Cyfrowa Etnografia

6d1cbbb299e38067bed40edbbefb529b.pdf

Media

Part of Strój krakowiaków wschodnich / Atlas Polskich Strojów Ludowych

extracted text

A-T-L-A-S
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
T

A

D

E

U

S

Z

S

E

W

E

R

Y

N

STRÓJ KRAKOWIAKÓW
WSCHODNICH

P O L S K I E

T O W A R Z Y S T W O

L U D O Z N A W C Z E

A

T

L

C Z Ę Ś Ć

A

S

P

O

L

S

K

V

I

C

H

S

T

R

O

J

Ó

W

L

U

D

M A Ł O P O L S K A

T A D E U S Z

S

E

W

E

R

Y

C

H

Z E S Z Y T

O

W

Y

9

N

STRÓJ KRAKOWIAKÓW
WSCHODNICH

W

I
N A K Ł A D E M

P O L S K I E G O

R

O

9

C

L

6

T O W A R Z Y S T W A

A

W

0
L U D O Z N A W C Z E G O

W E

W R O C Ł A W I U

A T L A S

P O L S K I C H

W Y D A W A N Y

S T R O J Ó W

P R Z E Z

P O L S K I E

L U D O W Y C H

T O W A R Z Y S T W O

L U D O Z N A W C Z E
K O M I T E T

R E D A K C Y J N Y :

A D A M

G L A P A ,

A D A M

M Ł O D Z I A N O W S K I ,

W I C Z ,
R

E

D

A

A N N A

P I E T K I E ­

T A D E U S Z

S E W E R Y N

R E I N F U S S ,

K

Z E S Z Y T U :

O

R

O K Ł A D K A :
Z D O B N I

A D A M

K :

P L A N S Z E

K

R

Y

G A J E K ,

K A Z I M I E R Z

R O M A N
T

J Ó Z E F

K U T R Z E B A - P O J N A R O W A ,

S

J Ó Z E F

G A J E K

M Ł O D Z I A N O W S K I

T

Y

N

B A R W N E :

A

W R Ó B L E W S K A

J E R Z Y

K

A

R

O

L

A

K

D R U K A R N I A
U

N

I

W

K L I S Z E

E

R

S

Y

T

E

T

U

J A G I E L L O Ń S K I E G O

J E D N O B A R W N E : K R A K O W S K I E

Z A K Ł A D Y

O F F S E T O W E
T A B L I C E
D

instytut

R

U

K

A

R

N

I

A

N

W

I

E

L

O

B

A

R

O

D

O

W

A

N

E

A

R

W

K

R

:

12Vs+2

tabl.

A

K

Ó

W

Kulturoznawstwa
Biblioteka

Nr inwentarzowy

£ 5 * 5 . .

Nakład

6200 egz.

bezdrz.

100 g

w l i p c u 1960.

A r k . wyd.

61x86.

137a A r k .

Oddano

do

Z a m . 769/59

druk.

skład.

3. X I I . 1959.
C e n a zł 32.—

Papier
Druk

ilustr.

ukończ,
E-17

T a b l i c a
K R A K O W I A N K A
I

S T A R S Z Y

Z

I

P O W I A T U

D R U Ż B A

Z

P I Ń C Z O W S K I E G O

P O W I A T U

B R Z E S K I E G O

Wyk. Jerzy Karolak

W S T Ę P

Obszar
brzegu
część

zamieszkały

Wisły,

a

wyżyny

więc

przez
na

Krakowiaków

zachodzie

małopolskiej

z

obejmuje

kęs pasma

nieckowatą

jury

sporą

część

dorzecza

krakowsko-częstochowskiej,

wklęsłością

Nidy,

a

na

wschodzie

Wisły zachodnią część kotliny wiślańsko-sańskiej, zwanej też kotliną
Ten

geograficzny

uwzględnimy,

zarys

że na

zasiedlenia

zachodzie

obszaru krakowskiego,

leży już we

myśleniccy

odziewający

się po

wschodzie

Krakowiacy zapuścili

pasmo
Z

wschodnim

zasięgu

k r a k o w s k u sięgają
się aż po jary

wyżyny

omal

po

południową

obu

brzegach

krakowsko-sandomierską.

przedstawi

olkusko-sławkowskie,

po

układ

różnorakim

geologiczny,

skiej po

bytu

lewym

a

mologiczne
drugiej

u

się

nam

należące

wyraźniej,

do

jeśli

etnograficznego

śląskiej, że na p o ł u d n i u

stoki

sandomierskie,

Lachy

Beskidu Wyspowego,

a na północy —

aż po

że

na

górzyste

na

tych

z nim

jej zajęć

Wisły

da

pionowym
rozmaitość

oraz na

w

związku

wschodnich,

taka mnogość,

czysto
z

same

kusimy

się

o

Liczyć

się

bowiem

co

obszaru

miało

rolniczą

czym

a inne

że

gleb,

tego

da

w

obszarze

prowincję

się w y o d r ę b n i ć

u zachodnich.

względy

idzie

parze

zasadniczy w p ł y w

charakter jej stroju. N a

się wydzielić

zachodzie,

krain

na

na

Ziemi

to,

że

prowincji.

przeprowadzenie

że lud krakowski wywodzi

rolę w budowie

zespoły

A jest tych z e s p o ł ó w
za

ten

historycznych zrębów

zasiedlało

batów \

a na północy

po

wodny

dział
Za

stwa,

N a

musimy

linii

demarkacyjnej przez

nietylko

się z jednolitego

państwa

Wisłą

Wielkiego

po

krainę

Wielkich

układ

ten

po

zagarnęła
skiego,

sięgnęło

ogół

krakowski,

polskiego

na

Liczwarkę
2

ten

która

rol-

po

jednej
tego

z

tym,

co

dzieli.

pnia plemiennego,
i dość

kulturę

ma­

Należy

więc

że odegrał

na

i górny

X

wieku
Chro-

z

bieg

oraz

Pilicy, n a

zachodzie

zaś

podstawowej

rdzennej

dzielnicy

pań­

Nidy

górskimi

siedzibami

południu

.
wszedł

rychło

w

skład

rozrosła

się n a

inne

terytoria

plemienne

dzielnica

ugruntowanej
zmiany

w

sandomierska jeszcze

w

między

i na

kreśleniu

innymi także

granic

politycznych

administracyjnych. G d y

krakowskie

na

południe

od

X V I I

Wisły

wieku, co

lepiszczcu

od

raz

po

raz wracały

rozbiorze

w

r.

w

I

i

część

całą

ziem, —

w

r.

1809

powiększono

o

i sandomierską

Ziemi Krakowskiej zostało dokonane.

włączona

została

do

Królestwa

Polskiego,

zaś wraz z okręgiem utworzono

brzegu

1807

departament

organizmu

Wisły

lewym

G d y z a ś w r.
je

do

Austria

sandomier­

krakowską

Kongresie Wiedeńskim, z Krakowa

po

1772

województwa

r. 1795 s i ę g n ę ł a p o r e s z t ę t y c h o b u w o j e w ó d z t w .
tych

świadczy

plemiennym.

ziemię

od

—

Dolin .

rozdarcie jednolitego
północ

ważną

wcześnie korzystał z transmisji

3

W a r s z a w s k i e bez

obejmujący

graniczące

Odrą

zasięgów

I I I rozbiorze w

Niemniej
część

państwa

koncepcji

Księstwo

i

zachowała

województwo

to w

powstało

po

obszar

spoistości,

upadku

staropolskich

Wiślan,

sandomierskiej,

o jej w e w n ę t r z n e j
Nawet

plemię

między

Kazimierza
dzielnicy

Karpat

a

kostiu-

przyjęciem

kultury, idącej z g r o d ó w j a k o ognisk administracji politycznej z K r a k o w e m n a czele. W
obszar

bazę

Krakow­

wschodzie,

inne

praktyczne przemawiają

różny

podziału.

oznacza

uwzględnić,

związku

Krakowiaków

geograficznego
Nie

w

brzegu

stionie

terialną

ukształtowaniem

ludności,

niczo-przemysłową

jej

lewego

chęcińskie.
tym

materialną

i

Krakowiaków

wzniesienie

górnego

Wisły.
Spora

postanowionego

Rzeczpospolitą

na

Krakowską.

3

Wreszcie i ten miniaturowy organizm polityczny zniosła Austria

w

a

austriackim i rosyjskim,

więc

z

górą

dzielająca

po

ziemię

Historyczne

100

latach,

krakowską
tej

nie

między

zaborem

w

r.

1914,
roz­

części.
się stroju

krakow­
mundur

w o j s k o w y i strój narodowy.

zaborów

niespornie,

ziemi

granica

dwie

Dopiero

skiego, jego charakter reprezentacyjny, a nawet rolę, j a k ą swego czasu o d e g r a ł on j a k o

dowodzą

losy

runęła
na

r. 1846.

pozostały

Wspólne

że jego

bez

Praca
z

świeckiej

formy

których

tj. p o w i a t ó w

niespornie

kształtowanie

i

wytworzyły

się n a o g ó ł w

archidiakonatów

niniejsza p o ś w i ę c o n a jest o m ó w i e n i u

pośród

na

elementy tego stroju n a obszarze d w ó c h r ó ż n y c h

podstawowe

ś c i tej z i e m i . Z a s i ę g i z a ś t e g o s t r o j u m i e s z c z ą
administracji

wpływu

się w

czasach

dawnych

w

politycznej

staropolskich

X I V — X V I

wieku

(ryc.

wielu odmian stroju K r a k o w i a k ó w

najefektowniejszym

jest

strój

przedstawiony

na

jedno­

granicach
33).

wschodnich,

I

tablicy

kolo­

rowej.
Rzucającą
rzami,

się w

oczy

dawano
wane

suki

czerwone

haftem

kłapcie

u

lub

czerwonym,

rękawów

Kierezja

c e c h ą tego stroju s ą b r ą z o w e

była

kierezje

tj. s u k m a n y

sukami. A l e b y ł y t e ż k i e r e z j e b i a ł e , s z a r e i g r a n a t o w e .

które zwano

i

białe,
lub

bujny

ubiorem

do

granatowych

aplikacją

haft

w

tegoż

dolnych

poważnym,

czerwone,

koloru.

rogach

a

do

Czerwone

z

D o

dużymi

kołnie­

białych

sukman

modrych

były

u

żółte,

tych

bramo­

kierezji

pół.

reprezentacyjnym,

a jednocześnie

nadającym

człowie­

k o w i wiele dziarskości. S z y k jej zależał o d k r o j u d a j ą c e g o wcięcie w pasie, u k ł a d f a ł d ó w
i

zwężanie

kadłami,
Z

się r ę k a w ó w

czerwona

kobiecych

s z y m jest

żupan

pychem,

jakiego

Całkowicie

k u

końcowi.

rogatywka

z

Doskonale

pawimi

miechowski

i pińczowski,

trudno

znaleźć

gdzie

Dąbrowskiego.

Dominuje

tutaj zestaw

zapaski

białej

krezą,
tej

czerwona

niewiasty

katana

stojący

modry

kaftan

Zasada,

że

poszczególnych
wschodnich
a

strojem
W

tj.

typów

najbliższych

czyli

się

się

barankiem
ze

środka

czerwonym,
Dla
do

znajduje
odmian

modre

przeważała w
białej

na

z

lub

4

uszyte

od

sobne

granatowa
d u ż y m

z

u

a

Ziemi

prze­

Powiśla

białą
z

koszuli

czepiec

nicią

ażurową

i rańtuch.

z pawimi

i buty

z

K o ł o

piórami,

cholewami.

Indywidualne

na

różnic

z

K r a k o w s k i e j silniejsze

stroju.

k o ń c ó w

z

ze

skrawków

krezie opadającej
na

obszarze

zachodzących

niż

znamiona

Krakowiaków
między

nimi,

a

także

zielonymi
osnową,

białe
lub

k a m i z e l e
granatowymi

wiązaną

we

frędzle.

Sandomierzacy nosili obszyte

czar­

wysokim

otokiem

rogatywka

zdobiona

najcharakterystyczniejszą
i

czarnymi

różnokolorowego

mężatek
perkalu.

5

n a r a m i o n a , białej chustce

granica ciągnie

szamerowana

rydelkiem, a s z e r o k i m

czerwonymi

barankowym.

głowy

podobne
Poza

tym

czepcowej,

piersiach.

południowa

R a k o w a , cechuje czerwono

stroju kobiecym
zapaski

wypuszczoną

białym,

północ

W

takim

na

paski

czasem

rzadko

którego

z

w

najcharakterystyczniejszym było okrycie

wiązanej

siekać,

z

haftowanej

magierkę

sukmany,

zielonym,
zaś

łoktuszy

zw.

brzę-

kucotkiem t j . w e ł n i a n y m f r ę d z l e m z w i e s z a j ą c y m
t e ż c z a p k i zawściekle, współrozłupane z w a n e t e ż papuzy z d e n k i e m

ś w i ę t o k r z y s k i ,

też kasztkiet

biały

granatowe

z

S t r ó j

klapą

tle

płat

pąsowymi,

rogate

4

i

na

c h y b a flisacy. P o n a d t o

stroju kobiecym biel w

spódnicy

i

czerwonymi,

kap l u b kapie ,

zwane

w
tego

występujących

dopiero

czapki

albo

niebieskim,

Sandomierzanek

mitry,

z

najefektowniej­

młodej .mężatki

hojnie

białą

spodnie

w

włóczkowymi

granatowe

denka

brzękadłami,

wielości

oraz

nosi

mundurem»

T a k i c h p a s ó w nie znali Krakowiacy,
nym

tylnich

pas

sąsiadów.

przepasywano
pasami

z

wyraziście

s a n d o m i e r s k i m

płótnianki

szalami

jest

strój

rozsiane

brzeskiego

kostiumologicznych

uwydatniają

s t r o j u

nie

reprezentuje

czarnym aksamitem

pas

potwierdzenie

I I chyba

amarantowym

czerwieni i bieli: czerwony

powiatu

biały

ludowy

indziej

z

skórzany

cholewami.

na Tabl.

jedwabiem

czerwono-czarne

bramowana

z

biały

indziej.

zdobniczy

hafty

parobczak

haftowany,

«strój

gdziekolwiek

spódnicy,

zdobiony

ją

buty

krakowskich, przedstawionych

charakter

tle

oraz

zaś strojów

odmienny

na

uzupełniał

piórami

także

się od

wzdłuż

szwów

z jedną na

czerwonymi

D ę b n a

piersiach

wypustkami

rondem.

cechą są samodziałowe

paskami

Pierzchnicy do

sukmana brązowa

pionowymi.

naramienne

6

i

przed-

S t r ó j
w

k i e l e c k i .

Ogólną

Brzezinach, Bilczy i

tywki

wyrabiane

Kielc

występowało

u

dołu

haftem

ciennego
rego

przez

białym

czapników

lub

wchodziła

gach

układzie

pionowym

zachodzie

strój

w

N a
się

dadzą

siaków

na

o

paskach

przewadze

sukiennymi

lub

cekiny.

W

i

w

zimie
W

stroju

z

8

granatowa
z

w

1 połowie

X I X wieku

z

cholewami,

płaszcz

na

czy

w

tu kielecka

fałdami

z

tyłu,

strojem

z

na

południe

od

zdobionej

odzienie,

płó­

w

któ­

spódnica,

oraz

i czerwonych

prę­

wełniana

czarnych

—

roga­

granatowego,

się j u ż

cechowały

sukmana

zapinana

spodnie

k a p u z i a t a

wiązana

szaraczkowe

czyli

oraz

jak

zawój
z

lub

turecki

z

kołnierzem

łupa.

tasiemki,

z

kołnierzem

podobna

doń,

o

ale

ząbki

sąsiednim

wpuszczone
główką

S t r ó j

kołnierzem

długa,

w

wspomnieć

granatowe

spódnica

za­

w

m a ł o m i a s t e c z k o w y c h

z wysoką

z

to

magierki.

należy

lub

niebieski

pa­

tj. p l e c i o n e ze s ł o m y w

kapelusz

w ś c i e k l i c a

kabatek

jupka

oraz

także

r z e m i e ś l n i k ó w

pelerynką

tj. j e d w a b n y

bogatszych

z ę b a t e

granatowa,

a

łąka

kaftanikami,

k r a k o w s k u »

guziki,

dostrzec

Widać

spódnicami

czarna lub
na

cechy

się tu nadal

czarnymi.

« p o

safianem

terenie

U b i ó r

z

nad

zdobnymi

której

Ciągnie

ciemnymi

Kielecczyzny

górniczym.

chustka
u

bordowych

czerwonym

u

Nadto

Morawicy

spódnicy

gorsetu

włoszczowską,

na

bankami

dołu,

o

Szczekociny.

gorsetami,

a posiadający jeden rząd guzików,

zielonymi.

po

pasków

czarnymi

zdobione

też c z a p k a

wsiach

lnianej

modra

pasiaka

kontrastujących

z przodu,

i

groszki,

odmianę

południe

szerokości

szaraczkowy

zaś d e z a b e l k a

białe

lecie białe p ł ó t n i a n k i , kapelusze

i

różniała

w

białej,

sukiennego

samodziałowego

przechodzi

występuje

białe

kaszkiet,

Obok

od

i granatowe

.

Pilicę,

chłopskim

mieszczańskim

we

niego utrwalało

oraz

z

zaś

z

dużymi

zaś kożuchy

związku

kobiet

i niebieskim,

po

Nadto w

U

butów.

aksamitnymi

krótsza kapota.

.

północ

guzikami

białej

i naramiennych,

dwoma

7

na
z

czerwonym

kielecki

stroju zaś m ę s k i m

wykładanym,

Chęcinach

kieleckich
granatowe

się

równej

przedsobnich

paciorki

w

i naramienna

zachodzie

kapoty

odzienie,

chustka

przedsobnia

chłopów

długie

składające

chustki

zapaska

stroju

były

dawniejsze

rańtucha,

skład

cechą

Sukowie

wiszącymi

m i e s z c z e k

wy­

rozwarty

muślinowa

frędzlami

futrzanym,

buty

magiera,

wykładanym,

zapaska krótka

w

lub

kryta

z

fal­

szafirowymi

jedwabiem

błę­

kitnym.
S t r ó j

g ó r n i k ó w

znakowaną
czarnej

godłem

czapce

S t r ó j
bogatsi

niebieskimi

K r a k o w i a k ó w

czerwone

z czerwonymi
chwastami

stroiły

kwiecistą,

wypustkami,

i

w

zapaskę

kaletkami,

a

K u

południowi

strój

z

kołnierzem

kami.
biety

Poza
9

centkowane
N a

spódnice

tłumaczyła

czerwonym

wymi

lub

wybijał
koraliki,

z

jako

w

na

od

Łysakowa

Wodzisław

szlakiem

haftu

także

do

wisiorami

i

i

ze

złotej

oraz

klamrą

walcowatej

z

niebieskie

lub

tj.

paciorków

gorset

na

sukmany

tu

zabiciu

św.
z

szerokie

pasy

Stanisława.
wysoką

bordowymi
czerwonymi

A

«kowane»

aksamitny

jednak

przodzie

Nidy,
więcej

bliżej

zw.

krepiny, jedwabne

białe

lub

półko­

sukmany

czerwonymi

jedynie

sznur­
i

granatowe

ko­

biało

znamienne.

Krakowa

zdobna
itp.

co

etiologia

białe

kaftany

trzosami.

wisiory

z

przez m ę ż c z y z n

strojne

rycerski,

Kobiety

czerwoną

cekinów.

noszone

główką,

chłopi

sukmanę

karbowane.

spódnicę

przeważały

wyszyte

były

i

w

z
z

noszono sukmany z czarnym wyszyciem,

kapelusze

srebrnej

czarny

Krakowianek znad
Śląska

płócienne

z b o r k o w e

w

nosili

małopolską

lub czarne kaftany

oszywkach,

dołu,

się gorset lub k a t a n k a p o b ł y s k u j ą c a j a k pancerz
naszycia

buty

białą

k a m i z e l e

odmianami,

granic

od Krakowa
po

u

kwiatowe

różnymi

nie różnił się od

czarne

buty

oblamowanym,

się tutaj

aż

a

po

haftowane,

metalowych,

kołnierzyku

motywy

żałobę
i

w

biało

brzękadłami,

falował

i zapaski

obszyciem

zielonymi

z

czerwono

pojawiały

południe i na zachód

ludowa
z

pasy

ten

. Strój jednak kobiet

Już

koszule

guzików

haftowane

zdobny

stojącym,

tym

tj. bluzie z p e l e r y n k ą , pasie z

wpuszczonych

a czarnymi wisiorami, granatowe

niebieską

listymi

piórami,

szeregiem

koszule

spodniach

wypustkami.

z

wyszyciami,

się w

było po czarnej k i t l i

czarnych

z a c h o d n i c h .

rogatywki

a p o d w ó j n y m

wypustkami
zaś

z

poznać m o ż n a
górniczym,

z

sukmany
amaranto-

W

stroju zaś

kobiet

w

czerwone

szklane

oraz

czepce

biało

haf­

towane.

5

Wreszcie
lichowe

na

lub

granatowy
Letnim

południe

kaftan

rękawów

bez

w

telki,

przodu,'tyłu

czarne

O d wschodu
Z

k o ń c e m

futro

z

bieska
szula
Z

kłapcie

X V I I I

w.

oraz

płócienica

stojącym

i

z

kątowato,

zimowym
1 0

wyszywany

U

biały,

Dopiero

obszyciem

kobiet

lub

biały

nie

u

U

schyłku

biały,

trzos.

rękawami

zapinany

na

pę­

suknem
samo

drukowany

o

l a s o w i a c k i e g o .

całkiem wyraźnym

albo

też

sukmana

futro

lub

sukmanka

i

biała
a

typie:

lub

nie­

nadto

ko­

spódnica.

lewym

brzegu Wisłoki

uznajemy

na p r a w y m brzegu w y s t ę p o w a ł a tu ciemno-tabaczkowa

sukmana

i

z

czapka

sukienna

brązowa

czarnym borsukowym

gwałtowne

przemiany

nych materiałów
zniesienie

magiera z kukurydzą

tzw.

kołnierzem,

zapinający

się na

dwa

na

dlań

fensywie,

od

obszarze

jeszcze

koło

lub

czarnym.

C o

o

i zapaski

do

w

np.

nie

zaostrzały

się

odbijała się na

spadku

pozostała

bez

wpływu

produkcja

fabrycz­

zwiększona

życia, pojmowana
spowodowała

zapaski

z

gładkie

bywają

Kielc

prążki

tj. w
od

przeważnie

na

wsi

pęd

do

strój

w

po­

krakowski w

de­

że

gorsety

naramienne,

jednolitym

kolorze

czerwonym

lat

zaczęto

tkać

pasiaki

ciemno-niebieskimi,

wszystko,
zapaski

co

barwiste

granatowe

buraczkowe,

fioletowe.

aksamitne

strój

zapaski

kilku

brązowe,

istnieje

się tutaj

brązowymi,

także

nie

się kobiecy

Przyjmują

Morawicy

pasami

w

wschodnich

znajdował

noszone

czarne

od

ślubu —

tego

tylko

białych

brązowych.

szlaku —
do

w

pow.

w

w

stroju,

paski

do

to

różowe

żółte,

tych

wyszywane

na

zielonymi

różowe,

Niemniej

z kaletkami,

jędrzejowskim

amatorskich przedstawień

sukman

krakowskich,

jako

zaś, chcąc

się ubrać

spódnicę

naszytymi

do

niego

czerwoną

ten

sposób

strojną

z

już od

teatralnych

po­

pstrych

koralikami

po

oraz bluzkę w y s z y w a n ą

r.

1905

używano

lokalnych

oraz dożynek,

ale o d

za

elegantsze

od

krakowsku

wdziewały

uznawanych

Strojnisie

aksamitny,

N a

północy

się krakowskimi, jako

również
decji

przez K r a k o w i a k ó w

czarnego

Korytnicy kolo

chłopskich

klasowych —

tam

terenie

światowej,

miejskiego.

Brzezinach kolo

się « k r a k o w s k i e »

ludowych

w

przedziałów
do

noszono

nazywa

tymże

wojnie

demokratyzacja

stroju kieleckiego.

koloru

I

Równocześnie

agresją

w

po

O B S Z A R Z E

kwiatowe.

południe

sukman

N a

B A D A N Y M

c i e m n o - r ó ż o w e , jasno i ciemno-zielone oraz

nosi

motywy

strojów

1935

te

N a

wyrabiane

marańczowe,

N a

r.

przewadze

«krakowskie».

zapasek

oznak

zamieszkałym

więcej

ludowym.

ludowego

się przed

N A

zaś pauperyzacja mas

oraz postępująca

najbardziej typowej.

choć

żółtymi

ubioru

L U D O W E G O

anarchia w produkcji przemysłowej

stroju

odzieżowych

cofając

zapaski

Rosnąca
w

I

X X wieku, a szczególnie

zewnętrznych

przechodzenia
Dziś

S T R O J U

a wzrastająca

na

poziomymi

wstążkami,

na rękawach w

czerwone

święta

dawnych

czarny

krótką

gorset
zapaskę

kwiatki o

ten-

naturalis tycznej.
południu

zaś w

wiejskie o r a z delegaci
drużbowie

6

zaś kożuch

i

sama

X I X i narodzin

rolnych.

i

oraz

stojącym

się takaż

rękawów

S T A N

artykułów

w

tyłu,

z

zdaje

ozdobiony

cen

albo

dre­

szwem

.

z a ś takie

pasiasty

zgrzebne

guzikami

czarnym

strój regionalny

szafirowym

ze

skórzane.

kryzysy ekonomiczne,

i

spodnie
polskie

ołowianymi

kołnierzem

strój ten j u ż nie istniał. Dlatego obszar po

O B E C N Y

staci

białe

paski, buty

R o z d z i a ł

jako

noszono

czerwone

powiecie mieleckim

zieloną.

fartuch

X I X w.

kożuch

guziki

kołnierzem

powleczone

krajką

wyszyciem,

niebieskim

z

rękawach

istniał w

za teren przejściowy.
z

lub

była

przycięte

na

baranków

przepasana

k o ń c e m

i

T a r n ó w — R z e s z ó w

i niebieskie

po l e w y m brzegu W i s ł o k i istniał teren przejściowy do s t r o j u

białych

z

białe

zwierzchnim

zdobnymi
z

linii

w

strojem

a

od

perkalowe

weselni

pow.

brzeskim i dąbrowskim

na uroczystości

i uczestnicy

państwowe.

dożynek

kierezji

N a

brązowych

u ż y w a j ą jeszcze

o g ó ł jednak strój ludowy

ogólnopolskich.

Składa

się on

nosi

z czerwonej

kapele

banderia,
rogatywki

zdobnej
z

w

sem

lub

a dalej

ze

podmiejscy

N a

pasa
nie­

krakowskich
się

przebrać
kaftany,

kapiącą

fałszywym
(ryc.

występuje

męskiego.

Szczególnie

i

tanecznych

trzymują

tradycje

jednak

drużki

pod­

coraz

częściej

dużym

i haft

nicy

kwiatki,

on

bowiem

rękawami,

się

czarnego

zdobnego

jedwabny,
z

wstążek

z

korali

D a w n y
coraz

a

bardziej

zmieniono

lub

strój

spód­

do

tybetki,

zawiązywanej

w

szelążki

paciorków

sztucznych

strój, j a k w i d a ć ,

Po roku

w

zielonej

przypiętych

ze

czasem jeszcze z chustki

wającej plecy

ko­

członkinie

Strój

aksamitnego,

a

oraz

Składa

wianka

weselne,

ludowego.

złociste

szklanych,

ubioru

państwowych,

i

z bufiastymi

gorsetu,

strój

od

śpiewaczych

gorsetu

w

kobiecy

stroju

ulega

uproszczeniom.
z koszuli

bły­

częściej

regionalnych

zespołów

cekinów

1).

uczestniczki uroczystości

ten

od

luksusem

reprezentacyjny

krakowski

ścielnych

wiejscy

Stroili się t a m w

galonów

ogół

w

cza­

gęstwy

paski i

kierezję,

przeładowaną

szczących

białej
a

niedawna jeszcze u

eleganci mogli

«po krakowsku».

i

spodni

D o

fotografów

imitujące

sukmany

suką pobłyskującą od

brzękadłami.

których

pawie,

oblamówką,.wisiorami,

czerwoną

cekinów,
z

pióra

czerwoną

ramion
kwiatów,
przykry­

na piersiach.

przeobraża

się

festynowy.

1920 c y n o b r o w y

kolor

zapasek

na Powiślu Dąbrowskim na

czar­

ny, k t ó r y to k o l o r u z n a w a n o w ó w c z a s z a w y ­
tworny.

Czerń

ustalać

się zaczęła

również

w chustkach oraz gorsetach i łącznie z haftem
wielobarwnym odbiegała od dawnej

Ryc.

1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m

on w

kierezji

sem

błyszczących

H I S T O R Y C Z N Y

N a

przełomie

wotnej

X V i X V I wieku dadzą

akumulacji.

Ożywiła

folwarczno-pańszczyźniany

się

jako
do

warstw

wymianie

posiadających.

wyrobów

W

rzemieślniczych

prowadzące

rozległy

Gdańska

bierze ż y w y

handel

lądowy

S T R O J U

w

luksu­
Stadler,

pierwiastki kapitalizmu
utrwalił
n

z obcych

zagranicą

Wschodem

i

Rzeczypospolitej .

towarów
z

Polsce

oraz

udział przedsiębiorcze,
ze

St.

L U D O W E G O

towarowo-pieniężna

ustroju

i dowóz

towarów

fałszywym
1904

1500—1650

gospodarka

polskiego eksportu z b o ż a

r.

II

się z a u w a ż y ć

podstawa

Fol.

Kraków.

R O Z W O J U

Okres

stroju k r a k o w s k i m ,

przeładowanej

galonów.

tradycji.

R o z d z i a ł

Z A R Y S

teatralnej,

w

krajów

się

system

Wspaniały

wzrost

podnosił

rozprowadzaniu

a spolszczone

za pośrednictwem

pier­

już

stopę

życia

krajowych

mieszczaństwo

jarmarków

lwowskich,

7

m

\iW£*" '*
Ywy^
I
AfirfT\\
I

>

«*XY/7J!Pt\~^

lubelskich i jarosławskich,

S

SJ^M'

w

° d n ą

Y ^ M l t

ifllMlI'

przez
u

P ° k ° J
r

\ i

e

n

l

j

'

r

n

a

r

z

Te
w

u

a

n

l

tej

n

J

Zmiany

te

nie

należy,

w

życie

umożliwiały

w

bazie

że

a

zamiana
także

ruchliwą
procesów,

i

odbiły

się

zmienną,

którym

wieku,

a

pstrokacizna

chłopskiej

się

na

jednorazowo.

wykazującą

i

chłopskim.

Strój

bowiem

prawidłowość

histo­

cechowała

Polskę

podlega.

szczególnie

w

ubiorów.

Frycz

X V I

Modrzewski

nie

«1 t o ć też jest nic bez wielkiego

gdy

jednym

się ubierają

dzili.

a

A

od

tenże

Ten

bezład

w

półbotkach

kostiumologii

krajowej

nie

to

to

iż

po

brunszwicku,

kozacku, po

do

nam
od

uznaliśmy

masz,

po

chłopskiego.
X V

chłopa

turecku

w

i

mniej

drudzy»

do

zresztą

niejednolitym

typie

za

niektórzy etnografowie

że

uznawali

ikonograficzne

do

pierwsze

polskiej

Jest to z ł u d z e n i e . N i e

po

staro

.
odno­

i to

zabytków

wierne

kostiumologii

polskiego

obfite,

przed­
tak

od­

X I X wieku

dopiero

szkice

naukowe

mate­

ludowej.

sposób

przyjąć,

że

w. W

dawnych

bowiem

źródłach

się dadzą

elementy,

które

w X V I I I

odkryć

za

3

tak

to

Polsce

odzieży

co

ludowe,

1

do

niezbyt

podstawie

nas

mieszczańskiego,

wszystkiego,

Norblina

na

stwierdzał
« U

dwojako,

Ź r ó d ł a ikonograficzne
X V I w.

.

włosku,

charakterystyki u b i o r ó w w

szlacheckiego,

w

po

usarsku,

tatarsku, po

tu dwie

stroju

stawiają

nych

białych»

w

fałszurze,

1 2

abo

liczby

do

buchnął»

kapie

im

miennej

riały

poro­

tureckiej

czerwonych

polu

świata

chodzi

w

się

ranu

po

strojów,

najmniej

P.

częściach

chodziwszy

Górnicki:

stroju ludowego

J.

na

po
na

jakoby

Łukasz

Przytoczone

a

wieczór

niemiecku, drudzy

wieku

po

się

dalekich

prze­
dziwu,

jedno

X V I

hiszpańsku,

szą

w

po

inaczej,

I I połowie

wiele jest

i nowo,

bardzo

zasię

w

jeszcze

nie

dziwniej, iż kto

kołpaku,
sam

jedni

turecku,

siebie

to jeszcze

włoskiej,
w

domu

drudzy po

różnych,

ko­

przeobrażeniach

bynajmniej, pisząc:

w

lata

chłopom

sadził

włosku,

drogą

długie

szlacheckim, ale t a k ż e

dokonały

masą

X V

przez W r o c ł a w ,

dodać

częściej

czynsz

wszystkim

rycznych
W

coraz

a

zmiany

przede

ogromna

Zachodem

prosperity.

duże

ubiorze

jest

e

z

Wreszcie

wchodząca

t

rzystać

Gdańsk.

strój

mutatis

ludowy

«wy-

iknograficz-

mutandis

prze­

R y c . 2. ' C h ł o p w ż u p a n i e — drze­
w o r y t z r. 1512 S t a n i s ł a w a Z a b o ­
rowskiego « C o n t r a m a l o s divites

trwały

w

stroju

nawet

do

X I X

a

et u s u r a r i o s t r a c t a t u s » .

niebieskim

ludowym,
i

X X

a

w

wieku.

denkiem

szczególności

Np.

czapkę

sukiennym

oraz

z

buty

w

krakowskim

obłożką
z

futrzaną

cholewami

winiętymi u góry odnajdujemy na miniaturach krakowskiego
deksu Behema, wykonanego
niaturze przedstawiającej

prawdopodobnie

kramarza

za­
K o ­

przez Stanisława Szeligę Żernickiego. T a m ż e n a m i ­

dostrzegamy

wąski pas skórzany,

nabijany okrągłymi

krąż­

k a m i metalu, j a k s m y c k a , którą przepasywali swoje s u k m a n y b r ą z o w e krakowiacy naddunajeccy.
W

tymże

świadczy
w

długi

o

czasie,
tym

żupan,

domierskiem

gdy

rzemieślnicy

drzeworyt
zbliżony

(ryc.

2)

r.

1521.

«Sukna

pod

brodą

zapięta,

niu,

a

niezdarnie

krawieckie

8

1 4

.

traktacie

niektórymi

kamizelą.

ubioru chłopa polskiego w
z

w

Nie

a wokół

nosili

Stanisława

cechami
był

to

do

takie

pasy,

jednak

lędźwy

szyi r ó w n o

wycięta.
w

k o ń c ó w

bardzo

Gęsto

mankiet

ubiór

grubey»

że

r.

1512 —

Krakowskiem i

typowy.

była

rękawy,

tego

chłop —

w

był «chłop

fałdowane

świadczą,

z

zwanej

zwierzchni

... f a r b y

u

czapki i buty,

Zaborowskiego

płócienicy,

X V I wieku była kusość. T a k odziany

iego krotka aż do

zawinięte

miejscy

odziewał

Cechą

jak
się
San­

bowiem

prosty»

Marchołt

od

fałdzista,

pasa

obszerne

l e t n i k a

nie

w

szyły

ramie­
ręce

G o d n y m uwagi
kola.

Tego

pasach
w

skórzanych

pochwie

każdego

nie

chłopa.

zwanych

Z

skiego

który

z

na

rzecz

jego

X V I

wieku.

kupno

na

kurty

nito

wedle

mody

buty

sięgające

z krezą

łowi,

przepasany

a

wstążką

1

nie dobrze

6

.

w

w

wy

i

się

nawet

chta.

to

w

r.

