sosnowiec (ZMGS), Tarnowskie Góry, Wałbrzych, Wieliczka, Zabrze.
Przemysł naftowy: Gorlice.
Tradycyjna
kultura miasteczek:
Biecz, Gliwice, Jaroslaw, Wrocław.
Kultura litewska: Suwałki.
Kultura białoruska: Białowieża (MBB), Toruń.
Kultura staroobrzędowców:
Białystok, Torul1.
Kulłura żydowska: Kraków (MHK), Łódź, Nowy Targ, Rzeszów.
Konserwacja
zabytków etnograficznych:
Kraków, Łódź, Poznal1, Sanok (MBLS),
Toruń, Warszawa.
Metody, założenia i organizacja
prac przy tworzcniu muzeów na woln~'m powietrzu. Ochrona za.bytków. Inwentaryzacja
obiektów. Kompozycja krajobrazu etc.:
Gdańsk, Kielce, Koszalin, Kraków, Lódź, Sanok (MBLS), Opole, Olsztyn, Poznań,
Słupsk, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zakopane.

15 Podaję
tylko najwazmeJsze kolekcje, gdyż prawie
lub dość duże kolekcje strojów swego regionu.

wszystkie

muzea mają duże

polsl\ie

muzculnicl

wo ętnogr.a.jiczne

Badania socjologiczne,
dotyczące dydaktyczno-oświatowej
działalności
Kraków, Opole, Szczecin, Warszawa, Wrocław, Zabrze.
Opracowania dotyczące:
Wybitnych etnografów
i regionalistów:
Białystok, Lublin, Warszawa,
Sanok (MBLS), Wejherowo (MPMK-P).
Fachowców i wynalazców ludowych: Kraków.
Piśmiennictwo dotyczące kultury ludowej: Wejherowo (MPMK-P).
OSWIATOW A DZIALALNOŚC

441
muzeów:

Rzeszów,

MUZEOW

Ogromny jest rozkwit różnorodnej dydaktyczno-oświatowej i społeczno-wychowawczej działalności muzeów. Jest ona całkowicie związana
z życiem miasta i wsi swego regionu, często z pracami wyższych uczelni,
szkól różnego typu, towarzystw naukowych, artystycznych i kulturalnospołecznych oraz ze zwiclzkami młodzieży i coraz częściej z zakładami pracy w mieście i na wsi.
Wiedza o kulturze ludow-ej, a zwłaszcza o sztuce swego regionu lub re·gionów etnogruficznych, w znacznym stopniu -ogniskuje się w muzeach
etnograficznych. Coraz bardziej różnorodne są drogi przekazywania tej
wiedzy społeczeństwu; trwają też poszukiwania coraz lepszych metod
pracy i rozwiązań. Dotychczasowe formy dydaktyczno-oświatowej pracy
muzeów i działów etnograficznych obejmują przede wszystkim: wystawy
stale, czasowe i wę'C!-rowneHi, własne i obce, pochodzące z różnych terenów Polski, jak również z zagranicy. Docierają one do naj dalszych zakątków Polski. Wystawy sztuki, rzemiosła artystycznego jeżdżą za granicę do
Anglii, Belgii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Francji, Japonii, Meksyku, Niemiec, Norwegii, Stanów Zjednoczonych i republik ZSRR.
Wystawy - najbardziej sugestywne wizualnie i powszechne formy prac
oświatowych muzeum - zostają realizowane zaraz po wojnie; w listopadzie 1945 1'. Muzeum Etnograficzne w Łodzi urządza wystawę przedstawiającą charakterystyczne regiony Polski, a już w 1946 r. Muzeum w Łowiczu i Muzeum Etnograficzne w Krakowie poświęcają swoje ekspozycje
sztuce ludowej. W ciągu omawianego okresu rozszerza się znacznie tematyka wystaw - obok wiedzy o tradycyjnej kulturze regionu, a w szcze-·
gólności o tradycyjnej współczesnej sztuce ludowej, staje problem rozwoju kultury, jej ciągłości historycznej (zwłaszcza w okresie uroczystości
Millenium, gdy 30% wystaw etnograficznych poświęca się tej tematyce 17)
16 Z
inicjatywy
pierwszego
dyrektora
Muzeum Etnograficznego
w 'Warszawie
mgr .Tana Zołny-Manugiewicza,
do niedmvna doskonałe wystawy wędrowne urządzane na barce pływały Wisłą, Narwią i Odrą, odwiedzając też Niemcy.
17
.T. Damrosz za S. Brzostowskim, Scientitic research and exposition at Ethnographic Museum. Zeszyty Państw. Muz. Etnograficznego
w Warszawie, t. VI-VII,
r. 1965/66, s, 25.

