cb7dc212c4ad4674b16127109f6f6fc5.pdf
Media
Part of Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2
- extracted text
-
N
Е
К
R
O
L
O
G
I
„Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2
P L I S S N 0071-1861
ANDRE
LEROI-GOURHAN
(1911-1986)
19 lutego 1986 r. zmarł w Paryżu Andre Leroi-Gourhan,
znawca, wielki humanista naszych c z a s ó w .
Byt profesorem
by
France,
następnie
objąć
Katedrę
w College
de
etnolog, prehistoryk, j ę z y k o
Sorbony
od
gdzie p o z o s t a w a ł
1956 do
do
1968 г.,
czasu
przejścia
na emeryturę, tj. do 1982 r.
Osierocony przez rodziców na początku I wojny światowej, wychowywany przez dziad
ków,
opuścił
szkołę
w
wieku
14 lat, aby zacząć
D o matury przygotowywał się samodzielnie
zarabiać
na życie
pracą
w
księgarni.
w chwilach wolnych od pracy. Fascynował
go
przykład dziadka — amatora-przyrodnika, przemierzającego lasy w poszukiwaniu krzemieni.
Wybiera jednak p o c z ą t k o w o zupełnie odmienne
studia. W wieku 18 lat zostaje
Ecole des Langues Orientales, gdzie uzyskał kolejno dyplom
skiego.
studentem
z języka rosyjskiego
i chiń
Fascynuje go Azja. W 1937 r. otrzymuje stypendium rządu j a p o ń s k i e g o i wyjeżdża
na 2 lata do Kyoto, gdzie ucząc francuskiego jednocześnie zaczyna interesować się prehistorią.
Wraca do kraju w 1939 r. Po krótkim epizodzie
wojennym
otrzymuje zadanie
strzeżenia
przed wywozem skarbów Francji. Pracuje jako wicedyrektor M u s é e Guimet i strzeże m. in.
skrzyń z Wenus z Milo i Nike z Samotraki. Jego więzi z muzealnictwem zostały nawiązane
jeszcze
przed
wojną.
Jako jeden
z pierwszych, stałych
zwiedzających
odwiedza
Muzeum
utworzone po Wielkiej Światowej Wystawie w Pałacu przy Placu Trocadero — późniejszym
M u s é e de 1'Homme. Z czasem w tym właśnie Muzeum uzyskał swoje laboratorium i pra
c o w a ł jako kurator pierwszego,
problemowego działu. Był autorem
wystawy
i technika", która
20 latach
stałej
dopiero
po
obecności
w
ekspozycji
innym. Temat wystawy jest niejako tematem jego życia. Z a o w o c o w a ł
d w u t o m o w ą pracą
L'Homme
et la Matiére
(1943)
i Milieu
et
„Środowisko
ustąpiła
rewelacyjną
techniques
(1945).
fragment tej ostatniej książki, ze względu na zawartą w nim teorię ś r o d o w i s k a
jako działającego równolegle do środowiska naturalnego
w zbiorze: Etnologia.
rysunki,
Wybór
tekstów
wobec człowieka,
(1969). Jedną ze szczególnych
miejsca
do
dziś
Maleńki
kulturowego
był t ł u m a c z o n y
cech tych książek są
wykonane własną ręką przez autora, zanim jeszcze napisał tekst. Rysunek zresztą
w każdej jego książce pełnił
funkcje komunikatu
na równi
ze s ł o w e m
i
nie
był
tylko
nominację
na
profesora
etnologii i prehistorii na Uniwersytecie w Lyonie, gdzie wykładał też antropologię
fizyczną.
ilustracją słowa.
Po
zakończeniu
I I wojny
Od tego czasu p r ó b o w a ł
światowej
Leroi-Gourhan
uzyskał
zawsze łączyć te dwie dyscypliny, by o d p o w i e d z i e ć
go pytanie o istotę człowieka. Poszukiwał jednak odpowiedzi nie na poziomie
ale poprzez
analizę
konkretów,
czego
świadkami
byliśmy
na dręczące
filozoficznym,
w jego pierwszych
książkach,
i co w y m a g a ł o znajomości warsztatu obu dyscyplin.
Leroi-Gourhan jest człowiekiem konkretu, empirykiem i terenowcem.