1563

malowniczego
konany

1 7

X V I w.

do

wyobrażać

wieku

kij

okuty

krótkie

łydek.

bogaty

odziany

elementów

żelazną

z

Otóż

piką,

spodnie
on

służący

kołnierzem

rozcięte
w

ręce

na

nóż
broń

miejsca

zespołów,

ubioru

także

wiejskiej

do

II

dworski,
chłop,

nie

poganiania

a

podobieństwo
kształcie

prze­
połowy

prawdo­

to

wolowca s t a ć

w

chłop­

przydatnych

dokonać

zdobionym,

kapelusz

zwykłemu

przywiązany.

formy,

Ż e to

kmiecia —

duży

typ

zausznik

z pańska.

tego

leżącym

Trzyma

kmieć,

jest

pasa

różnych

jeden

pół­

a zarazem

pasa

częściami

i

szerokich

ulega
wołów,

było

na

rękawami

skórzanych,
ostrosłupa

pysznili
szla­

to

We-

Bertelli,

który

znane

m u

nie p o m i n ą ł

tego

głowy;

wy­

wizerunek
polskiego

(ryc. 3) w k a p e l u s z u z w a ­

chlarzem

piór

pawich,

analogicznego
drużbów

chłop

koła

na

krępą

panowie

niego

mającej

w

do­

ale

przedstawiający szlachcica
z

X V I

«falserucha»

gło­

nakrycia

przez

miewał

będących

poszukiwaniu

muzealnych.

nakryciem

sztychując

Europie

z

stroju

Fernando

1 5

sobie

wieku,

pióra

łańcuszku

w

tulich , u s t ą p i ł

Polsce

z

narzędzie,

ludności

m ó g ł b y do

w

w

zwisający

pozwalamy

zupeł­

posłowie,

jest

podręczne

społecznym

połowy

Zadokumentaryzował

stroje w

w

szeroką

takim

uwagi

zdobiona

późniejszych

krakowskiego,

janczarskiej, na

X I X

czasach

zróżnicowaniem

taki

strojnym

necjanin

Dlatego

stroju

obciągniętą ku

należeć

X V I wieku

w.

zabytków

Kapelusz

krakowskiego

X V I

do

też

skórzana,

w

dawniej

składanki

ręce

a

tj.

tworzyć

niemieckiego

ściętego,

lub

bowiem
z

to

zwany

raport panu.

krótkimi
polskie

Było

składający

dobrze

torba

kostiumologicznych

drzeworycie

Trzyma

nam

także

się bowiem

G o d n y m

rzemyku

określonych

dziesiętnik

znany

i

genetyki

Przedstawiony

a

sznurku,

X V

typów,

wątpliwości.

trzosami.

naturalna,

wyświetlenia

glądu

rozwinęła

gałązkowym.

szczegółów

przełomu

podobnie

M a r c h o ł t a jest

biegiem c z a s u n ó ż ten,

przytoczonych

można,

do

wizerunku

z ornamentem

kozikowi,
Z

w

rodzaju ornamentyka

u

to

źródło

przystrój u g ł o w y

Krakowiaków

—

wschod­

nich.
Inny

typ

nego,

tj.

udział

w

1596

Sebastian

«Wnet

pańszczyźnia­

przymusowo
spławie,

tetycznym

biorącego

naszkicował

Klonowicz

w

w

r.

syn­

zarysie:

będzie

manie
w

chłopa

flis u s w o i c h

nowej

szerokiej

\

w

l

i

suk­

karyzyjowej,

krajce

pięknej,

prze-

kobiałej
z

nowym przysiekiem, w
zuchwałej

biała

szarawara...».

magierce
Rys.

3. T y p o w y szlachcic p o l s k i z X V I w. wg rys. F e r n a n d a
Bertellego.

9

A
z

do

stroju

chłopskiego

poprzecznymi

zatem

białymi

paskami,

Inaczej
ścielnym,
z

odziany

dartym.

główką

podniesionym

Z a kapelusz

zatknął

pióra

parobka

była

magierki,

niż

ogół

,

bo

pośredniego

krótka,

a nadto

a

z

kostiumologiczny

kształtów

walnych

i literackich stwierdzamy,

tak
tyłu

czynili.

od

pasa

a

do

odzieży.

N a

nadział

C o
go

krajką

ciupaga.
plebana,

na głowę

m a ł y m

ko­

kapelusz

i do

góry

za­

Ubiorem- zwierzchnim

tego

fałdzista.

do­

Odzienia jego

hajduckie p o b o k a c h rozcięte. C i u r y nosili

w s i polskiej

podstawie

w

X V Iwieku —

zebranych

że k o ń c o w y

r. 1650, b y ł okresem

że jednocześnie

wśród

opięta

ręce

parobkiem

okapie, a. z t y ł u

materiałów

częściej

okres

kształtowania

epoki

nich

przede

kształtować

wszystkim

się zaczęły

Odrodzenia,

się nie tylko

strój

pewne

obfitował

regionalne

w

dużą

roz­

ikonograficznych,
trwający

archi­

w

Polsce

stroju szlacheckiego,

który

M a m y

twier­

z górą przez trzy wieki pełnił funkcję polskiego stroju narodowego.
dzenia,

a w

między

się n a wojnę,

z przodu
panowie

karazjowa

magierka,

kapelusze.

krajobraz

więcej

8

siermięga

pończochy,

maitość

mniej

1

sukmana

spodnie,

Janas wybierający

dużym

pełniały krótkie spodnie,

N a

Klecha

o

zuchowatego

wówczas:

szerokie

r. 1633 — c o ś

był klecha w

a nauczycielem.

kopulastą

wchodziła

białe,

podstawę

odmiany

do

stroju

chłopskiego,

«Jeśli kto c h ł o p w

siermiędzeli

krakowski.

określało ten typ? J a n K o c h a n o w s k i słusznie stwierdził:

widzi».
Ale kształt zwierzchniego

wej d l a s u k m a n y
zwrócić

uwagę

odzienia, zwanego siermięgą b y ł różny. P o s z u k u j ą c formy

Krakowiaków

n a

szeroki

(a nazwa

kołnierz,

k t ó r y jest z a s a d n i c z ą c e c h ą kierezji

zwany

w

karazjach

sukmany

tego

sukiennego

Siermięgi
kolor

krakowskiej, zwanej
płata

w

to czarny,

wieszanego

X V I wieku

nazywano

po

przeto

sukno

karazją,
n a

czarnym.

«czarne»

(od

Ż e

zwało

2 0

tj. nawijania),
odzieży,

. Później weszła ona w skład kroju

pewnego

zmieniła

a wtedy
się n a

samodziału

zaś

s u k a n i a

specjalną

b y ł a to l u ź n a c z ę ś ć

lub kierezją,

barkach

szyto z grubego

prostu

s u k ą

krakowskiej. Otóż początkowo

służąca d o n a k r y w a n i a g ł o w y c h ł o p a w czasie s ł o t y
typu

wyjścio­

sukmana była j u ż znana w X V Iw.) należy

po

2 1

carisiacus.

funkcja

zdobniczą.

lub

brązowego,

szarego

turecku

się pannus

dawna

czysto

kyr —
Stąd

to

szary,

też poszła

użytkowa

który

to

kara

—

a

kiere­

nazwa

zji i karazji.
Z

tegoż

płaszcze

samodziału

obszerne

szyto

spódnice

zimowe,

zwane

kierejami l u b kirejami.

zwane

kirówkami,

Pomimo,

że było

szlachty w X V I I

w. nie odziewał się w karazję, m a j ą c do w y b o r u

importowanych

materiałów

z

nich krótkie

stojący,

a

sukmany
pasane
u

bez kłapci

dużymi

u

k o ń c ó w

kołnierzami

krajką lub pasem

2

4

.

Jedynie

lud trwał

giermaki, g ę s t o f a ł d o w a n e

katany lub długie

rękawy
z

odzieżowych

1

5

.

W

sukiennymi

skórzanym,

I I połowie

a zaopatrzone

to

przy

z tyłu,

trwałe

kolorowych,
swych

na ramiona,

albo

w duży kołnierz leżący,

2

3

oraz

nikt

ze

cieńszych,

karazjach,

posiadające
noszono

2 2

żołnierskie

sukno

wiele

X V I w.

opadającymi

kurty

niski

robiąc
kołnierz

też długie

wolne

też wcięte,
a rękawy

prze­

zwężone

k o ń c ó w (ryc.4 i 5). Bogatsi c h ł o p i l u b w ł o d a r z e nosili szuby z k o ł n i e r z e m f u t r z a n y m i t a k i m i ż
i u

dołu

2

6

obszyciami

z przodu

wschodniej

krótkie

rękawy,

.

rozszerzone.

Ludzie

puszczający

Szuba było

albo

długie,

się w

to futro

ale

drogę

kryte

zwężone

u

suknem,

końców,

lub wychodzący

posiadające
albo

z domu

wedle

wreszcie

podczas

mody

nadmiernie

słoty

odziewali

kopieniak, c z u j a l u b czujka.
mantel, ormentel, kubrak z w a n o t e ż burką szczekocką

się w płaszcz z kapturem, z w a n y z węgierska (kópenyeg) po polsku
W

X V I I

jako
w

w.

że płaszcze

pasie,

taki

wolny

nosił

C o

chłop
rzeczy)

u

te w y r a b i a n o
j a k kiereja,

a

Krakowiaków

w

Szczekocinach.

posiadający

miano

B y ł to

zamiast

grzywki

w

traktacie

n a czole

Klonowicz.

zawadiacki.

czyli

z

r.

czupryna

Uczesanie

T a k bowiem

należy

różnej

nie

wcinany

X I X wieku

płaszcz

były dominujące

1) p r z y s t r z y ż e n i e

po pia-

z

j a k to

kaptur.

długości,
W

bunda.

przycięcie

Zaborowskiego

j a k m ó w i o n o ,

podkreśla

oraz

płaszcz

kołnierza

do uczesania, zdaje się, d w a typy u c h ł o p ó w

stowsku

10

brandyburę, prantypurę,

to

włosów

1512 i
zadarta,

jako

rozumieć

tyłu

u

karku,

2) zaczesanie

włosów

do

cechę

bardzo

którą,

t e ż strój
słowa:

jako

nadawały

«Kto

idzie?

chłopu
wara».

demonstruje

góry —

k'rzeczy

n a m
(do

charakterystyczną

charakter

zuchowaty,

Najważniejszych
teriałów

do

biecego

ma­

stroju

ko­

dostarczają

nam

archiwalia

z

z

wynika, że

których

r.

1511

niewieściej odzieży w
nocnej

części

kowskiej
dusia

,

do
pół­

ziemi

kra­

należały

«in-

longa

alias

2 8

muliebria

gzla

et

villa,

item

cingulus»,

a

zatem

długa

koszula kobieca czyli czecheł

lub

gzło,

i pas.

D o

tego d o d a ć

kożuch

leży serdak barani,
zwaną

bluzkę kabatek
tankę

z

niętym

szubę

tolubem

później

torłopem, a

lub

wreszcie
czyli

wąskim

lub

na­

ka­

wywi­

dużym

leżą­

cym

kołnierzem,

zdobio­

R y c . 4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i su­

ną

naszyciem,

szlarką.

R y c . 5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e ­

k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — drzeworyt w k s i ą ż c e

Było

to

dwoja­

woryt w

kie:

jedno

ewangelia

et epistolae, C r a c o v i a e

1598.

cho,
otwór na głowę,

nie p o s i a d a j ą c e

które

się z

zapinały

«na ozydlu»,
kabatków
i

naszyte

spódnicy,

Spódnice
gały

one

cem

tj.

odzież

mankiety

drugie

opinano

albo

czterech

też

kropiga

i

rańtuchami

(od

kolorowym

szerokości.

jedynie

jak

się

suknem.

Nadto

z

boku

m ó w i

w

Rękawy

i 2)

nowsze,

Krakowskiem

tych

cechą

katanek

jedne

wpuszczano

bluzek

lub

renesansowych
dołem

pod

spod

którego

zwisała

baskinka.

szerzyn

płótna

lub

wełnianego

kiru.

Się­

szerzyn

i zdobiono

je

koń­

zapaski

robiono

płócienka

kropić)
z

epi­

łokciowych

używano

się

czyli

charakterystyczną

paskiem,

Świąteczne

falbanką,

jest

rozmaitej

kostek.

do

co

et

1598.

przez

a zeszywane

rozkroju,

lankotką lub

końców,

z

zwała

lub

z

dwóch

drukowanego

«nakrapyana».

zagranicznego

gmentu

w

czarne

Żony

czyli

centki,

bogatych

bisiora

tj.

z

która

kmieci

tkaniny

to

pyszniły
podobnej

batystu.
Ze

wzrastającym

wzrastał

i przywóz

stroju

ludowego.

zencie

pas

batek,

kawałek

i

u

u

książce Ewangelia

stolae. C r a c o v i a e

pon­

wdziewane

czym

robiono

się p o d w i k a m i
do

się

o kroju

rozkroju z przodu,

przy

bramowane

zwężały

posiadały

opaskę

były

przodu,

odzienie

żółtego

eksportem
towarów

Przypominamy,

aksamitny

lub

polskiego

obcych,

z

zboża,

potażu,

wśród nich

że

flis

Klonowicza

tj.

sprzączką,

tj.

kitajki

i

tabinu

tekinu

na

butki.

drzewa,

i takich,

« z a n k l e m »

adamaszku

czerwonego

a

które

przywoził

skór,

przędziwa
przemianę

dla

niderlandzkiej
krakowscy

na

wołów

swej

muchajeru

kawałek

Flisacy

i

oddziaływały na

29

szatki

brali

w

dziewczyny

w

ceglastego

na

niewieście,
tym

pre­
ka­

a

m o ż e

imporcie

żywy

udział.
N a
dzień
lub

ogół

jednak

chodziły

dwa

powego

z

w

wiejskim

stroju

głową

odkrytą,

na

warkocze.
łubu,

Korony ślubne

obszytej

płótnem.

O

białogłowskim

święto

robiono

Usadzę

w

wsadzę

dominowała

głowę

przywiązując

koronie

«Kwiatki

I

stroiły

tej

na

pisał

łubce

Jan

w

kwiatki do
z

Dziewczęta

łubki

włosy

na
w

czyli obrączki

co-

jeden
z li­

Czarnolasu:

obszytej

nadobne

koło

na

czoło».

twoje

biel.

wianki, zaplótłszy

II

M o w a

tu

weselnego
«na

o

żywych

chomli

szczęście«
Mężatki

nakrywała

kwiatkach

lub

okruszynę

owijały
głowę,

rozmarynu lub

chomełce,
soli,

głowę

druga

barki

i plecy

okrywała

trzeby

nosiła

niemowlę.

pod

którą

okrawek

zawiciem

otulała

kobieta

chleba

dokoła,

łoktuszą

Płachetki

i

z

córce

lub

a

przystosowanej

podwiką

do

tj. c h u s t k ą ,

trzecia wypuszczona

tj. p o d ł u ż n ą

cieńszego

o

wyjeżdżającej

do

obrzędu

ślubu

wkładała

pieniążek.

płóciennym

twarz

barwinku i

matka

płachetką,

płócienka,

w

której

kształtu

której

była

na

jedna

plecy.

czasem

w

podłużnego,

razie

po­

używane

jak

szale, z w a n e

rańtuchami ( o d R a n d t u c h ) . Z a w i c i e , ł o k t u s z ę l u b r a ń t u c h n a z y w a n o t a k ż e

(od

co

rąbać),

wskazuje

na

starożytność

nazwy

Okres

W

okresie

Polski
w

tym

r. 1619

szyły

gwałtownie

a

obsłużyć

podkopywanej

tyzmem.

W

wyłącznie
i

zamieranie

Zrujnowane

nie m o g ł y

nicą,

się

okresie
o

zmalał

ona

wyrażała.

folwarczno-pańszczyźniana,

podstawa

w y w ó z

zboża

ale w o j n a u k r a i ń s k a ,

głównych

arterii

potrzeb

wsi. W

tym

ustalił

produkcję

się

polskiego

a szczególnie

polskiego

najazdami i wyludnione

antagonizmami

który

rąbkiem

1650—1760

gospodarka

Katastrofalnie

osiągnął on kulminację,

fala dowozu.
czą,

zachwiała

szlacheckiej.

i przedmiotu,

część

Łokcie,

ostatecznie

strój

skrystalizował

6

barokowy

W z m o g ł a

drobną

kulturze Polski odciętej
narodowościowymi,

ustroju

Gdańsk.

Jeszcze

najazd Szwedów,

wywozu.

miasta, poza

krajową,

przez

od

przyśpie­

się

natomiast

produkcją

rzemieślni­

ścisłego kontaktu z

przejawił

szlachecki,

się zastój

a

strój

się

w

regionalnych

obraz,

na

którym

zwany

zagra­
sarma-

chłopski,

oparty

krojach,

barwach

formach.
Przedstawiony

chłopa
w

do

na

tańca,

I I połowie X V I I

kurpie,

ryc.

informuje
wieku

przymocowane

czesnego

chłopa.

sukmanę

z

3

0

typowo
nas

względnie

dobrze

o

odzieży

. Szara s u k m a n a wełniana, spodnie

trokami

Szkoda

do

stopy

że

malarz,

tylko,

niewydarzonym

kołnierzem

rysujący

z

śmierć

chłopa

to

niezbyt

oraz

był ubiór

zasobnej

zgrupowanymi

zaprasza

krakowskiego

d o ł e m obszarpane

owiniętej* onuczami —

i niefortunnie

koścista

ubogiego

skórzane

codzienny

pamięci,

fałdami.

ó w ­

narysował

Wiernie

jednak

wacek z w e ł n i a n y m kucotem c z y l i m i e s z e k d o n o s z e n i a t y ­
t o n i u , k r z e s i w a i h u b k i z w a n y u k r a k o w i a k ó w p ó ł n o c n y c h w o r e c z e k smykany c z y l i ś c i ą g a n y .

przedstawił

Za

to

pas

ubiór

wyrażone
Widać

i wiszący

u

muzykantów

regionalne

tu w y s o k ą

niego

3

krakowskich n a

cechy

stroju

rogatywkę

1

drzeworycie

krakowskiego.

opasaną

z r. 1693

(ryc. 7) obfituje

Jednocześnie

widać
czapkę

ich

mają

jednakowe

której klapy dadzą się spuszczać

buty

z

cholewą

u

ubiór

zwierzchni.

Przeważa

kaftan

nierzem,

opięty pasem

z wiszącą

u niego kaletą.

ze

stojącym

chłop

zarzucić

watości.
w

kołnierzem
w

Ubiór

X V I wieku
Te

niczym

wyloty

ten

mógł

ó w

takie

kabaty.

ikonograficzne
dowiadujemy

szuli

z

niskim

sukmany

futrzanym,

nosili

rych

z

tył,

by

nadać

od

rzemieślników

X V I I

nićmi

spodni

który

12

porównując

je

też

kaftanami

składał

strój

ludowy

z końca

X V I I I

z

żupany,

i

w

różni

leżącym

koł­

rodzaju

szuby

które

mógł

lub

zucho­

którzy

jeszcze

elegancji

z a p i s k i z r.
błękitnej

z

któ­

rogatywki,

ko­

ornament

i butów

podbite

w

miejskich,

się z

jedwabnymi

skórzanych

(ryc. 9

opis stroju skalbmierskiego

żupan

trochę

wieku uzupełniają

pińczowskich

granatowe

sobie

z przodu żeberka, j a k miejskie czamary, albo też niezwykle
Zwano

święta

rozprutymi

chłopi,

jedwabiem.

od

więc

Wszyscy

natomiast

rękawami,

z

dające

Najdokładniejszy

a

a

nosili

w y m

płócienne,

rękawami,

wywiniętą,

żupan

przejąć

żółtych

na uszy lub na kark.

wierzch

kabat

kontusza,

ozdobionym

lub kożucha,

na

zdaje

Drugi muzykant nosi

trzeci —

chłopów

kołnierzykiem,

brązowej

a

z I I połowy

strój

góry

krakowski z

muzykus

materiały

się, ż e

pióra,

dokładnie
rozmaitość.

się kapłonie,

muzykanci

w

w

jego

jajowatą magierkę zawiniętą u dołu, stożkowaty kapelusz z zadartą k u górze krezą oraz
rogatkę z barankiem rozciętym,

barankiem, a strojną

uwydatnia

1755,

zygzakowaty,

z wywrotkami. W

czerwonym

suknem,

bogate wyszycia

lecie
posia­

amaranto-

10).

dał nam
wieku

ks.
ze

Jędrzej
strojem

Kitowicz

(ur.

zapamiętanym

1728
z

r.),

czasów

swej

młodości,

stwierdził, że

ski

strój

kroju

co

k t ó r y jest
W

do

ten

sam,

dzisiaj».

rozdz.
3 2

ników

był

(chłop­

X I X

swych

pamięt­

zatytułowanym

« 0

oby­

czajach

chłopskich))

pisze:

«Kra-

kowski

chłop

suknię

szarą

wełnianą,
około

nosił

sznurkiem

szyji, po

różnego

koloru

nierz u

sukni potężny

plecy

rządków

mosiężną

w y m

boku

na
i

ozdoby
kli

i

byli

do

kółka

mosiężne,

5-ciu

rych

i

dla

ponieważ

zwy­

niektórych

kółek
końce

biczów lub jakie rzemyki

smagłe.

do

nóż,

gruba

kościoła,

do

na

roboty,

sukienne

albo

parciane

wypuszczona

krótka,

czapka

soka

Z

Czarnym

latem

drewniana

drzewo,

sukna

u

tej

przydawszy

do

Ryc.

laska

za

korę

dopiero spuszczali

drzewa

na

laski

robili.

i

(sklepowego

nie

6. C h ł o p k r a k o w s k i w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u
Dl. z I I p o ł . X V J 1 w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w

Krakowie,

nasadzana;

zasadzali

odmiennym

sukni

wąskim,

kapelusz,

kramnego

sznurkiem

ko­
wy­

krzemieniem

krzemień

mień w

nad

czerwona

baranem

słomiany

który

cieńsza

spodnie

lano

ale

2,

6-ciu

szydło,

Koszula

z

pra­

przyprawione

wygody,

przywiązywać

stalową

przy

pasa

do

do

irn

mający,

sprzączkę

do

więcej,

rzemienny

nabijany,

zapinany;

rzemieniu

3

koł­
całe

guzików

na

albo

i

wiszący,

pas

żółtymi

tern d r o ż s z y ,

kutasikami

bramowaną

okrywający,

gwoździkami
więcej

w ł ó c z k o w y m

bokach z

nie

pniu

domowej

stojącego;

Takiegoż

roboty)

z

kutasami

włóczkowymi

dawali

kołnierza

na

plecach

już dobrze

sukni

granatowego

różnego

koloru

wiszącego,

koloru,

po

i

tylko

do

cynowych,

chłopów

b i e d n i e j s z y c h tj. kierezji z s a m o d z i a ł o w e g o s u k n a s z a r e g o ,

nach

szytych

krakowskich,

z

i czarnych oraz o

granatowego

sukna

kołnierza

do

pasa».

stroju c h ł o p ó w m a j ę t n y c h

kupnego,

o

których

szyji,

siermięgów,

guzików

owiec białych

od

około

sukni

wełny

rzędem

krze­

używali

szamerowanej

bokach

używanego

wrósł

majętniejsi

M o w a tu o odzieży
nanego z mieszanej

wiszących

gdy

kroju

wzmiankuje

tj.

wyko­
kafta­

pieśń

lu­

dowa :
Koniku,

Daleko
skiego,
dzo

3

4

na

żyznych

pokupnego

jako

chorobach

rabiając

na

bogato

wiele

zdobionym,

Podług

Granatowy

surdut

i guziki

był

inwenatrza

haftowaną jedwabiem,

strój

gruntach

szytym

medicamentum

tego,
z

zapaśnych

a

jak

z

3

8

także

mówiono,

drogich

spadkowego

moim

tj.

r.

w

kochanku
złote..."

bogatych

wyspecjalizowali

kobiecych,

sprzedaży
a

kasztanku

na

ludowe

trawieniowych,

koniku

surdut

efektowniejszym

którzy

koniku,

Granatowy

się w

chłopów

uprawie

sprawach

jako

3

powiatu

kosmetycznych,

przyprawa

kminu,

z

pasternaku,

do

wódek

tezaurowali

swe

i

pińczow-

anyżku,

bar­

przypadłości
pieczywa.

kapitały

w

Z a ­

stroju

materiałów.
1755

3

6

chłop

w

Pińczowskirn

nosił

koszulę

s p o d n i e ze s k ó r y baraniej lub jeleniej, a t a k ż e c h a r a k t e r y s t y c z n y u

lnianą,
Skalb-

13

R y c . 7.

M u z y k a n c i k r a k o w s c y — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey,
Kraków

mierzaków
łem
do

i

Sandomierzan

zdobiony,
pierwszej

którym

1693.

fartuch z szyciem, a w i ę c p a r a d n y f a r t u s z e k m ę s k i p ł ó c i e n n y ,

przepasywał

się młodzieniec jadący

C h ł o p s k i e p o r t k i szyte b o w i e m

z

lewego

związywano

w

pasie.

sto

w

boku._ T a m ż e
T y m

szczegółem

rozpór,
zimie

który

owijano

którą

od

łubem

drewnianym,

góry

marszczył, pod
m o ż n a

było

chłopskie

zakrywały

w

na

tańca

była

skór

a także

gospodarz

nawet

biedacy,

podłoga,

bo

słomy

ci j a

z

się od

kutasami

« w okrączki»

5 palców.

Pisze

nasadzonym,

wióry

urżnę

wiechcie

z

mieszkający

z

na

w

a

drzazgi

izbach z

wierzch

spodni

i obuwano buty

obrąb

3

8

aby
.

się

P o d k ó w k a m i

Odpowiada

więc

u

koślawił
takimi

prawdzie

3

7

.

cholewą,

«napiętek

nie

«pro-

wydawane»

z wysoką

Kitowicz, że

obwarowany,

podłogi.

posiadały

pochewkowaty

szlacheckich z a w i ą z y w a n y c h

Jędrzej

krakowiaka z

butów

przez

do­
idący

zasłaniając

ten s p o s ó b , ż e r o z p ó r

przewleczonym

różniły

sznura

były w

żelazna n a 3 palce w y s o k a

strugać

jak

pójdą

Dlatego

końce

szerokość

środek

sznurem

spodnie

napiętkiem podkowa

podczas

je

stopę wiechciem

zawijano

« A

gdzie

ślubu,

siejby. Z a p a s k a ta z a s t ę p o w a ł a pas lub z w i s a ł a spod p a s a r z e m i e n n e g o

boczny r o z p ó r u spodni.

W

do

buta
i

nie

istotnie

piosenka:

nogi
z

podłogi»

klepiskiem,

3

9

.

odprawiali

wesela

tylko

tam,

Z

chłopa

Nie

Podkówki

Krakowiaków,

przybite

na

ale

grubej

na

1/2

sztorc,
cm,

Krakowiaków,
(ryc.

a

krakowskiego

tańczy

k t ó r y m i tancerz

wygiętej

doskonale

w

ubiorze

chej

dzieci

sukmance,

W

w

I połowie

a

częstokroć

stroju kobiecym

i zdobnictwa,
ze

p ę d do

środkami

granatowego,

adamaszku

minowego,

ostrze

4 0

podłogę,
ciosły.

a

a

także

z drojetu

szyć

.

nie

Kuto

Rysunki

charakterystyczną

katanki

były

płaskie, jak

je

kawałka

z

Norblina

dziś,

obręczy

przedstawiające

cechę

ówczesnego

Ograniczyć

się musimy

obuwia

tkaniny

szyciem»

rzezanym»

widać,
w

półkromrasu

wełnianego

odzieżowe.

zielonego,

muchajeru.

Spódnice

wiśniowego,

Kabatki

szyto

czyli gorsety z a r ó w n o

z

z

robiono

czerwonego
adamaszku

muchajeru,

jak

bia­

szyciem

podkładanym

naówczas

«z

atłasko-

jak

barwy
liczące

rąbkowe,

«z

biety,

do

się z m i e s z c z k a m i i s z l a c h c i a n k a m i i nie

tj.

haftem

w y m

zrównania

li­

.

zielo­

lniane

lub

4 2

wytrzymowały»

bawełnia­

nosiły

tj.

głową

tego,
w

żółtego,

. Ż o n y

lub

gołą

do

... p r z y k r o ś ć p o w i e t r z a

kar­

bombasyny

a zapaski

todziców

głosu charakterystyczne dla baroku zamiłowanie

drogiego

sobie

sztuczkowe
łym

z

kmieci dawały
z

mało.

n a pewne zagraniczne materiały

córki

kitliki

z

czerwieni tureckiej, a k s z t a ł t y

lub

4 3

wiemy

i ubogich

koszuUnie

k r o m r a s u lub

i

wzorzystej
nej,

mody

kawowego,

błękitnego

do

wieku

chłopskie

jednej

przyszło

czerwonego,

nego,

bogatszych

w

wełnianego

lub z tybetu o barwie
i

szlachcica

tarcicach»

podkowiasty .

właśnie

X V I I I

zewnętiznego

grymasy

importowanego

lub

tę

po

dewastował

półkoliste

kształt

ilustrują

kawałek

ino

8).

O

z

ziemi,

przypominając

co z a n o t o w a ł ks. K i t o w i c z : « D z i e c i

się

po

nicią.

K o ­

kochały

barwie

się

i

ozdo­

głowę

czep­

c h u s t k i

ro­

bach.
W
cem

lecie

otulały

wiązanym

z

gowej,

która

zwała

jednego

rogu

obficiej

wanego

białym

s z y c i e m ,
na

wzór

a

się tak

lub

nawet

bawełnie

czerwonym
czarnym

(«per

bawełnice»). Czepiec z
wiązały

w

W

zaś

zimie

węzeł

wijką

lub

nego

płótna,

którego
piersi.
siły

T o

rańtuchem

białogłowy

pana

i

wijki

podczas

wały

wielkiego

wiką

bowiem

pełniąc

r o g ó w k i

szuby.

czołem.

głowę
z

po-

pacześ-

tworząc

zawój,

wypuszczały

nakrycie

głowy

nawet

do

Niektóre
wesela

na
no­
żu-

pod-

dostępo­

zaszczytu.
starszy

funkcję

—

modum

nad

owijały

końce

od

zaharto­

Po-

drużba,

obrzędową

R

y

c

.

8.

Krakowiak

kosynier — okw. J . P. Norblina.

15

tego

Ryc.

9.

Obszycie

rodzaju

o

charakterze

otulała

nią głowę

kołnierza amarantowym jedwabiem u błękitnego ż u p a n a

sakralnym,

pani młodej. Powicie

spowijał

parę

zaś i czepiny

pińczowskiego.

młodożeńców,

należały

potem

zaś

do

najważniejszych

—

konopnicami,

swacha

m o m e n t ó w

wesela.
Koszule

bawełniane

jedwabnicami,
czerwony
lub

zwane

noszono

uzupełniano

bawełnicami,

najczęściej
szychem

pozłocistym

Hafty

amarantowe

lub czarne albo

wedle

inwentarzy

spadkowych

istniał

w

haft

r.

Pińczowa

1754

w

tymże

skrzyniach
nadto

nie

się w

samych haftach

—
haft

czarnych

czarne i czerwone

tego

przepychu

i

f a r t u c h a m i

W

tylko

haftu

spódnice

i

w.

przyjęły

się u

rozpora,

z

kołnierzyk

stojący,

pół

białego

dąbrowskim,
do

mają

w. X X , ale w

adamaszku,

4 4

tradycję

formie

jedwabi,

(ryc. 9

i

w

X V I I I

wieku

związku

z

Krakowa

bardzo

koło

dawną,

stadium

zanikowego,

kolorowych

kromrasów,

wieku, a

spodu,

a

F a r t u c h y te

zdobiły

rodzaju
białe

szorce,

zielonymi

wieśniaczek

X X

szcze­

u

dołu

wydy­
szyciem

mieszczek.

Spódnice

Posługiwały

granatowe
guziki

to,

od

otoczyste.

wełnianymi.

kirem,
kroju

się

do

białym

ornamentykę

zapaski

wieś

się

zaś
nimi

wieku.

zapinane

żupany

jasno-amarantowym

Zdobnictwo

tj.

krajkami

i

na

zaczęły

służącymi

krakowskich żupany

podbite
Tego

technikę

bowiem

wieśniaczki

kopiasty.
tego

przyszła

czym

od

połowie

wąskie.

w

noszonymi

lub

haftowane
10).

szerokie,

dziurkowały

przodu

a rękawy

koszulach. W

spódnicami

kształt

jeszcze

bogato

na

przejąwszy

bez

przednich

powiecie

brokatów,

czerwonymi

północne

niezmiernie

haft c z a r n y o b o k

przetrwały

na

fałdowane,

były

w

do

wyszywały

owiązywały

X V I I

i 1763)

tj. b i a ł y m i

d z i u r c z a s t y m ,

Krakowianki

Skotnikach koło

w jakie o b f i t o w a ł k r a k o w s k i strój kobiecy w X V I I I

spódnicy wierzchniej w

sposób

w

roz­

miechowski.

posługiwać

tenże

1722,

na północy

tej o d z i e ż y

barokowa

zapaski

r.
a

wieśniaczek

moda

i

w

koszulach kobiecych,

wieku

występował,

stroju

spóźniona

W

X V I I I

m o ż n a

nie

haftem

bocheńskim

w

czerwonego i czarnego

tego p r z e g l ą d u

się to

mania

oraz białe były

obok

. Z

szychu i galonów,

pińczowski

pow.

Haft biały

w i e k u wynika, ż e hafty czarno-czerwone, jakie jeszcze dziś o d n a l e ź ć

Odnosi

16

też kochano

jednak

Krzyżanowicach

starych

wyrażając

gólnie

i

albo

a jedwabne

Niekiedy

w

że typowe części

złocistego

w

czarny na

czasie (tj. 1755

kobiecego w X V I I I

a

i czarnym szyciem».

złożonych.

przestrzenione w całej Z i e m i Krakowskiej.

w

tak j a k konopne

«z czerwonym

mające

na

granatowe
jedwabiem

przeważnie

w

i

tj. k a p o t y

pętelki,

powiecie
na

z

tyłu

posiadające
pińczowskim

kołnierzu

charakter linijny,

i

rogach

przetrwało

bodaj

do

jak

i

kobiece

końca

sukmanki.

W

X V I I I

w.

kolorową,
i

złotymi

tj.

i

i w

Odzież

Z

do

na

ta

u

X V I I I

części

zarówno

złotymi,

szerokimi

Czasami

pasamonicznej
tj.

rodzaj

przedniego

wieku

X X

stroju

kobiecego

kożuch,

srebrnymi

do

oraz

W

epoce

baroku,

X I X , przyjmowała

przodu

podobnie j a k i katanki,

z

błękitnego

kieszeni
przez

lub

wcięte

w

oraz dołem,

szlachcianki

dobrego

łecznej.
jako

Jeśli

tonu

spinania
która —

jeśli

się m o d a

zewnętrzne

niewiasta

i legitymację

nosiła

madzelanu

bramowane

bia­

zapinanej na

pętle

także

na

Mazowszu

wschodnich

utrzymała

nanizane

o

inwentarze

rękawek

wieś

z

Krzyżanowic

turecki, korali

siedem

łoktuszę

sznurków

na

sznurki

paciorki

niebieskie.

polską

chodzi,

sięgnęła

nawet

rurkowanych włosów,

wstążek

omal

gufrowanych,

manifestowanie
s z k a p l e r z , to

przynależności

do

swego

stanu

wypuszczała

go

posiadania,

a

na kabatek

zarówno

czyli

z

dwoma

do

połowy

kołnierzyków
4 S

koronkowych, zdobienie k o k a r d k a m i i wycinania b r z e g ó w zapaski w półkoliste z ę b y
do

taśmą

galonkiem

zielonego

pasie,

ludu, a u K r a k o w i a k ó w

wymieniają

sztuczkowy,

w.

rękawami,

wieku.

obrus drelichowy lub
guzikami

go,

dołem,

u

dawniej
do

kaftan z

pasamonami.

roboty.

bekieszy

rozkroju,

przeszła

męski

czyli gorset z a s z n u r o w y w a n y z

obszywano

sukienka, n o s z o n a

początków

innych

nazywano

osnowie lnianej, kloszowane

tzw.
w

żupanem
obszywano

wsi k s z t a ł t

sukienki

rękawów,

Wielkopolsce,

się jeszcze

na

srebrnymi wstęgami

przywdziewały

barankiem u

guzy.

te

amarantową.

tkaniny wełnianej

łym

Zresztą

Żupany

znany j u ż jest

najczęściej
łub

Zimą

X I X wieku.

nawet

.

Należało

pozycji
jako

spo­

ozdobę,

bractwa.

D o d a ć trzeba, że przedmioty zbytku także i dla wsi wyrabiali krakowscy złotnicy i pierściennicy r y n g m a c h e r a m i zwani. Szczególnie
ków.
do

Z

końcem

koron

X V I I

weselnych

Notowane w X V I I I
odnoszą
z

oraz

Pińczów.

złociste

do

«blaszek»
Okaz

poszukiwane

wyrabiano już w
szelążki,

ten

z gęsto
na

pochodzący

Ryc.

Strój krakowiaków wschodnich — 2

czepków

wykopany

10.

były pierścionki

miastach

w

w. czepce z « p ó ł j e d w a b i e m

się niezawodnie

mosiężnych

pow.

wieku

sztuczne

Wielkopolsce
z blaszką»

zwane

z

4 6

naszytymi cekinami. Należy

końca

X V I I

w.

H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a

,

których

niemiecka

używano
a b ś l a g

(r. 1622) l u b z « b l a s z k a m i »

cmentarzu położonym
z

z wianuszkiem krwawni­

kwiaty

lub

na
z

l

(r.

tu również

4

7

.

1762)

czepiec

grodzisku

w

Chrobrzu,

poł. X V I I I

w.

kładziony

pińczowskiego.

17

Rye.

11. C z e p i e c « z blaszkami)) c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m
pow.

był wprost
czepce
z ó w

na włosach

pochodzące

z

I

głowy

a

na nim

połowy

X I X w.

dopiero

drugi

Radłowa

w

z

czepiec

z

4

tiulu

pow.

brzeskim,

którego

różnorakie

8

Niesporny

luksus w

kobiecym

stroju ludowym,

oczywiście jedynie

w

warstwie

szlachty,

czego

są

następujące

(rys.

11).

Takież

nam

z

znane

są

r.