442

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA

oraz problem współczesnych
przeobrażeń
i kształtowania
się naszej kultury.
Znacznie pogłębia się problematyka
urządzanych
wystaw. Objęła ona
takie zagadnienia, jak: obraz kultury okresu feud<llnego, syntetyczny
obraz
kultury z podkreśleniem
cech wspólnych dla całej Polski, odrębność i specyfika kulturowa
wybranych
regionów (region rolniczy, pasterski),
rozwój narzędzi pracy, wkład kultury ludowej do kultury narodowej,
rolnictwo na Śląsku Opolskim dawniej
a dziś, historia
przędzalnictwa,
poszczególne dziedziny sztuki ludowej i rękodzieła
(prawie wszystkie muzea), współczesna
twórczość ludowa, przeobrażenia
w sztuce ludowej poszczególnych
regionów i twórcy ludowi (prawie wszystkie muzea). Wreszcie wystawa sztuki ludowej zamieszkałych
w Polsce Białorusinów,
Litwinów, Rosjan, Słowaków, Ukraińców i Żydów (Kraków), trzy pokolenia łowickich wycinankarzy,
wystawa
rezultatów
badań etnograficznych
określonego terenu (liczne wystawy). Organizowano
też liczne wystawy przysyłane z zagranicy,
poświęcone
przeważnie
sztuce ludowej i rzemioslu
artystycznemu.
Wystawy stałe i wędrowne zbiorów pozaeuropejskich
odgrywają ogromnel rolę społeczną,
budząc powszechne
zainteresowanie,
zbliżając nasze
społeczeństwo
do odległych ludów i kultur.
Państwowe Muzeum w Warszawie urządza stałe wystawy poświęcone jak głoszą ich tytuły "Etnografii
Afryki" (1953), "Etnografii
Oceanii
i Indonezji"
(1954), "Sztuce ludów prymitywnych
Afryki" (1950), .,Sztuce
ludów prymitywnych
Oceanii" (1950), "Polskim badaczom i obrońcom ludów kolonialnych"
(1950). "Polakom
na Syberii"
(1955) oraz wystawy
czasowe, poświęcone
wybranym
zagadnieniom
kultury
i sztuki Afryki.
Azj:i, Oceanii i Australii.
Wiele z tych wystaw objechało
szereg miast
w Polsce.
Odbyły się też wystawy poświęcone
początkom teatru (Szczecin, Warszawa, 1952), i tańcom ludów kolorowych
(Warszawa. 1955). plastyce murzyńskiej (Białystok, 1962), plastyce Austrialii i Oceanii (Muzeum w Płoc1m, 1962), egzotyce Azji południowo-'wschodnie'j
(Bytom, 1962).
Muzeum Etnograficzne
w Krakowie urządziło szereg wystaw poświęconych Indonezji pod tytułami:
"Broń i batiki jawajskie"
- w Krakowie,
"Sztuka
Jawajska"
w 21 miastach
Polski, "Sztuka
Mórz Południowych" w Krakowie
i Nowej Hucie, "Sztuka
Kamerunu"
(9 miast);
Muzeum Etnograficzne
w Poznaniu wystawy
"Sztuki Starożytnego
Meksyku" - w Poznaniu
(1965) i w Bytomiu (1969).
Niezwykle interesująCel wystawę pl. "Skarby sztuki meksykańskiej
(od
czasów prekolumbijskich
do naszych dni)" urządziło Muzeum Narodowe
w Warszawie w 1961 roku.
Spośród obcych wystaw, które oprócz Warszawy miały miejsce w kilku