Od 1945 r. datuje
się okres jego systematycznych prac archeologicznych, znaczony odkrywaniem kolejnych grot,
by
osiąść
do
Jemu poświęcił
końca
resztę
na
stanowisku
swoich
Pincevent
lat, stając
w
zakolu
się, jak go
Sekwany
żartobliwie
koło
Fontainebleau.
nazywano,
Człowiekiem
z Pincevent. Stanowisko to zawiera pozostałości obozowiska ł o w c ó w rena, którzy
się tam okresowo
w 9 tysiącleciu p.n.e. Późniejsze, doroczne wylewy Sekwany
osiedlali
zakonserwo-
235
NEKROLOGI
wały to, co po nich zostało. N a tym stanowisku zastosował Leroi-Gourhan m e t o d ę stratyfikacji
horyzontalnej, niezmiernie drobiazgowo,
ł o w c ó w na dużym
pod tytułem
obszarze.
niemal minuta po minucie odtwarzając
Pierwsza synteza tych prac została
Fouilles de Pinccvcnl.
Essai
życie
opublikowana
w
d'analyse ethnographique d'un habitat
Praca ta wiąże w całość szereg jeszcze wcześniejszych
dociekań
tych
1972 r.
magdalénien.
teoretycznych,
poczynając
od pracy doktorskiej. T a (w dziedzinie nauk przyrodniczych) p o ś w i ę c o n a była śladom mecha
nizmów
równowagi
w czaszkach
kręgowców
naziemnych
i rozpoczyna
ewolucji życia, którego początek stanowi paleontologia i technologia
k o ń c o w y zamyka się w d w ó c h niezwykłych
książkach: Le Geste
cz. 1 — Technique cl langage, cz. 2 — La Mémoire
Tu
nad
Leroi-Gourhan
powstaniem
ten
wielki
fresk
p o r ó w n a w c z a . Rezultat
et la Parole
(1964-1965);
et les rythmes.
analizuje narzędzie jako przedłużenie ciała ludzkiego, zastanawia się
mowy
artykułowanej,
pisze
o konsekwencjach
przyjęcia
przez
człowieka
postawy wyprostowanej, rozważa zagadkę stopy ludzkiej, tak wyraźnie wyróżniającej człowieka
spośród jego przodków. Dodaje bogate rozważania na temat sztuki prehistorycznej — tematyki
i struktury r y s u n k ó w
na podstawie
Zajmuje
naskalnych. Zajmuje
formy i struktury całego
się ich
się w niej semiología prehistoryczną,
zbioru z n a k ó w odczytać
wariantami stylistycznymi
i występowaniem
próbując
ich prawdopodobny
na obszarze
sens.
szeroko
pojętej
Europy.
Największe zasługi przypisuje się mu w zakresie badań nad sztuką paleolityczną. Temu
poświęca Leroi-Gourhan swoją Les religions de la préhisloire
de l'art occidental
Lata
po
(1964) i m o n u m e n t a l n ą
Préhisloire
(1965).
1964
r. znaczyła
choroba,
która
uniemożliwiła
mu
badanie
speleologiczne
grot, ograniczyła badania archeologiczne, ale do końca nie odebrała jasności umysłu i wielkiej
woli rozwiązania zagadek u ł o ż o n y c h przez czas ludzki. Był wyjątkiem wśród badaczy w epoce,
która sprzyjała wąskiej specjalizacji. Był wielkim humanistą zainteresowanym w c a ł o ś c i o w y m
ujęciu człowieka i w pełni ś w i a d o m y m , że nie m o ż n a tego zrobić w obrębie jednej
tylko
dyscypliny.
Jego
ostatnie
i Mécanique
książki
to:
Les
Rocines
du
Monde
(1982),
Le
FU du
temps
(1983)
Zofia
Sokolewicz
virante (1983).
MIRCEA
ELIADE
1907-1986
W kwietniu 1986 r. zmarł Mircea Eliade, wybitny religioznawca pochodzenia rumuńskiego,
uczony, którego twórczy dorobek wywarł głęboki, inspirujący wpływ na całe pokolenie
współ
czesnych badaczy kultury i religii. Niespotykanie
aktyw
płodny,
w ciągu ponad
50-letniej
ności naukowej z równą s w o b o d ą poruszał się po tak różnych dziedzinach, jak antropologia,
socjologia, psychologia, fenomenologia, hermeneutyka, filozofia religii i historii, filozofia języka
i wiele innych. Zgodnie uznany
za najwybitniejszego
historyka religii naszej epoki,
pozo
stawił po sobie blisko 40 prac p o ś w i ę c o n y c h rozmaitym aspektom zjawisk religijnych, setki
artykułów
i
...