1744:

dowodem

«Zagęściły

checkiemu

stanowi

się także

nierównych

w

bogatych
słowa

stanach

ambitiosi

kmieci. W y w o ł a ł
instrukcji

niższych,

fastus,

że

tak

on

formy

przytoczyliśmy,

silną

sejmikowej

miejskich,

sprzeciwiało

reakcję

woj.

oka­

jako

ze

wymyślne

i

modne

stroje

emulative

sadzą

Okres

W

okresie

układzie

tworzenia

źródeł dochodu
pracę

w

się

gospodarczym.

polskiego

się,

i chłopskich,

się rodowitym

burżuazyjnego

małą

opłacalność

i zacnym

samodziałową

produkcję

sta­

kosztowne,

derogatią

czynią».

zaszły

w

Polsce

duże

tekstylną,

się n a ó w c z a s

rzucając

na

zmiany

produkcji rolnej, zaczęła

w przemyśle, w związku z czym zmieniała pańszczyznę na czynsz lub

fabrykach i manufakturach. Rozwijający

zrujnował

szlacheckiemu

szla­

1760—1830

narodu

Szlachta widząc

stanowi

strony

krakowskiego

n o m , k t ó r y m powinna b y ć dystynkcja i apparentiori ornatu, bez p o m i a r k o w a n i a n a

w

Chrobrzu

metalowy.

muzealnych.

panował

w

się na grodzisku w

P i ń c z ó w . N a o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę r e s z t k i r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec

etatystyczny

rynek

coraz

przemysł

więcej

szukać

darmową
tkacki

materiałów

odzieżowych.
Jeśli w X V I I

wieku w Ziemi Krakowskiej po lewym brzegu Wisły czynne były jedynie w K o ­

szycach folusze poruszane p r ą d e m
cem

X V I I I

zwykłych

sukno

na użytek wsi

w i e k u czynne były w Z i e m i K r a k o w s k i e j i Sandomierskiej szlacheckie
gatunków

tańszego

dowicach, K o z i e g ł o w a c h

18

Szreniawy, wypuszczające

5

0

i w

sukna

w

Józefowie,

Staszowie,

Klimontowie,

gdzie A u g u s t Czartoryski

4

9

, to z

koń­

manufaktury

Bogoryi,

Żarkach,

W ł o d o -

założył

w r. 1780

fabrykę,

która wytwarzała
sukna

na

sukna ordynaryjne po

sukmany

chłopskie

skalbmierskie

sukmany

Największym

jednak

wiec

Frystacki

swoją
cław

wyrabiał

doskonalił

przy

i bezrobotnych

w

Polsce

gich

w

Ten

musiała

ożywiony

Warszawskim
Ziemi

i

Duży
wania,

a

wpływ

kowskich

w

skowym.

Michał

R.

1794 d. 24

dla

podkreślenia

na

12).

latach
sukmany

Różyckiego)

w

r.

wówczas,

j a k peleryny

na

sznurze.

D o

samego

nosi

garnuszkiem

i

uporządkowano
weszły
a

lub

w

zarzuconą

g u n i ę

i w

ręce

na

w

kosa

stroju

masach

ubioru.

zestroję
masę,

ludowym

i form

w

jej

z

Udział

go­

oddziały­

chłopów

kra­

się m u n d u r e m

woj­

a popularne

w

Polsce

Narodu

typy

Polskiego

używany

kwiatów.

Norblin

natomiast,

Kosynier

objuczony

kościuszkowski

blaszanką,

przywiązanym

w

Motkowicach,

przodu

do

torbą

pasa

z

cie­
brzę-

stroju

pow.

K o r c z y n i e do

sukienną,

a w

cześnej,

białych

na

zastosowaniu
piechoty

Krakusów

do

potrzeb

krakusów
(ryc.

13).

(regim.
Noszono

ramionach, a zawieszone u

czerwona

rogatywka

blaszane

na

go

dziesiątkach

i biała

ramionach,

szyji

sukmana

pistolet

za

sukmanę

tylko

buty

z

X I X w.

duży

wpływ

wytwarzało

cholewami^

szal

ze

sobą

kwiaty

białe

wiśniowy,

5 3

rozpoczęły

nie

tendencją

wtopienia

z

tych

w

paski białe

i niebieskie

(francuskie

sukienkę

paski białe, czerwone
w

indy­

typy,

archiwalne

stroju ludowego:

niebieską

do

podyktowane

Materiały

.

miała

dogodne podłoże

utrwalone

koncepcje

szczegóły

spódnicę w

na

Mierzwin w

Wiżajnach,
w

w

Wymieniona

czapka

c z a s ó w

jest

granatowa

z

5

4

wy­

i

czer­
barwy

tam

także

rydelkiem

itp.

indywidualizacji
gm.

pułku

tradycją

grupy.

merynosowy

z

2

starym, co

zostały

czerwona,

chustka

2*

swoich

elegantów

—wyróżniały

pierwszych

oraz nowe

dotychczas

pasy narodowe),

sprzączką

w

w

nabita.

w a l k a n o w e g o ze

wyodrębnienia

nieznane

perkalowa

1824

Księstwie
ludowego

wiejskich

ludowy

zuchowato

brązową

sztorc

Zaatakowane

barw

ale

i

1829

w

Powstaniu

I X pułku

epolety

dużą,

r.

pie­

Kosynier zaś nosił taką samą rogatywkę, białą

niej

się w

kostium

wyróżniały

perkalową

r.

butach,

glinianym

Oficera

chustkę

w

w

bukiet

nadto

narodowe),

a

w

wchodziła

i na

widualizowania

w

ubo­

przemysłu

k r a k o w s k i stał

ówczesnych

mundur

zarzucone

pasem

przemiany

Proces

na

z a tanie

zasięgu jego

polityczną.

zamaszyste,

tego

pasem

wone (polskie

strój

mundurów

kierezje j a k o

gunie

brzękadłami.

już

skład

spiętą

nam

że

zdobny

w

umundurowania

z

mieniają

rozszerzanie

wolność

przez

wygląda

szabla i długie spodnie błękitne.

w

«na podłej

W a ­

krakowska»

obław

owiec i uprawę lnu

«Krakowiacy

nożem

pasem

jednostki

o

wyraził

krezą,

spięta

nowe

s t r o j u , ile

sprawił,

tematu

pasem,

walkę

ks.

żebraków

fabrykaty.

serii r y s u n k ó w

wygiętą

1831

je

Na

«młodość

8).

Brązowe

wzmagająca

.

katedralny

szczególnie

niezgrabnych

nadto

następnych

za

1

przemysło­

sukienna

tkackiego

żałośnie

W

siekiera

handlu,

byt

się t y m wojskiem chłopskim.

a

i

5

robić».

oraz

hodowlę

zł

zatrudniał

policyjnych

mniej entuzjazmował

wojska.
Sam.

ograniczać

tyle

i ubóstwu»

sukna. «Fabryka

podważyły

kupiec

gdzie k a n o n i k

wypadało

szyli

10—15

za

przedstawia k o s y n i e r ó w w teatralnej pozie, przy c z y m jeden z nich j a k b y

zuchowato

dość

(ryc.

sukna

tekstylne

nie

malowniczości

chlebakami,

nadto

Przeważnie
krawcy

techniki, j a k o ż e

dobrą wełną,

Litografia zatytułowana

Marca»

a

gdzie

dysponując

narodowo-wyzwoleńcze

w

cudzoziemskiej

kapitalistycznej

zaczęli

się w

Kraków,

z p o m o c ą

Kongresowym,

Stachowicz

dużą.

jego ujęciu

kadłami

produkcji

przemiany

był

gdzie

podcieniowych

robotników

ż e nie

nikczemne

Chłopi

walki

jako cudzoziemiec,

lęcą,

stąd

rozwój

(ryc.

z

i

wygody krajowej».

Skalbmierzu,

kramach

siebie m a n u f a k t u r z e

a nadto,

«dla

dania wsparcia nędzy

insurekcji Kościuszkowskiej

kosynierów

kapelusz

,

odziewać

wywarły

sukna wedle

«dla

przez

5 2

w

zagranicznych)),

1786

Królestwie

Krakowskiej.

spodarstwach,

r.

miejscu

z tego, ż e w e r b o w a ł a

łapanek

przestać

Chmielniku i w

p r o d u k c j i tekstylnej

fabrykach
w

zł za łokieć

w

na

gatunków

założonej

i masowych

niądze

w

24

Sierakowski, który

była

sprzedawali

ośrodkiem

głośna

w

i

4—6

wyrabiano

spodni

w

sukiennych,

r.

terenach

jędrzejowskim

Stopnica,

kożucha

tejże m i e j s c o w o ś c i

różnych

pow.

do

spiętego
1828

kitla

fartuszka

pasem

się

rozmaicie.

kamizelki w

granatowego

szerokim

zanotowano

małego

przejawiał
noszono

noszono

1823

chustkę

czerwoną,

składający

prostaczego

r.

kolorowe,

czerwonym

kostium,

W

paski

—

zieloną

czapkę

się z koszuli

pochodzenia,

pa-

sukiennej

19

kamizelki

ciemno-zielonej,

ciemno-zielonej
siadającej

wierzch

ze

na

wójta

w

nowatorów

stalowe

i

bundę

i również

kozacką

czapkę

guziki
oraz

z tegoż

sukna,

następnie

czapki

uszatej

zaopatrzonej

z wołoszki
w

sukiennej

daszek,

a

po­

stroju ludowego

który

w

kozacką

r.

1828

zakasował

nosił

chyba. Stanisław

szaraczkowe

czarnymi

barankami

z czarnym baranem

a wierzchem

spodnie,

podszytą,

Kopaczyński,

wołoszkę

czerwony

czerwonym

zapinaną

pas

a nadto na

kozacki
szyi

chu­

w

epoce

czarną.

Spod

wielości

barw

i

form

romantyzmu

przebija jednak

stroju,

które

już

stkim

podkreślić

typy

karazji

chowska

Zauważył

zwieszoną»
Kolor
wyszyciem
wienią,

od

15),

już Ł.

się od

brązowa

5

epoki
w

tym

prób

indywidualizowania

Odrodzenia
okresie

nurt rodzimy.
decydowały

rozwinęły

siebie k o l o r e m :

1) b i a ł a

skalbmierska

16

Gołębiowski

czarnymi
5

że

oraz

z całą wyrazistością

schyłku

należy,

różniące

(ryc.

wyszywanej

20

na

kuczbają,

ciemno-zielonego.

Opatówku,

guziki

stkę

białą

sukna

Wszystkich jednak
zastępca

zapinanej

podszytej

w

sznurkami,

r.

(ryc.

1830,

często

z

że

u

się u

o

4)

«Proszowiak

szerokim

jego

ludowego
się on

typowości.

Krakowiaków

proszowska
17),

ubioru
Wyraża

(ryc.

szara
używa

kołnierzem,

a

14,

w

elementach

Przede

wszy­

wschodnich

cztery

2)

granatowa

mie­

wiślicka.
białej

sukmany

raczej

peleryną

(karazji)
na

plecy

.

biały lub
wełnianą

dominujący

czerwony

suk u

włóczką —
w

tym

karazji

proszowskiej

z czerwonym,

doskonale

kontrastował

z

stroju,

posiadał

charakter

ich

tłem.

manifestacji

żółtym

Zestaw
barw

lub

brązowym

z a ś bieli

z

czer­

narodowych.

Nie-

zawodnie

z

tego

powodu

kołnierzami

żółto

wyszywanymi.

sunki

Michała

stościach
cistymi

takie

.

najwięcej

Nosili je

Jeszcze

kierezje

w

zachowało

żołnierze

X X

wieku

ozdobione

się

kierezji

kościuszkowscy,
widzieć

m o ż n a

srebrnymi

i

białych
jak

o

było

na

złotymi

z

tym

czerwonymi
świadczą

różnych

krepinami

ry­

uroczy­

oraz

pozło­

sukę zaś

kolor

lub j e d w a b i e m

ama-

szelążkami.

Drugi

typ

rantowym,

kierezji

suki

zaś

granatowego

stroju

szlacheckiego
typ

z

cętki

mosiężne

oraz

tym

i mieszczańskiego

z

okresu

charakteryzuje

koloru,

brązowa,

13.

Cechował ją kolor granatowy,

granatowe zdobił

sukmanie

była

jest

Suki

w

różne

zawsze

Miechowie.

.

amarantowym

sznurkiem w

odziany

3 7

amarantowe

kierezji

kafowego

się w

granatowy

rogów pół utrzymane były w

koloru

Trzeci

rozwinął

lub

wyszycia u dolnych

Ryc.

3 e

Stachowicza

narodowych

amarantowy, żółty

nosi

względnie

a

kołnierz

wzory»
a

krakowiak

(ryc.

18

wyszycia
na

Ł.

na

karcie

19)

włóczką

galonek.

Kłapcie

s a m y m kolorze,
miechowskiej

Księstwa

co

3 9

niej

.

przez

D o d a ć
często

tytułowej

plecy

także
książki

i

suka

czarne.
Kaz.

5 S

W

białym

kierezji
W

oraz

połączeniu
się

tradycji

.

kierezję

wyszywany
że

rękawów

i suka.

Warszawskiego

należy,

u

dopatrujemy

Gołębiowski jednym zdaniem:

przewieszony
i

haft

kierezję

Brodzińskiego

«Skalmierzak
i

czerwonym

skalbmierskiej
skalbmierską
«Wiesław»

6

0

,

Oficer I I p u ł k u

krakusów

w

wstańczym

1831

wojsku

podobnie

jak

po­

odziany
i

ulani

w kierezje z h a f t o w a n y m i
sukami. Z książki
l.esius

«Das

Martin

Ehrenhleid

des S o l d a t e n , B e r l i n ,

1936,

21

a

nie

w

I połowie

cze

białą

kierezję

w

użyciu,

O

czwartym

łębiowski:
razji)
i

lub

(ryc.

kształt

Szara

w

jesz­

wspomina

G o ­

(kołnierz

małego

ciemno-fiołkową

z

się

ikonografii

Wiślicka

i

uwagę

i z

reprezen­
rzadko

krakowskiego.

odmiana

także

tego

zasługuje
względu,

które

północną

część Ziemi Krakowskiej aż po
z

cennych

szących

się do kierezji

lorowany

przedstawiający
skich

na

sula

Franza

tego,
był

z

rezję

szarą

(ryc.

20)

Drugą

z

6 2

Siwe

Sieradzanie,

rogatywki

rograniaste,

Wielkopolanie,

nosili

konfederaci

Kujawiacy,

barscy,

ale

Kurpie,

jedynie

cechą

1848.

z

tych

kon­
Wedle

śmiałków

kierezję

granatową
drugi

w

czerwonym

stroju

krakowiaków
się

oczy

już

wejrzenia była

niska

ro­

X V I I I

wieku

nosiła

rogatywki

zarówno

, jak i mieszczaństwo,

a

Podlasiacy,

czapki

czarnym

uważano

Trzecią

służące

Jedne

były

się w

trok,

do

wyplatane

do

którego

pieśń

oznakę

częścią

przepasywania

Lubliniacy.

amarantowe,

historii, g d y ż w e s p ó ł z

ubioru

Krakowiaków

były

nie

boku

tylko

skó­

mosiężnymi

drugie

zaś

3—4

był wisior z naciętej
zdobiły je

tj.

nabijane

cale s z e r o k o ś c i ,

skóry

3 lub 4 półkola

zw.

k u t a s

t e c e k

w

tencek

u

dziewcyno

jeżeli

półkolach,

ale

pasa
nie

mi

brzęcy»

więcy».

i pionowych

wisiorach.

wierzch.

a u końca

zwężały

(ryc. 21).

Zapinały

tj. b r z ę k a d e ł ,

ludowa:

zwisały

białe pasy

«kowane»

przywiązany
Z

północnych

rzemykami,

o wypukłych łebkach. Miały

metalową.

Odtąd

.

na

Porachuj

22

6 3

koszul wypuszczonych

«Siedemdziesiąt

Brzękadła

Polaka

czte-

kaftanami

sukman, kamizel, a także

zielonymi

czyli g w o ź d ź m i

się n a p r z e c k e
wspomina

zewnętrzną

charakterystyczną

rzane,

p e c k a m i

za

szla­

spośród

i sukmanami krakowskimi weszły w skład m u n d u r ó w wojskowych w czasach Kościuszki.
rogatywkę

kie­

w

Łowiczacy,

w

r.

rzucającą

kształtu

krakowskie

obszyte czarnym barankiem «zrobiły karierę»

K r a k o w e m
w

amarantowa, obszyta

różnego
chta

Nagajew-

kołnierzem

barankiem. W

c h ó w . Fot. i . Krieger w Krakowie.

braci

czerwonym,

pierwszego

gatywka

chłopów

w

ko­

Zielińskiego,

«.

wschodnich,

R y c . 14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow. M i e -

napad

jeden

kołnierzem

z

Jana

Kriega

odziany

odno­

szarych jest

rządzącego

rysunku

Chęciny.

dokumentacji

rysunek

sta­

sukman

obejmowały

Jedyną

na

że

nowi p o ł u d n i o w y cypel zasięgu
szarych,

lub

ozdobami».

bardzo

stroju

jej

szarą,

zielonymi

wypustkami

pojawia

ka-

trójkąta

sukmana

kierezja j a k o najmniej

tacyjna

która

tam

Wiślicą

podobnie jak

błękitnymi

była

21)

typie

«Pod

m a

barwę,

proszowską,

X I X wieku

o

których

D o
tylko

kierezji
nie

kowa.
na

K t o

fajkę,

nie

miał

też

pasa z

kapciuch

nieobyczajnie
szeroką

noszono

trzosy,

tak szerokie, j a k k o ł o

i

lulkę

cholewą,

Kra­

kieszenią

krzesiwo,
z

nosił

cybuszkiem

albo

wprost

za

w

za­

nadrzu.
Mniej
ru

charakterystyczne dla

Krakowiaków

inne

mniej

ubio­

wschodnich

widoczne

części

Koszulę

męską

chowały

gęste zmarszczki w o k ó ł

oraz

niski

sprzed

były
ubioiu.

r.

1830

ce­
szyj i

wykładany

kołnierzyk

z dziurkami, przez które

przewlekano

jazgier

czyli wstążeczkę.

nych

koszul

w ó w

związywano

N a

również

używano

(holend.

U

parad­

końce

ręka­

wstążeczką.

spodnie już

wieku

i

z

końcem

XVIII

perkalu zwanego

sits)

z

cienkimi

c y c

prążkami

rzadko

rozstawionymi.

szerne

wpuszczane

w

buty z

wywrot­

kami

przykrywał

fartuszek.

Wedle

J. J . Kauscha,
nisława

który

Augusta

Spodnie

za

czasów

zwiedzał

spodnie,

a

płóciennym
kolan.

się

fatuchem

sięgającym

do

biel.

polnych

kcję

magiczną.

koszulę
siać

i

len

6 5

ona

Jeszcze

odziać

roboczym

niektórych

pełniła

X I X wieku

kobieca

świąteczna.

odzieniu
W

tach

ćwierci

,

koszulę

opasywali

kobiecym

panowała

6 4

nadto

B y ł a to p r z y o d z i e w

W

Sta­

Polskę

chłopi krakowscy wypuszczali
na

ob­

robo­

nawet
w

fun­

ostatniej

obowiązana

się

spódnicę

w

była

czystą

laną,

białą

gdy

szła
R

.

y

c

5. G r a n a t o w a s u k m a n a m i e c h o w s k a z d o s z y w a n y m k o ł n i e r z e m

-

kicrezjowym.
D o

ubioru

ciasnocha,
nierza,
nik.
z

a

codziennego

więc

ramion

Zanotował

rękawami

której

dla

spódnicy,
W

koszula

albo

zamiast

bez

koszula

bowiem

koszuli.

bywa

dano

a

strojne

w

kiść

skich

z

pocz.

X I X wieku

w

dłuższy.

ogólnym

się z

żółtymi

i

niebieskimi

oraz

opadającymi

bukietami

kwietnymi

oraz

świecidłami

Wianki

drużek

wstążek

wykonane

w

większej

W

tym

wyciągały
T o

obszytego
w

dół

z

boku

nosi

części

<z

tylko

tylko

węższa

Stanik

ten

zwykle

czółenko

koronę

część

oraz błyskotek,

aż

do

kolan.

koszuli,

6 6

pani

ale

i

złotą

krakow­
młodej,

zielonymi,
sztucznymi

głowę

a strojne w

Rańtuch,

do

.

obciągnięte
dziewcząt

opasującymi

sta­

dochodzi

latem»

weselną

wstążeczek,

pozłocistymi

sam

płócienny

karbowanymi wstążkami

kokardkami z

i opadających

stanik

nakrycie głowy

przypominało

i trzęsidłami

wreszcie

koszuli.

komory

efektowne

nie

albo

chłopka

stroju pracują

były z sztucznych k w i a t ó w

przyczepionych

i rękawami,

spódnicy

rzeczywistej

kształcie

składającą

rokich

to

reszty

wstążek.

czepka

ramionami

«prócz

dziewczęta

kolorowych

płóciennego

już

trochę

uroczystości

lamą

że

S t a n i k ten jest

rzadko
lub

kołnierzem,

J. J. Kausch,

nie

święta

koł­

z

oszczędności
tylko

Fot. I . Kricgcr.

należała

który

dokoła.
pęki

sze­

od

X V I

23

Ryc.

16. Ś w i ą t e c z n e

ubiory

ludowe z okolicy
X

wieku

używany

dynie

u

N a

ludu.

wsi

był

W

należał

aktów

przez

innych

on

do

obrzędowych

Michał

ślubnej

i X I X wieku,

w

(ryc.

22)

nie

na

węzeł,

kwiatów

i

związany

gzaka

w

miast

obcasów.

których

środku,

Proszowiankę

a

zaś

brzegu

szytymi

u

wstążek

barwistych

na

ramiączkach,

zr.

1846

która

24

,

ale

(ryc.

u

z

tyłu.

więc

z

Poza

cenny

roku

1875

kołnierzykach

kołowy

z

bardzo

wyszła

przez

typy

epoki

teatralną.

zapaska
dołem

tasiemką

cholewami

wąskie,

ale

kształcie

białej

czepeczek

perkalikowa

w

żywych

tym

Stachowicz

wyraźnie

6 8

.

mody,

o

którym

Jest to

wiedział

właściwie

ustąpiwszy

w

lub

oraz

zapaska

W

utrzymał

się

rodzaju

szalom.

je­

weselnych

przełomu

X V I I I

Krakowiance

« O d

rańtuch

niepotrzeb­

drukowanymi

rzutkami

szlaki

z

wysokie

autor

w

motywem

podkówki

czapeczki

z

swym

zy­

—

za­

dwiema

na­

kwiatów

ryciny w

i

pękiem

rysunku

hafty

Przyjacielu

L u d u

o z d o b a h a f c i a r s k a tego stroju,

późniejszym

z

z

sztucznych

Z innych cech zaznaczonych

ramiączkami

z

dwa

zaznaczył

główna

miejsca

1864

młoduchy.

rozwichrzony

przystrojem

Ilustrowany

z najważniejszych
brata

jest

z

wieku

różnego

Krakowianek

pozę

fantazyjnie

z

i mankietach.
wąskimi

Jednym

rańtuchem

d l a tej

X V I I I

miejsca

naszytą

szczegół,

z

młodej.

Szerner, Tygodnik

środkowa).

w

ustąpił

szkiców

więc

cechuje
oraz

pani

serii

butów

23)

wstążkami

a

w

ważną

spódnica

i chłopki,

społecznych

młodych

jest

Miechowa, (postać

mieszczki

właściwą

o r a z M ą c z y ń s k i w r . 18 5 8

koło

koszul,
tzw.

6 7

wyraził
nieważny

wreszcie

spod

przyodziewy

owinięcie

przedstawił

Szkalmierza»

drobnych

szlachcianki

zaś warstwach

było

Stachowicz

S k a l b m i e r z a — rys. W ł a d y s ł a w

s. 404. K r a k o w i a k

tutaj

haftom

przez

perkaliku

na

przodach

artystę jest

drobno

gorset

pasiastego.

N a

koniec

Augusta
r.

1830

i

dodać

udziału

także

na

był

Antoniego

rokie

kolan

Zaleskiego
spódniczki

szlaki falbanek

stroju dopełniały

okresie

z

z

szlachty
na

na ludowość.

kostium

zrezygnowały

u

nasady

kwiatów,

czasu królewskiego

Kościuszkowskiej,

krynolinowato

naszytą

nausznice

tym już od

insurekcji

przetwarzany

to

do

w

u

rychło

gwasz

że w

emigracji m o d a

teatralne,

krótkie

należy,

chłopów

z

wstążką

kaftan

Tancerki

obowiązkowych
i

się w

Stanisława

kraju,

Strój krakowski, zasobny

taneczny.

wydęte

baletu z a

wytworzyła

na

zdobne

kolorową

kołowy,

wsi

jak

a

po

efekty

dokumentaryzuje

zapasek,

wokoło

lub

białe

—

w

aż

błyszczącą

pończoszki

przyjąwszy

w

i

cztery

lamą.

sze­

Reszty

płytkie

pan­

tofelki.
Strój

zaś partnera tak modnie

odzianej

tancerki składał

się z rogatywki

zdobnej

pawie, z białych lub żółtych spodni wpuszczonych w miękkie cholewy b u t ó w oraz z
kaftana,

do

galoników

którego
i

dodawano

błyszczących

trójkątną

sukę, .suto o r n a m e n t o w a n ą

w

pióra

granatowego

naszyciami ze

srebrnych

szelążków.

/
R y c . 17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p . B o u l o g h e

1925.
25

R y c . 18. K r a k o w i a k

w k i c r c z j i z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o .

Okres

W

okresie t y m g ł ó w n y m

wadzenie
między

nowych
ludźmi.

motorem

środków

W

r.

1845

wybudowano

zaprojektowanej

przez

Wrocławia

kolej

z Krakowa

austriacką,
Miało
turze

26

do

Tomasza

to

Polski

ogromny
w

do

Mysłowic,

dokończywszy

ogóle,

w

a w

na

r.

W

1848

budowy

W

r.

r. 1847

połączono
pierwszej

powstawie

stroju l u d o w y m

kulturze materialnej wsi polskiej

usprawniających

pierwszy

Łubieńskiego.
Mysłowic.

dzieła

wpływ
a

przemian w

komunikacyjnych,

linię k o l e j o w ą

od

1830—1914

zjawiska
w

wymianę

odcinek

kolei

1846

zaborze

w

w

zaborze
kolej

kolei

wpro­
pracy

warszawsko-wiedeńskiej,
pruskim

austriackim

wybudowano

przeprowadzono

warszawsko-wiedeńską
żelaznej

eklektyzmu

szczególności.

było

produktów

Z

na
i

ziemiach

z

kosmopolityzmu

czynnikiem

tym

granicą

polskich
w

6 9

.

kul­

współdziałał

duży

rozwój

i to

we

Perkali
chy,

przemysłu

trzech

białych

koszule

na

prążkowanych

dniki

odzieżowego

wszystkich

kobiece

wanych

na

i

na

zaborach.

zapaski,

spódnice

i

rańtu-

spodnie,
a

spo-

centko-

dostarczały

pod

dostatkiem

nie tylko zagraniczne,

ale

i

fabryki

krajowe

W

II ćwierci

krakowską

Wisły

wyrobami

bryki

Szancera
w

po

w

w

dego

N o w y m

7 1

Słom­

kapeluszy

prowa­

W

Miechowie

tabeli

pracowało

majstrów

w

Koszycach
czym

sukna

za

190

rs, a

8,

w
1800

razy

tyle,

3474

rs.

X I X

wieku

a w

rs, w

w

Koszycach

te w

zaczęły

prymitywną
w

koło

łatach

i

dwa
bo

w
7 2

za

połowie
a

ostat­

fabrykę

sukna

1899—1904

Kozłowski

Małogoszczy

II

upadać,

prowadził

za

omal

Miechowie,

Fabryczki

16,

wyrabiano

Słomnikach

co

1850

tkackich,

Słomnikach

nią bodaj

muald

p r z e d r.

Miechowie

w

Bla­

W

Żywicki.

25

PleGern-

i Markusa

Mieście.

wytwórnię

fa­

Lewka

Szymona

wedle urzędowej

przy

brzegu

, Chaima

Pińczowie

Błażej

zarzuciły

lewym

Pilicy,

freunda

nikach

0

Będzinie,

w Żarkach

dził

7

bawełnianymi

szowera

w

rękodzielnie.

X I X wieku

wieś

Ginsberga

i

Ro­

Rembieszycach

, który

brązowe

wyrabiał

sukna

białe

na

oraz

szare

używane

jako

sukmany

Gatunek

gleby

i

stopień

na

strój

dery

na

konie.

ności
W e

oddziaływał

wsiach

«zapaśnych

w

grunta

w

Slotwinie,

Rudach,
many

płonę

nosili

tylko

dzoziemiec

we

wsiach

gowskiej,
i

o

19.

Krakowiak

D z i ś j u ż nikt tego nie

z

dobrodziejstw
zaś

wsi

pisał w

r.

nawet

strój

ziemi

urodzajnej

przemysłu

nie

należały

1791,

na

«szumny

pamięta.
i

do

od

skalbmierskiej — f o t . T. K r i e g e r .

wyjątku,

okazali

i paradny»

np.

w

Borzęcinie,

Gręboszowie

i

innych —

u

się

wsi

po

uwłaszczeniu

przeszli

podróżujący

po

wprost

do

Polsce

cu­

nie b a r d z o p o w s z e c h n e i

zdają

3

mężczyzn» " .
chłopi,

zmieniali

Rząchowej,
odziewali

tych

«lanych»

jeżeli

sukmany

przepychu

wsi

Chłopi

ubiorów

że «sukienne

wiejskiego

postępowym

którzy

w kierezji

suk­

małopolskiego,

Dęblinie,

Ryc.

bogaci.

elementem

flisactwie,

—

—

Wymienione

Również
i

tj.

Powiślu

Mokrzyskach,

J. J. Kausch

szczytem

ludności.
zazgi»

Łazach

skorzystali

fabrycznych.

być

na

Buczu,

Rysiach,

najrychlej

się

np.

w

zamoż­

się

na

Woli

biorący

udział

w

emigracji

«nowomodny».

Natomiast

Przemykowskiej,

Woli

chłopi

w

tradycyjne

R o ­

sukmany

«kikle».
Podstawę

wadzono w

majętności

stanowiła

więcej

wielu wsiach na Zawiślu

sama ziemia,

niż kultura rolna. Pługi

d o p i e r o k o ł o r. 1890.

Orano zagony w

żelazne

cztery skiby,

wpro­
siano

27

R y c . 20, N a p a d braci N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m austriackiego k o n s u l a b a r o n a F r a n z a K r i e g a w r. 1848 —
kolorowy

rysunek J a n a

Zielińskiego.

po

jednorazowej

ściernisku,
czaj

bez

późno

ziemia

orce albo

i

za

choć

Znaczył

więc

majętny

sześć

wiele

okresie

na

parę

14—30

w o ł ó w

lub

p a r o b k a do

gospo­

pow.

28

P e t e r s b u r g 1857.

Brodzińskiego

len

indziej,

i tkano

płótno,

służbę

«przewłoką».

«przewłoki»

spodnie

i

dziewka

przewłokę

sterz

samą

W

tych
iż

° d

otrzy

kamizelkę
i

na

Gdzie

łokci

płótna

za swą

zagonów

d ą b r o w s k i m jeszcze

w

latach

mywał

na

20

koszulę,

oraz

12—15

zł,

8—10

zł, a

pa­

przewłokę

i

stare

buty.

warunkach,

rzecz

natu­

odzież

morników,

«Wiesław»

względem

parobek

kilka

parobek

szych

utrzymywał

gospodarstwie

1870—1885

ralna,

R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a

i

w

anyżkiem.

uprawiano

śred­

posiadał

obowiązków

wynagradzano
W

kopy.

ziemi.

krakowski

pana. W p i ń c z o w s k i m

gdzie

muły

morgach,
koni

służbę otrzymywał

to

kiepsko,

ćwierci z

zapas

pomocy

odrabianiu

obsiewek

ją

pańszczyźnianym
chłop

darzył

i

M i m o

uprawiano

dawała nawet po

nio

gęsto

na

zazwy­

rędzinowa lub zasobna w

wiślane,

W

wprost

plodozmianu,

służby

kmiecej,

zagrodników

gospodarzy

ubioru kmieci.

k ó w zamożnych

i

ko­

biedniej­

musiała

się

różnić

Zapewne

do

rolni-

należał

Skalbmierzak,

który
jącą

wedle
aż

akwareli

poniżej

pasa,

Wojnarowskiego
a

kołnierz

szecia ubierali się spanoszeni
czańskie czamary czarne,
Szarą,
w

poł.

odziewali

wisiory
chłopi

u

kierezję

skórzane.

dził

bogaty.

się

z

jego

przez

w

t y m okresie

To

niż

w

strój

ozdób.

N a

w

—

pow.

krwią

noszenie

okrągłe

krakowskich

czerwone

zaś

naszycia

sukę

czerwoną,
7 S

ze

.

U

—

bogatsi

nosili

się

brązowe,

w

oczy

kołnierzy

kaftana

ogół zaś w

nadto

bogatsi
jedwabiu

bez

ze

sukmany

które

były

tj. spodnie
rękawów,

nowej «luberii»

mieszczan,

kierezji

a

sukmanami

sobie sprawiać s k ó r z a k i
granatowego

bogatsi

dąbrowskim
strzyżonego

zadowalali

miesz­

bogatszych

T a m z a ś , gdzie w y s t ę p o w a ł y

guziki. N a
kłuł

natomiast

pow.

wa-

cho­

którzy

natrząsali

krakowskich

noszonych

6

pańską

' .

stroju,

w

było

W

z

J. Kitowicz

24),

sznurkiem))

kołnierzem

biedniejsi
n a plecy.

opada­

barankiem.

wspomina

(ryc.

dużą

włóczkowe.

pińczowskim

i cynowe,

w

suką

Warszawie,

które

uchwycić,

poprzednich,

tymże

w

strojną

czarnym

której

karmazynowym

przyszytym

opadającym

chłopów

znajdo­

warunkach

ekonomicznych.

czynniki w

z

zamożności

chwasty

d a ł o s i ę lepiej

wiekach

i

fioletowego

oznaką

uzasadnienie

łecznych

lub

Dzierążni

zróżnicowanie

w

wało

sukmany

o

z

r o k u 1880

sukman i płótnianek

obszyte

biedni

z a m o ż n i kmiecie lub ich synowie mogli

i

poplamione

jest

kołnierzem

m ó w i o n o

są

fabrycznego,

biedniejszych

to

Koło

zamiast

później

u

Dostatni

że

sukna

brązową

proszowicką,

lat

jedwabne,

np.

kroju

z

100

były

czerwone

flisów

kierezję
w

uboższych

Również

a zdobnego w

lub

jeszcze

nosząc

kierezję

na kierezję.

rogatywki

u

bordowego

i brązowe

Radłowa,

srebrem —

brązowym

tam droższe. Tylko

z

kożuch

wypuścił

lub

opierzanki,

karminowego,

białe

białą

sukman

skromnym

sukmanę

nosiły

złotem

nosili

chłopi

wieku,

się w

«wyszywaną

na

spodnie czarne i takież

samodziałową

X V I I I

wdział

barani kożucha

okresie

spo­

T e

same

złożyły

się

na powstanie zjawiska systematycznego
zanikania

stroju

Rozwój
darcze,

ludowego.

przemysłu i zmiany

dokonujące

Kongresowym,
w

życiu

silał

wsi.

inaczej

postęp

Chłopi

nie

za­

stroju

ludo­

zaniku

stroju

terenach

prze­

a

na

inaczej

biedniejsi

szybciej

na

rolniczych.

na obszarach

wyzbywali

sunkowo

drogich

na

przyodziewku

rzecz

postęp

ten

proces

przebiegał

niczych

gospo­

Królestwie

rozwoju

Zresztą

mysłowych,

w

przyspieszyły

Ale

dalszego

wego.

się

rol­

się

strojów

sto­

ludowych

produkowa­

nego w mieście. Strój tradycyjny utrzy­
mywany

był

chłopów
jednak

przez

zamożnych.

nie

brykatach.
faktury

głównie

na

warstwę

Opierał

samodziałach,

Nawet

tam,

szlacheckie

i

się

on

lecz

fa­

gdzie

manu­

mieszczańskie,

służące potrzebom stroju, przerwały s w ą
produkcję,

lud

j u ż nie

nej

gospodarki,

lów

odzieżowych.

kowiakom
kno

na

w r ó c i ł do

przystosowanej
K o ł o

r.

daw­
do

1880

naddunajeckim brązowe

sukmany

sprowadzali

ce­
Kra­

z

SUgór

R

y

c

.

2

2.

Krakowianka

« o d Skalbmierza*, rys. M i c h a ł Stachowicz,
ryt.

Langer.

29

flisacy,

ale p r z e w a ż n i e

Lasowiacy, których

skiego

grubego

sztywnego,

trzeba

było».

Linia
śledzić
nych.

i

tak

rozwoju

i datować
Jakież

Koszula
obszewkach,

to

b a r a n o w s k i e

«mokra

załamała

m o ż e m y

powstawanie,

nie

tylko

zapinana

wschodnich

wstążeczką

była

na

w

sposób

w

ceniono
kącie

wyraźny.

wyżej

stała,

W

ale i z a n i k p e w n y c h

Związywano
1875

wstążeczką
obywały

nie

od

ani

okresie
form

góral­

chłopa

nie

1830—1914

kostiumologicz-

się bez

Bywajże

tu,

Bede

wiązała

ci

z

wokół

szyi,

haftowana

na

piosenka:

obszewkami

kołnierzyk

guzików.

fałdowana
Stąd

faworkami

fałdeczkami,

tylko

gęsto

k o b y ł k ę .

T koszulka z

r. o k o ł o

się

s u k n o

sama

formy?

z

do

sukmana

stroju ludowego

krakowiaków
a

że

O

koszuli,

wiązaniu

bywaj,

mój

V,

ale

i rękawy,

bo

zresztą

rękawów

mówi

hultaju

koszulkę

na

koszule

wiejskie

pieśń

ludowa:

części
pięści.

Część

koszuli

wypuszczoną

spodnie zwano żartobliwie
i z

tego

powodu

opowiadano

wsi

różne

szedł

do

roboty

szulę

na

spodnie,

kościoła
W

dykteryjki.

G d y

gdy
ją

do

wiacy

naddunajeccy od

szule

haftowane

Haft

chłop

na

ko­

szedł

do

spodni.

latach 1880—1900 nosili

o z e d l u

na

wypuszczał

wkładał

Krako­

święta

ko­

o z y r l u

czyli

tj. u r o z c i ę c i a n a piersiach.

pokrywał

nadto

kołnierzyk

zdobny w czerwoną stebnówkę
czerwony oblamek wszyty w

oraz

brzeż-

ny szew kołnierzyka.