Pofskle

muzeafnictwo

etnograficzne

443

innych miastach, należy wymienić wystawę "Norweskiej sztuki ludowej",
w związku z którą np. w Muzeum Etnograficznym w Toruniu zostal urządzony cykl wykładów o Norwegii, jej historii i kulturze, połączony z filmami, na które przyjechały tysiące młodzieży z całego województwa.
Mówiąc o wystawach, należy podkreślić poważny wkład w muzealnictwo etnograficzne plastyków. Współpracy z nimi niejednokrotnie muzea
zawdzięczają bardzo interesujące rozwiązania wystaw.
Na tle rozwoju stosunków międzynarodowych i wzrostu zainteresowania kulturą ludową w skali światowej, wyraźnie zarysowuje się potrzeba stworzenia zagranicq dobrze zorganizowanych wystaw, reprezentujących kulturę ludową, a zwłaszcza sztukę ludową i muzealnictwo polskie.
Posiadamy już szereg większych kolekcji lub rozproszonych zbiorów
polskich w muzeach obcych. Niestety, przeważnie nie dają one pojęcia
o historii naszej tradycyjnej kultury ludowej. Sądzę, iż byłoby słuszne
przemyśleć tę sprawę ewentualnie w porozumieniu z Sekcją Muzealn<j
rCOMi
ustalić na świecie kilka muzeów, dla których zostały;by
w Polsce skompletowane odpowiednio dobrane eksponaty.
Wydaje się, iż nasze reprezentacyjne zbiory powinny znaleźć się lub
być znacznie rozszerzone i opracowane w Bazylei, Leningradzie, Londynie,
Paryżu, Chicago (w Muzeum Polskim), w Rio de Janeiro, w Meksyku,
\V Kail'ze, Delhi i w Tokio.
Konkursy
Celem coraz bardziej rozpowszechnionych konkursów urządzanych przez
muzea, jest odnalezienie nieznanych twórców, zachęcanie ich do pracy,
zgromadzenie ich dzieł oraz rozmaitych form dokumentacji kultury ludowej na specjalnych wystawach, z których znaczną część obiektów nabywają muzea, a jeśli chodzi o dokumentację, to przechodzi Ofllado ikaitalogów naukowych, do muzealnych archiwów folkloru i ikonografii itd.
Dotychczas tematyka ogłaszanych konkursów obejmowała ludową rzeźbl;. malarstwo, garncarstwo, plecionkarstwo, tkaniny, hafty, koronki, wycinanki, pisanki, kraszanki, palmy, pająki, gwiazdy kolędnicze i turonie,
szopki kukiełkowe i różne formy obrzędów dorocznych, zabawki, zabytki
kultury materialnej, narzędzia, pamiątki regionalne, konkursy na urządzenie wnętrza chaty i wnętrza świetlicy regionalnej, na pożywienie ludowe
itd. oraz konkursy na gromadzenie fotografii ilustrującej tradycyjną i dzisiejszą kulturę ludową regionu.
Poza tym specjalny charakter mają konkursy na gromadzenie folkloru,
których rezultatem sq nie tylko zbiory archiwalne, lecz bardzo cenne spotkania z uczestnikami z odczytywaniem ich własnych dzieł i zapisanych
materiałów, dalej wieczory autorskie pisarzy ludowych, poza tym kon-

444

MARIA

ZNAMIEROWS.KA-PRUFFEROWA

kursy kapel, piosenkarzy
i gawędziarzy,
spotkania z nimi i dyskusje, co
stwarza niezwykłą okazję do zbliżenia z twórcami, z wsią, i do podniesienia wagi twórcwści
ludowej i wartości tradycji,
która jest utrwalana
przy pomocy ze strony ludności wiejskiej.
Do zwykłych obowiązków muzeów należą pogadanki wygłaszane przy
oprowadzaniu
po wystawach, toteż słuszne jest, iż pracownicy naukowooświatowi w wielu muzeach biorą udział w naukowych pracach terenowych, co znacznie podnosi wartość ich prac dydaktyczno-oświatowych.
Wiele muzeów prowadzi też u siebie z góry zaplanowane lekcje, związane z programem szkolnym, często połączone z dyskusją i demonstracją
prac, np. prządki, tkaczki, garncarza,
hafciarki,
koronkarki,
rzeżbiarza
i malarza, pisankarki oraz wykonawcy szopek, palm itp.
Od roku 1962, gdy Ministerstwo
Kultury i Sztuki rzuciło hasło: "Muzea uniwersytetami
kultury"
w wielu muzeach jeszcze bardziej
wzmogła się działalność dydaktyczna.
Zostały ogłoszone cykle wykładów
poświęcone wybranym
zagadnieniom,
m. in. kulturze regionów, którymi
zajmuje się dane muzeum. Zyskały one uznanie i stałą frekwencję.
Coraz większa staje się też rola filmu w dokumentacji
naukowej
i w pracach dydaktycznych.
Praoownicy muzeów w ośrodkach uniwersyteckich
mają niejednokrotnie zlecone wykłady i ćwiczenia. Muzea i działy etnograficzne
muzeów
często służą pomocą dla wykładów
i ćwiczeń uniwersyteckich
z etnografii itd.
Do stałych letnich obowiązków wielu muzeów, zwłaszcza mających lepsze warunki pracy, należy prowadzenie
studenckich praktyk muzealnych
oraz różnego rodzaju form szkolenia i instruktaży
udzielanych nauczycielom i młodzieży uniwersyteckiej
i szkolnej, działaczom, społecznym opiekunom zabytków, przewodnikom
krajoznawczym.
rzemieślnikom
itd.
Pracownicy
muzeów prowadzą też u siebie lub w innych ośrodkach
kursy haftu i tkactwa, co przyczynia
się często do odrodzenia tych rzemiosł, stwarzając zarazem dla wsi nowe bodźce ekonomiczne.
Coraz więcej muzeów współdziała z towarzystwami
muzycznymi, w szerzeniu kultury
muzycznej.
W muzeach odbywają się cykle pogadanek
z koncertami wprowadzającymi
w zagadnienia muzyki i folkloru muzycznego. Biorą w tym udział muzycy zawodowi, folkloryści, młodzież szkół
muzycznych i wiejscy muzycy ludowi.
Niektóre muzea prowadzą własne chóry, uprawiające
folklor swoich regionów (Toruń) lub blisko są związane z zespołami pieśni i tańca oraz kapelami ludowymi, które w razie potrzeby dają koncerty (np. Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej).
Muzea udzielają konsultacji
lub biorą udział w urządzaniu
widowisk