12 powieści
(oraz
1 dramat
Ifigenia) — owoc
świata wyobraźni obok równoległej ścieżki reżimu
Dla
Eliadego
pierwszy,
rumuński
etap życia
troskliwie
pielęgnowanego
naukowego.
był niezwykle
istotny
w jego
formacji
intelektualnej. Jako student uniwersytetu bukareszteńskiego pisze pracę d y p l o m o w ą o filozofii
renesansu włoskiego, w latach 1929-1931 zaś odbywa studia w Indiach (w tym przez 6 mie
sięcy praktykuje y o g ę
o technikach yogi.
w himalajskim aśramie Hardwar),
Indie i duchowa
które zaowocują
pracą
doktorską
kultura Orientu staną się jednym z wiecznie powra
cających w ą t k ó w w twórczości
Eliadego i zapoczątkują wiele dróg wiodących do odkrycia
istoty zjawisk religijnych, do
interpretacji m i t ó w
i symboli,
do
opisu
morfologii
sacrum
236
NEKROLOGI
i refleksji nad kondycją homo religiosus. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej
Eliade
rozpoczyna działania w kierunku animacji ś w i a t o w e g o środowiska religioznawczego i w 1938 r.
zakłada m i ę d z y n a r o d o w y przegląd religioznawczy „Zalmoxis". Z tą samą inicjatywą patronuje
wraz z Ernstem
Jüngerem
przy zakładaniu czasopisma
„Antaios"
w
1959 г., w
obok zaś Josepha Kitagawy i Charlesa Longa redaguje pierwszy tom History
of
1961 r.
Religions.
W wyniku I I wojny światowej Eliade osiada we Francji, gdzie wykłada w Ecole Pratiques
des Hautes Etudes i publikuje swe najważniejsze, przynoszące
światową sławę
i autorytet
dzieła:
Traktat
г.). Le
Mythe
de
retom
(1949).
l'extase
(1951),
Immortalité
o historii
Le
religii
Chamanisme
et liberté
(1949,
et
les
(1954). Mythes,
polski przekład
techniques
revés
1966
archaiques
et mystéres
de
Téternel
Le
Yoga.
(1957). Pod koniec lat pięćdziesiątych
wiąże się na stałe z uniwersytetem w Chicago, gdzie obejmuje kierownictwo katedry historii
religii. Ostatni, amerykański etap życia Eliadego przynosi dalsze pogłębienie studiów nad mitem
i symbolem
(Le
Sacre
fenomenologicznej
et
le profane,
1957; Aspects
na nowe obszary mapy
(Religions
du mythe,
australiennes,
1963),
ekspansję refleksji
1972), także
ekspansję
p o g l ą d ó w badacza religii na nowe tereny antropologii filozoficznej (La Nostalgie des
origines,
1971), lecz przede wszystkim przynosi m o n u m e n t a l n ą 3 - t o m o w ą edycję Histoire des
croyanees
'et des idees religieuses
podjętych
już w Traktacie
(1976-1980). dzieła problemowo nawiązującego do t e m a t ó w
o historii religii, a wzbogaconego tutaj wiedzą i doświadczeniem minionych
30 lat. Przygotowywany polski przekład Historii
wierzeń
i idei religijnych
uzupełni w znacz
nym stopniu skromny zasób piśmiennictwa eliadowskiego w Polsce. O p r ó c z Traktatu o historii
religii ukazały się bowiem jedynie: wybór tekstów pt. Sacrum, mit, historia
waniu
M . Czerwińskiego
i ostatnio
Yoga.
Nieśmiertelność
i wolność
(1970) w opraco
(1985). Autentyczna
p o p u l a r n o ś ć Eliadego w środowiskach nie tylko naukowych spowoduje,
być m o ż e ,
szerszą
prezentację jego bogatej spuścizny.
Magdalena
Zmyslowska