Niekiedy

tem

oszywki u rę­

zdobiono

nawet

kawów.

G ł ó w n y m

niczym

na

rózga

motywem

haf­

zdob­

koszulach męskich

kwiatowa.

M o d a

nia

koszul

męskich

k ó w

naddunajeckich

była

haftowa­

u

Krakowia­

trwała

około

lat 30, w y s z ł a z u ż y c i a k o ł o r.
Spodnie
to

bywały

wyprawnej

cycu

lub

gie

do

parady.

codzień,
święto.
raniej
r.

skóry,

Jedne

z

Spodnie
skóry

do

z

żół­

pasiastego
sukna
pracy,

Parciane

sukienne,

1905.

z płótna, z

granatowego

brycznego.

fa­
dru­

nosił

na

granatowe

na

jeleniej

lub

przestano

nosić

cholewami

należały

ba­
koło

1870.
Buty

z

stroju reprezentacyjnego,
chłop

30

na

o ś w i a t a

miał

do

toteż

gdy

iść w k u m y lub na

we-

je

już koło

r. 1890.

czterech t y p ó w
strzeniła
ski

się daleko

kierezja

natnego

Zanik

innego

szybki,

jeśli

«tylko jedni

swych

karazjach

wiem
że

z

Kaliny
r.

dzaju
zji

w

suki

bru­

haftowaną

kierezyj

był

chyba

r. 1858

zano­

Szkalmierzanie mają

przy

z

w

powyżej

prawdą.

opisane».
Okaz

( r y c . 14)

bo­

dowodzi,

1865 d o

białych

sukman

przy

białe

kołnierze

trój­

zakończone

centków

grubego

olbrzymie

kątne,

w

z

skalbmier-

bogatą

Wielkiej

także

zdobne

szyta

kołnierze

pinano

a

powiat

typu

zgodne

już koło

spośród
rozprze­

Mączyński

tował:

to

okresie

a strojna w

dość

jest

tym

krakowskich

poza

brązowa,

kiru,

sukę.

Nie

W

kierezji

czerwonymi

k u c o t k a m i ,

naszycia czerwonych
układzie

gałęzistym.

wzbogaca

skalę

sukiennych

T y p tego r o ­

rozmaitości

kiere­

krakowskich.
W

sukę

1

poł.

nie tylko

X I Xw.

dodaje

do sukmany,

Jest to j u ż j e d n a k

kostium

się

haftowaną

ale i d o

kaftana.

baletowy

lub libc-

R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a .
Fot.

sele,

obuwał

I . Krieger.

cholewiaki,

Jeszcze k o ł o r .

choćby

pożyczone.

1890 m ó w i o n o w T o p o l i w p o w .

pińczowskim:

«bogaty,

bo

bami».

dawnych

cholewiaków

Opis

piosenka
I

z

początku

buciki

I

przeszywane

kroju

uszeczkami,

z

pojawia

7 S

.

przełomie
dzaju

W

się on

dzenie jego

8 0

X V I I

wieku

w Kazimierzy

Jakub

Bojko

ślad

etnograf

w

7 9

,

a

ale

pocho­

dawniejsze.

N a

oglądał

ro­

tego

Wielkiej

polityk

jeszcze w

r . 1951

Kozłowie

kustosz

krótkiego

włościańskich

wieku,

niezawodnie

X I X i X X

uchwycił jego
wiecie

używano

inwentarzach
w

jest

fartuszek

chłopski

kar-

podaje

przy wiązkami.

Niekiedy zamiast pasa
fartuszka

z

wywracane
nitowane

przy

buty

X I X wieku:

Podkóweczki

Z

czyk

m a

w tymże

mgr Zdzisław

po­
Szew­

.

Stosunkowo
płótnianki.

W

wcześnie

zanikać

pow. jędrzejowskim

zaczęły
zarzucono

R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c ,
fot. I . K r i e g e r .

31

ria

d w o r s k a , nie

zie

Jana

Nep.

około

r.

greta

jadącego

u

1835,

bryczki

natowy
suką.

strój ludowy.

Głowackiego
widać

pańskiej

kaftan

a

krakowski

że

«panowie

swoim

(małym częstokroć

dają

prawie

wiszący

na

chłopczykom

umiejącym

plecach,
8 1

blaszkami»

kierezje j a k o

.

W

25,

i

uroczystościowa

26,

u

ludu

brązowe

suk­

27).

pow.

pińczowskim

wcześnie

ustąpiły

Dlatego

białym

Skotnikach Dolnych,

nych

wsiach

szedł

do

już

ślubu

z

w

czaj t e ż u p a d ł .

X I X

wieku
Ale

kiem

z użycia

nianki

w

k ó w
z

r.

bo

Z

s

u

k

m

a

i szare, zaopatrzone

sukmany,

których

kaptur

sięgającym

obramowany

był

ornament

falisty.

czarną lub c z e r w o n ą nicią

w

którzy

datki

składali

kształtu

serkami, nazywano

u

w

naturze

aż

do

do

pow.
oraz

B ó g

Stąd

w

pow.

bund

kaptury

z a p ł a ć ,

w

b u n d y
po-

nielicznych

^

b

r

kaptur do

ą

z

o

w

e

nacią­

b u s k i m pamiętają dziś jesz­

suknem,

Stare okazy

a

pińczowskim

haftowany

zdzierali

na

te,

zwane

tę

nadawano

a nazwę

z

wsi

od

białe
brzegu

żebracy,

trójkątnego
także

sukom

kierezji.
Pochodząca

z

r.

1848

rycina K a j . Winc.

Kielisińskiego

stawia Skalbmierzaków,

z których jeden nosi karazję

nabitą

dużymi

metalowymi,

kadeł

mosiężnych.

niżej

brzękadeł

nie jest to
polskich
N a
bionym

32

pasa

czerwonym

kaptura.

też żartobliwie

w

W

y

1900

płaszcze

a
n

r.

Krakowia­

tzw.

szerokie

kapturem
{

w czasie niepogody (ryc. 28). Starzy c h ł o p i

cał­

i płót-

koło

nosić,

tj.

z r y w a j ą c a z tradycjami zdobnictwa ludowego.

zwy­

wyszły

obszarze

wschodnich

drożne

daw­

brązowe

jeszcze

na całym

d u d k i e m

1914

w

Ten

pińczowskim.

Wcześniej,
przestano

wesela

sukmany

pow.

obrzędowo

brązowych.
Po

Chro-

sukmanie.

drużbowie

sukmanach

w

Zagości i in­

końcem
białej

m u

«parad-

pan młody

brzu,

nych

s e r k i e m

oko­

odzież

nadal paradowali podczas

z

wielu

skiej z a c h o w a ł y się d ł u ż e j , n i ż j a k o

towarzyszący

sukmany

koł­

wyszywany

dwor­

niejszym».

szare

wła­

liberie s ł u ż b y

W

cze

zano­

w o ź n i c o m

czterema k o ń m i j e d n y m lejcem)

many

gania na głowę

czerwoną
zaś

dać

(ryc.

wicie

z

gra­

dzieciństwa

świąteczna

całko-

koniu
w

od

licach

dla c h ł o p a — liberia s ł u ż b y dworskiej

sztan-

na

odzianego

tował,

świecącymi

Kaftan

obra­

właśnie

wierzchem

Wojciech Szymanowski

nierz

R y c . 26.

N a

malowanym

tylko

jeszcze

ogół

guzami

Interesującym

pochwa,

z

podręczne
w

X V

i

której

w

X V I wieku.

układy

zaś

wystaje

narzędzie,

kierezję przepasywano

ćwieczkami

drugi

szczegółem

ale

tej

duża

i broń

K o ł o

białym

krzyżów

pasem

w

i

r.

zdobnym

rękojeść

noża.

zwyczaj

rzemiennym

gwiazd.

R o z m o w a

rycinie jest

przyboczna,

1868

pasem

pt.

spiętą pasem

D o

tego

w

7

dużych

czyli

przed­

s m y c k ą

kolistych

brzę-

na

rapciach

po­

Wielkość

jego

świadczy,

że

na wizerunkach

chłopów

zaginął.

szerokim na
zaś

karczmie

zawieszona

znana
ten

w

rzemiennym

pasa

a

ozdo­

przymocowana

2—3

cali,

była

R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji s k a l b m i e r s k i e j .

kaletka
na

do

przechowywania

s m y c z e s i
8 2

talerzyka
kowiak

z

D o

kozik

. Inną

Sieciechowa,

S t r ó j

podróży

więcej

bieli»

w

kowsku»
masom

z

korzystanie

rystyczna

C h u s t k i .

chustka

fularowa

Demoraine'a

Bez

gorsecie

Chustkę

z

dobrodziejstw
barwiste,
się

na

na

z

z

przodu

niebieska,

i

stojąca
żółte

zielonym,

głowie,

jakąkolwiek

bardziej

podczas

syntetyzując

się w

i rozwój

przemysłu

technicznego.
się asortyment

dnie

w

żółte

do
kra­

w

Krakowie,

swoje

obserwacje

stosownie

Polsce:

ubrane,

naj­

się po

kra-

«ubrać

handlu umożliwiła

W

związku

ozdób

8

4

obok

krakowiaka z

kosą,

skórzane,

nosi

czepiec

spódnicy,

a

siwej

kolorystyczne.

i zapaskę

tzw.

kwiatki»,

pąsowa

choćby

do

wesela

grosza

wisiorami nosi

wytwarzane

«Kobiety

mówiło

biała,

spodnie

zestawienia

zawieszony

od

fałdowaną.

zanotowała:

lat p ó ź n i e j

nadto

.

koralem

Hoffmanowa,

1824

a

wielkości

ozdobioną

pomnożył

czerwonym

nosić

ci

nie

z

tym

odzieży,

szerokim

wzrosło

a

gama

za­

kolo­

nie

chustkę
chodziła

żebraczka.

obdartuch.

przechodziły

podwiki

symbolicznego

z

chustki

Stąd

na

do

szafirową

dru­

pąsowa,

pokolorowanym

sztychu

kierezję

czer­

buraczkowej

obszytym

wypadało

i płótna

przeszłości

pasy

chustki kolorowe

jak

jaki

w

w

żupaniku,

zaśmiecichy
nawet

W

wiązany

na

powinna

chustki zdobione w

chustka

odzianego

czerwonym

służyły

też

p ą k s ó w k a .

Zapotrzebowanie

najzwyklejszej

Kupiłam

Coraz

8 S

o

znacznie.

Żebyś

które

a

Andriollego

Tańskich
r.

klapą

bakfonowe

gęsto

kilkadziesiąt

tkaniny

kobieta

ciekawe

chustki

E . M .

i pieniędzy,

mosiężnych

Fabryczna produkcja maszynowa

«chustki

bramowaną

przy

z

z trójkątną

spinki

Krakowa

grzebienia

kółek

P r z e d r. 1843 b y ł y j u ż w p o w s z e c h n y m u ż y c i u k o l o r o w e

wzory:

dawało

do

stroju poszerzyła

kowane

co

należały

(ryc. 29). W

na

przez

Klementyna

Kielc

tj. b a r w i ś c i e .

potrzebowanie

wono

rysowany

30—60

torby

zapinali koszulę

k o b i e c y .

podczas

czyli huby,

oraz

kształcie

ludowych

gospodarze

żagiewki

krzesiwo

kaletę w

biżuterii

którymi

i

wyjść

8 3

,

złotą

lamą

było

duże.

w

pole

8 6

.

piosenka:

fartuch,

do

owijania

zrękowania

czyli

głowy,

białe

wiązania

rąk

chustki,
młodo­

żeńców.

Strój krakowiaków wschodnich — 3
33

R y c . 28.

Zniszczenie

kolei

w a r s z a w s k o - w i e d . przez p o w s t a ń c ó w

1863 r. D r u k I . S. W e b e r w L i p s k u , n a k ł a d

garni G r z y b o w s k i e j w K r a k o w i e M u z e u m C z a r t o r y s k i c h

Nie

tak

szybko, jak barwne

kowskiej

chustki bajowe

dopiero

koło

C z e p c e .
8 7

co

należy

rozumieć,

ku

—

poza

rańtuszkiem

tyłowi.

O

pow.

że

brzeskiego

nakrywano

kokieteryjnie

brzeżek

mężatki,

tureckich w

trzymały

tę m o d ę ,

blaszkowane»,

nie haftowane,

zdobne

na końcach,

w

posiada

tworząc

M u z e u m

potem białymi
nimi

węzeł

w

spod

fałdowaną

krezką,

żeby

było

8 9

koło

. W
r.

1880,

dąbrowskim

nakrycie
upinanie

j a k i mniejsze chustki tureckie upinano

w

kwiaty,
W

czepce

spod

z

przypinano

koszuli

i

do

wianków

kołnierzyka,

chustek

wypuszczając

dziewiczych,

sznurowano

się ze

jędrzejowskim
w

czepiec,

prze­

starszych:

jeszcze

którego

koło

kształty

główkami.

białych

zawoja

chustki «rogówki»

wyśmiewały

pow.

kartonowych
w

dół

nimi

wiązano

gorset

i

u

nosiły

również

dziewczęta,

warkocz.

stroju dziewcząt znalazły też duże zastosowanie

kocze,

u

a

szklanymi

wiązane

w

wystawał

na

pasówki,

szpilkami ze

mężatki

Ale

chustki

i brzeskim moda

zarówno

1880

już młodsze

nakry­

na chustki fabryczne

rąbka

wiadomo,

ale białe, h a f t o w a n e

(czepcu) ?»

pocho­

takie

to

1914.

skopcu

Czepce

że

tym

r.

Potem

pow.

przewiązy­

wypuszczając

. D w a takie o k a z y

M o d a

żeby

szelążkami

takie

a końce

Krakowie.

dbając;

nie kusił»

aż

8 S

też Bojko

Etnograficzne

gęsto

Czepki

nad czołem,

czepce,

djabeł

trwała

wstążki.

chustkami haftowanymi.

kretonowe
obszyty

czepce

a jedynie wyszyte

kolorowe

r.

W s t ą ż k i .

kra­

nosiły «czepce gładkie

w

strojąc je

ziemi

pińczowskiego

do

Koło

się po

wsi pow.

chodzić

umocowywano

34

rozchodziły

niektórych

ta

będziecie

ludowa:

czepce

drogą,

czepca

«żeby

chustek

1920

do

czepcach z naszytymi szelążkami wspomina

dawniej rańtuchem,

r.

swoją

haftowanym

wano

«E,

one

w r. 1858, ż e m ę ż a t k i

że wdziewały
tym

z

głowy

chustki drukowane,

i kraty. Dotarły

Mączyński

dzące

sprawiła,

kartonowe

pasy

1900.

Zanotował

mosiężnymi
wały

r.

w

księ­

r y c . 7392.

wstążki.

zapinek

trzewiki,

o

Wplatano je w

war­

biczów

korali,

u

rękawów

czym

wspomina

piosenka

R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r .

N a

kieleckim

Sznuruje
Czemże

O

te

wstążki

upominała

narzeczony

dłuższym

lub chustkę
otrzymała

od

za

robotę

żniwa,

Wstążki
miechowskie
Wstążki

we

. Wstążki

wypierały
fartuszki

kolorowe

sypłoj,

woła,

bowiem
pilną

roz,

Podarunku

wstążkę

matki

hafty

trzewiczek

się dziewczyna,

goła

po

kieleckiej

drodze
na

sznuruje — j e d w a b n ą

Zapaseczka

9 1

na

dziewczyna
je

Sypłojze

poczym

polu,

podczas

m ó j

nodze,

wstążeczką...

zabawy

Wojtusiu

przekomarzaniu

się

z

tamte

drugie

przywiozła

z

z zapasek już przed

«córki

przyszywano

możniejszych
przeważnie

od

zaręczynowej

dziewczyną
historię

zalotników,

odpustu

w

te

wrzucał
życia

jej

do

zapaski

dziewczyny:

otrzymała

w

jedne

podarunku

Częstochowie.

100

laty, g d y ż

kmieci

wstążkami

n a fartuszek

śpiewając:

sypłoj

barwiste d o k u m e n t a r y z o w a ł y
chrzestnej,

9 0

biały,

wedle w i a d o m o ś c i
po

brzegach

starsze kobiety

z r.

1850

wyszywają»
zdobiły

9 2

9 3

.

jasno-

js
35

modre

zapaski świąteczne

naszywką

oraz

Zapaski

tak

chło

terenach

na

zywano

czarną

zakładkami

zdobione

je

i

u

naśladowano

W

I

poł.

X I X w.

widzieć

w

skim

koloru

amarantowego

gorsety

niebieskiego,
brokatowe,

ale

tliczki

jedwabne

lub

wełniane

me­

wełny

kóz

z

się

one

zasznurowały

ciasno

lub

adamaszkowe,

oraz

Zapinały

miechow­

na

pę-

na

opasując

krzyż

kibić.

W

pa­

posiadały

jedynie

wykroje

półkoliste

t a c k i

potem

dopiero

dodawano

tzw.
do

także

lub kamlotowe

angorskich.

sie

pow.

najczę­

ściej d a ł o się

wstążką,

ry­

pozakrakowskich i na­

krakowskimi.

G o r s e t y .

rynosowe

dołu

falbankami.

nich

wany

—

kaletki

w

gęste

albo

o r g a n k i ,

linowata forma
kobiecej.

długi

pasek

których

urozmaicała

Ozdób

fałdo­

żadnych

kryno-

zarys

figury

gorsety

te

nie

posiadały.
Po

r.

1873

wszedł

w ' użycie

a

potem

czarny

wzorzysty
który

utrzymał

zdobionych

się do

dziś

kolorową

w

krepiną,

j a n o w y m i

porcelanowymi.

tj.

guziczkami

sty

starsze,

Gorset

z

a

Z

koń­
moda

przez

niewia­

czerwonych przez

dziewki.

tego

okresu

wstążką

niebieską,

przodzie

motywem

Zapinał

się

na

tylu

obszywane

przeobrażeń,

K r a j ki. Po
używane
nowe

do

S u k m a n y .

w

z

Starsze

Z

z

ale

użycia

spódnicy

marszczone

Jeszcze

z

w

pasie,

czerwone
i

Oczywiście

strój

u

Gdzie

związywano

je

X I X wieku

kobiety

wyłogami.

i z

sukna,

zdzierały

zwane

wówczas

z

koło

r.

odziedziczone

«przyjaciółkami»

haftki

rzeżuchą

Po

przyszły

z

drobnymi

nie

zakończone
się

nosiły

matkach,

służącej

potrzebom

muśli­

wstążkami.

takie

po

piersiach

frędzlami,

tj.

wyszły

na

przeszła

zapaski

1905

zdobne

lub
prze-

nich

ubioru

«szarfami»

Buska

K o ł o

kwiecistych.

kwieciste

pokazały

tylu

na

był

część

krajki

zaś

wyszywany

a

kapsle.

Żadna

zielone

niebieskimi

same

one

z

jak

użycia.

ostatnie

i poniżej

żu-

pleców

mosiężne.

pasa,

kobiety

i rodzaj o z d ó b .

tybetowe

końcem

zanikiem

wieszały

gorsety

i

zapaski.

tam

przez

o w i e s k i e m .

był

klamerki, na

wlekaną

białe

niewiasty

guziki

tzw.

wytwórczości

rymarskiej

sakiewki z zielonego lub czerwonego

wieśniaczki

36

wyszły

okrągłe

S a k i e w k i .

riałów

1860

granatowego

płaskie,

wyrabiać

gorset.

sukmany,

Ż u p a n i k i .
paniki

i

szklaną

co

przewiązywania

fałdziste

mężczyźni

r.

sieczką

bramowany

,«rózg»

też zasznurowywany

kaletkami,

percy-

ustalać się zaczęła

noszenia czarnych gorsetów

R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . T. K r i e g e r .

błyszczą­

oraz

X I X wieku

ozdób,

gorsetach,

cymi szelążkami

cem

aksamit

bez

Tylko

wypuszczając
nie

je

safianu,
na

był jednakowy,

żony

i córki

nabijanego

stroju,

przestano

mosiądzem,

które

bogatsze

chodziło

o

gatunek

nosić

zimie

zapaskę.
szczególnie

bogatych

kmieci

gdy

mogły

w

mate­

s u k i e n k ę

zwierzchnią,

podszytą

(ryc.

30),

krótką,

dzistą

wedle

która

koło

20—24

zł,

barankiem

a

dołem

r.

1875

gdy

było dostać

Tylko

bogatsze

kosztowała
kobiecą

za

10—12

zł.

nosiły

«drogie

tu­

reckie

spódnice

z

lonami

i

gorsety»

kładały

na

takież

lać

likiem

z

kolenie,

szkiełkiem,

M .

własnym

dziewczyny

B.

kawalera.

gorsety

mie-

koło

1850

a

—

niane.

adamaszkowe,

ostatecznie

biedniejsze

T o

zależnie

kamlo-

zaś

baweł­

zróżnicowanie

stroju

od

siadaczki

r.

«martynowe»,

także

aksamitne,

podarun­

Zamożne

jedwabne,

amarantowe,

dorobkiem

też

nosiły

wi­

Częstochow­

albo

chowianki

ko­

miniaturowym

skiej

były

po­
z

malowanym

zerunkiem

towe

na

odpustowe

ręcznie

Częstochowie

ko­

rodzinach

pokolenia

z

od

lub
meda­

paciorki zaś, spinka

pontaliki

kiem

pacior­

Bicze

w

lorowym

w

wią­

zadowa­

krzyżykiem.

z

za­

5—7

zawieszonym

lub

ga­

a

gipsowymi

przechodziły

kmiecych

,

szklanymi

czerwonymi

łąkowymi

rali

po

9 4

Biedniejsze

się musiały

kami,

srebrnymi

szyję

korali.

kroju,

sukmanę

m o ż n a

zek

fał

staropolskiego

majętności

odbiło

się

w

jego

po­

pieśni

lu­

R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » z o k o l i c y S z c z u ­

dowej :

cina, F o t . I . K r i e g e r .

S t r ó j
ślinowej
a jej

ślubny.
spódnicy

Chrobrzu

płóciennej

marszczonym.

bieda

mi

bez

gorseciku,

ni

na

Były

ja

w

zapaski

pow.

i

w

to

matki,

szmatki.

I I połowie

X I X wieku

należało

spodnia

niebieska

był

pińczowskim
a

rodzonej
głowie

przeświecała

kolorystycznym

w

z karczkiem marszczonym,
spódnicy

mi,

Ni

Jeszcze
i

odpowiednikiem

Jeszcze w

Bieda

wąskim

bluzce
ostatnie

z

obcisły
w

r.

gorset,

1910

przejawy

również

wiejskiej,

aby

a

spod

biało

niebieski

do

wyszywanym

zakładkami,

mody

mody,

spódniczka

szły kobiety

kołnierzykiem

pionowymi

do

ślubu w

lub

9 5

.

koszulce

nićmi,

okrągłym

micjonowanej

mu­

granatowy

krótkiej

czerwonymi

dużym

białej

centkowana,

w

białej

kołnierzem

samodzielnie

przez

wieś.
N a d

tymi

poszukiwaniami

wiejskiej

reprezentacji

Zaczęto

stroić

się w

spódnice

i bluzki, a

kremowe

bukszpanowy.

Potem

« w

ryszkę),

kriszki»

(w

robiono
a

czepiec

zdobnego

u

z

szczytu

stąpił welon ściągnięty n a szczycie

głowy

się w

r.

pow.

jędrzejowskim już koło

tiulu

w

1890.

w

bukiecik
Welon

noszono

zmoc»

kremową

niebieskiego

pęczek.
Albo

«wziena

także

lub

moda

chustką

idąca

miasta.
wianek

różowego,

sztucznych

marszczonego

kwiatów.

i suknia kremowa
tam

od

nakrywać

spódniczki

Po

nim

na­

rozpowszechniły

kremowe

z

prężnej

37

R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , pow. S t o p n i c a , w tzw. « s u k m a n i e

wełny kamlotowej, fałdziste z tyłu i b o k ó w
Zgodnie

z

cichą

konwencją

na

ze stroju ś l u b n e g o , co

dawniej

w

z

miejsce

jej

dawano

dużym

oraz bluzeczki z długimi

obszarze

ziemi

koronkowe

rękawami

krakowskiej

uznawane było by za nieprzyzwoite

przodu

naszywki,

imitujące

dzikiej».

i wcięte w

pas.

wyeliminowano

zapaskę

i nieobyczajne. Z

początku

zapaskę,

potem

i

tego

za­

niechano.

R o z d z i a ł

Z A S I Ę G

W
2)

przeprowadzeniu

historyczno-etniczne,

zasięgu

etnicznej,

5)

typowe

cechy

i

a

wreszcie

6)

38

czasie,

stroju

3) gospodarcze,

B A D A N E G O

ludowego

S T R O J U

uwzględniamy:

4) s a m o o k r e ś l e n i e

stroju uzasadniające

względy

I I I

praktyczne,

jego

1)

czynniki

co

do

ludności

wyodrębnienie

nakazujące

łączenie

w

swej

fizjograficzne,
przynależności

określonej

drobnych

przestrzeni

odmian

stroju

w

zespoły

większe,

zasadniczych
Spośród
znaczenie

zaś
w

mapie

33)

się

(ryc.

obszar

w

Północny

i

i

tzw.

szają

się z

wschodni

z

zasięg

Świadomość

na

9 7

na

przesłankach

z nad

Wisły,

Pierzchnicy,

się z a Kielczan,

obywającej

to jest w

naszyciami,

buty

składają

się istotnie

na

r.

się bez
i

zespół
i

cech

uważa

uznaje

ludzi

pow.

naszyciami,

rozróżnienia:

na

zachodzie

że

odpowiada

na

ogół

piastowskiej,

a

nadto

granica

wschodnia

biegnie

krakowskie elementy stroju

mie­

że

służy

ono

także

do

geograficznego

stwierdzenia

na

terytorium,

przedstawionym

na

jego

wspomnianej

Samookreślenie

zwie

Jeśli

samogłosek
mówi,

9 8

nosowych
że

nosi

się

.

Jeśli

« p o

biało

się za

« d o

podobnych
zapaski

liczbę

pasiaste,

ludność

i białe

zaś w
od

wiele

zakresie

Piotrkowic,
ale

uważa

sukmany z

czer­

chustki

czepcowe

itp.

krakowski, niemniej

ludność

tych

tych

za

wy­

z

północy»,

noszone

przez

siewierkowych t j .

sukman

krakowsko-

k r a k o w s k u » ,

haftowane

bardzo

tę uzasadnia

wszystkim

gdyż rogatywki czerwone

« w ę g i e r s k i e » ,

kotliny

nazwę

przede

jeszcze

opiera się zaś

ludność

się M a z u r a m i , to

północnych,

to

a

cechę

kobiety

na

szarych,

ramio­

obszytych

Stopnica,

i

gdzie m ę ż c z y ź n i

czerwone

1

0

0

gorsety granatowe

na

obszar

.

i

a

i białe hafty

« m y ubieramy

C h m i e l n i k a r.

Natomiast
Góry

tę północną
godzić

się po

lub

magiery

na koszuli, —

krakowsku,

1858,

ale

u

nas

sukmany

i pasy

słyszało

który

krakowskiego,
9 9

Kielc

przeprowadził

Siarkowski wytyczył

Świętokrzyskie

noszą

w

lub
r.

z

me­

się jeszcze

kieleckie,

zasięgu

1 0 1

kobiety

Kra­

1936

i

sięga

tę granicę

stroju krakowskiego

w

ludności

anonimowy

koło
w

r.

oko­

Chmielnika,
1878

po

linię

.

w

następnych

naramienne,

wytwarzane

np.

lub autor Wycieczki w

tę granicę

wymiarach statycznych. W s z a k ż e w

krakowską,
Kielcach

stroju

dostrzegł koło

Władysław

granicę

granicę

się n a jej n i e z m i e n n o ś ć

krakowski koło

Sobkowem

nosili « o d święta» białe

piórami

południu».

oznaczyć

zasięg stroju nie mieści się w

z jarmarków

pawimi

obserwacji, ale przede w s ? y s t k i m s a m o o k r e ś l e n i a

m o ż n a

się za

z

północną

Morawica,

nie

kieleckie

pobliskich
coraz

z

czasu

około

dziesiątkach

lat,

na

X I X

gdyż

żaden

tejże M o r a w i c y , gdzie
zapaski

pasiaste

Brzezinach. Przyodziew

bardziej

połowy

południe

do

ludność

przywożone
ta

wtargnęła

Chałupek

między

Pierzchnicą.

Sąsiedni w i ę c kielecki strój kobiecy
teren

na

mieści

piastowskich,

autorzy

Pińczowa
Kielc

Przyjmując

na

czasów

na zasadzie własnej

różni

Łopuszno,

na

ale

strój

rogatywki

wyraźne

Kielc,

uważa

z

epoce

różnicą,

sprawdzalnych.

h u t n i k z r . 1842, k t ó r y w i e l u K r a k o w i a k ó w

wieku,

w

którym

charakteryzujący

przeważającą

a kobiety

są

i

na

etnicznej.

samodziałowe

Kurozwękach,

Niezawodnie

Chęcin

X I X wieku,

obszarze.

Drugni

karbowane

kółkami,

próbowali

lice

tylko

odzieży,

tym dużo prawdy,

kielecka

strój

mężczyzn

w

1952

kowiacy

przedstawionym

połowy

ksiąski

jednolitości

czerwonym.

Także

w

jest

ich

czerwonymi

talowymi

tą

Krakowiaków

Górek

wonymi

z

zasięgu

stroju ludowego nie m a n a celu jedynie

obiektywnie

gwary

u

z

Dunajca i Nidy

Suchowoli,

a

W
z

tej

rolniczy;

do

wschodnich

wiślickiego

obszar,

i przynależności

wokalizmu

sznurkiem

typu

związku

mazurskich w mowie

nach,

przewodnie

wybitnie

Tendencję

powiat

krakowiaków

w.,

zasięgów

elementów

miejscowości

cały

wstępie,

utwierdzana w ciągu dziejów także przez inne czynniki, w y r a ż a się dziś

sandomierskiej

różniającą

omal

rozmieszczenie

.

określonym

poczuciu jej o d r ę b n o ś c i
nawet

plemienna.

we

charakter

etnograficzny

powiatu

czyli przez

wzajemnego

mapie,

i

i jego

na

polskiego.

zaznaczyliśmy
gleb

administracyjne.

materiał

stroju

X I V — X V I

pewnego

dawności

podziały

zasięgowi

przejściową,

używalności

już

państwa

.

z tego, ż e badanie

określenia

często

9 6

to

przejrzysty p o g l ą d

całego

jednolitość

proszowskiego

sandomierskimi

historycznej

jak

konkretny

północnemu

strefę

Wynika

powyżej

różne

o

wiślicki

archidiakonatów

przez

w

dziejów

dające

urodzajność

etnicznych —

powiatu

zaś

obszaru,

i

obszarze

przyrodniczych,

oparciu

powiat

wschodniemu

ludowego

dolinność

ciągu

całego

cały

granicy

na

czynników

podkreśliły

nadto

tradycją

stroju

czynników

posiada

spośród

usprawiedliwiane

typów

krakowski i

to

w

ściśle

dzięki

swej b a r w i s t o ś c i w y k a z u j e tendencje

określonym

do

ekspansji

czasie.

39

Przyjąwszy
podstawę

sekwentnej,
czępach

między

nadto

typy

białe,

zdobne

sukman

z

z

g l a n k a m i

wano

oraz

a

w

wschodnich

faktów.

niebieskie

po

taśmowymi

r.

1914 r ó ż n e

i

koło

—

bokach,

z

i poważniejszy

to

w

ozdobami

u

i dlatego u ż y w a n o

szpic

nosili t a m ludzie
nie

b u r o c h y

stojącym,

a

na

dużym

obszarze.

w

Ciernie,

Przasławiu,

do

dziś

jako

tylko

wyszyciami
kierezjach
dopiero

ale jest

Cacowie

strój

i

uroczystościowy,
sznureczka,

zdobnymi

r. 1910. W

południowej

zanikać zaczęły

z a piękniejsze.

W

biała

z

wypustkami,

czerwonymi

dych.
ze

Starsi

suką,

kołnierza

zwane

koło

r.

Skawinę,

a

sznureczkiem

pow.

r.

tradycji

w

pewnych

dowodzą,

czasie.

cechy

typowego

ośrodków

zgodnej

relacji

białe

przy

ludzi

tak fabryka

foszmanów

i pasy

wisiorami

i kierezji

analogicznej

zasadzie

należało

w

w

nigdzie

Rudkach i Śladkowie

fabrycznego,
d r a b i n k ę ,
to j e d n a k
że

wyspę

gospodarcza

ziemi

40

wcięte

w

pasie,

z z i a b k a m i
tego

a

długie,

czerwonego

i

z brzękadłami.

brzeskim

w

koło

kierezje

do

form

do

chmielnickiego

nie kieleckiej,

r.

1890
płó­

białe,

jednak,

sięgające

r.

w

Miechowie
Skalbmie­
pow.

1939.

obszarze
brać

i w

predestynuje

określonym

pod uwagę

i przemysłowej,

Rembieszycach

po

a w

stroju ludowego

bowiem

oddziałała

czasie

także

związanej
się. z

sferę

ze

stro­

farbiarnią

n a przedłużenie

ży­

jędrzejowskim.
do

naszego

p o w . Busko'. C h o ć

fałdziste

koło

latem

Wiemy

kołnierzem,

stroju kieleckim wiązała

z

kołnierzem

sukna n a przodzie,

stroju w ł ą c z a m y

grawitacja

krakowskiej,

D u ż y m ,

krę­
mło­

brązowych

albo

zasięgu

Chmielnik, jako

wytwarzania białych sukman krakowskich, występujących wyspowo w jego okolicy
dedworzu,

z

przez

i w t y m charakterze przetrwały w

Należy

pow.

włączyć

uwa­

zdobnych

kołnierzem,

ze stojącym

że zmienność

zasięgu.

sukna

sukman

po

użycia

Sukmana

kierezjach

starych

ze s t o j ą c y m

sukmany

koloru granatowego i czarnego

i Rakowie,

oraz
z

starodawne

przejętą z południa

pozostawali

produkcji rękodzielniczej

brązowych

wyłogami,

brązowe.

oraz

—

noszone

się białe, które

tylko

rękawów

m o d ą

stroju n a o k r e ś l o n y m

wyznacznikiem

kołnierzem

falisty.

dąbrowskim

różnym

umowne

b y ć jedynym

Kielcach

buskim,

te p r z e k o n y w u j ą c o

zasięgi

same

do stroju

brą­

okolicy

występujący

Mierzwinie

oraz przy sukmanach brązowych

granatowe

z

haftki

i sięgające do Pińczowa,

J a k przewaga

N a

np. w

nadal

u

od

w

tam całkiem

wspaniałe

jego

wotności

n a mosiężne
wyszły

amarantowym

potem zeszły

uzna­

czerwonymi

Proszowicach

gospodarczą

w

z

w

Przykłady

jem.

w

lecz tylko

1850 p a n o w a ł y

pińczowskim,

m o g ą

tutaj

końca

«za pańszczyzny»

bujnie haftowane jedwabiem

miechowskim,

nie

noszono

kłapciami

ornament
wedle

u

krakowskie,

miejsce i c h p o j a w i ł y

stroju tego n o s z o n o k r a k u s k i

które

Ale

w

brązowych,

kitlami. D o

koło

tkwiąc

miechowskim,

rzu brązowe,

różne

czerwonymi

Brązowe

tego p o w i a t u

Imielnie

pasie,

części pow. jędrzejowskiego

brązowych

te
te­

T e n strój

biednych,

sukmany

a zapinanych

szelążkami.

kutki t j . p o m p o n i k i

1870 w y s t ę p o w a ł y

granatowe

po

r. 1890, a w

jednak

gospodarze

zwisały

noszono j u ż sukman

cienne
że

w

nastały

czy

wcięte w

Białe zaś sukmany

chłopów

białe

s u k n a j e d w a b n e g o b y ł a n a t y m terenie

czarnym

Również
nie

gdzie

z a ś części

koło

pobliskim

natomiast

z której

i

odzieży

półn.-zachodniej

fałdzistych,

haftem

żano

conego czarnego

j u ż typ

więc

badań

go do ślubu. Podobne przejście

Gnojnie i Skadli.

Zdanowicach,

a

tasiemką,

zbadać,

fałdziste z burego sukna, wprawdzie

to

Podobnie m a się rzecz w

językami

brązowe

tj. s u k m a n y

suką,

z czerwonego
z

koło

sukmany

trójkątną

T u ­

obłogami

i przodów.

Chmielnika wedle informacji ludzi starych, przyszły «gdy pańskie ustało» —
zaś

się, ż e w

n a podstawie

czerwonymi

kieszeni

za

kon­

sukman,

jesteśmy

Otóż

a

do

niebieską

były tam noszone brązowe

wyciętymi

sukman do białych da się stwierdzić w

typy

kieszeni

obowiązani

1850—1870.

jesteśmy

dowiadujemy

w

latach

i sznurowymi

np.

od 1850—1870,

zmuszeni

kołnierzu

c y m b a ł y

tej w s i w

czasokres

czasu,

Jeśli

występowały

n a piersiach,

w

tegoż

że przed sukmanami białymi

tj. fałdami
z

Stopnicą

dominujące

z a dawniejszy

zowych

Krakowiaków

stwierdzanych

obszyte

przodu

były

renowych stwierdzono,
a

oceny

Szydłowem

oraz

rękawów

stroju

określenia przejawy kostiumologiczne

historycznej

granatowe
a

dla zasięgu

jego

zasięgu

Prze-

b y ł y to s u k m a n y z białego

sukna

stojącym

a zapinane

krakowiaków

ośrodka

świętokrzyskiej

krawieckiego
czy też

ośrodek

np. w

zdobnym

w

czerwoną

n a pętliczki i k o t e c k i

wschodnich
szła

n a tej

głównie

sandomierskiej.

w

—

zasadzie,
kierunku

R y c . 33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h

według

Stan. A r n o l d a .