Polskie

muzealnictwo

etnograficzne

445

regionalnych, np. dożynek, ilustracji obrzędów i zwyczajów, przy urządza:niu festiwali muzylki i tańca, :kiermaszy itp.
W salach muzealnych odbywają się nieraz koncerty muzyki dawnej, występy teatru jednego aktora itd.; przed muzeami stoją perspektywy własnego wkładu w teatr, który by sięgał do tradycji ludowych.
Wiele większych muzeów sprawuje też opiekę nad małymi muzeami regionalnymi, udzielając konsultacji dotyczącej organizacji pl'acy, opieki nad
zbiorami etc.
Poważną pozycję stanowi współpraca muzeów z nauczycielstwem, wojewódzkimi konserwatorami zabytków, z regionalnymi towarzystwami społeczno-kulturalnymi, z instytucjami reprezentującymi turystykę, z młodzieżą akademicką, szkolną, z harcerstwem oraz ze społecznością wiejską,
zwłaszcza przy urządzaniu wystaw, a także z CPLiA, która spełnia bardzo
poważną rolę w opiece nad sztuką ludową, zwłaszcza współczesną.
Jedną z form, dającą możliwość bliższego kontaktu z wsią, jest pobudowanie przez pracowników muzeum chaty, otrzymanej z terenu podlegającego zalaniu i stworzenie z niej w woj. bydgoskim małego punktu naukowo-oświatowego, a zarazem rekreacyjnego (Muz. Etnograf. w Toruniu).
W rOiku 1966 Związek Zawodowy Pracowników Kultury ,ogłosił wą>ólnie
z ZMiOZ współz.awodnidwo w zakresie poszu:k1irwaniaJ1Iowychform prac
kulturalno-oświatowych, co przyczynił.o się do ożywienia pr:acy muzeów.
Niemałą rolę w rozwoju muzeów spełniają towarzystwa, powołane w celu udzielania im różnorodnej pomocy. Już w XIX w. istniało np. Towarzystwo Muzeum Etnograficznego w Krakowie, które od 1912 r. publikowało
sprawozdania ilustrujące prace Muzeum. Po II wojnie światowej powstają podobne towarzystwa, m. in. Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Wiele muzeów posiada też Koła Przyjaciół Młodzieży, które regularnie przychodzą do kontrolowanej pomocy, np. przy pracach katalogowych, segregacyjnych itp.
Szkolenie pracowników muzealnych polega na odbywaniu stażu w muzeum, na poznawaniu innych muzeów krajowych, znacznie rzadziej zagranicznych. Niewątpliwie korzyść przynoszą też wyjazdy pracowników
na zjazdy i konferencje krajowe i zagraniczne, te ostatnie często realizowane na własny koszt. W niektórych muzeach odbywają się szkolenia pracowników muzealnych w zakresie fotografii, liternictwa i języków obcych.
W 1965 r. powstało na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu Podyplomowe Studium Etnograficzne ze specjalizacją w zakresie muzealnictwa
etnograficznego i folkloru, z Iktórego :korzysiają praeownicy muzeów
w Polsce, pnacow,nicy kulturalno-oświ'atowi,
nauczyciele, pracownicy
CPLiA i in.
Gośćmi muzeów są coraz częściej. etnografowie i muzeologowie zagraniczni.

446

MARIA

ZN AMIEROWSKA-PRtJFFEROWA

UWAGI - POTRZEBY

I WNIOSKI

Kończąc rozważania dotyczące stanu i osiągnięć etnograficznego mu·zealnictwa w Polsce, należy uwzględnić potrzeby zapewnienia jego dalszego rozwoju. Posiadamy bowiem tereny jeszcze nie dość gruntownie zbadane, z których w muzeach brak jest zbiorów; mamy też liczne zabytki
niedostatecznie zabezpieczone. Do najpoważniejszych trudności należy niemal powszechny brak etnografów l;; w mniejszych muzeach terenowych,
bez których nie zdołamy przeprowadzić niezbędnych prac badawczych
i nie cierpiących zwłoki prac ratowniczych, wszak powinniśmy pamiętać,
że Polska jest po wojennych kataklizmach wyjątkowo uboga w zabytki
i dokumentację XIX-XX-wiecznej
kultury ludowej.
W zakresie potrzeb naukowych pilne są: wydanie bibliografii muzealnictwa etnograficznego i jego historii 19, badania teoretyczne z nim związane, jak również badania psychologicZDE' i socjologiczne, dotyczące
oświatowej działalności muzeów, -a w szczególności percepcji wystaw
i innych form pracy oświatowej.
Należałoby jeszcze nasilić badania, dotyczące współczesnych przeobrażeń kultury ludowej, zorganizować szerokie badania wszelkich form budownictwa ludowego, m. in. ze względu na jego przydatność społeczn<1
i gwałtowny zanik, dalej badania rybołówstwa, hodowli zwierząt, młynarstwa, obróki skóry, oraz transportu lądowego i wodnego. Z dziedziny kultury duchowej i społecznej należy wzmóc badania wiedzy, zwłaszcza medycyny ludowej i meteorologii, zwyczajów prawnych, gier i zabaw oraz
folkloru muzycznego i tanecznego (z uwzględnieniem ludowych instrumentów muzycznych). Dziedzina ta wymaga bowiem szczególnej intensyfikacji badań terenowych m. in. ze względu na jej wzrastającą rolę społeczną. Trudne prace terenowe wymagają zabezpieczenia im odpowiednich
warunków i nowoczesnej aparatury.
Nasilenie wymienionych badań przyczyniłoby się w konsekwencji do
wzrostu ilości zgromadzonych zbiorów i dokumentacji z tych dziedzin.
Byłoby też bardzo pożądane, aby planowa'ne europejskie i pozaeuropejskie badawcze wyprawy naukowe hyły ściślej uzgadniane z planami
18 Uderzająco
mała jest liczba etnografów
zatrudnionych
w muzeach. dzialach
etnograficznych
muzeów i innych placówkach,
posiadających
zbiory etnogra(iczn~.
Wg danych S. Brzostowskiego
dotyczących muzeów, podleglych Ministerstwu
Kultury i Sztuki wyniosła ona do końca 1967 r. zaledwie 127 elnografó\\;, pracujących
w 115 muzeach (zob. dane do Tabeli II, S. Brzostowski).
u Czeka na wydanie bardzo wartościowa
praca Jana Bujaka pt. Muzealnictwo
etnograficzne
w Polsce (Początki
muzealnictwa
i jego rozwój
do polowy XX w.).
Maszynopis.

PoLskie

mtlzealnictwo

etnograficzne

447

muzeów, gromadzących zbiory z danych krajów, w celu uzyskania odpowiednich funduszów na ich zaikup, zawarcia niezbędnych umów etc.
Ważne jest ustalenie specjalizacji muzeów etnograficznych, skansenów
i między muzealnej współpracy w tym zakresie.
Planowane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki nadanie rangi naukowej bardziej za,awansowanym w rozwoju muzeom, w tym również etnograficznym, przyczyniłoby się znacznie do podniesienia ich poziomu
i otworzyłoby perspektywy rozwoju na przyszłość.
Bardzo pożądane jest też usamodzielnienie wysoko rozwiniętych działów etnograficznych muzeów okręgowych i innych, np. w Gdańsku
i w Łodzi, gdyż stworzyłoby to im większe możliwości działania.
Ze względów naukowych i organizacyjnych potrzebne jest przyjęcie
przez wszystkie muzea etnograficzne ujednoliconej systematyki zbiorów
i układu katalogów naukowych, co jest bardzo potrzebne ze względu na
naukowe poszukiwania porównawcze, ewidencję zabytków ruchomych, ich
przechowywanie etc.
Ważne też jest dalsze uregulowanie sprawy dokumentacji zbiorów,
w szczególności materiałów archiwalnych, dotyczących folkloru słownego,
muzycznego, tanecznego oraz ikonografii. Potrzebne jest ujednolicenie sposobu ich inwentaryzacji, katalogowania, instrukcje dotyczące ich systematyzowania, zabezpieczania etc., które otrzymałyby wszystkie, nawet najmniejsze muzea.
Po to, aby cala Polska była równomiernie objęta badaniami naukowymi i gromadzeniem zabytków i dokumentacji, należy umożliwić wszystkim
dziarom etnograficznym muzeów okręgowych, jak również mniejszym muzeom typu skansenowskiego, prowadzenie naukowych badań terenowych
i działalności oświatowej. W tym celu konieczne jest dodanie brakujących
od lat etatów i obsadzenie tych stanowisk przez etnografów, zwłaszcza
w tych muzeach regionalnych, w których przeważająz<biory etnograficzne, a tr<adycyjna kultura ludowa jest jeszcze żywa.
Wobec braku etnografów, fachową kadrę można by uzyskać restytuując
zawieszoną specjalizację katedr etnografii w Lublinie, Łodzi i w Toruniu
oraz stwarzając bodźce ekonomiczne, które skłoniłyby młodych etnografów do pracy w muzeach terenowych, zapewniając im mieszkania, możliwości pracy naukowej etc. Bardzo pilne jest też uzyskanie większej ilości
fachowców z zakresu folkloru muzycznego i tanecznego, co byłoby możli\ve przy wprowadzeniu tej specjalności w wyższych szkołach muzycznych.
Wobec wzrastającej roli społecznej muzeów typu skansenowskiego, pilne jest ustalenie w Polsce perspektywicznej ich sieci przy uwzględnieniu
planów muzeów i woj. konserwatorów zabytków oraz regionalnych planów zagospodarowania przestrzennego i potrz,eb turystycznych, wymagających kompleksowego działania. Ważne jest zapewnienie już istnieją-