D o

wykreślenia

dawno

jeszcze

punktach,

co

wątpliwości,

zapaski

z

których

geneza

zachodziły

dąbrowskim

w

wyszywaną

ubogo

rodzaju

zanikł

w

do

Rzecz
cech

Dalej

oczywista,

stroju n a m a p ę .

na

w

Opatowiec

i

Żabna

brązowe

z

chodzili

chłopi

w

k u

wschodowi
pod

że zasięg

tymże
aż

ten

sandomierskim,

1 0 3

,

kieleckie
przynależ­

w

czerwonym

obszyciem,

sukmanach

Tarnowa w

Lisiej

ludowy

Górze

rozpływa

1870

strój

obszarach

rzutowania jednoczasowych,

typowych

sprecyzowanie
sukmanom

lubelskim

tych cech. Nie
tarnowskim,

itd.

Szare

zaś

określa ich

góralskim,

sukmany,

notowane

mają

Polskę

i Dolnoślązaków,

a nawet
Kielce,

północno-krakowski

pas

Europę
do
z

1

0

2

.

Staszowa
krążkami

i

Polsce

Sando­

odpowiedniki

Wielkopolan,

W

brą­

guniom

sukmany pinczowskie

Górno

pod

nikt

się w

Wreszcie granatowe

tylko

po­

ludowy

obejmującej

poza

W

brązowych

r.

z a s i ę g i e m tej o d z i e ż y ,

nie

różnice

Zaborowem.

są południowym

zachodnich,

sięgnęła

strój

metodą

wyraźne

w ł a ś c i w y jest także

i Podlasie.

Ostrowiec

Wisłoki

się

i białymi

ulegać
lat.

przynależności.

stroju powstaje

Chodzi jednak o
gdyż

do

względem

na

nie

o b r a m i e n i a te b y ł y n i e b i e s k i e .

wschodzie

W

wykracza daleko

piórami

od

zbiegają

wschodnio-krakowskim

Zaborowie

nie­

niektórych

brzeskim wyraźne

czasie

krakowiaków

Rogatywka
gatywka

w

a

pow.

w

się bowiem

wschodnich

W

uchwycenie

kilkudziesięciu

gdzie

nosił.

świętokrzyskim,

innych.

Krakowiaków

Szczurowa,

sukmany,

Zdaje

sprzed

jędrzejowskim,

stroju krakowskiego.

południe

ziemi skaibmierskiej w w. X V I I I ,

i

czasy

nie

sukmanom

sukmanach

pow.

w

ponadto

Klikowej koło

sukman,

mierskie, Mazowsze

dokumentacji.

często

sukmanami

nam

ale j u ż w

zdefiniowania

w

kostjumologicznych

czarnymi nićmi,

zowy kolor

w

sięga

Tyniec w

białe

Łęgu

sukman

ogóle.

trudnych

jest

zjawisk

Woli Przemykowskiej i Radłowskiej

z

tego

jest

obszaru

występowały

sąsiedniej

potrzebne

historycznej

zachodnio-krakowską

wiecie
suką

nam

kontrastów

z brązowymi

między

przeszłości

kontrastowych

brak

tych

południowego

Szczurowej

ale j u ż w

stroju w

takich p u n k t ó w

naramienne

nymi już do

W

do
iż

Jednym

zasięgu

dostrzegalnych

Kujawiaków

zaś czerwona

Połańca,

mosiężnych

ale

ro­

nawet

pod

brzękadeł

wy-

41

ZASIĘG
S T R Ó J

K

I

E L E C

K

Daleszyce

Chęciny

—

Granica zaborów

.Morawica

Wegleszyn

WSCHODNICH

Granica zasięgu stroju

Małogoszcz

^-f

STROJU

KRAKOWIAKÓW

O

5

10

15

20Km

V

.Sobków

Pitrzchnica

O Jędrzejów

00

°Drug.»

*

1

^

©

-

$

A

N

D O

-

> > |

„

E

R

-

J

Chmielnik
o

o Kije

gjcoo

«

°Skadla

Łysaków

Kurozweki Yy-Staszow

O

I
Tuczępy

) Pińczów

\ \
c/ł

S

«A

K I

o
Busko- Zdrój

o
O

? Wielki Książ

Oleśnica

Stopnica-

Połaniec^
o Pacanów

O

Komorów

o Slradow

Kalina W

Miechów
Nowy Korczyn
oWislica
Skalbmierz

O

<40

ło
-

Opatowiec/y

Kazimierza W.

\pStomniki

Gręboszów

fsieciecho^-

SA

la.. - > r »
.4~\JJ ID
I

.v&V

I

Zalipie

I
•T"

T ^
^

^

~"

^ V

^ - ^

Koszyce , 4

Proszowice

Vtf.

KRAKÓW

8

" " ^ - o ^ -

i , .<

5

Radomyśl

^

\

^

m*.

,

> Da_browa
. Tarnowska

^ ^ - ^ . ^ ^ ^ - ^ J - Ł . ^ / /

Radlowska

[ZabnoV

\

^

A C H O D N I C H

Rn K Wo/nlnikt

Ryc.

stępował
trzos

też w

sandomierskim.

skórzany

Z

tego

34.

noszono

Z a s i ę g strojów krakowskich wschodnich.

Kaftany

zarówno

na

zaś granatowe

północy,

jak

materiału,

obejmującego

wykaz

która by jako signum

delimitationis

orientowała

wschodnich
zarówno
stroju
a

i

zachodnich.

białą jak i

stanowi

nierzem

ze

siadającą

szarą,

Niemniej

na

a

mianowicie:

kołnierz

białą czerwono

stojący

zdobioną,

pińczowskim,

biem,

6) w

pow.

nymi

wyłogami

z

szerokim

osobne
inne

42

T e n

typy

w

jedwabiu,

chowskim,

bokach.

peryferiach
1)

a

na

łanem
stroju,

czynniki, jako

karazji
tym

a

szeroki

m o ż n a

oczywiście

wybrać

cechy,

przede

strojem

przyjęliśmy

wszystkim

między

natomiast

brązową,

Krakowiakami

gdyż

też całkiem

inne
z

2)

południe

od

Stopnicy

niebieską

sukmanę

wojskowe

chwasty,

3)

Chmielnika

piersiach
od

jasno-granatową

obszytą

krakowski. I tak

nie

7) k o ł o

sposób

znajdują
np.

bogato

się

odmian

na

na

jako

opierzanki z kołnierzem

ze

część

typy

sukmanę

kołnierzu,

4

po­

sukmanę
pow.

mie­

jedwa­

z

odkłada­

na

przodzie

stykający

wyodrębnione

0

koł­

d z i k ą ,

5) w

1

odzieży

puszystym

krakowskiego,

obszarze

ta

amarantowym

białą

stojącym

stroju

traktować,
one

b u r o c h ę ,

haftowaną

Proszowic

sznurkiem

wyspowych

brązowych

bardziej, że

b u n d ę ,

czarnym

drobnych

koło

Chmielnika prymitywną

kierezję

wschodnimi

o p i e r z a n k ę

na

kierezji stwierdzamy

Krakowiaków

brązową

buskim i pińczowskim

archipelag

nie

wyznacznik

południową

oraz

dąbrowskim

sukmanę

i

kołnierzem

pow.

4) n a p ó ł n o c

r ę k a w ó w

stojącym

południu,

nas w różnicach między

granatową,

granicę

ze

na

podobieństw,

podstawowy

niebieską,

określoną

strzyżonego

i

taki

wyraźnie

zachodnimi.

zwierzchniej,

Z a

i

od

określonym

także

strzyżonej

czarnej

się

innych
i

przez
turec-

c z y z n y
zaś

a

naszywane

czerwone

Bolesławiu
aż

po

lub

czarnymi nićmi,

niebiesko

opierzone

noszono

głównie

noszono

w

w

Oleśnie

Ćwikowie,

Sukmana

i

nie

dadzą

z a ś tzw.

się n a

mapie

dzika obejmuje

ująć

w

zasięg

Bosowice,

Bronina, Budy, Janina,

Mietel,

Szczeglin,

Palonki,

Suchowola,

Ż u k ó w —

kwadratowy

obszar

na

Piasek

wyniku tych rozważań
południu
do

Stare, K o ł a c z k o w i c e ,

Duży,

Piestrzec,

od

Łęgu

Wisły,

z

potem

Morawicę,

zasięg

od

Wodzisławia,
Radłowa

i Łęgu

Wielki

(rys.

ten,

ogóle

zasięgi

ścisłości.

sługiwanie

się materiałem

powyżej

podany,

mieszczenia

Niemniej
o

do

Książ,

i

w

M i e c h ó w

strojów

się w

skim

sprawiał,

była

też jego

W
oraz

oczy

bogactwo

że chałupy
odzież

północnej
spodni,

części

ozdobionym

skiego.

W e

W

chłopskie

ziemi

O P I S

S T R O J U

płócienne

metalowymi

nie gorszył.

kitle,

guziczkami
się w

fartuchu

odzienie
wysoko

teatralne.

efekty

Pawie

pióro

Kapelusz,

N a

u

lub

wstążką

lub niebiesko

podciągnięte.
bez,

z masy

Goszczę,

sobie

gdy

Posądzę

do

rościć

pretensji

do

skazani jesteśmy

musi nam
w

na

wystarczyć

po­

zasięg
do

roz­

przestrzeni.

lasów

a

roboczym.

w

proszowickim
wyglądały

N a

niedzielę,
i

na

skalbmier-

nędznie.

przepasywano

1870

Tylko

mógł
było
.

i

r.

oczywiście

skórę.

1 0 6

parcianej

koło

kowal

N a

to

we

przy

Nędzna

obszyty

gęsto

okrasa stroju
kowala

do

kościoła

przyjść

ubiór

wierzch

skórzanym

ubiór

strojem zaszczytnym, bo
Świąteczny

na

parob-

doznawał
w

święto

też z a w ó d

Krakowiaka

jest

ko­
bar-

głowie

nim

wstążeczki

słomiany

faworek,

prążkowane,
wdziewał

wyrzucanej

tylko

roboczy

lub

1 0 7

,

filcowy

kapelusz albo magierka

u lewego b o k u kiścią kolorowych wstążeczek.

oszewki n a szyi c z e r w o n ą

rękawami

Drugnię,

Łysakowa,

czapeczki,

a więc rogatywka czerwona z pawimi piórami,
żarnówka z przypiętą

z

badań,

koszuli

skórzanym

w

lub białymi

nie m o ż e

gospodarskie

. Jest to

robocze

pstry

zasobny

1 0 5

Jego

wisty,

czerwono

do

przez

M Ę S K I E G O

które

n o w ą

bardzo

górę

Rawy,

Skadle,

stamtąd

Zbo­

(ryc. 33).

następująco:

Rzeczki

Tuczępy,

zachodzie,

Brak

i zabudowania

stawiała

w

Skrobaczów,
Zaborze,

nakreśliliśmy

wzdłuż

świątecznym

ubóstwo.

tradycja ludowa

białe,

Wójcza,

M a -

I V

odzieniem

wala

u

Ruczynów,

Sieciechowice,

stanie

krakowskiej, obok

jeszcze

poplamionym

i

Kuchary,

i Grzebowice nad Wisłą

naukowej, z konieczności

codzień —

święta jednak oblekano

i nikt się tym

Kozłów,

codzienna.

noszono

pasem

szacunku.

na

Prusy,

zjawisk kostiumologicznych

kontrast między

barw,

Kotki,

i zachód

ścisłej d o k u m e n t a c j i historycznej i geograficznej,

O G Ó L N Y

Rzucał

Stopnicy
Biechów,

Oleśnicę,

na

zaginionych,

R o z d z i a ł

wesele —

D ą b r o w y

od

wschodnich

przez

dotychczasowym

niezawsze

typowych

południe

Radomyśla,

Węgleszyna

od

34).

jako wynik metody

niektórych

Góry

K o m o r o w a przez P a c a n ó w ,

Rembieszyce

naukowej

Pików,

Zabiec, K o m o r ó w

Lisiej

Sukmany

Samocicach

alfabetycznym: Babice,

Wojaczka, Wolica,

stroju K r a k o w i a k ó w

Mierzwy,

jak w

po

ominięciem

Zabór owa,
Zasięg

Włosnowice,

z cyplem na południe

na

Pierzchnicę,

Kąty

Widuchowa,

W

Słupiec

Kannie,

przestrzelmy.

i P a c a n o w a , ale zbyt m i n i a t u r o w y . O b e j m u j e o n w p o r z ą d k u

rów,

Swarzowie.

i S z c z u c i n i e ( r y c . 3 2 ) . W s i e te b i e g n ą w j e d n y m k i e r u n k u , j a k s t r z a ł a ,

Dunajec

gierów,

i

Podlipiu,

granatowe

nie zanadto

spodnie

na cholewy

krakowiak granatowy

kulistymi

guziczkami

perłowej. W

odzieży

tej g u s t o w a l i

kaftana fruwające podczas jazdy

konnej

lub

A

kaftan

dalej koszula
sukienne

spuszczone
sukienny

cynowymi,

przeważnie

lub

płaskimi

parobcy,

gdyż

perkalowe

i nie
z

—

związana

zanadto

kołnierzem,
mosiężnymi

skrzek

t a ń c a n a d a w a ł y postaci wiele dziarskości.

tylne

Potem.

43

... p a s i k
T a k

i

z

białej

wyszywany,

Przeplatany

rzemyczkami

Wybijany

gwoździczkami

Złocistymi
I

koziczek
cudną

N a

nim
to

cudne

z

nakazywała,

rytmu,

a podczas

posługiwano

pełniły

chotki

w

Rycin Bibl. Jag.

miał

ten

Jadą,
C o

Dzieci biegały w
lub

barchanowane

jędrzejowskim
N a

ogół

zgrzebnej
gurmanki

szyto

u

m a ł y m

niebieskich

i

z tyłu kieszeń

małych,

okrągłych
bogaci.

się

oraz
oznaką

i

Strój
mak

44

do

Tańskich

kierezji,

frędzlami

i brzękadła

samą

chłodnej

na

na

Krako­

funkcję,

hiszpańskim

co

grze­

bollero.

koszulę

wprost

sukmanę z

Kierezyja

cudowana

Ciecioć(?)

jakoś

czer­

wyszywana

Pętliczkami,

sznureczkami

Kółeczkami,

hafteczkami...

dostojności

a

zarazem ju-

krótkimi

1 0 9

kostki. W
do

zimie

których

z

szyto dzieciom

przyszyto

stwierdzić

na

specjalnego

podobieństwo
u

granatowe

płócienne

rękawy.

W

czerwonej

rękawów,

włóczki.

stanu były pasy

rogami
w

oraz

«Listach

z

pow.

trójkątnymi

w

pasie

a zdobione były

Takim

strojem

piór

podróży»

kołnierzami

i

po­

rzędem

pysznić

oraz

się

czerwona

pawich.

w

najwięcej u ż y w a n y przez m ę ż c z y z n »
dużymi,

odzieży

grynszpa-

zachodnich.

wcięte

z brzękadłami

pękiem
z

rodzaju

koralowych,

Krakowiaków

bez

się z przodu n a haftki,

Hoffmanowa

z

bronią

obszyciem.

bronowickich

parobskiego

tj. s u k m a n

lub

jako

Krakowiaków.

da się

parobków —

Zapinały

«kolor kafowy

karczmie

niebieskie.

nie

lejbików

na chustkę.

Drugą

z

po

kapotki

i

uprzęży,

akcentowania

nimi

kaftan wdziewano

Panie!

półek,

stroju były kaftany

czarnym barankiem,

Klementyna

wyłącznie

w

guzików

że u Skalbmierzaków,

miona

a

śliwkowych

parobską

siadające

z

się z

także

Legitymacją

Już

chłopcom

tańcu

wyraz powagi,

Panie,

sięgającej

chłopców,

nowych,

rogatywka

koszuli

składające

się

rze­
Brzę-

Szkalmierzanie

będzie

wschodnich

przez

tylko

jadą

to

także

temperament

Krakowiaków

noszonej

mogli

strój

tę

porze

Gabinet

bitki w

Podkówki

wiaka

do

kaf­

koniec

k o l a n (ryc. 35).

tańcu

weselu

wonym

podkreślający

aż do

były w

1 0 8

opinano

aby

te, n i e g d y ś k o n i o m z d a r t e z

W

teatralności

brzękadłami

zwisał

lub n a

zawadiackości,

krzesiwko

przyodziewko...

pasem

podręczną.

barwnej

i

a moda

przydatne

i

włożony

fajka

tan,

kadła

Obok

wyostrzony,
kaletę

T y m

mienia

nackości

sprzążeczkami...

W

Przy

R y c . 35. S k a l m i e r z a k , m a i . M i c h a ł S t a c h o w i c z ,

skóry

owak

u

o

r.

1824

.

Kolor

zauważyła,
ten

opadającymi

odnosi
na

ra­

czerwone

jak

plecy.
świąteczny

cechowały

jeszcze

rogatki, białą j a k śnieg koszulę,

inne

kolory.

perkalikowe

Wszakże

mężczyźni

spodnie p r ą ż k o w a n e ,

nosili

a zimą

żółte jak

wosk

1 1 1

spodnie skórzane
kaftana,
lub

który

modry

strojem

i czarne buty.

przepasywał

kaftan wdziewał

ludowym

była

Kogo

białym
k a w o w ą

również

stać było

pasem

n a to,

skórzanym

z

kierezję, wtedy pas

liberia

masztalerzów,

dodawał

do

tych barw jeszcze

brzękadłami.
dawał

Jeśli

zaś na

na wierzch.

forysiów

i

Reprezentacyjnym

furmanów

dworskich,

służba uważana była za ozdobę pana. Dlatego woźnica

pański zakasować musiał chłopa

puszem

u

piór

pawich

kadłami u pasa,
czerwonych
Strój

u

rogatywki,

a nade

wszystko

bujnością

majestatyczną

akumulując

dawne

suką

ozdób

brązowej

mosiężnych

obrzędowy,

dawnymi

stko,

co

elementami

reprezentować

stroju.

m o ż e

pierwiastki

Dlatego

zamożność,

do

tradycyjne,

stroju p a n a

skórzane,

buty

pawich

u

jednego

lub

D o

r.

1900

po w.

z cholewami,

w

ślubnym.

pierwszej

wojnie

do

czarne

której

po

młodość

i elegancję

już

światowej,
od miast

co

czerwonej
strój

czapki

brzę­
zwykle

przed

tradycja ta uległa
odziewał

100

dla

laty.

buty

z cholewami

lewej

stronie

przypinał

bukiecik

towarzyszyli

drużbowie

odziani jednak

kolan wstęgi.

Wreszcie i oni

w

mirtu oraz długie

aż do

mirtu

wszy­

biała

koszula

bez r ę k a w ó w ,

żółte

spodnie

a nadto rzęsista wiecha

w

Pan

młodego
X X

piór

obowiązującym

wieku,

młody

pod

się czarno, a w jego pojęciu ideałem

spodnie,

młodzieńcowi

a

innymi

zostało

więc

pana

Ale

rozkładowi.

i marynarka

między

rogatej.

krakowski był

najmniej

się

włączone

wiejską,

z wielką ilością brzękadeł,

b o k ó w

pinczowskim

dzonemu
bukiety

biały pas

dwóch

T a k było

stępującej m o d y idącej
były

błyszczącymi
i barwistych,

wyraża

młodego

z w i ą z a n a u szyi i r ę k a w ó w c z e r w o n ą wstążeczką, kaftan granatowy

po

bo

pióro­

haftów.

także

strojem

kierezji,

szelążków

granat

granatowy

a

elegancji

z czarnym obszyciem

u

z

białą.

krótką

R y c . 36. R o g a t y w k a z w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w

wstążeczką

klap i

«po krakowsku»,
«przekabacili

szczególnie

wpływem

rękawów,

T a k

wymo-

strojni

się» po

po­

stroju

nadto

miejsku,

sztucznych.

45

R y c . 37. M a r s z a ł e k

pozostawiając
wstążką

sobie

o b r z ę d o w y

R o g a t y w k a
obszyta

ze

czarnym

tylko

kolorowe

bukiety

z

różyczkowatą

wiązanką

z

z ł o t ą

l a m ą .

D r u ż b ó w

zdobna

lamą

czyli górnej

sztucznych

kwiatów.

R o g a t y w k a
głowy

brzeskiego

z

czapki,

w i e c h ą

mężczyzn
zdobna

części

jest

z lewej

p i ó r

a

nadto

p a w i c h .

rogatywka

weselnych

złotą

naszytą

wyróżniała
na

przystrojona

krzyż

u

przekątni

świecidłami

Najefektowniejszym

drużbów

rogatywka

po

w

czterema

Polsce

Skalbmierzan, a w

strony lub z przodu nad c z o ł e m w

i

czerwona,
o b i e c a j

ludowym

szczególności

oględy, b o

funkcję

tę spełniali

starsi gospodarze.

się musieli w

rogatki z taką majestatyczną

wiechą,

z

kłaniali

śmigając

podłodze,

nas

tu

się

nasi do

wasi,

ciwa,

a nie

saną

kolorową

starszy

dacie,

Z a p a s k a

w

r.

aż

po

dali

wasą

zakręcima»

wstążeczką.

o

d r u ż b ó w .

niej

1791

dookoła,

46

1

2

—

niby

Rogatywkę

1 1 3

Była

to

z

tę

poczym
za

naszego

graniastą

wachlarzem

swacia

do

rodziców

wygłaszali

dacie,

zieloną

pawich

z

nosił

ustroić

dziewczyny

orację:

chlastawca,

flaszkę

piór

obowiązkowo

domu

inwentarze

i późniejsze

a związany

W

sprawiano

Ziemi

K r a k o w s k i e j nosili

krótkie

o d z i e ż y gdzie indziej j u ż d a w n o

z poł. X V I I I

cudzoziemiec

źródła

w.,

J. J. Kausch

archiwalne. F a r t u s z e k ten b y ł obficie

był troczkami. W

im

mężczyźni

archaiczna forma

fartuszkach wychodzili chłopi
zagrody

1

sikulę

Natomiast

prze­

opatry

«Przysłali
to

odkrę-

szyjką

przepa­

podczas

wesela

drużba.

zdobione haftem.
minają

to

piórami
żebyście

nakry­
powiatu

duży wachlarz piór pawich

a wszedłszy

k i

bukietami

p l a t a n y c h b u k i e t a m i k w i a t ó w s z t u c z n y c h (ryc. 36). N i e w d z i e w a l i t a k i c h c z a p e k j a d ą c y w
lub

krótką

d r u ż b ó w

barankiem,

denka

ciem

kapeluszy

różową.

S t r ó j

tj.

u

weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i .

do

oblewankę

celem

orki

lub pierwszego

magicznego

siewu

fałdowany,

wzmożenia

1 1 4

płócienne,

zaginiona.

podróżujący

Krakowskiem był zwyczaj, że w

pierwszej

zapaski

Polsce

otaczał

ciało

takich właśnie
.

Przed

wegetacji.

Wspo­

po

białych

opuszczeniem

Fartuszek

ten,

R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W ł a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i .
w

używany
nych.

nieraz

zamiast

pasa

Opasywał

się nim

niekiedy

C z e r w o n a
zwana

koło

c h u s t k a .

skórzanego,
pan

G o d ł e m

najdłużej

młody,

starszych

zachował

osobliwie
drużbów

chorągiew, w y s t ę p u j ą c a

Krakowa

Gabinet rycin w M u z e u m

Narodowym

Krakowie.

w

oraz

tym

się jako

mniej

strój

drużbów

swatów

charakterze

była

na

czerwona

całej

chustka,

Słowiańszczyźnie

i krajach sąsiednich. N a d Dniestrem przypinali ją drużbowie do pasa, w Wielkopolsce
jak

na Wołyniu

i Polesiu,

kaftana

lub przywiązywali

chustki

spełniał

B e r ł o .
którego
tylko
o

N a

dawniej
weselach

godłem

strojnej,

podłogę

często

bez

była

przed

Ruchy

weselny,

sejmowych,

u
do

przez

mająca

wychylając

słów.

swą

kształt

któremu
siebie —

i gesty jego

naśladujący

szczytu przedstawione

na

dawał

laski

laską

i

lekkiej,
służyć

były

których
ryc. 37

przez

symbolem

to j u ż nie

weselne. B y ł o

z

lipowego,

łubu

R ó z g a

weselną,

(ryc.

38).

berło

strojne w

obciągniętego

weselna.

rózgę

to

uwitą

Orszak

złotą

wysokiej

rozkazy

gestami

podczas

miała.

zaś zaczepiali

u

dziurki

zwykle

jedwabnej

uczty

i tańców

marszałek,

laski

marszałków

Podnosząc
służbie

wszystkich

ją

do

rozumiane.

wielkich,

naśladowany

był znowu

władzy

rózga

była

weselna,
ręce —

pęk wstążek,

rózga
ale

koronnych,

góry,

i weselnikom,

marszałków

laski marszałkowskiej. Z takim g o d ł e m w ł a d z y w

pojazdy

Krakowskim

Funkcję czerwonej,

porządkiem

trybunalskich i prymasowskich,

«marszałków»,

w

spinki u koszuli.

podobnie

ręcznik.

celem,

szałek

1 1 5

biały

do

szlacheckich kierował

z

nych,
cych

zaściżką

laska,

zgodnie

lub

przerzucali ją przez ramię,

wesel­

zamożny.

uderzając

obywając

Szlachecki

nadwornych,

koron­

na weselach

weselna.

przedmiot

Berło

z

kmie­
koroną

istotnie

zbliżony

drużba weselny wyprzedzał

a u góry

w

głowicę

buławy

się

mar­

lub

konne
koronę

lamą.

weselny wyprowadził

z barwinku i kwiatów

z chaty

sztucznych,

starszy

spiętych

u

drużba,
dołu

trzymając

barwistymi

w

ręce

wstęgami

47

Baty.

G o d ł e m

bliwie należących
h a r u p y

tj.

rzemyków

z

strojne
wane

u

młodej

u

wstążki,

przymoco­

na

zasiadła
ich

pro

1 1 6

quo

w

z

skarpetki

nigdy

z

domowego

płótna

dawano

niebosz­

z

płótna,

szlafmy­
dziadko­

i

Kawalerom

pannom

należała

D o

też

odzieży

odzież

Przeszła

biały

już

w

trupki

okryte

W

misterium

tamy

bowiem:

wyobra­

jako

blade,

białą

wielkanoc­

Pójdźcież

za

m n ą

miłe

Zawinąwszy

się w

łoktusze.

dusze,

V

S T R O J U

bielonego.

M Ę S K I E G O

Krój

jej, który

nazywamy

przyram-

lub

przy czym jeden

z

ćwikli,

ciętych

z jednego

Charakterystyczną
jest

48

przyszycie

z

kwadratu,

a

nich przypadał
na

rękawy,

wszywanych

n a ciało

dwóch
w

nie

w

miejscach

tj. plecy,

przyramków

pachy

c e c h ą t y p u tego k r o j u k o s z u l z a r ó w n o

przyramków

czy­

przy-

stępnie

płatów

pła­

Wilkowiecka

wątku

prostokątnych

jak

ludowy.

w.

chude

z

skład

podobnie

X V I I

Mikołaja

w

ubiór

dusze

nym

na

zmar­

kobieca,

ona

żałobnego,

dawny

podob­

kładziono

składał się z d w ó c h płatów prostokątnych, które m o ż n a było drzeć

osnowy,

albo

obłóczyli

kowo-marszczonym,

dwóch

na

czapkę

sobie

Sandomierskie,

R o z d z i a ł

była

perkalu.

żano

Góry świętokrzyskie).

szyta

płótna

z

płócienną

chetką.

K o s z u l a

zaś

niej

łoktusza.

Zresztą

Koszulę

Zwłoki

jak

ubioru

qui

śmiertelnicę

wdziewano

.

cały

sytuacją

czyli

butów

łych

O P I S

dzieży i wpro­

z m a r ł y c h .

trumnie wieniec.

S Z C Z E G Ó Ł O W Y

na

.

wie proszalni.

w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i

pani

czykowi

nie

w o k ó ł szyi ( A . Patkowski,

we-

strojniku

Zamiast

7

asystu­

samodziałowego

zamiast

marszczonej

ale

w

—

U

nóżki.

trzymali

nimi

lnianego

głowę

C h ł o p spod B u s k a

sarniej

błąd

zmarłego

szyto

końca,

wesele

która

wadziła

dla

ramkowej,

a

obyczajnie,

O d z i e ż

R y c . 39.

skręconych

p r z y o c z e p i n a c h bili

selniczkę,

cę

ze

biczyska z

nogi

jący

były

dzwonkiem

Zapraszający
je

oso­

banderii,

batogi

we

do

drużbów,

do

(ryb.

wzdłuż

drugi n a przód,
i dwóch

na­

trójkątnych

39).

m ę s k i c h j a k i k o b i e c y c h (ryc. 60),

wyznaczonych

literami

(co jest

cechą

koszul

przyramkowych),

lecz n a o d c i n k u E . D o

przyramków

tych

przyszywano

zmarszczony

rękaw

w części D , przyczym do p ł a t ó w g ł ó w n y c h , przyszyty b y ło n tylko n a m a ł y m odcinku B . P o w s t a ł a
tym sposobem koszula byłaby nazbyt
zarówno

Następnie

zmarszczki

stojącego.

Potem

zmarszczonych
tendencji
żenie

wokół

przyramków

i górnych

skutkiem

zaś przyramki

rąk, ulegałyby

przyramka

w ramionach,

gdyby się jej nie z m a r s z c z y ł o i to

zw.

wzmocnieniem

jego

części

wąską

dołu

partii

i

oszewką,

wszywano

płatów

Wszywano

też

która

pełniła

oszewkę

czyli

głównych

przeto

śtryfle n a r a ż o n e

niszczeniu —

ewentualnie

szyi, p o d w i n i ę c i e

w y m

u

sprawiało,

tzw. ćwikle,

rolę

kołnierzyka

mankiet.

Zszycie

że rękawy

nabierały

które

likwidowały

zwę­

zmarszczenia.

rychłemu

podwójnego,

nie uciskał

kończono

rękawy

się k u górze.

powstałe

Ponieważ
ruchów

szyi

marszczono

podnoszenia

pachy

czeniu

szeroka

n a całej linii p ł a t ó w g ł ó w n y c h j a k o t e ż w p r z y r a m k a c h s t a n o w i ą c y c h i c h p r z e d ł u ż e n i e .

tego w a ż n e g o

n a

przeto

działanie

sił n a p i n a j ą c y c h

wzmacniano

je

przez

podwijanego.

A b y jednak podwójny

dawano

do

połowy

długości

było

potrójne

przestębnowanie

płata

tylko

koszuli

podczas

zastosowanie

materiał po

przyramka.
go

zmarsz­

Dodatko­
wpoprzek

dolnej.

Świąteczne

koszule

faworek

tego

typu

związywano

u

kołnierzyka

czerwoną

szlarecką

tj.

wstą­

ósemkę, r o ­
b o c z e z a ś z w i ą z y w a n o jakim okrowkiem.

żeczką

w

W

Ciernie

jeszcze

w

w

lub

pow.

szule

ze s t o j ą c y m

nane

na ramionach,

gorsie

i

jędrzejowskim

r. 1952 w s p o m i n a n o

zapi­

a haftowane

na

Powstały

one

kołnierzu.

zdaje się, p o d w p ł y w e m
koszul

przywożonych

żonych

żołnierzy

r.

ko­

kołnierzem

haftowanych
przez

wysłu­

wojska

carskiego

krakowiaków

haftowane

1910.
Koszule

były

białą

nicią

dzie

i

n a

kołnierzyku,

ale

dawniej

także

na

przyrębkach

tj.

ramiącz-

kach,

o

w

czym

Topoli

szowie

w

w

ozedlu

zachowała

pow.

pow.

Koszule
wyżej

na

połowy

na wypust,

ud,

szczególnie

do

koszulę

w

bez

po­

je

K t o wdziewał

wał

Grębo­

mężczyźnie

Noszono

krótko,

kaftana

pamięć

i

dąbrowskim.

w

lecie.

się

buskim

sięgały

kolan.

tj. przo-

kaftan,

spodnie.

rękawów

wsu­

Noszenie

na

koszuli

wypuszczonej

n a spodnie u w a ż a n o

nieestetyczne,

nieobyczajne

ne.

N a

szulę

wyronioną

wdziewano

na

i

spodnie

kamizelę

za

śmiesz­
ko­

lub

suk­

szyto z

płót­

manę.
S p o d n i e
na

portasy,
ski,

a

partu —

na święto

bogatsi

Spodnie
Się

n a codzień

zgrzebnego

z

Strój krakowiaków

drelichu

z sukna

płótna

parciaki,

z

stąd

portki,
w

pa­

granatowego.

parcianego

Z konopnego

zwały

konopiaki,

R

y

c

. 40. K r a k o w i a k

od Skalbmierza. F o t . I . Krieger.

49

a

ze

skóry

leniej

—

buskim

baraniej

lub

je­

skórzaki.

W

robiono

spodnie

z

samodziałowego

z

ostrym

pow.

sukna

długim

włosem,

jakby plewami obsypał. N a
święto noszono spodnie

per-

kalowe

białe i

nie­

bieskie, t a k ż e czerwone i

fio­

w

letowe.
i

paski

Z a

najparadniejsze

najlepiej

nadające

karazji

uznano

kienne.

Z

się

do

spodnie

su­

zanikiem

stroju

ludowego

noszono

spodnie

. cajgowe

ciemno-szare.

Rozporek
padał
na

z

spodni

boku.

drewniany

orczyk

tykany

przez

części

rozporka.

je

przy­

Zapinał

otwór

sznurkiem,

drugiej
Opinano

chustką

rzemieniem.

N a

wano

spód

pod

się

prze­

zimę

lub

wdzie­
spodnie

barchanowe

lub

dwie

zgrzebniaków.

pary

po

prostu

Wpuszczone do b u t ó w z cho­
lewami

nie

zackie

lub

obciskały
skie —

zwisały

jak

ko­

tureckie,

ud

jak

nie

węgier­

były jednak

w

miarę

buchasłe t j . o b s z e r n e .
P ł ó t n i a n k a , płócien ica,
kamizela, kikla b y ł a o d z i e ­
niem zwierzchnim, stąd zwa­
no

R y c . 41.

Krakowiak

ją

—

spodni

i spódnicy, które były

okry­

ciem

spodnim. R o b o t n ą

klę

szyto

płótna,

w płótniance z Ziemi Proszowskiej.

górnicą

także

w przeciwieństwie do

ze

ki-

zgrzebnego

płócienicę

hasu

do

tj. d o p a r a d y r o b i o n o z p ł ó t ­
n a lepszego i lepiej bielonego.
Krojem
zaś

z

podobna

otworem

żadnego

szwu

połowę,

a

wycina

na
na

potem

do

żupana

szyję

i

składa

rozcięty

się z płata,

na

dwoje

ramionach.

Krój

na

wpoprzek,

się podpasze,

połowę

a powstałe

—

tworzy

jej powstaje

stąd

ale

kątem

na

siebie.

Rękawy

Płótnianka

płótnianki

posiada

powstają

z

więc

dwóch

dwoje

i pikowania

płatka podłużnego.

płata,

a

u

50-

dwa

fałdy

dołu —

krój

wszyciem

o

płata

klinów.

płótna

nie

pasie

archaicznym

płatów,

uzyskuje

a

(ryc.

na

Następnie

i kliny dolne u

kołnierz

nieco

więc

wzdłuż

prostym.

pół

przednich

43).
ze

się odpowiednim

D ł u g o ś ć jej sięgała

drugi

posiada

złożonego

nie

się na kołnierz

charakterze

w

o k r y w a plecy,

krój umożliwiający zachodzenie

prostokątnych

Wcięcie

koniec

Płótnianka

skośnym —

zużytkowuje

tylnich. D z i ę k i s k o ś n e m u złożeniu p o ł ó w e k powstaje
pół

przód.

z jednego

pod

skrawki

którego jeden

poniżej

złożenia

we

przycięciem
kolan.

Koł-

R y c . 42. P o lewej K r a k o w i a k

nierz płótnianki
lub

nierzyki
ostry

czarno

od

kołnierz
był

i

wone.

nane

razie

W

kamizelki
na

rękawów

Zapinała

i

roboczy

w

brązowy,

pół

czerwone

były

pasie

lub

trzy
do

ona

kołnierz

pod

kołnierzem

przepasanym —
zwierzchnich.
cienic

na

dochodziły

miała

czerwonego

dawano

lub

pow.

lub

styku z

ale

sobą,

biały

i tylko

wzdłuż

bielą

Obszernie

swą

szyte

długich

ściągano

rękawów

nigdy

jedyną

pow.

brzeskim

a

pow.

w

zwykle

noszono

się nie

granatowym

wykrojone

tasiemkami.

jędrzejowskim
w

niebieskim,

naddunajskich były

i

W

koł­

w

pow.

kąt

buskim

ozdobą

płócienicy

buskim

lamowania

pińczowskim

tylko

czer­

ją

przy

czym

rozpiętą,

nakrywając jak ubrania

szyku m ę ż c z y ź n i e , j a k o odzienie

świąteczne

(ryc. 40 i 41). P ł ó t n i a n k a j a k o strój

zapi­
i

uro­

codzienny

brzegiem

lamowany

(ryc. 42).

W

Kazimierzy Wielkiej

obojczyków

zdobniczą

aplikację

z

drobnych

W

dni chłodne noszono ją pod

doskonałe

noszono

zgrzebnego

płócienic

u

niebieskie,

haftki,

specjalnego

granatowego.

wtedy

ze

te

niebieskie,

Czasem opinano ją pasem z brzękadłami

posiadała
sukna

rękawy

Brzeska.

czerwonym,

tj. o b ł o ż k i

czarny

się w

ledwie

klapki

potrzeby

były

suknem

charakterystyczną

kołnierzu

n a guziki. N a d a w a ł a

czyste.

z naszytym

Cechą

łokcia.

haft

brzegi p ł ó t n a

stojący
ząbki.

i czarne

łapki

skromny

w

bramowane

strony

kołnierzy,

i

był zawsze

czarnym, wyciętym

o d P r o s z o w i c , po prawej o d

sukna,

kontrastowała

nawet
ale

jako

poły

z

sukmaną

ciemnymi

pokrowce

na

barwami

kożuchach.

kamizeli do hasu p o d b i j a n o

skrawków

lub n a

kaftanie

tych

okryć

Podszewkę
suknem

płó­

czerwo­

nym.
Nawet
dwojono

biedni

posiadali

lub trojono

wdziewano

spencery

tyczki

rozmieszczone

nania,

jak

w

na

dwie

płótnianki:

sobie płótnianki,

do

komu

płócienne

watowane

lub

w

rzędach,

z

ubraniach

dwóch

roboty

i do

kożucha

podbite

których

parady.

nie

kożuchem,

jeden

W

czasie

dostawało.

służył

zapinane
do

tęgich

m r o z ó w

Albo też pod
na

ozdoby,

kikle

guziory t j .
drugi

do

pa­

zapi­

dwurzędowych.'

51

R y c . 46. K r ó j dawnej s u k m a n y szarej, rys. Z d z i s ł a w

K a f t a n
on

się

c d

sukmany

do

pasa.

haftki w

52

do

granatowy

Sięgał

nie b y ł odzieniem

powszechnie

kolan, z przodu był zwykle rozpięty,
przede

Posiadał
pasie,

wszystkim

czerwone

pionowym

podbicie

a guziki cynkowe,

zwane

w

z powodu

używanym u Krakowiaków

a kołnierz posiadał

szwem

i wypustki

Szewczyk.

w

środku

szwach

stojący. W

pleców

i rozcięciem

oraz ząbkach.

kulistego

kształtu

wschodnich.
kroju

Zapinał

różnił

od

dołu

się n a

trzy

baniakami, n a s z y t e

suto

w

dwóch

rzędach

z

przodu,

dynie

funkcję

zdobniczą.

się

tym

także

w

celu

miały

guzikami

mosięż­

nymi lub białymi z masy perłowej,

kułkamitj.

jedwabnymi

je­

Posługiwano

a

także

wisiorami i strzęp­

k a m i . O z d a b i a ł y one kieszenie,

stojący

wykładany

pasie,

ale

pionowego

roz­

przede

kołnierzyk,

wszystkim

kroju z przodu,

tył

wzdłuż

w

tworząc jeden,

dwa

wet

trzy ż e b e r k a tj. p i o n o w e szeregi.

tan

brzeski

z

Zaborowa

różni

względem kroju od innych
kowskich,
jone

ponieważ

z jednego

sadniczy

kontur

staje nie

zmieniony

rakterystyczną

płatów

na­
Kaf­
pod

kaftanów

kra­

plecy

przy

kro­

czym

głównych

(ryc. 44).

kroju

a

się

posiada

kawałka,

lub

tego

za­

Ryc.

47.

Cechą

kaftana

kołnierza.

Trójkątne
czemu
Krój

wycięcie

uzyskuje
kaftana,

niejako

Kaftan

u

W
nym
z

jak

i

podstawy
plecach

widać,

wycięcie

zaś

tego

umożliwia

składa

położonym
kolor

opierzanka

w

plecach

trójkąta

aż

nałożenie

się więc
między

z

nadto

pow.

w

rogu

suknem

trójkąta

przednich

pół duże

podstawie

granatowe

noszono

jako

sukna

również

i

był kaftanem

skrzele składało
nych
od

wykonane

jest

obydwu

połówek

pleców

siebie,

z dwóch płatów
połówek
owego

wszystkich

motywy

na

zachodzących

dzięki

na

sobą

siebie.

połączonych

ze

trójkąta,

kołnierzem.

a

wąskim

innych krakowskich,

kwiatowe

oraz

na połach
wyszycie

c m

rozcięcie.

czerwone
przednich

daty

wyko­

odzienie

łub czarne
galowe —

zdobiono

je

kaftany,

na

wcięte

weselach.

baniakami

i

w

pasie,

Zimowe

a

obszyte

zaś kaftany

się 4—5

z

rękawami.

Dolna

p ó l czyli p ł a t ó w

jego

część

zachodzących

czerwo­

szyto

tam

kutkami.

czyli spódnica
z a siebie,

zwała

obszytych

się

sukmaną.

skrzele.

lamówką,

a

N a

zwa­

kalitami. B y ł o i c h z p r z o d u d w i e , a z t y ł u d w i e l u b t r z y . P o z a t y m ż u p a n t y m r ó ż n i ł s i ę

kaftana

bezrękawowego,

S u k m a n y .
wschodnich,
I

5—10

dołowi

dwóch

od

o

położonym

B e z r ę k a w o w e kaftany były okryciem letnim. N o s z o n o je także pod p ł ó t n i a n k ą lub
Ż u p a n

Dąbrowa

właściciela.

jędrzejowskim

brązowego

pow.

k u

wierzchołkiem

błękitny, jaśniejszy

wysokiego

wierzchołek w punkcie

strzępki z nici zielonych, żółtych i karminowych rozmieszczone

nazwiska

z

Szewczyk.

cha­
jest

tyłu kaftana kaletę, utworzoną

brzeski m a

kieszeni,

nania

w

się z

przesmykiem

lamowania,
i

O d

sukmany zw.

T a r n o w s k a , rys. Z d z i s ł a w

sięgającej pasa i w y d ł u ż o n y c h bokach tworzących
poniżej

Krój

pozo­

Spośród

wyróżnić

najstarszy typ

chowskiego,

należy

kroju

reprezentuje

że

był

odeń

różnych
cztery

sukman,

dłuższy

odmian

kroju

i

nie

ustrojony

sukman,

w

chwasty.

noszonych

przez

Krakowiaków

typy:
występujących

granatowa

sukmana

na

(ryc.

obszarze
45),

powiatu

posiadająca:

R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w

pińczowskiego
a)

plecy

o

i

mie­

kształcie

Szewczyk.

53

R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k .

wielobocznym,
w

przedniej
Odmianą

trójkąta

zbliżonym

pole
tego

typu

sferycznego,

przypadający
Krój

do

także

jest

na

b)

łukowaty

wykrój

a

do

biodra,

sukmana

połę

typu I, posiadała

samodziałowego

na

zwróconego

mierzan i Krakowiaków

Burocha

trójkąta,

przypadający

z

służący

szarego

wierzchołkiem

rękawów

uzyskania

samodziału,
k u dołowi

wonym
z

Jedne

lub

Typ
ogół

w

t e ż b u r o c h a tj. s u k m a n a n o s z o n a

nie

tylko

czerwonym

lub

Opierzanka

posiadała

ani kłap

białym

siebie

w

(ryc.

występująca

kieszeni

kształcie
fałdów,

ubogą.

Sando-

przez ludność

na piersiach ani kłapci

a

inne

w

lub białego

U

od

łydek.

Miała
płótna

pasa
Z

i przepasywane

biegiem

Rudkach,

u

rzemieniem

czasu zdobiono

pow.

je

czer­

Chmielnik,

sukmany

też n a z y w a n o b u r o c h a m i , jeśli tylko b y ł y

skromnie

okrasy.

W

rękawów.

p o d s z e w k ę z a ś l a n ą tj. z

Burochy noszono

krój

cechują

oraz nacięcie

w

plecy

płacie

o

jeszcze

do

kształcie

przednim,

r.

1914.

występującym

służące

na

do

kształtowa­

płacie tylnym). Poza tym poły przednie opierzanki

nieznacznie

47).
pow.

wykonanym
i na

fałdziste

połowy

sznureczkiem.

żadnej

polskich

natomiast

za

«chude»,

opierzanka, k t ó r e j

sukman

kołnierzem,

cyzna. K o ł o

i

się bez

I I reprezentuje

(brak go

w

uzyskania

gonią l u b gunią ( r y c . 4 6 ) . S z y t o j ą z g r u b e g o
t j . z i e l o n k a w o - b r ą z o w e g o l u b sadego t j . s z a d e g o c z y l i s z a r e g o .

j a k sukmany, do

granatowego

obywały

zachodzą

szystym

były

podobnie

większości

nia fałdu

54

burochy

sukna czarnego,

zdobione

plecy

do

przednią.

sukna burego

50). Sięgały,

wykrój

wschodnich zwano ją też

«za pańszczyzny))

lnianego.

wąziutki

posiadająca

oraz wykrój

k o ł n i e r z stojący j a k u płócienicy, a nigdy w i s z ą c y j a k u kierezji,

(ryc.

oraz

fałdów.

ze

dąbrowskim

była

szczoteczki

nakostrzewionego j e d w a b i u ,

przedsobkach

zdobiły

ją

sukmaną

strzępki

brązową

jedwabne.

bez suki,

ale

zwanego

z

pu­

turec-

Typ
zowe

I I I obejmuje

z powiatu

kierezje

brą­

dąbrowskiego,

brze­

skiego, stopnickiego
których
krój

cechą

ipińczowskiego,

zasadniczą

wykonany

zarówno

w

nim,

jak i

tylnym.

Poza

te

zachowują

many
nam

z

typu

wycięcie
z

jest

służący do formowania

I

na

częściej

płacie

więc

rękaw

była

i

pachę

(ryc.

O d

czyli

sukman

kiem

zwanego

cholew.
w

ramionach

szerzeniu jej u
bocznych

szyta

się tylko

dodat­

była

większą

do

połowy

mężczyznę

nadawał

m u

szyku

pasie i sutemu

roz­

dołu, skutkiem

klinów.
gładką

oblamówką

kołnierza

nieco

miała

i

długie
kikle.

K r ó j jej p o s z e r z a ł

dzięki wcięciu w

cia

użyciu
lub

oraz

Sięgać

suk­

zimowym,

trójkątnego

suką

długością.

naj­

48).

kamizele

różniła

dużego

oraz

tak j a k każda

lecie b y ł y b o w i e m w

płócienice

znane

łukowate

mana ubiorem przeważnie
w

suk­

o.kształcie

spotykanym

Kierezja

przed­

tym

cechy

a

t y p u I I tj. plecy

wy­

fałdów,

wszy­

Brzegiem

lub

ob­

ząbkowaną

z niebieskiego

lub

czer­

wonego sukna, która u p ó ł przednich
przechodziła

w

podszewkę.

rowe sukno pokrywało
119

ki l u b klapcie ,

przyszyte

wnętrznej

strony

końca

rozciętych

i

Z

Kolo­

również

klap­

do

ze­

rękawów

zapinanych na

haftki.

przodu rozchylała się na boki

zapinała

na

4

haftki,

lub

przyszyte

piersiach, nie p o d szyją. Z r o g ó w

kutki,

zwisały

a

całą

powierzchnię
Ryc.

trójkątnego kołnierza pokrywał
Typ

I V

sadniczo

na

suki

obejmuje

sukmany,

jednakowego

kroju

50.

Krakowiak

w

burosze.

haft.
których

pleców,

a

cechą

charakterystyczną

wprowadzenie

w

kroju

przodach

jest

bardzo

zachowanie

kroju k l i n ó w bocznych, łączących część r ę k a w a z g ó r n ą częścią poły przedniej w okolicy
W

związku

wykroje
w

z

tymi

potrzebne

połach

klinami znamienną
do

przednich,

uformowania
a

nie

skomplikowany

sunek

uwzględniający

(ryc. 49)

..Narzuca
g ó w
Kliny

te

użyczały

Czy wchodziły

umożliwiały
jej

Sposób

zszywania

i nie

swobodę

charakteru

da

punkty

się pytanie: jaki cel m i a ł o

wykrojów?

tu

decydującą

Znajdują

tylnych.

marszczenia jest

cechą

fałdów.

w

się opisać

o

typie

się one

sukman

zawsze

klinów

tych

przejrzyście.

połą,

Wyjaśnia

pachy.

pinczowskich

na wysokości
z

za­

skomplikowanego

jako
to

pasa i

też

są
to

sposób

natomiast

ry­

łączenia.
tak mozolne wszywanie

grę względy

ruchów,

dawały

użytkowe

możność

klinów

czy

oraz marszczenie

estetyczne?

pracowania

w

Jedne

sukmanie,

i

brze­

drugie.
a

fałdy

paradnego.

Krój ten cechował dawniej sukmany brązowe, ale w II połowie XIX w. przejęły go również
sukmany

białe

1 2 0

.

55

R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878 1. S. 180.

Typ

V

reprezentuje

tzw.

nierz stojący, oblamowany

dzika

sukmana

z jasno

marynarskiego

amarantowym sukienkiem, po

koloru,

posiadająca

kucoty ż ó ł t o - a m a r a n t o w e , a n a d t o o b u s t r o n n i e w z d ł u ż r o z p i ę c i a n a p r z o d z i e p o j e d n y m
kulistych

guziczków

cynowych

mosiężnych.

ama-

używano

na wielki dzwon — d o ś l u b u , n a d o ż y n k i i i n n ą p a r a d ę . Z a g a d k o w y j e s t z w a r t y z a s i ę g

sukmany,

spornie

Warszawskiego

była jeszcze
się w

ciski

w

r.

zapalające

z

dówki

się, ż e jej

Królestwa

Dokładnego

nieliczne
czasie

ostatniej

wojny
pow.

granatowego,

wcięte

w

pasie,

się na

pętle.

K o ł o

56

1 2 1

Sukmany

tej

kutasy,

wywodzą

Sukmana

ta

ponieważ

ż a d e n jej okaz

w

pożarach,

się

nie­

napoleońskich,

.

sporadycznie

noszona

nie

wznieconych

zacho­

przez

po­

32).

jędrzejowskim.

1920

ko­

piersiach.

znamy,

przepadły

w

i

noszenie

tyle

wyszły

suto
z

Były

one

fałdowane,

na

wzór

mieszczańskich

posiadały

krój

dwurzę-

użycia.

prandypurą, brandyburą, mantel, ormentel, burka szczekocka ( o d
kopieniak, czuja l u b czujka, b y ł a s t r o j e m z w i e r z c h n i m , u ż y w a n y m n a c a ł y m
dawniej

wschodnich.

khnami. D o

podróży w
jakie

B y ł to p ł a s z c z z ciemno-szarego,

sukna, długi,

obszerny,

a

dołem
zwany

sterczał, j a k czub

czasem

lekko

dudka.

dni słotne, c h ł o d n e i wietrzne. P o d sukmany,
lub

ciemno-brązowego,

okrągłego i nieco stojącego kołnierza przyszyty był z tyłu kaptur

dudek, j a k o ż e n a c i ą g n i ę t y n a g ł o w ę ,
barchanowe

r.

szarfa

na

mody

znanych n a m z okresu wojen

nie

(ryc.

w

przez k r a k o w i a k ó w

poszerzony

jej k r o j u

zaś egzemplarze

ciemno-zielonego lub czarnego

podczas

przystrój,

Kongresowego

chłopi

zwana

Szczekocin),

i

dzyndzyków

żółtych

główny

bogatsi

zapinały

B u n d a

obszarze

w

nosili

sukna
i

1942.

muzeach,

B e k i e s z e
szyte

uwzględni

oraz

z dystynkcji na mundurach wojskowych,

Księstwa

wał

jeśli

koszuli,

do

rzędzie

posiadały

szarfy

gorsie

należało

typu

lorowej

na

n a piersiach, a wtedy

tego

rabaty u

wskos

sukmany

Inne zaś sukmany

rantowe

tej

rozchylenia

lub

koł­

niedbawne

obu stronach n a piersiach

spencery.

,

wcięty

Bunda była

w

pasie,

odzieżą

kamizele i kapoty

używaną

wdziewano

S p e n c e r y w pow.
z

buskim

skiego

lub

tanki

wcięte

brązowego.

kołnierzyk
zbliżone

w

stojący

do

i

i

lecie

szono

z

tenckami.

do

a

albo

więc

bez

spencera

no­

cienkiego

czarnego

fabrycznego

nosili

zamiast

jesienią

wiosną

parobcy

sukman
i

z

ka­

rękawy

W

pas

to

posiadające

kamizelek,

K a p o t y

niebie­

Były

pasie

rękawów.

sukna

szyto

lakmusowego t j .

sukna

gospodarze

miały

i

zamożniejsi.

krój

sukman,

Kapoty
podszewkę

grubą, kołnierz stojący, rękawy
ste

bez

mankietów,

odcinane
wcinane

przody

nie

i nie zdobione,

tylko z

tyłu

i

lekko

K a b a t
kmany
z

fałdowane.

wdziewano

lub pod

zamiast

sukmanę.

sukna granatowego.

brak

kołnierza,

ziczki

do

pasa

czerwoną

obszycie

brzegów

i

szyto
baraniej

łym

runem

od

dany

z

tak

duży,

że

lub

W

jak

go

z

czasem

zakrywający
opadający

Podczas
mrozów

silnych
kołnierz
do

dwoma

irchowych

skórki.

kołnierza

spod

pełniły przeważnie

i

u

k o ń c ó w

się k o ż u c h

na

w

w

rękawy
i

3

tym

po

upstrzeniu

w

pińczowskim

zaopatrzone

lub

4

kościane

z b o k ó w

drabinkę,

kożuchy

m o ż n a

R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u

wiślickim.

zdobni­

pętle

Poza

te

plecy,

rozkroju,

safianu.

Najpiękniejsze

pow.

na

szwach i u kieszeni w

ponacinanej

zielonego

lub

chwa­

Wisiory

funkcję

przodu wzdłuż

nadto

zwią­

zakończonych

opadające

Zwężone

i

karczku

sznurkami

stami z naciętej

zapinał

ra­
poni­

lub

pask<'w
a

poni­

baranka, a

leżący

safianowych

dołem

sięgający

przyszytymi

kręconymi

skórki

był

a

pelerynka.

kołnierzem

Z

bia­

wykła­

nawet

podnoszono

a

z

pasie

kołnierz

aż

śnieżnej

zywano

i

Posiadał

czarnego

nich,

czą.

wypraw -

i zwykle

spodu.

fałdzisty

żej kolan.

pod

z biało

drobno fałdowany,

obszerny

zawiei

go
gu­

oblamką.

skórki

żej

go

Cechował
na

K o ż u c h

miona

su­

Szyto

zapinanie

nej

obcisły,

pro­

a

w

albo

skórzane

kożuch

wyprawnej

m o ż n a

jeszcze

był w

zdobny

dwa

był z

noszono

spotkać

przodu

aplikacje z koziej

skórki,

i czerwonej włóczki
były

skórki

Z

łebki

szczebelki przeplatane

wiślickie

biało

czarne barankowe

oraz z tylu zdobiony

k r a t k ę z zielonej
której

tzw.

były

po

tyłu

centkami

leciwych

w

lewym
z

lub

oraz w

plecionkę

pasemkami

z

białej

czerwonego

guziczki.

brzegu

Wisły.

czerwonego

gospodarzy

obłogi.

pągwice.

Poznać

sukna

1

2

pamiętających

2

.

W

je

było

Kijach

pinczowskie

57

R y c . 53. P a s k r a k o w s k i z c z a s ó w

kościuszkowskich.

R y c . 54. 4 - c z l o n o w y pas k r a k o w s k i z p o ł . X I X w.

R y c . 55. B i a ł y p a s k r a k o w s k i w y s z y w a n y z i e l o n y m

kożuchy

białe,

(ryc. 51,

52).

D o
Były

czerwonym

safianem

i

wyszywane

z

ogromnym

k o ż u c h a takiego nosiło się magierę w ł ó c z k o w ą lub baranicę, a nadto

też kożuchy

kożucha

58

aplikowane

safianem.

a

także

nie
białej

zdobione,
sukmany

które

wdziewane? w

zacierano

kredą.

mrozy

pod

pas z

sukmanę.

przepychem

brzękadłami.

Zbrukane

części

R y c . 56. K r a k o w i a k

Pasy.
pasem

Kierezję

brązową

<<przeworskim>>.

płaskimi

Inni

opasywali
zaś

2—3

razy w

bogatsi

pasikiem

bakfonowymi lub m o s i ę ż n y m i

się s m y c k ą

p ó ł k o l e k o ń c o w i n a d a ć linię zdobniczą.
mosiężnymi

U

tj.

powiecie
figurę,

wzorem
pasem

szlachty,

rzemiennym

pozłacanym
z

naszytymi

dąbrowskim i brzeskim

dragi raz luźniej, aby

okręcali

zwisającemu

k o ń c a pasika wisiał na łańcuszku nożyk

składany

okładzinkami.
w

czasie

m r o z ó w

wdziewał

spencera lub kaftana granatowego
kowanym,

gospodarze,

smycką

guzikami. W

w

kto

czyli

pasie, raz ciaśniej, aby o p i ą ć

z

G d y

w magierze tynieckiej.

zprzyklapą

nabijaną

noszono

dwie

sukmany,

trzos d o 2 0 c m

to

przepasywał

szeroki z trzema

tylko

spodnią.

prztęckamy,

kabslami, powszechnie u ż y w a n y z a r ó w n o n a południu

w

D o

zwany
Radło­

wie, j a k i w K o m o r o w i e n a wschodzie, a w pow. j ę d r z e j o w s k i m n a zachodzie. Biedniejsi nosiH p a ­
ski wąskie bez brzękadeł,

nie ozdobione czyli g ł a d k i e i zapinane

na charakterystyczną

sprzączkę.

59

Dla Krakowiaków
dnich

znamienne

wszystkim pasy
prawionego

wscho­

są

z

przede

biało

wy­

rzemienia,

no­

szone n a spodniach,

sukma­

nach

kożuchach,

począt­

pojedyncze,

potem

i

kowo

podwójne
z

dwóch

tj.

nałożonych

bie rzemieni,
dni

składające

jest

z

się

n a

sie­

których

spo­

i

razy

węższy

d w a

dłuższy od wierzchniego

zdo­

bionego.

pasa,

Koniec

tego

zwolna zwężający
mentowany
pelkiem,
pół

się i orna­

u brzegów

zwisa

na

stem­

długość

łokcia w lewą stronę, « p o

stronie

1 2 3

pałasza»

, które

to

wyrażenie

nawiązuje

m o ż e

do

tradycji

chłopskiego

woj­

ska

za

Kościuszki.

Pas taki uzupełniały

brzę-

k a d ł a tj. u m o c o w a n e n a czer­
wonym

rzemyku krążki

siężne

zwane

lub

tenckami.
I.

śnie

N a j s t a r s z y m z tej
grupy

skich jest
się

w

w

dzący

czteroczłonowy,

sprzączkę

długi

o jednym

K o ł o

połowy

półkolistych

nawlekanych,

a

III.

Z

trzech

4

czasów

przez

nastały

pasy

trzpieniach.

Pas ten różni

cztery

koła

drugim

w

kolistą

(ryc. 53). Jest

zapinany

na

metalowymi

witkami,

o

średnicy

3

n a czerwony

rzemyk

z na­

środku

torebka

zaś hak

n a

blaszką

to

jedną

skórzana

końcu

do

n a

c m

krzesiwko,

przytroczenia

róż­

pasy

białe

tenckami,
rzędami

czteroczłonowe,

natomiast
ćwieków

posiadają

d w a otwory,

ruchem łatwiej

one

gęsto

brzękadła

U

pasów

warstw

o

średnicy

z

5

c m

tym łączonych

nie

rzemy­

tych nie m a j u ż torebek
przytroczenia

zie­

(ryc. 54).

na

rzeczy.

rzemieni,

wierzchniego

długiego

n a sprzączkę

o

się od poprzednich

także

trzech

dwóch

tencek

jedno-

wyplatanką

siebie n a b i j a n y c h

a poza

do

n a 3—5 cm,

brzegu

n a 7,7 c m i z a p i n a n e g o

z

się z

z

ale przez jeden,
brzęczały.

z

obok

n a n ó ż , ani też wieszadła

składające

szerokie

zdobione

128 c m , szerokiego

utworzone

d w ó c h k ó ł zdobionych

z e ń

z drugiego

cm,

pocho­
kościusz­

.

trzema

ani pochewki

64 c m i spodniego —

duże

2

przypaskach

j a k dawniej,

kolei

1

dużymi

środkiem

i krzesiwko,

zwisa

nóż,

X I Xw. nastały

po dwa, aby za każdym

hubkę

60

na

przedmiotów

nie wybijane

safianu,

Ponadto

pochewka

podręcznych

lonego

na

z

nanizanych

białego.

mosiężnymi,

połączony

3

jedną

II.

kiem

człon,

n a

nadto

rzemyka

ćwiekami

jego

zaledwie

tencek

trzpieniowe

N a

Każdy

szeroki

a

z jednego boku

nych

cm,

tencką. Z p a s a t e g o z w i s a j ą t r z y p ó ł k o l a

kładką
a

112

trzpieniu.

zdobiony jest jedynie
czyli

n a

znajdujący
Etnograficz­

Krakowie,
z

wła­

krakow­

okaz,

kowskich
pas

pasów

Muzeum

n y m
R y c . 57. C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , p o w . P i ń c z ó w . B o t . I . K r i e g e r .

mo­

kotulami

też

i zdobnictwem.

kół.współśrodkowych,

Wierzchni pas

wybitych

p l e c i o n k ą z zielonego safianu ś c i e g o w a n e g o

ćwiekami

trzech

pokrywają

mosiężnymi,

skośnie na okrętkę i jednego

T a b l i c a
M Ę Ż A T K A
I

Z

P A R O B C Z A K

P O W I A T U
Z

II
D Ą B R O W S K I E G O

P O W I A T U

B R Z E S K I E G O

Wyk. Jerzy Karolak

koła

wyszytego

dzy

tymi

safianem

kołami

utworzonych

z

czerwonym.

wypełnia

ćwieków

pięć

oraz

Przestrzeń

mię­

równoległych

Unii

safianu,

który

zewnątrz
wewnątrz

u ż y t y jest j a k o pojedynczy

ścieg na

okrętkę,

zaś

rzędach

podwójnego

występuje

w

czterech

takiegoż

i

sprzączki

zaś występuje

cionka

zielonego i czerwonego

z

tworzy

szlaki

o

dużej

inny

ściegu

wypukłości.

ornament:

K o ł o

zewnątrz

safianu,

a

w

ple­

środku

gwiazda.
I V

typ

132 c m ,
u

reprezentuje pas

szeroki n a

9,5

dwurzemieniowy,

długi

a zapinany na

trzpienie

cm,

4

s p r z ą c z k i r z e m i e n i a spodniego. Z d o b i go

pukłych

wałków

p o d w ó j n y m
składające

z

safianu

ściegiem

zielonego,

okrętkowym

się aż z czterech

aż pięć

oraz trzy d u ż e

ściegowanych

safianem.

się efektowna

gwiazdka wyszyta rzemykiem

po

dwie

ozdoby

O b u w i e .
ciem

N a

owijano

w

zimie

od

X V

stroną

w

kształcie
codzień

nogi

buty kłocią słomianą.
cholewy,

na

W

buciki

wierzch.

wywracane

Podkóweczki

Buty

polskie

obcasów,

potem

cholewę

z

—

w

za

W

z przyszwą,

Przednia

cholewiaków

kach

na Powiślu

safianu.

waniu butów,
kimi

skóry
o

oraz

uważano

podobanie

spalonej

M a g i e r k a
wełnianych.
rała
5

robotnica

wać,

aby

otrzymywano
suszenia —

po

u

był

szew

węgierskich

wykonana
Sew.
drugie

dobierała

skóry

karbów,

lecz

wycinana

była

na

prawidle,

jest
z

do

od

mazak

była

polo-

huncwoty t j . s ę c z k i

mosiężne

ćwieki.

nadto

twarde

wszytym

w

wykonywano

zaś z

włosia

cholewy

«smalić
z

na

rozpoczynała

się od

worek

na

aż

do

jednego

oczek,

potem

czapkę,
niższe,

Krakowie.

skórzane,

pomocne

tak jako

czapki

wyższe

lub

magierki

kształtu

stożkowatego

a

futrowką
o

cholewki»
w

w

buty

tj.

wyso­

skórzaną

oznaczało

mleku

zezu-

z

naturalnym

drutach dług.

decymetry
znowu
go

zależnie
lub

sobie

słodkim

po­

kolorze
zabiegać

węgla

ze

krowiego.

pończoszniczą

50

w

Buty

roztartego

techniką

oczko,

z

szerokość.

Udzieli «robota

aż do

w kierezji — p i e r n i k

Rotowskiego

Parobcy upodobali

czarnych. Stąd

butów

R y c . 58. K r a k o w i a k

daw­

w

czerwonego

napiętka

skórzanym

piękne

się

podkówki,

ich

obrzeże

bokach w

mniej

zakończyć

obywały

M o ż l i w e iż reliktem

jęczmiennej,

co

lewą

śpiewano:

butów

niskimi podkówkami,

Wedle

razy, znowu

Cechą

posiadały

posiadały

się. Czernidło

słomy

łydek,

i formowana

paseczkiem
za

buty

góry

58)

cholewy

dąbrowskim

a

Dawne
od

zwanych wywrotkami

zdobne

obcasami

dszewką

nie

moczona

Cholewiaki

obu­

kuczbaji,

wysokie

do

część

kształt pożądany.

nych

Przed

poloki r o b i o n o z j u c h t u —

przegubie

wraz

nabrała

połowy

podwyższono.

garby.

boku

1820

(ryc.

posiadały

przeciwieństwie

tylko

aż

do

to

z szwem z boku. Buty
jałowiczej.

z

nitowane.

sięgały

ale

r.

znajduje
a

lub

posiadały

wywracane

tyłu

boso.

płótna

wyścielano
X I X w.

koła

czterech

55).

do

I

bez

(ryc.

chodzono
z

i

sprzączki

rombu

onuczami

wy­

przewlekanego

kół ćwiekowych

P o n a d to u

na

1 2 5

32

oczek,

szerokości,

gładko,

zaczęła»
od

dwóch

c m

dobie­

potem

robiła

gładko

wreszcie zaczęła
.

Zależnie

Następnie

nici

których

od

kierunku rozciągania

kopulastego.

z białych

do

oczka

ujmo­

długości

worka

czapki

podczas

worek

ten

długi

na

51

70

cm

folowano

nym

cebrzyku

wełny

wtłaczano

w

drugi,

a

tj.

prano

czyli

folusie,

jeden

powstałą

wijano

podwójnie

tworząc

na

specjalnej

tzw.

zwykle

denka

gwiazdką

na

zdobiona

dolnej

wymi

niebieskimi,

opasce i krawędzi

pcołami,

tam

wysokie

a

w

denka

okolicach

powstały

wiązania
od

magierki

o

kształcie

ostatnich

kształtu

i

różne

nazwy.

czapka

podobna

do

w

Dzierążni

dzirlanda

na

toteż

b y ł o wiele.

przechodziła

ciągali

na

uszy

i

w

się

walcowatym,

i

szyję,

na

ojca na

ogół

syna. Nosili je

z a ś ludzie

starsi —

u

w

nich,

niepotrzebnie

R o g a t y w k a
zwie

się także k r a k u s k ą

każdy

składa

trójkąty

U

się z

tworzą

rankiem,

«jak

noszona
2

8

.

na

całym

Powstaje

prostokąta

denko

niekiedy

1

wydelikacając

była

głowy

obszarze

a

Dzida

Skadlu

między

magierka

ułożona

R u d k a c h magierki
(pszczołami)

do

rzadko

układzie

były magierki z

Obok

nich

płaskim,

Odmian
odzieży,

i woźnice,
bowiem

a w

czasie

podobały

zimna

na­

się więcej

ro­

Starsi «nie wychodzili z m a g i e r e k » ,
i

si­

noszono

talerzowatym

narażając

się n a

zamieszkałym

niego
U

prostokątnego
dołu

nawet

przeziębienie.

przez K r a k o w i a k ó w

o n a ze zszycia czterech p ł a t ó w p i ę c i o b o c z n y c h ,

i przystawionego

wypu­

S z e r n e r (ryc. 16).

flisacy

czapki, a p r o s t o k ą t y jej o b w ó d .

szarym,

Żarnowów.

różańcowatym

góry

tar­

t y m stopniu, j a k inne części

m ł o d y m

gatywki, czapki barankowe, później zaś maciejówki.
sypiali

w

zielonymi.

zakończone

suk­

pow.

kształt

z pcołamy

Topoli np. i Szczaworyżu
czerwonymi

W

nie c z e r w o n y m i

zwana
o

niska

do

posiadała

w

Krymkami z w a n o

M a g i e r k a nie ulegała zniszczeniu w
spadku z

siebie

zwała

denkiem z naszytą skrzyżowaną taśmą k o l o r o w ą , którą podaje W ł a d .
magierek

Pińczów.

ma-

się

noszona

ż a r n ó w k a

elementami

supłami.

nadawano

Sadełko z w a ł a

grzyba,

3 karby z wszytymi w

prostokątnymi

oczek

ozdób

pow.

nałożonych

Magierka z Tyńca

Skalbmierza z

wypeł­

otoku z y g z a k ó w tegoż koloru lub guz

gierkom

(ryc. 57). W

główki

niebieską

Chmielnikiem a Szydłowcem

wełny.

krótkimi,

czyli

czerwoną

roz­

drewnianej.

lub

stkami.

była

formie

za­

opaskę.

tego

w

z czerwonej

wałkowatą

ko­
i

Środek

lub

otoku

formę

zewnątrz

go

dwóch

denku a

na

formy

zaś magierki wtłaczano k u dołowi,

nowskim i buskim

płaskim

jajowatej

sposób

brzegu

podłuż­

ciągając

many

1836 i , s. 164.

w

podeschnieciu

Wierzch

Zależnie

o

ten

u

w

Ludu, Leszno

w

wywijano

z techniki

c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . Przyjaciel

po

biegun

pulastą

niała

R y c . 59. C h ł o p i w

mydłem

trójkąta.

obszywana

była

i

z

stąd

których

Zszywane

czarnym

ba­

białym.

K r a k o w i a k ó w wschodnich rogatywki były karmazynowe, przysadziste w kształcie i płaskie
przetaki»,

kogucie,

u

Krakowiaków

sztuczne

zachodnich

k w i a t y i pęJc w s t ą ż e k .

W

cynobrowe
powiecie

i wyższe.

Strojono

jędrzejowskim,

je

a także

pióra

pawie,

wschodniej

w

części

kwadrówki s i w e . W R a t a j a c h o r a z w Ś l a d k o w i e D u ż y m
w p o w . b u s k i m z d o b i o n o rogatki na cztery kanty z ł o t ą t a ś m ą , p o d o b n i e j a k k o ł o r . 1 8 7 0 w o k o ­
pow.

buskiego

licach

Krakowa.

rzy

nadawano

noszono

N a

koło

Powiślu

r.

1830

dąbrowskim

charakter regionalny,

cotkamy u k a ż d e g o

krakuskom przywożonym

doszywając

do

nich kutasek

u

przez

wiejskich

szczytu

1 2 7

.

handla­

Czapka

z

ku-

trzmielami. W p o w . m i e c h o w s k i m s t r o j o n o c a ł y b o k
c z e r w o n e j r o g a t k i p i ó r k a m i p a w i m i b e z o c z k a c z y l i kosami. B o g a t s i d a w a l i t e ż o p a s k ę z l a m y
srebrnej p o n a d
czonym

w

naroża

zwała

się z

czarnym barankiem. Rogatywki noszono zawsze

dół, przekrzywione

na

prawo,

pawich. T a k czynili zwykle parobcy,
wygląd zuchowaty.
nosili

62

rogatywki

W ś r ó d

bo

na

a spośród

na bakier z wierzchem

lewym

boku

przypinano

żonatych

tylko

młodsi

do

niej

lub chcący

spusz­

5—6

piór

sobie

nadać

starszych trafiali się sporadycznie tacy, k t ó r z y jeszcze z pocz. X X

kościuszkowskie

z

niebieskim

sukienkiem

a

czarnym

barankiem.

w.

C z a p k i
z

sukna,

w y w i j a n e .

które

miały

Zanotował

taśmy

rodzaju

nakrycia

głowy

filcowa

czapka nakrywająca

głowy.

W

letniej

czapeczka

z

K a p e l u s z .
ciono je ze

porze

opaską
W

Robiono

Główka

kapelusza

młodsi
a

raz

wstążkę

głowę

lub

miała

nieco

W

piór

z

do

góry

tyłu.

z

szeroką

czerwcu,

ściętego,

w

pow.

kapelusze

pawich.

6.

buskim

Czarne

w

.

wywijane

Wygląd

(ryc.

59).

dla, ochrony

się

zwały

szerokość

dłoni

wstążką
główkę

płótnianek,

pilśniowe

miały

ząbkowe.

była

lub

wstążką

były

i

podobny

kształt,

wozili

na

I n n e
nosili
tymi

wieś

kapelusze

n a k r y c i a

czapki
z

bure

z

boku

piórami

taśmy,

które

Dąbrowskim

w

z

czerwonego

pawimi

i

daszku.

lub

z

krzyżowano

Szerokość

Zalipiu

sukna

okrągłą,

Wyjeżdżający

wielgą okapą,

a

i

we

muzykanci

na

roboty

przepasane

szeroką

wschodniej

czerwonym

do

przy­

wstążką.

części

denkiem

opasywano

kopalń

pow.

buskiego

sukiennym

i

zatknię­

innymi.
i w

kształcie

pod

Podlipiu,

taśmą.

okrągłym,

sporadycznie

czapka w

z

z

Drużbowie

barankiem,

Inne czapki występowały

lub

filcowe

g ł o w y .

wysokim

żółta lub czarna z i m o w a
dwie

kolorowej

we

tylko

porównuje

1 2 9

wełny

dołu,

zdobne

n i e c o n i ż s z ą , n i ż t e g o ż t y p u celendry l u b żeleźniaki w o k o l i c y K r a k o w a .
opuscki c z y l i k r e z y t y c h k a p e l u s z y u l e g a ł a w a h a n i o m , j e ś l i G o ł ę b i o w s k i w r . 1 8 3 0
kapelusze
skalbmierskie do góralskich
. Krajnie, c z y l i p i o n o w ą c z ę ś ć g ł ó w k i
strzyżonej

nieco

popielatą,

raz u

niskie

Ple­

układane

się

czarną

to
tyłu

zgrabna

warkoczyki

główkę

wałeczkiem

tego

Była

uszu i

tworzyła

ząbki

opasywano

kapelusze

1 2 S

obiecajką l u b skrzydłami.