448

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRUFFEHOWA

cym skansenom odpowiedniej ilości etatów, które umożliwiłyby ich pełny
rozwój i znpewniły możliwość organizowania stałych programów, obejmujących demonstrację sztuki i rzemiosła, folkloru słownego, muzycznego
i tanecznego, publikacji wielojęzycznych, urządzeń pomocniczych, zaplecza etc. Małe skanseny w budynkach pozostawionych in situ mogłyby
również spe~niać rolę społeczno-oświatową.
Bardzo pilna jest sprawa uratowania w terenie istniejących jeszcze
krzyży i kapliczek przydrożnych, wiatraków i młynów wodnych, stanowiących ozdobę krajobra:zu.
Analiza obecnej sieci etnograficznych placówek muzealnych i stanu
ochrany zabytków budov'~nictwa ludowego w PoIsce wskazuje największą, uderzającą potrzebę stworzenia w terenie, w woj. warszawskim zasadniczych placówek muzealnych (jak również skansenów -- większego
np. mazowieckiego lub centralnego - sprawa dyskusyjna - oraz małych
terenowych skansenów w budynkach palzostawionych in situ). Brak ich
. lub bardzo mała ilość uderza też w województwach Bi<:lłysto,k,Gdańsk,
Kielce, Koszalin 20, Olsztyn, Opole, Sz'czecin, wspamn i<:ltll
a Warszawa
i Zielona Góra.
Bardzo też potrzebne są nowe skanseny, a w pierwszym rzędzje zrealizowanie już opracowanych planów i dokumentacji w woj. lubelskim,
łódzkim, szczecińskim, warszawskim, zielonogórskim i w Zakopanem (paląca sprawa Parku Podhalańskiego).
W zakresie ochrony zabytków budownictwa ludowego pilne jest przeprowadzenie kompletnej, a na niektórych terenach, uzupełniającej ich eVvidencji, po ustaleniu zasad ich klasyfikacji. Bardzo też potrzebne jest ustalenie zasad prawno-organizacyjnych
dotyczących wykupu, restauracji
i konserwacji tych zabytków dla przyszłych muzeów skansenowskich,
wiejskich bibliotek, świetlic, pracowni artystów, rzemieślników, punktów
turystycznych itp.
Do bardzo pilnych potrzeb należy uregulowanie sprawy gromadzenia
zabytków kultury ludowej przez niefachowych jej miłośników i instytucje
społeczne nie posiadające fachowców. Fakt gwałtownie wzrastającego zainteresowania kulturą ludową i coraz bardziej szerzącej się tendencji gromadzenia jej zabytków jest równocześnie groźny wówczas, gdy gromadzone zbiory są nieudokumentowane, niezakonserwowane i nie przechowywane we właściwy sposób. Tego rodzaju kolekcjonerstwo może przyczynić się do zubożenia naszych bardzo skromnych zasobów w tej dziedzinie.
20 W woj. koszalińskim
została już zgromadzona duża kolekcja zabytków kultun'
ludowej Kaszubów bytowskich, licząca ponad 800 obiektów, chwilowo zmagazynowanych w paru wsiach i w zamku. Mogłaby być już podstawą do utworzenia
muzeum etnograficznego w Bytowie.

Po,slde muzea.lniciwo

etnograficzne

449

Toteż słuszne byloby, aby społeczne kołekc}e powstawały i rozwi}ały
się zawsze w oparciu na fachowej opiece etnografów-muzeologów.
Byłoby też bardzo słuszne aby została opracowana instrukcja dotycząca
sposobu inwentaryzowania i dokumentowania zbiorów etc. - bezwzględnie obowiązująca wszystkie społeczne placówki i społecznych kolekcjonerów. Ułatwiłoby to znacznie ewidencję rozproszonych zbiorów w ramach
województw i udzielanie niezbędnej, fachowej pomocy.
Do bardzo pilnych, w skali ogólnopolskiej, należy potrzeba tworzenia
w muzeach specjalistycznych pracowni konserwacji zabytków etnograficznych tak, aby miały je przynajmniej na razie wszystkie muzea, posiadające większe zbiory w tym zakresie i mogły pomagać mniejszym.
Pilne toż jest zaopatrzenie ich w niezbędną aparaturę i pomoce.
MUZEA BIOGRAFICZNE

Na tle naszej historii, a zwłaszcza ostatniego jej okresu, znacznie wzrasta waga i potrzeba tworzenia muzeów biograficznych, ilustrujących rozwl\i zainteresowań etnograficznych, krajoznawczych i muzealnych, dotyczących zabytków kultury ludowej.
Mogłyby to być działy muzeów, poświęcone ludziom zasłużonym w tej
dziedzinie, lub małe skanseny m. in. wiejskie, zorganizowane w miejscu
ich urodzenia lub pracy.
W związku z tym jako pilną należy traktować sprawę gromadzenia
i zabezpieczania dla przyszłych muzeów wszelkich dokumentów, prac i materiałów - rękopisów, fotografii i warsztatów pracy itd. oraz rozszerzania
i uzupełniania już dokonanych prac, związanych z ludźmi zasłużonymi
w tej dziedzinie. Godzi się tu przykładowo wymienić znawcę Kurpiowszczyzny Adama ChGtnika w Nowogrodzie Łomżyńskim, Helenę i Wiesławę Cichowicz, wielce zasłużonych w Poznańskiem, oddanych sprawie kultury ludowej Kaszub Teodory i Izydora Gulg,owsikich we Wdzydzach,
ofiarnego twórcę Muzeum Etnograficznego w Krakowie Seweryna Udzielę, wielkiego etnografa Polski i Słowiańszczyzny - Kazimierza Moszyńskiego, znakomitego krajoznawcę, twórcę pisma dla młodzieży Orli lot
- Leopolda Węgrzynowicza i innych.
Potrzebne jest też tworzenie muzeów biograficznych, poświęconych np.
naszym zasłużonym artystom ludowym, rzeźbiarzom, poetom, działaczom
walczącym o niepodległość i sprawiedliwość społeczną itd. Niektóre z nich
zapewne mogłyby być małymi skansenami.
Sprawy tej nie należy odkładać, gdyż materiały i wszelkie pamiątki po
tych, co odeszli, bardzo szybko ulegają rozproszeniu, a przecież aktualna
jest nadal troska o dalszą rozbudowę i poszerzanie dokumentacji, dotyczącej np. miejsc i punktów mm:ealnych, związanych z Oskarem Kolber29 -

Lud,

t. 53, 1969

450

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA

giem, w Przysusze, woj. kieleckie, z poetą Michałem Kajką w Ogródku,
pow. Ełk, z poetą Jakubem Kanią na Śląsku Cieszyńskim - tworzenie
nowych, m. in. poświęconych kaszubskiemu artyście ludowemu, Wickowi
Rogali w Wielu, pow. Chojnice i innym.
Mówiąc o muzealnictwie etnograficznym nie można nie wymienić wkladu pracy i ofiarności ze strony administracji wielu muzeów, której wysiłkom często zawdzięcza się niejedno osiągnięcie, a postawa, ofiarność
i przywiązanie do Muzeum ze strony pracowników technicznych i fizycznych jest niejednokrotnie wzruszające, zwłaszcza, iż mają oni nielatwe
warunki pracy.
Pamiętajmy, że omawiane osiągnięcia, a w szczególności zgromadzenie udokumentowanych zbiorów i materiałów archiwalnych zostały dokonane nie tylko dzięki pracy większych placówek muzealnych, posiadających doświadczony personel fachowy, lecz w znacznym stopniu dzięki
ofiarnym, często samotnym wysiłkom ze strony mniejszych placówek muzealnych a także dzięki zrozumieniu, życzliwości i ofiarności ze strony
ludności wiejskiej, która stale ofiarowuje muzeologom swój cenny czas,
a wielokrotnie również i zabytki.

MARIA ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA

POLISH ETHNOGRAPHIC MUSEUM DIRECTING IN THE PERIOD
OF THE 25th ANNIVERSARY OF THE POLISH PEOPLE'S REPUBLIC
The aim of the article is to p.resent attainments of museum directing in the period
of the 25th ann,iversClJry of the Polish People's Republic and its uppermost problems
and needs in the light of increasing task museums are performing.
In the introduction
the authoress stresses the not noted hitherto in Polish history development
of museum directing in Poland after world war II, when the
number of museums and collections are rising, their documentation
is widened and
deepened, museums archives are constituted
and the change of borders of the
Polish People's Republic brings changes in museum grind too.
World wa·r II brougt with the decay of the country, the ruin of museums, among
them ethnographic
museums too. The Central Ethnographic
Museum in Warsaw
has been burned down in the first war-days, the Museum in Katowice has been
teared up to the foundations,
collections from other museums have been plundered or deported by the occupants. In 1945-1946 museum directing <'omes into being
nearly from the bases. With help comes the Minish-y of Culture and Art, which is
soon weating the Chief Direction ·of Museums (now the Boa:rdof
Museums and
Protection of Relics in Warsaw).
In Poland in 1939 have been about 100 museums, possessing ethnographic collections .app.roaching 140 000 exhibit's. In 1955 in aboui 57 mus·ewns have been 112 000