Plecione

do

czapki

1836

zszywając

kapelusza

noszone

r.

i tyłu

okapa n a

a

główkę

z

i wtedy z szłyka

i z

słomiane

mieli

zapamiętałem»

się z b o k ó w

ścinanej w

stożka

«dawniej

Przyjacielu L u d u

b o k ó w

przepasywali

Letnie

chłopi

tych j u ż nie

dudki, a c z a s e m w

4

Tuczępach

wyżej.

z przyczepką

górze

kapelusze

kształt

Starsi

w

tę czapkę

k u

w

że

ale

i przedłużająca

pszenicznej

je zwykle

dołowi.

Bojko,

rycina

podnoszono

podwiniętą

zaś czerwoną.

drugi

J .

i kutasy,

przedstawia

żytniej

spiralnie.

k u

tyłu

lecie n o s z o n o

słomy

spuszczona

z

brodą,
i

małym

zasięgu.

piramidy.
a

Baśnik b y ł a t o g r u b a ,

Posiadała

zawiązywano

z

ona

tyłu

Bolesławiu

noszono

niskie

watowaną

u

obiecajką,

góry

duży
na

okapie.

czapki,
a

okap,

sukienna,

a po

bokach

N a

Powiślu

wykonane
bez

w

opaski

całości
baraniej

Kaszkiety z radlicą, t j . d a s z k i e m r o z p r z e s t r z e n i a ł y s i ę n a w s i j a k o w p ł y w r o s y j s k i c h c z a p e k
wojskowych.

Po

D o d a t k i

do

lub

eleganta

koniec

z

wieszanej

tyczka

przyszły

s t r o j u

wiejskiego,

wiszący
łubu,

nich

podobnie

pasa i wysokie
na

druciana do

lulki,

zakończonym

Laska

z gałką

szary

lub

jak

metalowe.
ramienia.

kaletka

przechowywania

oraz

do

świńskiego

kucotkamy

z

na tytoń
ciętego

codzień

do

roboty

O G Ó L N Y

O P I S

chodziły

kobiety

w koszuli, spódnicy i zapasce

lnianej oraz w

służył

lub

im

na

codzień

kabat

tzw.

Okryciem

m a ł y m

dziewczynek

u

Żywność

do

U

zwisała

pasa

zdaje

się, o z n a k ą

rogatywki,

podróży

poniżej

zabierano

pochewka

na

krzesiwa i żagiewki.

oraz sakiewkę

czerwonego

wójta
kolan

do

torby

nóż,

prze­

W

zanadrzu

z moszen baranich,

ściąganą

safianu.

V I

S T R O J U

boso

była,

baranek

wpoprzek

R o z d z i a ł

N a

na końcu

biały

podkówki

rzemieniu

noszono kapciuch z pęcherza
rzemykiem,

maciejówki.

m ę s k i e g o .

lub

chustce,

K O B I E C E G O

w

trepach

z drewna

i białego

rzemienia,

gorsecie lub katance perkalowej. W

algierka l u b melsonka t j . s u k i e n n a

dłuższa

katana

zimie
wa­

towana.
dni

dostawały

spódniczkę lub sukienkę. Matki więcej dbałe o wygląd swych córek wyszywały swym

była

latem

sama

koszulina.

W

chłodne

kanaczkom

krezki zdobione nićmi czarnymi i czerwonymi

a nadto czasem jeszcze żółtą k o r o n k ą .

zaś

tybetu.

przepasywały

fartuszkiem

z

barwistego

Koszulkę

63

Okrasą

kibici

wypuszczonymi

dziewczęcej

n a plecy,

byty

wite w

małe

kółka

warkocze

kwiatki wplecione we włosy,

koszula

z czerwonymi
haftowana,

wstążeczkami,

przerzucony

b a r k i b i a ł y r a ń t u c h p ł ó c i e n n y oraz gorset. D z i e w c z ę t a i m ę ż a t k i o d z i e w a ł y s i ę w k o s z u l ę
w

haft

skim

biały,

biały

Koszule
lub

ale w

i

te

pow. dąbrowskim

niebieski

miały

lub

także

czerwony

kołnierzyki

i

stojące

w

czarny i czerwony,

niebieski,

w

lub leżące

krezami

leżącymi

Gorset bywał

sukienny

niebieski lub granatowy

z fałdkami

szczelnie

opięty

samego

gorsetu.

przepychu.

W

stkach.

I

W

sterczącymi

stan

nowym

Wreszcie

na zewnątrz.

elementem

nastały

stroju kobiecym
pół. X I X w.

lub

albo

doszywanymi

monijkę

płasko

lorach.

G d y starsze

zapaskach,

to

młodsze

Utrzymywały
hafty

n a

niewiasty

odziewały

się jeszcze

dolnym

chodziły

szlaku

się j u ż w

tradycyjne

stanowiły

w

kontrastującym

z

żółtej

białych

a

gorsetu

to

z

przypinanymi

dzięki

główny

tanim

kałamajki,
w

chu­

fartuszki

różnych

spódnicach

i

ko­

białych

aksamitnymi

pliskami.

ż e zasobne

w

temu,

akord

o

zapaskach i

kwieciste

haftowanych
z

funkcją

świecidełkami

i zielonej

kwieciste

wzbogacając

użytkową

spódniczkach,

przyszły kretony

tybetowe,

zapaski,

obok

z

w kaletki lub organki tj. har­

gorsety upstrzone

spódniczki

jeszcze

oszewki

i bu­

karmazynowy.

to strojowi wiele efektu,

barwy jaskrawe w

często

pińczowskim

nich

zaopatrzony

Nadawało

aksamitne

przeważały

noszono

zamiast

dekoracyjnym,

czarne

i

zdobną

pow. miechowskim

fałdowanymi.

sycowe ( z p e r k a l u ) w k w i a t k i l u b p a s k i . P o t e m

zaś

brzeskim

w

przez

zdobniczy

efektowne

stroju.

Dlatego

R y c . 60. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p i o n o w o . D w o r y k . O ś w i ę c i m i a r. 1850, r y s . Z d z i s ł a w

Szewczyk.

strojnisie n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m z a c z ę ł y w i e s z a ć p r z e d białą s p ó d n i c ą z b i a ł y m haftem
zapaski lub czerwone
i

chustki.

tego

stroju

W
W

N a

tle

z bogatym haftem

rozkwieconych

zyskiwała

połowie

na

X I X w.

jabłoni

i

i d o b i e r a ć do nich kolor barwistej

białych

ścian

malowanych

chaty

czarne
katanki

dekoratywność

sile.
przeważały

pow. b u s k i m jeszcze

kolorowym

koło

w

obuwiu

kobiecym

1905 r. nie p o d o b a ł y

buty

nad trzewikami

się n a wsi trzewiki.

na

Kobiety

korkach.

namawiane

przez handlarza jarmarcznego

do k u p n a tego r o d z a j u o b u w i a o b u r z a ł y s i ę : « C ó z to j o

(mieszczanka)

lub Żydówka,

żebym

strój

K o ł o r. 1870 d z i e w c z ę t a stroiły n a święto g ł o w ę w wianek z ruty,

K o b i e c y

ś l u b n y .

którego chustką nie przykrywały. P a n n a m ł o d a szła jednak d o ślubu w efektowniejszym
uwitym
N a

przez

Powiślu

drużki

cistego
gęsto

szychu.

i

wieńca,

korony

64

Drużki
żółta

świecideł.
i

w

piwnicy,

z w i a n k a weselnego

a n a jego

zmarszczona

tuszków

X I X

i przechowywanym

Dąbrowskim

twarz zasłaniały,

szczycie,

wianki

wstążka,

z z a której

wstążek.

W

ze

aby nie zwiądł,

spływały wokół

podobnie j a k w

zaś miały

Dziewczyna

gulonka

trzewiki k u p o w a ł a ?».

okolicach

sztucznych
wychylał

co

kolorowe

kwiatów.

stroju

w. radykalne zmiany. Wieś przyjmując

kobiecym

wstążki,

które

trzęsła

Koronę
z

uwidoczniać

od warstwy mieszczańskiej

widziane.

się zaczęły

zło­

tworzyła

listków,

nie miała

wzorce

nawet

się kiść

weselną

drobnych

skozacona, zunacona c z y l i przeskocka

ślubnym

źle

Krakowa,

się wianek

wianku,

byłoby

kwia­

prawa
z

piękna i

do

k o ń c e m
mody,

R y c . 61.

K r ó j koszuli z przyramkiem marszczonym

p o z i o m o , rys. Z d z i s ł a w

Szewczyk.

O.
o.

R y c . 62. K r ó j k o s z u l i kobiecej « z k a r c z k i e m » , rys, Z d z i s ł a w

odrzuciła

płótno

paski.

W

różnych

wsiach,

nawet

jawiać

się zaczęły

kobiety

rewolucjonizujące

w

Topoli,

tradycji
z

w

pow.

pińczowskim

lokalnej

składał

drukowanymi

koronką

panna

oraz

w

młoda

welonie

barwnej,
skimi

i

a

się

muślinowe

odległych

ślub

nie

kloszowej

kwiatowymi,

po

miast

i większych
Koło
1

3

0

,

kremowej,
wstążką

sukni

kremowej,

z

ryszką

z

przypiętymi
welonu

1900

lecz

w

stał

niosły

spódnice

a

i

kolejowych

niejaka

stroju,

różową,

zcpo­

Paradowa

który

wedle

bluzki

kremowej

obszytej

niebieską

się kolor

gdzieniegdzie w

gałązkami

linii

r.

wełnianej

i reprezentacyjnym

w

Końce

batystowe koszule,

krakowsku

przepasanej

Modnym

i

wiejską.

spódnicy

ślubu

czarnych.

od

m o d ę

do

białym

trzewikach

bardzo

rękawów.

szła

z

drużki

naszytymi

asystowały jej nadal
podobnie

konwencjonalnymi

białej
.

i

z

przyjęła

kremowy.

różowej

lub

N a

niebieskiej

mirtu,

w

chustce

kremowej

jedno­

dzieci —

w

ślad

zwyczajami

miej­

za

pańskimi.

Niemniej
kach

szyi

a

brała

się:

rzutkami

wokót

ogół

stroju ślubnym,

Szewczyk.

jak

normami,

i

w

strojach k r a k o w s k i c h tzn.

zapaski

wstążeczkami

przyjmując

do

w

kolorowymi,

czerwonej

spódniczki

fałdzistych

spódnicz­

przy

kierowały

—

czym

zapaskę

białą,

a

do

kolorową.

Zmarłych

Chłopu

odziewano

w

płótno.

N a

na

głowę.

«Kobietę —

tzn. fartuch z szyciem,

takąż koszulę

dawano

białe chusty
lążkami

i

magierę

pąsową

chustką

głowie

podwiązywano

wiązano
jak

szmatę

pisze

białą

i białą chustkę,

brodę.

w

J. Bojko —

Bogatym

pod

wiązano

węzełek

ubierano

którą

w

z

przodu.
kościelne

był czepiec

i korale.

z

sze­

Dziewczętom

kładziono

n a g ł o w ę wieniec z ż y w y c h k w i a t ó w albo

z robionych,

a tak kawalerowi jak i

pannie

kładziono

takież

panieństwa.

Panny

długie

wieńce

na

trumnach,

jako

znak

odziewano

w

chustki, których k o ń c e j a k niemniej rozplecionych warkoczy w y s t a w a ł y z trumny na zewnątrz

m

Płachetkę

zmarłej,

do

kościoła,

gdzie

haftowaną

służyła

do

nićmi

złotymi,

karmazynowymi

przykrywania mensy

lub

białymi

ofiarowywano

.

ołtarzowej.

Strój krakowiaków — 5
65

Zachodziły
Np.

we

ciennych
zaś

jednak

różnice

Włoszczowicach
skarpetach

dawano

ubranie

na

i

w

w

po w.

czapkach,

zmarłym

dwie

codzień,

drugie

zwyczajach

a

nie

małżonków

koszule,
na

pogrzebowych

pińczowskim

dwie
1 3 2

święto

chowano

spódnice

S Z C Z E G Ó Ł O W Y

dawniej

ciasnocha k o n o p n a
X I X

w.

w

pow.

zgło,

giezło,

pińczowskim

mych

ciasnochach,

n o w ą

tzw.

barchankę

lub

z

Dolna

jej

część

w

Przód

twarz po

baji.

1 3 3

czecheł

biedne

pasie

kobiecie

Górna

część

w

wieńcach
w

od

miejscowości.

butach,

lecz

ślubnych.

zaziemskim

w

płó­

W

Kijach

mieli

jedno

koszuli

była

życiu

K O B I E C E G O

.

Bardzo

dawnym

samodziałowego,
kobiety

do

pracy w

W

zimie

to

koszula

zwała

polu

Jeszcze
podczas

zaś nosiły

dwuczęściowa,

do p o ł o w y

pruciok —

się

typem

długa.

troczkiem.

Była

w południowych

umyciu.

w

aby

S T R O J U

płótna

północnych

prucioka służył doraźnie

ocierała

zależnie

V I I

pasa z lepszego, a od pasa

powiatach

ordynarna, darta, pruta —

w

grubej

g a t u n k ó w p ł ó t n a : od szyi do

z

chodziły

przewiązanych

O P I S

chechło,

lana, u s z y t a

lub

itd.,

—

zmarłych

.

R o z d z i a ł

K o s z u l a ,

grzebano

co

zaś nadołek, bo przypadał

za ścierkę,

płachetkę,

ciasnochy,

zwana

połowie

upału

ciasnochę

wykonana

łydek z płótna

tyle

w

sa­

z

dwóch

zgrzebnego.

parciak,

rzecz

na dolną część

najczęściej

w

barcha­

za ręcznik,

ston p r z y l e g a ł a ś c i ś l e d o

stara,

koszuli.
w

który

pachwin,

R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o l o w e g o » z K a r s , pow. D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) .

pruciok zaś był luźniejszy.
żowanych
ją

jej

i zeszytych

przez

głowę,

D o

drugiego

typu

była

długość

na

marszczenia
D o

kontrafałdy

zanadrzem,

tym,
się

pasie

się

szyi,

brak

a

cm,

należała

z

na

trójkątną

o

oszewką.

ziabką
lub

zakończone

było

rękawów

typu

dołu

ramienia

do

wokół

ramienia
szyi.

ta

z

z

powstał

otworem

Kołnierzyk

pasie

miały

i

około

na
40

z

ramiączkach
przodu.

była

skrzy­

Wdziewano

Rękawy

60).
marszczonym

nie

na

wokół

u

a

pionowym,

szyi wycięta,

na ramionach

k o ń c ó w

marszczone

Rozcięcie

na

pachą

a

wreszcie

bez

kołnie­

prostokątny
i

zapinane

przodzie,

zwane

guziczkiem.
0

około

50

cm,

charakterystyczne

k a r c z e k tj. j e d e n p ł a t p r o s t o k ą t n y ,

szyję,

niski,

Cechą

przyramka,

n a r a m i o n a c h , a nie p o d

falbankową.

lub

(ryc.

z przyramkiem

ćwikle,

były

pionowo.

przedłużeniu

piersiach
c m

szeroko

posiadała

tu tzw.

marszczonym

wszyte

karczkiem. długie

na

guzik

pionowym

przyramka,

oszewką

listewką

koszule

na

podwójne,

przy kołnierzu.

należą

w

długości

pachą

zakończone
u

przyramkiem,

przedłużeniu

Pod

na

dołowi.

z

kontrafałdów

koszula

że z połączenia przyramków
od

wszycie

poziomym

wstążeczki

i zapinanych

k u

koszula

i n a piersiach. Koszula

z wąską

czwartego

zmarszczki

66

w

czerwone

D o

obciągając

odnosiła
70

typu

był na ramionach na wąskich

skrzyżowanych

około

wszyte

a jedynie

przyrąbek
na

a

(ryc. 61). C e c h o w a ł y j ą p r z y r a m k i

rękawy

rzyka,

Ston zawieszony

tyłu,

zdejmowano

wokół

trzeciego

poziomo
oraz

a

z

dzięki

stojący

czemu

(ryc.

62).

m o ż n a
N a

ogół

było

ciągnący

zlikwidować

koszule

robocze,

lane,

były

niskim

długie,

i

teczne,

kretonowe,

bione

haftem

i

niebieskim,

W

ogóle

w

poł. X I X

w ó w
wełną

wane

w.

w

na

świą­

krótsze

i

zdo­

czerwonym
miechowskim.

lewym

były

haftu
zaś

łub

np.

na

brzegu

haftowane

Wisły
u

ręka­

karmazynowym lub

u

ba­

kołnierza i naramienni­

. N a

Powiślu

były

bawełnianą

minową
które

były

jak

zaś

pąsową

1 3 4

Koszule

białym

jedwabiem

k ó w

pozbawione

kołnierzyku.

Dąbrowskim

wyszy­

nicią czarną

i kar­

na przodach a nadto na krezach,

przypinano

do

oblamówki

kołnie­

rzyka.
S t a n i k
Zwykle
niki

należał do ubioru

nosiły

szyto

go

z

starsze

płótna,

barchanu

tonu, także z

kolorowej

podobne

gorsetów,

kaletek
lekko
a

do

posiadały

wcięte,

czasem

roboczego.

kobiety.

flaneli.
tylko

się

przepasywano

kształtu

że

zamiast

pasie

na

je

nadto

szyi,

obdziergane

u

krajką

nieraz

w

lecie

bione.

i

u

dołu.

do

roboty

W

ubiegłym

niekiedy

koszulę.

polu

nie

wieku

W

staników

nie

B i e l i z n a
wsiach

używane

buskiego

dopiero

wcześniej

posługiwano

rze

z

haftem

a

niektórych

majtek
r.

zaczęto

1920.

D u ż o

się długimi

flane­
po­

lub

N a

koszulę

haftowaną

wdziewano

nieraz

k a f t a n i k i

lecie.

białego
(ryc.

płócienka,

bez

baty­

R y s . 65.

K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , pow. B r z e s k o
(rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) .

wcięcia

w

pasie,

z

falbanką

u

dołu

i zdobioną

białym

66).

S p ó d n i c e .
roko»

koło

W

płóciennymi

w

przodu

szyte

wschod­

lub barchanowymi halkami w

zimowej,

stowymi
z

zdo­

zastępowały

noszono.

używać

lowymi

wokół

północno-zachod­

s p o d n i a .

pow.

dartą

były

niej części o b s z a r u k r a k o w i a k ó w
nich

były

rozkroju,

Staniki

w

Szewczyk).

przodu,

ząbkowanie,

z a n a d r z y tj. p r z e d n i e g o

a

R y s . 64. K r ó j gorsetu z Z a l i p i a , p o w . D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w

guziczki,

z materiału. Z d o b i ł je haft biały z
a

kre-

Z

falbankę. W

zapinały

Sta­

lub

Wdziewano

po

figurze

znaczyło

nadać

pól

czyli b r y t ó w

tzn.

nej.

D o

aksamitnego

gorsetu

swej

zszywano

dwie i trzy celem
obfitość

wprost

noszono

uwydatnienia bujności

kształtu.

A b y

spódnica

figury.

«Ubrać

suta,

szyto j ą z

była

szerzyzny matecii jednobarwnej,
spódnicę

czerwoną

lub zieloną w

się

sy5—7

granatowej

lub

czar­

kwiaty. A b y

zaś

była

stąpną m a r s z c z o n o j ą g ę s t o w p a s i e . D o ł e m g r u b e f a ł d y s i ę g a j ą c e d o k o s t e k u k ł a d a ł y s i ę s a m e
dzięki

temu,

Obręb

ten

w

kościele.

jedno

od

Stąd

usztywniano
nicę

że

rozszerzał

były

spódnice

z

podszyta

o b w ó d

obręb prętami

półko

Spódnice

spodu

przodu

spódnicy
takie

była

krochmaloną listwą

jak obręcz,

płócienną

n a

15—30

że «stała jak dzwon»,

gdy

kobieta

zwonowe. N i e k i e d y

zwano

wiklinowymi. Ze względów
tj. w

miejsce,

posednie i świętalne,

a

które
w

zakryć

zależności

naśladując

dworskie

oszczędnościowych
miała
od

szeroką.
uklękła

krynoliny

wszywano

w

spód­

zapaska.

materiałów

białe

«lane»,

«baweł-

67

nice»

i

zwane

mazelonki, z k r e t o n u ,

cięższe,

wełniane,

kiego,

przejrzystego

ostrego

kamlotu.

Skalbmierzaków
«bawełnicami»
wełniane
łem

lub

chowym.

z

pocz.

X I X

nazywano

białe,

do­

ozdobione

galonem

szy­

Po

nich nastały

które

perkalu

w

tybetowe

okolicach

Szyto

też

prążkowanego

rzutkami kwiatów

W i ­

spódnice
lub

usia­

n a tle

bia­

łym, kremowym, bladoróżowym
błękitnym

—

Krakowa.

podobnie

D o

białych

skich

spódnic

dawano

żowe,

do

ż o w o

prążkowanych

kitne

lub

wane.

Były

różowych

białe
też

k o ń c e m

siarką

tj. w i j ą c ą

perkal
rową

zadrukowany
spódnicą,

haftem

białym

lub

w

na

25

cm,

zdobny

sza

od

spódnicy

wierzchnich

kwieciście.

zwykle

«fartuch»,

krepiną

różową

atłasowe

miastach
w

O d
w

wstążeczki.

zaś halka.

haft

dołu

tym

biały

wierzchniej, toteż

tuchy przednie

szyto z p ł ó t n a lub perkalu,

lub drelichu dając

obramienie

dołem

Wiązały

się na konopne

związać

sznurek, gdyż

go

uważane

złośliwych

było

za

zakładki

68

wzmiankujące o

«spód-

perkalowej

kwiaty

szychem wyszywanej»,
koloru

niebieskiego

wyszywanym»,
te

odnoszą

C h o ć
stroju

rzędami

Spódnica

kilkoma

lub

dołem

szutaziu.

ta

zwała

się n a

wsi

miały

3,30

szerokości,

z robótką

z cienkich nici.

spod

stanowiąc

lub

niej,

naszywek

z

listwę, jeśli nie

spódnik,

Była

szyto z

miały

ale

kolo­
zwykle

częściej

a

dolny

szlak

ona

nieco

dłuż­

u jej spodu

kolorowych

świąteczne zaś i weselne

Pod

zdobioną

Zalipiu

m

jedynie

nazywano

wybijanki t j .

należały

też białą,

typu

polskich.

spódnice

je

lub szeroką

itp.

się do

miast

wielu

obszywały

czerwone

i

«far-

takimże

mieszczek

zdobiono

haftów

w

zęby

z

dziurek

wstążeczek.

Far­

sifonu l u b k a r t o n u

b y ć haftowane

u

brzegu.

trocki p r z y s z y t e d o r o z p o r k a . W d z i e w a j ą c f a r t u c h , s t a r a n o s i ę d o b r z e

rozwiązanie
rzecz

się fartucha podobnie j a k zapaski lub co

ośmieszającą,

źle wróżącą

kobiecie,

a

gorsza

nabawiającą

ją

zgubienie

na

napaść

a kolor tych

spódnic

mamun.

Białe fartuchy wdziewano
widoczny

białych

5

zielone

wystawała

lub

3

białej

ręcznie

i wyprągania

obdzierganych

1

wymy­

urzędowe

do tego samego

oraz

nie

połowie

o

zdobionych

Fartuchy w

I

też innego rodzaju krepinami, które

spódnic

kwiaty

w

weł­
Spód­

istocie n a l e ż ą one

naddunajeckie
albo

były

materii

ślny, j a k świadczą

tuchu

nowotarskich

Krakowianki

się w ę ż y k o w a t o

ziabki kupne. D o

ogólnie

góralek

X I X wieku

kałamaj-

spódnice

fabrycznej

sposób

wzmianki

Z

błę­

w

szychem

zdobnictwa, jakie znamy u

— zapaski

zdobione

żółtym

obszaru ziemi krakowskiej, w

ró­

paski jasno-barwne.

ogłoszenia

południowo-zachodniego

ró­

białych

lub

nianej w

niczce

kaftaniku.

niebie­

niebiesko-prążko-

nice k r a k o w s k i e

R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m

lub

koło

zapaski

z

w.

lub

jak

kowe t j .

X I X

w.
ba­

haftowane

plisowano.

nego

lub

północnych

spódnice,

kwieciste,
ślicy

mięk­

batystu
U

z

zielone

był przez

wyprągi

na spódniki
szytych

różowe,

zapasek

zielone lub czerwone,

szyfonowych.

Z a p a s k a .

N a

fartuch wdziewano

od zapasek kolorowych.
figury,

wąski

a nawet

niżej. Zapaski

ozdobą

pas

były

poziomy.

hafty
D o

strojniś

sięgała

nich

były

hafty

wykonane

były

więcej

od

koło

1910

używano

biało
ich

oraz

nicią

do

celów

był z tyłu tylko wąski
ona

do

sitka tj. m e r e ż k i ,

czerwoną

haftowanych

lub

lub k a r t o n o w ą ,

zwykle

hafty

kolan,

zwane

u

pas pionowy,

starszych zaś do

na

Powiślu

białe lub czerwone

i błękitną.
szytych

Choć

uważane

z kolorowych

reprezentacyjnych

szerszą

3/4 fartucha, z a s ł a n i a j ą c p r z ó d

np.

do

figur

Dąbrowskim
i czarne.
za

do

boki

dołem
łydki,

G ł ó w n ą
wyprą-

Dawniejsze

staroświeckie

tybetów,
i

i

a

pół

częścią stroju K r a k o w i a n e k wschodnich.

X X wieku dotrwały

cenione
r.

U

szyfonową

swą szerokością

były najefektowniejszą

bogate

giem lub w y p r ą g a n i e m .
od

białą zapaskę

ona

skutkiem czego z całej s p ó d n i c y widoczny

dookoła

ich

Pokrywała

dlatego

obrazów

—

jeszcze
podczas

procesji.

R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m s e r d a c z k u i haftowanej z a p a s c e o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , p o w , D ą b r o w a , n a
p r a w o k o b i e t a w stroju z M a r c i n k o w i c , pow.

Brzesko.

69

R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , pow.

Haftowane

zwanych

haftowane

zwane

Czasem

szyte z a p a s k i , j a k o procne t j . p r a c o w i c i e

czyli

tiulowych

firankowe

też

otrzymywała

lub

fartuchami
je

sitkowe
niezawsze

dziewczyna

w

M a m
O d

Białe
rzanami.

zapaski

granatowego w

70

zginęły

Wyparte

dość

zostały

białe kropki

ja

od

fartuch

Jasinka

i

to

kretonowe

oraz białe w

sita),

były

darze

wcześnie,

przez

(od

wykonane,

używanych

dziełem

do

ślubu

wykonanym

kawalera,

jak

o

tym

Brzesko.

ceniono
(ryc.

przez

ich

m ó w i

więcej

71).

od

Zapaski

właścicielkę.

pieśń

ludowa:

ząbkowany

darowany.

nawet
zapaski

na

terenach

koloru

paski różowe,

sąsiadujących

cytrynowego,

niebieskie lub

ze

Sandomie-

pomarańczonego,

fioletowe.

Kolorowych

zapasek
na

nie

noszono

do

nich był drobniejszy

białym,

wszytą

G o r s e t y .
ciane

białych
od

falbanką

N a

szyło

i d w ó c h

fałdziki

albo

(ryc.

pach

też

z

ich na

a

u

one

składał

się z 3 części,

Podszywano

je

w

zwiększenia

kierunku

je z a k ł a d k a m i

dołu

falbanką

albo

odbiega od

się łącznie

i doszytej w
zwanych

z

10 c z ę ś c i

tj. d w ó c h

pasie falbanki
kaletkami

od

drelichem,

który

przy czym

zwano

klapek

plecy

wycięte

je

mawiano,
przody,

szklanymi

że

też ćwilichem.

tj. kaletek.

i

chodnio-południowej

tj.

Nie

koszuli

wykroje
dając

zdobnictwa

Krakowskiej.

siebie

do

«każda źgała,

plecy

paciorkami,

Zróżnicowanie

na

na

Rozwój

Najczęściej

części

Ziemi

stosowano

tutaj

wyrabianych

w

Czechach

metalowych

(czyli

pajetek)

1 3 e

koralików,

którymi

krama­

czescy

zarzucali

sklepy.

stragany

Najdłużej

się tutaj typ d a w n e g o —
granatowego

nad

z

trzema

kontra-

kieszonki

kroju

wszywano

każdą
były

gdy

umiała»,

potem

jak

rękawy

a

wstążeczkami,

kaletce

kilka

skalbmierskich

«po

obręby

lacetką,

ząbkami,

inną

szedł

głównie

nieraz

panieńskie

się u b r a ć

obszywała

centków

szło

ale

tworzyły wypukłą

Zwykle

chciały

23,

oraz
drogą,

80,

były

więcej

krakowsku*.
«ceregielami»,

obramkę
niż

aż

opaskę.

błyszczkami
szutaziową.

zdobnictwo

za-

odpu­
trzymał

rzędami

gu­

guzikami

kaletką. Sukienne

obra-

lamówką

czer­

z

zdobnictwem.

haftowanej,

gorsetów

ich

sukiennego,

perłowych i trzema

mione

gorsety

każdej

gorsetów

blaszek

zików

dwóch

się w

64).

się od

i

przodów,

były z jednego k a w a ł k a (ryc.

różniły

stowe

ty­

nazywanych

to­

dziewczęta

rze

szma­
się

lub

Nosiły

ani

noszono

układającej
kształtu

niż krojem

,

haftem

gorsetów

strojne.

nędzy

święto

innych

wzór

koronki.

kroju

Więcej

i

naszytymi,

obecnie u ż y w a

n a siebie p ł a t k i s u k n a w r a z z p o d s z e w k ą

ogół

z

aby

też atłasowe,

skutkiem czego z a c h o d z ą c e

zdobiła

dobierane,

65).

D r u g i typ

N a

tak

lub materyi tj. p e r k a l u . N a

a składa

płatków

Były

Zdobiono

lub czarne

o g ó ł nie

ramiączek

trapezowatych

spódnic.

materiału,

się z płótna

obcisły,

oraz

lub

na spódnicy.

samego

granatowe

Krój

S t a n ich jest

pleców

rebki

tegoż

przeważnie

betowych i aksamitnych.
krakowskimi.

m o t y w ó w

z

codzień

tj. sukienne,

fartuchów

sukna

wonego.
Rozmaitość

zdobnicza

wschodnio-krakowskich
na.

N a

północy

się

gorsety

z

w

gorsetów

jest

znacz­

Morawicy

kaźmirku,

rzeżuchą p r z e w l e k a n ą p r z e z
a

dziurki,

w o k ó ł wykroju na rękawy i z przo­

du

wzdłuż zapięcia

tasiemki
nej.

różowej,

W

wiślu
sety
u

robi

sznuruje

z

powiecie

zdobi

naszyciem

zielonej
buskim

i czerwo­
i

na

Po­

Dąbrowskim

szyje

się

gor­

kwiecistego

tybetu

i

zdobi

czarnego

aksa­

i koralikami

(ryc.

zapięcia

zębami

mitu,

szelążkami

64).

Topoli w

W

pow.

pińczowskim

gorsety z czerwonego lub

brązowego

aksamitu

bramuje

się c z e r w o n ą

żuchą

zdobi

szych i paciorki,

ale w
ny

Z

i

Stradowie
dwoma

w

nosi

rze­

się gorset czar­

rzędami

srebrnych

R y c . 69.

K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie, K a r s y , p o w .

Dąbrowa.

?!

i złotych g a l o n ó w i obszyciem
nej tasiemki. W
sko

gorset

czerwo­

Sladkowie pow. B u ­

czarny

z

aksamitu

lub

czarnego tybetu zdobi falbanka w p a ­
sie l u b k a l e t k i , o b r z e ż o n e

czerwoną

tasiemką,

przodzie

u rozkrojuzaś na

pozłocisty galonek.
setu

Koralikami

tego s i ę nie zdobi,

a

gor­

nosi się go

także na białych bluzkach. Zasznurowuje

się

siemką
i

go

do

dołu

czerwoną

przewleczoną

związuje

haftki

u góry w kokardkę.

Gdzie

indziej z n ó w zdobi się p ł ó c i e n n e
sety

kolorową

motywy

ta­

przez

bawełną

(ryc. 68). W

w

gor­

kwiatowe

powiecie

brze­

s k i m były gorsety p r z e w a ż n i e nie zdo­
bione (ryc. 65). Szyto je z symetrycz­
nie

rozstawionych

czerwonego
też

z

lub

brokatu

szywanego
K

płatków

sukna

niebieskiego,

albo

lub

adamaszku

krepiną

i

ob-

szychem.

a f t a n tzw. k o ł o w y ,

który prze­

szedł do stroju p i ń c z o w s k i e g o i brze­
skiego w

X V I I I w.,

gorsetu,

ale mniej o d e ń

szyją
w

K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j

zapasce

Karsy,

duże

trapezowate
biodra.

pow. D ą b r o w a .

środkowa,
każdą
w

przyszywano; guziczek
kwiatowe,

K a t a n a

jako

okresu renesansu
z

dziste

w

haftem

n a codzień
podbicie

katanki jest
rękawami,

lub

innego

w

wykładany,

dwojakiego

rękawy

co i spódnice.

całej

gorset

z

a

jako

spadek

Katanka

N a d
kaftan

po

stroju

świąteczna

szyta

leżący,

a

do

pasa fał-

rękawami.

opadający,

szyty

(ryc. 69
n a

tylko

haftowano

Polsce,

zdobiono

kołowego

sąsiednich.

przodu

d o ń

kaftany

siebie,

czerwonego.

się k u d ł o n i o m
wtedy

za

sukna

dodanymi
wolno

kaftana

one

dwóch

kołnierz

jego

z

i 70).

kołnierzu

5—6

Szyto

półek
go

też

oraz

końcach

X I Xwieku.

Posiadały

kupnymi.

długie

rodzaju: wcięte

pow. pińczowskim

materiału,

w

czerwone,

zwężającymi

Z

nie ozdobiona.

obszerny,

materiału,

lub koronkami

omal

była

miała

dłuższy
kaftan

wełny.

aplikacje z

tzw. wizytki lub kaftaniki upowszechniły

Były

Topoli

mego

odzienie

to j a k b y

i z

barchanu

kołnierzyk

ziczki.

Jest

Odmianą

lub sukna

B l u z k i
one

występuje

Jako

w

brzegi

zwykle

do

obszywano

Rozwój

23. Z a c h o d z i ł y

kolorowej

kobiecej

.

do

nakrywająca

typ odzieży

nieco

rękawów

się, jako

zdobiono

zakładki.

płótna,

9

zapięciu

baji,

kartonu

z

przy

1 3 7

a

—

oraz strzępek

czarnej l u b niebieskiej

K a f t a n .

z

klapek

tylna kaletka wyodrębniała

motywy

była

ilości

był
a

takich samych gU-

ziczków, jakimi
męskie.

szedł w kierunku zwiększania

płatki, które n a ­

sukna,

Używano

pod

przechodził

Szyty

niebieskiego

Ozdoby

wycięty

pasie

krywały
z
R y c . 70.

(ryc. 63). W

podobny był do

w

pojawiły
D o ł e m

i z tyłu

się na wsi z k o ń c e m

trzy fałdki,

a zapinały

pasie

i wolne,

letnie

się one

dopiero

po

nie wpuszczano

ich

w

się z przodu

i zimowe.

1920 r. Szyto
spódnice,

na gu­

N a wschodzie

ale

je

z

np.

tego

sa­

wypuszczano

n a

wierzch.
S w e t r y
dełkiem

72

i

swetry

s e r d a c z k i .
z

wełny

N a Powiślu

pozostawionej

dąbrowskim
przez

po I wojnie

N i e m c ó w

w

światowej

magazynach.

zaczęto

Szyto

robić

szy­

t e ż serdaczki

z

sukna,

które

w

duże

motywy

zdobiono

haftem

kwiatowe,

rowane na malowankach
w

izbach

na

Powiślu

(ryc.

67).

S u k m a n a «dzika». W e
dniej

części

kobiety

pow.

takie

jak

sukmany

zdobne

po

obydwu

mion

w

kolorowe

wisiory

wego

pochodzenia

zw.

(ryc.

mężatek,

stąd

wyprawy

pani młodej.

kaftana,
jący
u

że

nach

poły

czy

z

0

stroju
w

skład

Szyty z

su­

t y m różnił się

i

takież

Cechowała

przedniego

gęsta

dej

32).
do

wchodził

czerwony

jedwabiu,

u ra­

wojsko­

posiadał kołnierz

rękawów.

rozcięcia

dzikie,

stronach

należał

granatowego

nosiły

mężczyźni

granatowe

kna

wscho­

buskiego

same

Ż u p a n i k ,

wzo­

ściennych

kłapcie

go

po

grzywa

a

wzdłuż

obu

stro­

strzępionego

u dolnych naroży

ogromny

łukowatych

przewadze

od
sto­

motyw

każ­

zdobni­

naszyć

i

haftów

amarantowych

nici

jedwabnych.
K i k l a czyli płóciennica
nie różniła

się

kobieca

krojem od

męskiej,

była tylko więcej strojna o d
gicznej
ją

z

analo­

mężczyzn.