PoLskie muzeaLnictwo

etnograficzne

451

exhibits. Now (1969) in Poland are about ... museums, possessing ethnographic
collections approaching 237 071 exhibits (including those in open-air museums).
Numerous non-European
collections we can find in the State Ethnographic
Museum o( Warsaw - about 13000 exhibits, and in the Ethnographic
Museum in
I(,raków - 3 000 exhibits. Table I (page 428) i<llustrate3 dis'POISition of ethn:ographic
collections in voivodeships
including the number of museums poss.essing collections and number of exhiobits in 17 voivodeships in the yea:r 1969. Table II illustrates the increasing of number of museums and collections in Poland in the
years 1939-1969 page 429.
The number for 1969 contains museums remammg
under the auspices of the
Ministry of Culture and Art, the Polish Society of Touristic and Hiking and some
other' institutions protecting museums. These have a character of scientific-research
and social-scientific
centers. Nowadays we are witnesses of accession interest in
relics of native culture and historic souvenirs; in connection with it in last years
came into be.ing about 50 posts, so called regional chambers, souvenir chambers
etc., which collected ethnographic
collections.
Now we have in Poland three self-contained
ethnographic
museums - the
greatest in Warsaw and Kraków and a smaller one in Toruń, the Ethnographic
Museum in Poznail i:; a department of the National Museum in Poznań, the Ethnographic Museum in Wrocław is a department
of the Silesian Museum in Wrocla\v
and the Archaeological and Ethnographic
Museum in Łódź. Besides in each voivodeship exists a district museum, with an ethnographic
section, proceeding scientific .investigations, and s·ome regional museums.
Amung open-air museums we have to mention the Museum of Folk Architecture
in Sanok, voivodeship Rzeszów, Museum in Olsztynek, voivodeship Olsztyn, Museum in Nowogród Łomżyński, voivodeship Bialystok and smaller museums including one collage, for instance a Slovinian one in situ in Kluki, voivodeship Koszalin, in Wdzydze voivodeship Gdańsk - Kaszubian cottages; a cottage in Bieliny,
voivodeship Kielce and a mountaineer
cottage in zakopane.
In organization
a·re
some great open-air museums (Chorzów, voivodeship Katowice, on the island in
Bielawa, voivodeship Koszalin, in Lublin, Łódź, Opole, etc.) and same one-cottage
museums, which shall become museum-eduea,tional
centeTs for their micro-Tegions
and at the same time tomist centers too. It is aspired to form specialistic open-air
museums.
Theoretical
presuppositions
of ethnographic
museum directing
in Poland are
treating folk culture <lSlinks in the historic process of development of the country.
Relics and contemporary manufacture of folk culture shall illustrate economic-social
<lnd cultuml processes taking into account actual transformations
and contemporary
(olk creation o( villages and small towns. Some museums - miner's and others arc collecting elements of workers' cultme. It is aspired to collect exhibits illustrating folk culture as a unit - material, spiritual and social, including verbal, music
and dance folklore.
Besides collections in iconographic
archives are accumulated
materials,
photographs, films, tape recordings, J<1inetograms of dances eel. The number of c·onsefvating workshops is at this moment insufficient.
The theme of scientHic-research
field work of museums often are monographs
oE villages in the range of activity of the museum. These investigations
take into
account all divisions of T ural c'UHu.re, proces'ses contemporaneously
taking part,
<lmong others cultural contacts as a result of post-war migrations, cultural adaptation and integration, farming etc. Great attention is devoted to folk ar,t and folk

452

MARIA

ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA

handicraft. The result of these works are collections of exhibits and documentations and museum publications, embraced in year-books, catalogues, guidebooks
€.ct. (see page 436-437).
Scientific interests of museums and characteristics of the most important collections presents the review on page 438-441.
Museums and ethnographic departments of museums extensively supported so··
cial and didactic-educational
work. They are of service to universities, school youth
and teachers with their collections and archives, lectures in the region, connected
with demonstrations
of art and handicraft, propagating ideas of conservation relksof
rural architecture
etc., putting up contests of collecting relics and folklon~
in the terrain, most valuable specimens of rural art and handicraft, customs ancl
ritesetc.
Mus,eums are imparting from abroad exhibitions of rural culture accompanied by series of lectures presenting actual problems, among others about nonEuropean peoples, relart'iolllship among na~ions etc.
By means of aiding prizes to folk-artists, scholarships ect. the Ministry o[ Culture and Art, region authorities, museums and social-cultural societies take under
special protection folk art, very rich and continually alive in Poland, though transforming. Traditional folk-handicraft
is supported among other thanks to courses
training young peasant women.
The aim of the ethnographic museum directing is investigation of changes in
folk culture, inciting social initiative of individual regions in collecting rC'iics and
materials illustrating
old traditional
folk culture, to embody its values in ne\\',
creating life. It is also aimed to form biographic museums, devoted to representatives of the village and its investigators.