Szyto

płótna lub sukna. Letnie kikle

były
z

odzieży

białe,

płócienne,

zimowe

sukna ciemno-brązowego,

Krakowa
W

zaś

zimie

nawet

wdziewano

koło

czerwonego.
je

wprost

R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e pow. B r z e s k o .

na

koszulę. Noszono je nawet do ślubu. Były krótsze od spódnicy,

a w pasie

wcięte, od pasa

wione

miały kliny. K o ł o

kołnierza i kieszeni oraz

zdobione

były

ciami

oraz naszyciami z

sukna czerwonego

pinały

się na

haftki

S u k i e n k a

1

3

8

albo

zwana

kobieca

z

zasznur owy wały

przyjaciółką

też

sukna

szata

białym

lub szarym barankiem u przedniego
Sukienka dla

u

m.

p a s a 2,82

lan,

a

oraz
na

Była

posiadała

kołnierzyk

białe

lub

niebieskie

48

c m

małe

i

to

frędzelkr.

bogate.

D l a

K o ż u c h y .
Ostatnią
i

nie

z

tyłu.

formą

zdobione.

W

kobiety

obcisła do

długość

w

błękitnego,

i

z

średniego

stojący,

w

miejsce

był

czerwonymi

podwiśką

jasno

granatowego

była

on

końca

rękawów,

wzrostu

miała

112

niebieską

i wyróżniający

są

W

kobiety

chodziły

wyłogi

wstążką

marzeniem

sukienek weszły

wsta­
wyszy-

kłapciami.

Z a ­

po

r.

kożuszki
po

u

cm

1890
z

staropolska,

pa­

w

użycie

w

w

wyszyta

tylko

kołnierza
obwodzie

niebiesko

nastrzępioną

niżej

ko­

lamowane

była

z

przodu

grzebykowato

starsze

niewiasty

30).

kożuchy

wełną

a

Sięgała nieco

z gromady nosiły
(ryc.

«opierzona»

oraz u

wysokości,

Przeważnie

krótką

domu

dołem

rękawów

jedwabną

niedościgłym

to

lub zielonkawego,

rozkroju,

szmuklerskiej roboty.

pasie

ich metamorfozy
zimie

rękawów

żartobliwie

pięcioboczne

Strój ten kosztowny
biednych

końca

pasa, a od pasa z tyłu suto f a ł d o w a n a .

potrzeby

tyłu

u

czarnymi

rzeżówką.

lub

radna

1 kieszeni.

a

n a przodzie

kryte suknem,

pokryte

barankowych

czarnym

serdakach,

szuby.
suknem

zapinanych

73

U c z e s a n i e .
nając

od

kocze,

które

Dawnymi
w

i mężatki

rozczesywały

zrobionej

środkiem

wierzchu głowy,

związywały

laty w

warkocze

kalu,

Dziewczęta

ścieżki,

tasiemką

święta

strojne w

barwionego

i uroczystości

żywe

czem,
lub

włosy

krótkie.

zaczesywano

Ł o k t u s z a ,

wała

ze

tonu

lub

w

dwie

części

grzebieniem,

splatały

układały

na

jeden

lub

okrętkę

z

zaczy­

dwa

tyłu

chodziły

dziewczęta

z

głową

odkrytą,

zaplótłszy

w.

kwiaty

sztuczne

wykonane

X V I I

i starano

także

w

Z w y c z a j ten zaginął z p o c z ą t k i e m
Po

się k o ł o

się, zwykle z m a ł y m

tzw.

włosy
z

per-

X X

wieku,

oczepin

nosiły

kędry s m a r o w a n o

tłusz­

ucięciu warkocza podczas

uszu i z tyłu

war­
głowy.

od

Rozkostrzewiające

czyli płachta
kobieca

dwóch

podczas

albo

słoty

wzdłuż

szwu —

lub chłodu.

zdobiono

obszyciem

z

R a ń t u c h ,
cm,

zarówno

przez

ciężkiej

odzieży

a

koronką.

czołem

licy

w

pow.

skutkiem, ukryć je pod

ronki

jak i mężatki.
do

pow.

pińczowskim

węzeł

sztuczny.

w

nosiły

do

czepkiem

trójkąt

i wiązane
rogu

buskim

się także

W

po

z

i

pasterki

ornamento­

od-brzegu,

a

pojedynczej

szerokości

go

do

gorsetu

obwiązywały

także

w

czasie

do

kościoła

tj. 60
od

lub
go

itp.

wynosiła

Wszystkie

także

lub

na

długości
ramiona
zaś

często

białym

haftem,

czepce,

tworząc

niepogody

wiązały je w

karczek lub

a

na

katanki, nigdy

rańtuszkami

chłodu

cm,

święta

chustki

tyle g ł o w y

podwiniętym

rogu,

do

kre-

na

poty­

co

zwało

75

x

75

cm.

Były

to

chustki

bawełniane

drukowane

w

kwiatowe,
k r a k o w s k i e pasówki
lub
pąksówki, galicjańskie siwe, m u ś l i n o w e
na wielki widok, burdysówki z b i a ł y m p r o s t o k ą t e m w ś r o d k u a c z e r w o n ą

w o k ó ł

kre-

przekątni

pasterze

6 c m

letnia,
powsta­

(ryc. 71),

I I poł. X I X w.

sukienki. Zdobiono

na

a

obrusem.

o

brodą,

3 m,

na kuper.

wiązaniem

chustek

pod

okrywali

mężatki

opadającego

prastara,

x

rąbkowego

tiulu. Z a r z u c a n y b y w a ł

lub

to

podwójnie—-albo

zdobione.

Noszono

pracy, a

tylnego

złożoną

była

wymiary 2

haftu o odległości

także

żupana

ciała,

dymkowego,

były

lub

części

posiadała

Płachtą

był szalem

W

Wielkość
tywy

ją

rąbkowego

zwierzchniej np.

spodem

nas

chustkę

świąteczne

Zwano

z płócienka

dziewczęta

złożone

pod

koronki.

Mężatki

U

szlakiem amarantowego

wydatny

C h u s t k i .
tonowe

okrycia górnej

świecie.

prostokąt.

zwany też płachetką,

wykonany

także

w

Łoktusze

9 c m

nad

do

szerokości p ł ó t n a lnianego,

Radłowie

200

służąca
znana na

barchanu. Noszono ją zawsze jako

wano je w

i

na

potem

dół albo

warkocze pozostało.

ku tyłowi

odziew

zeszycia

trójkąt

się

a

a

chustką.

zwierzchnia

w

kwiaty,

w

pierza lub kupnych błyskotek.

wplatanie jednak wstążek
mężatki

i spuszczały

włosy

służyły

do

przykrywania

głowy.

Sprowadzane

były

mo­
z

ko­
ramą

z

Czech

Austrii.
Drugi

rodzaj

chustek

służących

do

nakrywania górnej

części

ciała

w

dni

chłodne —

to

jesionki, kaźmirówki, szalinówki, tybetki i b a w e ł n i a n e tureckie, g r u b s z e z w a ł y s i ę
derowe. T u r e c k i e z m o t y w a m i p a l m e t p e r s k i c h , o b r z e ż o n e frandzlami c z y l i
strzępkami, s ł u ż y ł y o d ś w i ę t a i n a c o d z i e ń , a l e n i e d ó k o ś c i o ł a . B y ł t o w y r ó b f r a n c u s k i . D r u g i

wełniane
po

prostu

typ

chustki der owej w y s t ę p u j ą c y jedynie w

pow.

brzeskim i dąbrowskim,

to

wełniana

chustka

zwana

oknowata, s ł u ż ą c a d o o k r y c i a z a r ó w n o n a c o d z i e ń , j a k i o d ś w i ę t a . N a z w a j e j w y w o d z i

się

okien

od

czeski.

czyli krat

Kraciate

noszono

je

w

W i a n e k
bukszpanu
i

gwiazdki

pinano
lakiej

.

zwano

rozpuszczano
wianek

i

czerwonych,

tarnowskim

uroczystym

przystrojeni
kwiatów,

Przymocowywano

nadto

we

i

zielonych

i białych.

żukowskimi,

brzeskim

pannie

go

do

młodej

dziewcząt.

których

włosów

nad czołem.

opadające

warkocze,

głowy

wśród

a uzupełniano

wstążki

a

koroną
aż do
na

Wito

drżały

go

Wianki

ślubne

ze świecideł, p a c i o r k ó w
pasa.

włosy

W

dzień

rozczesane

ślubu
u

bierzże

Wdziewaj

się, n a d o b n a
na

dziewieczko,

się ruciany wianeczek,

maszli
złoty

z

pozłociste

B y ł to

wyrób

gdyż

najczęściej

ruty,

barwinku,

kłosy,

blaszki

wito z ruty,

przy­

pozłocistych i

wsze­

starożytnym

zwyczajem

wierzchu głowy

nakładano

śpiewano:

A

74

pasów

sztucznych

na ciemieniu głowy,
nędzy,

z

w pow.

Żukowicach.
był

lub
1 3 9

utworzonych

chustki

brać
pas.

C z ó ł k o .
było

Oznaką panny

czółko

konane

zwane

przez

kolorowego

młodej

strojnik,

druhny

papieru

i przystrojone

świeci-

dłami,

kwiatami sztucznymi,

kami

z

i

włóczki

wstążkami

1

4

C z e p c e .
na

święto

0

.

chustką

zaś białą

z haftem

białym,

się

a

na

płócienną

na Powiślu
haftem

czerwo­
wiązany

każdorazowo

nakła­

na głowę jak czapka.

Czepce

starszych

i

z

dą­

Jeden i drugi czepiec

był n a stałe
dany

czepiły

perkalową,

sztywną

browskim także
nym.

pęcz­

różnokolorowej

Mężatki

codzień

wy­

z

mężatek

żowych

lub

wiązane

czerwonych

perkalowych zwały
gdyż

tworzył

chustka.

je

materii,

czyli

płatczany

nakryto

tiulem,

siatkowy. C z e p c e z c h u s t e k
tezse ( t ę ż s z e ) t j . k r o c h m a ­

się

białych
lone,

chustek

czepiec

lub

ró­

płatczanymi,

się

płat

Jeśli

zastąpiono
zwał

z

nazywano

t e ż szyte czyli

haf­

je

cetyną t j . s z e ­

lążkami,

kolorowymi

paciorkami.

Technika

wiązania

towane.

w

Zdobiono

czepców

zasadzie jednakowa,

gółach

różna

—

licy,

zazwyczaj

giem

parafii.

czyli

wiązaną,

krotnie

zależnie

Chustkę

ukrochmaloną

wzdłuż

Zazwyczaj

trójkąt

chustki

ż o w a n o

karku

i

ski.

na

Zwało
W

każdej

wyrzucano
na

wyrobiły

naddunajeckich

w

zawój

czyli upinanie

bez

rogów

chustki z klapką

czenie).

Natomiast

chowskiej,
gutka

n a czole,

wano
tym,

Woli

chustkę
że z

tyłu

w

językiem

na

opaskę

a końce

krzyż,

potem

spuszczano

jej w t y k a n o

kilka­

na

głowę.

dół,

krzy­

wałek

opa­

w

pod

w

tak

samo

Otfmowie,

Kłyżu,

z

sobą

tyłu

kłódkę

upinaczka

za

Lubiczku,

i

Żelichowie

Ujściu

odwiocenie ( o d w i e ń Woli

chustek

Żeli­
w

ko­

chustkę z frendzlami, gdy nią zastępo­

białych

chustek

chustki,

obrecke ( o b r ą c z k ę ) .
końce

a

czepcowych

lub

na

występował

i Zapasterniczu

wiązano

rogu

wpuszczała

Krakowiaków

Jezuickim,

nie

koniec

albo

U

Zdrochcu

czyli n a

i Karsach

wiązano

wiązania

krótki

czepków.

Marcinkowicach

Hubenicach

moda

kark

wiązano

koronką,

je tak, że sterczały po

głowy,

Ostatnia

opuszczano

brzegu

na

opaskę, którą nakładano

praniu i wiązaniu

Pałuszycach,

a

tył i tam je

końce

G d y

opaski

bokach węzła ponad czołem, jak skrzydła. Zwało

w

polegała

opaski
były

zawój

na

przerzucano
chustki
albo

bra­

ułożyła

kurki

s i ę to u p i ę c i e m w

70).

Czepiec
sześć

tj. d ł u ż s z y m

z tyłu

z

dzenia

zakrecke. W

na

lecz

w

składano

potem

węzeł,

Przybysławicach,

Zalipiu,

mowane

w

się specjalistki w

Gręboszowie,

wiązaną.

tył głowy,

czoła

Gręboszowskiej,

bokami

(ryc.

na

środku

Biskupicach,

wiązano

wyprasowaną

czubek, w kokosie, w kogutka.

czub,

okolicy

i

przekątni, tworząc wałkowatą

wiązano

s i ę to w

oko­
zasię­

czepcową

upraną,
ją

szcze­

od

zakreślanej

zawijano

była

ale w

zdjęty

niedziel

z

głowy

stał j a k

przeznaczano

przechowywano

czapka».

go

do

w

skrzyni.

Szpilki wyciągano

prania. Dawniej

Dobrze

z e ń tylko

czepce,

koszule

uprasowany
z

i

wtedy,

gdy

i kikle

prasowano

upięty

powodu
na

«przez

przybru­
stole

wa-

75

rzechą,

albo

Żelazka

do

też

grzybkowatym

prasowania

naczyńkiem

upowszechniły

szklanym,

około

r.

Czepce

białe

otrzymywały

czępach w

pow.

buskim n a biały czepek z f a ł d o w a n ą

z

haftowanym

z batystem
na

narożnikiem;

zdobioną

okręcano

podwijany,

w

dodatkowe

Przededworzu,

w

wokół

skutkiem

Sladkowie

głowy,
czego

związywano
z

haftem,

wałek,

N a

3

lub

u

nich wieszały

dętki.

pierś

jak

szyi

K o ł o

S a k i e w k a .

N a

1860

noszono

krzyż

metalowy

kieszonkę

brzegiem

codzień

klucza od

mosiężnymi

z

zielonego
z

skórka

metalem

a

—

i

t o m b a k o w e

O b u w i e

kobiece

węgierski

tzn.

safianu

wycięta

O b r ą c z k i

postaci

chustki.

Chałupkach

Np.

w

tiulową

zawsze

czepek

kolorową

chustką

tybetową,

kogutka, p r z y c z y m t y l n y r ó g

w

albo

nakładały

T u ­

chustkę
chustkę

też

opadał

na

plecy

«jak

wiązek,

biedniejsze

bywał

serek».

stroju

bogatsze

sznury

korali
dopiero

5

ciasno

wokół

nizano

nosiły

było

szew

się szytymi

o

rozmiarach

guzikiem

w

ząbki.
w

w

szyi

dłuższe

przynajmniej

opięte,

wiązki,

10

x

gwoździków.
N o g ę

Górny

w

czarnych

bucie

butów

osłaniały

z

zwane

brzeg posiadał
w

z

użyciu.

rodzaju: cholewiaki
Ponad

nawet

jeśli

że zwisały

na

należały

do

żuchowskimi,

zdobne

w

buciki

na

wysokich

zwane

prunelkami, a o k r e ś l o n e j e s z c z e

w

zimie

w

nadto

się czerwonymi

huncwota

stroju

guziczki.

sznurowane
r.

1914

z

jako

Kra­

zaokrągloną,

zdobiła

Kieszonkę

posiadały

wiechcie

paradnego

w

nabitą
wszyta

rzemykami

wieszaną

u

pasa

i trzewiki. Buty z cholewami

przegubem

mosiężne

k o r k a c h tj. o b c a s a c h ,

dołem

przechowywania

kupowaną

—

karby. Obcas
serduszko z

z safianu czerwonego lub zielonkawego

onucze,

cholewami

cm,

do

nosiły

Kieszonkę

naparstków.

częstym

obłogę

lecie

10

Sakiewka ta ściągała

zapaską.

cholewy.

woreczkami

gospodynie

środku.

pod

dwojakiego

z boku

w

ozdobę

kobiety

były

z płótna

Bogatsze

ale w y ż s z y n i ż u b u t ó w m ę s k i c h , n a d n i m z a ś o b o k

lewiaki,

w

nań

potem

k o z i k a itp.

zakończonymi

rzemyku

żony,

trzy

metalowym

czerwonym

krój

korale —

posługiwały

półskrzynka,

krążkami

czerwona

nabijanymi
na

r.

duży

kobiety

wody.

naszyjnik.

pieniędzy,
kowie

wieszały

wrzącej

przy c z y m tylny r ó g wyroniono

na przodzie

tyłu

wlewano

krezką nakładały kobiety

D u ż y m przykrywały

tworzył

którego

uzupełnienie

U z u p e ł n i e n i e

K o r a l e .

do

1890.

Gnojnie

na trzech rogach białym

wierzch; natomiast

którą

często

się

ze

Drugim

przodu,
« o d

słomy

oraz

naddunajeckiego

Maryji

z

zwę­

mosiężnych
w

ząbki

onucze.

obuwia

cielęcej

1

4

1

.

Obok

czerwone

rodzajem

wykonane

miały

był

cho­
były

skórki,

Terezyji».

Z d o b n i c t w o

P l e c i o n k i .
wane

sznury

igłą.

Plecionki

taniu

białych,

Zdaje

się nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i ,

występowały
ze

skóry

w

historii

zdobnictwa

odzieży

były

dziełem

rymarzy, a

szczególnie

skórzanych

pasów

skich

czerwonym

i

zielonym

dzą

się w y r ó ż n i ć

3

rodzaje

Pojedynczy

ścieg

I

wykonywany
wadzanymi

dziurki

i w y c i n a n k i ze s k ó r y

wcześniej,

niż

pasiarzy. W

ozdoby

oraz

naszy-

ściegowane

zdobniczym

wypla­

krakow­

safianem

da­

ściegów:

skośny

pasemkami
przez

że plecionki

na

okrętkę,

skórki

przepro­

cięte

nieco

sko­

śnie.
II

Ścieg płaski podkładany,

czerwonym
gach

safianem

skórką zieloną.

jako

wykonywany

ozdoby

Pasemko

na

ście­

safianu

czer­

wonego nie b y w a przeciągane przez rzemień,
lecz p o d k ł a d a n e
nem

76

zielonym,

pod
a

ściegi

następnie

wykonane

safia­

przeplatane.

R y c . 73.

T e c h n i k a zdobniczego ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h
krakowskich. (Rys. Zdzisław Szewczyk).

pasów

R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a

III

Podwójny

lonego
nego

ścieg

safianu, k t ó r e

ściegu

przedstawić ani w
stawienia
4

faz

tego

tego

w

wypukłością

swą robią

wrażenie

krzyżują

fotografii,

rodzaju

A p l i k a c j e .

z r. o k o ł o

w

hafciarskiej

wykonany

w

4—5

równoległych
haftu

sposób

tak

ani w jednym rysunku ani też w

(ryc.

ozdoby

niemniej

się wzajemnie

techniki

plecionki
D o

Wprawdzie

kuśnierskiej,
Kriegera

występuje

ściegowania,

skomplikowanej

aplikacje.

okrętkę

skośnego

na

n a k o s z u l i kobiecej z Z a l i p i a .

przez

jest

rysunek

kustosza

Zdz.

posiadały

układzie

pionowym.

Pasemka

skombinowany,

ż e nie

opisie.

analityczny,

muzeach

stosowali

naszych
o

nie

dawni

kuśnierze

zachował

charakterze

1870, j a k o t e ż d o k u m e n t a r n y

plecach

tego

prostokątną

Sztuka aplikacyjną

okaz

zdobnictwa

czterech
Z

piętrach,

biegiem

czasu

składa
te

włóczką

i jedwabiem.

sukman,

jakie

z

czerwonego

dominują

Istniały

sukienka

naszyte

się z

wszystkie

posiadamy

czteropłatkowe,

kowym.

Resztę

m o t y w ó w
ozdoby

z

trudnych

aplikowane

bardzo

ściegi,

nadto

do

m o g ą

ze

muzealnych,

haftem.

piaskowym

natomiast

długie

W

safianowymi
bokach

szypułki

formy

liści

liści i k w i a t ó w

K r a ­

Kożuchy

o

linijnym

kożucha

w

szla­

rozmieszczony

motywy

ściegowane

najdawniejszych

okazach

efekt

zdobniczy

dają

aplikacje

okazu

sukmany

sprzed

doniczki,

wyhaftowane

tego bujnego

obramia

się na

sukna. N a

zdobnictwie

trapezowate

sztuki

fotografie

opisania.

przeobraziły

główny

zaś wolnego tła w ś r ó d

a

tej

bogate

dzieł

S z e r n e r a pt. S w a t y w

plecionkami

zbiorach

gwiazdki, p o z a t y m brzegi s u k m a n y i kieszenie
skośne

kolejność

taki właśnie kożuch.

triumfy również po

też aplikacje wykonane

uzupełnione

ściegiem

kwiatki

w

się

przed­

tajemnicy

tych

dać nam

obraz Władysława

aplikację

święciła

krakowscy

się ż a d e n

k a c h szerokich do 20 c m , a c i ą g n ą c y c h się od pasa a ż do d o ł u . U k ł a d zdobniczy,
w

podwój­

ilustrujący

odkrywcy

zie­

dadzą

Jedynym sposobem

Szewczyka,

z

73).

kożuchów

wyobrażenie

na

paskach

podkładanego.

k o w s k i m , n a k t ó r y m p o s t a ć n a p i e r w s z y m planie odziana jest w
wiślickie

plecionych

sercowate
są

ściegiem

1830

liście

r.

oraz

warkoczy-

bukietu wypełniają

koliste

lamanina t j . k r z y ż u j ą c e s i ę r ó w n o l e g ł e

zygzaki.

77

R y c . 75. K r e z a do

Jeszcze na
tywach

okazie

trójkątów

suki

kierezji

sferycznych,

pierzastych, wyrastających
z

białego

i

czerwonego

płaszczyznowy
lub

dwóch

o

koszuli haftowana nicią c z a r n ą i c z e r w o n ą . Zalipie,

1880

występuje

stała

się

z naszywanych

sukna

dużych

z r.

która

na

dużych

motywach np.

w

ornamentacji

Podobnie działo

kołnierzach

Dąbrowa.

naszywanka z kolorowego sukna w

prototypem

aplikacji.

pow.

kierezji

haftowanych

się r ó w n i e ż

krakowskich.

z

mo­
form

aplikacjami

Zastąpił

je

bąkach i ślipiach z a h a f t o w a n y c h w ł ó c z k ą w

haft

jednym

kolorach.

w d a w n e j P o l s c e s z y c i e m . S t ą d białym szyciem n a z y w a n o
czarnym szyciem z w a ł s i ę w P i ń c z o w s k i m u b o g i h a f t w p o ­
s t a c i z y g z a k a , w y k o n a n y n i c i ą c z a r n ą . Czerwcem n a z y w a n o h a f t w y k o n a n y n i c i ą a m a r a n t o w ą ,
a w i ę c n i c i ą b a r w i o n ą p o c z w a r k a m i o w a d a c z e r w c a ( C o c c u s p o l o n i c u s ) . Rzezane szycie b y ł
Haft.

haft

to

nicią

haft

Haftowanie
białą.

płaski

wywodzi

W

(lub

nićmi

I poł.

zwano

X I X w.

podkładany)

się stąd, że k a ż d y

nićmi

w

dwóch

kolorach:

element zdobniczy jest tu j a k b y

czarną

amarantową.
(rzezany) na

Nazwa
dwie

ta

części

dziurczasty. Haftem bogatym
z w a n o w y s z y w a n i e o z d ó b s a m y m i b ł y s z c z ą c y m i b l a s z k a m i c z y l i cetkamy l u b selozkamy o r a z
z ł o t ą l u b s r e b r n ą siarką c z y t e ż łankotką.
Z d o b i e n i e n a foszmańską
modę o z n a c z a ł o s z c z e ­
(ryc.

gólnie

78

72).

Wydarte szycie t o

i

rozłupany

bogate

wyszycie

suki

hafciarskie

dziurkowanie,

u

woźniców

kierezji

czyli

pańskich.

haft

Pod
nich
3

względem technicznym

nie

ściegi

główne:

wykraczające
wego

hafciarstwo K r a k o w i a k ó w

przedstawia nic osobliwego.

w

płaski,

daleko

Polsce.

jednak

w

bo

są tu

nici

łańcuszkowy

poza

obręb

Technologia

nazwy

Występujące

rodzima.

zaplatane.

i

przed

regionalnych

hafciarstwa

Ścieg

Ścieg

wschod­

bowiem w

igłą

mają

typów

stroju

krakowskiego

łańcuszkowy

krzyżykowy

ludo­

obfituje

się

zaplitane,

układzie

stanowią­

zwie

w

nim

zasięgi

cyrka. N a c e r o w a n i e (cyrkę, cereckę) m ó w i s i ę
także
zawłocenie. M e r e ż k ę w y c i ą g a n ą ( n a z w a r u s k a u ż y w a n a
w Polsce powszechnie) z w ą
tu
wyprąg, wyprąganie l u b sitka
puste. I s t n i e j ą t e ż sitka zaplitane. W y p e ł n i e n i e a ż u r o w e g o m o t y w u
mereżką
lub innym a ż u r o w y m m o t y w e m
z w ą zagrodzanie. A ż u r
cym

o

kratę

z w ą

motywach

ażurowy,
76,

77).

kolistych

podwójnie
D o d a ć

lub

kwiatowych,

szczególnie jeden

obrzeżony,

zwie

się

sitka patrzące

należy,

sitka

na

krezach,

tutaj

że

chustkach

p o w s t a j ą przez takie w y c i ą g a n i e

wewnątrz

zahaftowanego

kratka

z przecinających

Miejsca przecinania
krzyż, co d a w a ł o
frędzełkami
W

się

tych

nici

z

wzór

nieraz

technologią

dzie

z

zasady

ściegiem

np.

z

zapaskach

lub

liścia,

dwóch

oczek

w

kratce.

i rańtuchy

hafciarstwa

zauważyć,

użytkowym,

lub
że

watka

powstaje

lub trzech

obdziergiwano

chustki

kowiaków wschodnich należy

74,

nici osnowy

motywu

pasemek

misterny

zdobiono

związku

zarysu
się

płatek

(ryc.

nitek.

wiązaniem

na

Strzępkami

czy

u

brzegu.

zdobniczego

u

Kra­

ż e s t e b n ó w k a jest w p r a w ­

gdy

np.

podwójnym

szere­

giem białych nici wzmacnia szew u ramiączek,

mankietów i kołnie­

rzyka,

gdy

X I X

ale b y w a ł a t a k ż e

w.

okraszała

szeregach

koszulach

na

przedsobkach

Niekiedy

ramiączka

kolorowego

na

ściegiem

haftu.

zdobionych

zdobniczym,

koszul
Nawet

haftem

wykonywano

kobiecych
jeszcze

z

stebnówka

nawet

szwy

koszuli

historii

haftu

krakowskiego

na

początku

aż

w

trzech

początkiem

czerwonym

zaś

już z

i to

naszycia

z

nici

piersiach

X X

w.

zakładek

czerwonych.

robiono

nicią

czerwoną.
O
szym

był

Tenże

ścieg

na

niezawodnie
bywał

chustkach
należy

szukać

dawna

należało

do

chy

i

na

Drugim
kobiecych
nićmi

w

koszulach.

zwyczaju

składanie

jako votum.
obrusy

haftu

powiecie

bawełnianymi

nicią,

paramentów

jako

typem

oraz

ściegiem

płaskim.
motywy

R y c . 76. M o t y w y z d o b n i c z e « w y -

Najstarszych

haftów

prągane» na koszulach kobiecych

kościelnych,
okazalszych

«czerwcowe»

pińczowskim,

a

występujące

się jeszcze

w

gdyż

były jako ręczniki

tuwalnie

więc

w Zalipiu,

od

pow.

Dąbrowa.

rańtuchów

używane

nakrycia mensy,

posługiwano

Najdawniej­

szczególnie

Rańtuszki

do

były

niewiele.

wykonany

wśród

ofiarę,

bawełnice,

biały,

podkładany

czepcowych

białych

i bawełnie

haft

nieraz

wiemy

pod

do

mszy,

monstrancję,

amarantowe

wyszycia

na

tam już w

I połowie

X V I I I

I I połowie

X I X w.

zdobieniu

w

a

rańtu­

pokrowce

w.

itp.

sukmankach
Tegoż

koloru

bielizny

ko­

biecej.
Trzecim

typem

haftu,

rozprzestrzenionym

wśród

brzegu W i s ł y j u ż w I p o ł o w i e X V I I I w., a n a P o w i ś l u
dwukolorowe

czerwone

i

Hafty

chustkach.

koło

połowy

i czarne trwały

z
W

rzadka
okresie

X I X w.,

także

i czarne wyszycia na krezach koszul

dwukolorowe:

wone

Krakowiaków

jako

krótkotrwała

nadal. W

zielonym

czerwone

X V I I I

w.

jedwabiem —

popańszczyźnianym

kobiety

i

wschodnich

D ą b r o w s k i m jeszcze z p o c z ą t k u

niebieskie

moda,

która

obok

czarnego

rańtuchy,

(ryc. 75, 76), gorSach,

powstały

minęła

przed

r.

1900,

gdy

i

koszule

zwane

ilością

czasu,

były

dopiero

hafty

jedwabiu

większą

lewym

zapaskach

prawdopodobnie

i amarantowego

ręczniki

dysponując

na

X X w.

czer­

zdobiono

bawełnicami.
wyżywały

się

79

R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h n a P o w i ś l u
1 — Płacące

8 — k ó ł k o , k o ł o w r ó t , 9 — d u p o c k i , 10 — j a b ł k o ,
15 — k o s y c e k ,

16 — o w s i k z w i s i e n k a m i ,

zdobnictwie

hafciarskim,

bogato zdobione koszule,
rymarzy

i

jedwabiem
i

80

krawców —
albo

stopnickim

pąsową

chustki

które

11 — w i n a ,

17 — l i ś c i a .

21 — k o g u t ,

w

Dąbrowskim.

dziurki, 2 — psenicka, 3 — pecoki, 4 — k ł ó s k a , 5 — krupki, 6 — pscoki z z ą b k a m y ,
12 —

rumianek,

18 — p i ó r k o z g w i a z d k a m y ,

naówczas

pasy

14 — p i ó r k o ,

19 — p i ł k a ,

20

—• m e c h ,

2 2 — w i n a , 23 — k o g u t .

nabierało

dużego

rozmachu.

zapaski, chustki czepcowe oraz należące

kożuchy,

7 — wisienki,

13 — m i e s i ą c e k ,

oraz

kołnierze

bawełną

haftowano

w

czepcowe,

kołnierzyki

koszul,

do

kierezji. K o ł o

powiecie d ą b r o w s k i m ,
mankiety

Powstawały

sztuki dzieła
r.

1870

karmazynowym

brzeskim,

rękawów,

a

wtedy

kuśnierzy,

miechowskim

nawet

przerembki

tj. n a r a m i e n n i k i . N a ó w c z a s

też

kolor czerwony w hafcie

o

mo­

zaczęto

też

tywach

roślinnych

kontaktować
W

latach

z

koło

wykonane

niebieskim.

1890

nićmi

r.
o

hafty
kolorze

kobaltu i karminu były
ne

miechowiankom,

wspól­

jako

też

podwiślankom

z

powiatu

dą­

browskiego

i

brzeskiego

po­

dobnie

krezki

u

jak

koszul,

fałdowane

obszyte k o r o n k ą .

Powiślu

Dąbrowskim

nęło

nadto

się

koło

r.

1885

hafciarstwo

czarną

bawełną

zastosowaniu

w

i

N a

rozwi­

czerwoną
do

krez (ryc. 75) p r z y p i n a n y c h
koszul,
tów

kołnierzyków,

i przodów

Koszul

takich

jeszcze

w

do

mankie­

na ozedlu.

—

i krez

latach

używano

1905—1914

do gorsetów sznurowanych i za­
pinanych.
K o r o n k i
w

ziemi

w X V I I I

białe

znane

w.

Z

browskim

na

Powiślu

koronki

z nici białej,

już

k o ń c e m X I X w.

wykonywano

D ą ­

szydełkowe

czerwonej i żółtej.

S y s t e m a t y k a
h a f c i a r s k i c h .

m o t y w ó w

powyżej rodzaje dawnego
zaginęły

południowym

terenie

odzieży

skich

na

cjalne

nazwy

R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e
pow.

Przedstawione

krakowskiego

nictwa

były

krakowskiej

Powiślu
w

haftu

omal

całkowicie na dużym

nadwiślańskim

ludowej

Dąbrowa.

i dzięki

Dąbrowskim.
słownictwie

zachowały

temu

m o ż e m y

Liczba

ich jest

miejscowych

obszarze Z i e m i
się

jeszcze

w

Krakowskiej.

X X

w.

przedstawić

systematykę

wcale

ale

hafciarek.

duża,

nie

żywe

ornamentów

wszystkie

Tabela gałęzistych

Jedynie

tradycje

hafciar­

otrzymały

m o t y w ó w

na

zdob­

spe­

nazwanych

1 ) g o m u ł e c k i 2 ) krupki 3 ) pecoki ( p ę c a k i ) 4)pecoki z krupkamy 5 ) p o d w ó j n e
pecoki
6 ) dupocki 7 ) kłóska 8 ) psenicka 9 ) galązecka 1 0 ) kółko 1 1 ) liścia ze scebłikamy 1 2 ) serduska
1 3 ) pępki 1 4 ) j a b k o , m o t y w p o d o b n y c z a s e m d o l i ś c i a d ę b u 1 5 ) piórka 1 6 ) k o g u t ( c z ę s t o w k s z t a ł ­
c i e d u ż e g o k w i a t u t u l i p a n u ) 1 7 ) r ó z g a 1 8 ) k o s y c e k 1 9 ) k i e l i c h 2 0 ) rzyka ze scebłikamy 2 1 ) d r a ­
b i n k i 2 2 ) p i ł k a l u b zeby 2 3 ) dziesiąt 2 4 ) śłipia ( m o t y w k o l i s t y ) 2 5 ) wykrącajki 2 6 ) ese ( p a l m e t a )
2 7 ) kobyłki l u b k r o k i e w k i 2 8 ) k a c u s i a l u b k u r c o t k o ( r y c . 7 7 ) .
obejmuje:

Rejestr

tych

że imiennictwo
nazwom

nazw

skonfrontowany

wprowadzone

zawsze
U k ł a d

h a f t u

i

na

czole

kłódkę.

Tylni

w

m o t y w ó w

odpowiada

do

nich

tutaj j e d y n i e ze w z g l ę d ó w

naturalistyczna forma
z a s t o s o w a n i e .

kwiatowych,

mieszczenie
na

przynależną

formą

narożnik

obramiony

ornamentacji na

mankietach.

Przód

(np.

Najpiękniej

chustki zwany
wzdłuż

koszuli

posiada

jabłko,

zdobione

były

objętym

Układ

chustki

itp.).

chustki

czepcowe,

szlakiem.

m o t y w ó w

zwykle

dwie

wykazuje,

zawsze
Takie

na kołnierzu

zakładki,

bowiem

tabelą n a ryc.

piórka

kwiatkiem w y p e ł n i a

brzegu

s u k a c h kierezji.

kogut,

zdobniczą

praktycznych. W b r e w

sugerującym wyobrażenia p r z e d m i o t ó w z natury, m o t y w o m

nie

dowi

zostało

z

wiązane

rombowy

również

jest

odpowiada

których

77

brzegi

układ
roz­
ukła­
czyli

Strój krakowiaków — 6
81

listewka obdziergane są w ząbki a

przedsobek z d o b i ą z w y k l e r ó z g i

nych.

na

Haftowi

obrzeża,
a

listkach,

obramione

stwie

dziurkowatemu
serduszkach

dziurkami,

kobiecego

i kwiatach.

krakowskiego

linijnych

układów,

(ryc.

9,

10) —

do

kwiatowych

nictwo

stroju,

to

nie

Zapaski

dobór

kolorowych tybetów,

ozdób

zaś

rozmieszczony w

zębach

się

na

w

ciągu

sukmanach

z

kierezji

stosowanie

ornamentu

hafciarskiego,

krakowska,

ludowego, chłonęła

chciwie, odwracając

się od

wszystkiego, co

twórcza

podkreślić

a

zwycięsko.

L u d

strój

artystycznego

pełen

Do

tego

krakowski

zarysu

zamieszkałego

haft

i

rodzajów

na
a

plecy

sprawiły,

w

romantyzmu

że

kupnych

fabrykatów

męski

kobiecego

dodać

poziom

przejawił

kierezji

skąlbmierskich

kował

podział

domo,

posługiwanie

coraz

częściej

łych

miasteczkach

i

pracy

stroju

«suk»

bardzo

zdobione,

suką

lub

żółtą

Cechą

złociste,

spinki z koralem lub
potarciem

kwieciste

itd.

W

itp.

niebieskie,

W

i

Dąbrowskim.

nas

trójkątnych,

(ryc.

i

obszaru

koszulach,

79,

9,

dziarska

karierę

10).

forma

wojskową

korzystanie

a jednocześnie

końca

X V I I I

wieku.

p o ł o w i e X I X w. jarmarki
W

z

Miechowie

np.

brokatowe
z

i

foszmańskiej

zdobną

wedle

podcieniach

d o m ó w

drewnianych

wia­

Chłopi
w

ma­

wykonywano
merynosowe,

kołnierzem

czerwoną,

po­

skompli­

k r a k o w s k i e g o jest, j a k

od

granatowe

się

w

paciorków

i

kolorowym

szkiełkiem

oraz medaliki,

o

przedmiot
sklepów

czerwone

innych.

na

dużych

masom

adamaszkowe,

karazje

sznury

Ze

sukno

naszych kramach

carskich

cudowny.
małych

z

W

korali,

Korczynie

miasteczek

m u n d u r ó w

jarmarkowych

Z

początkiem

dostarczały

następujące

meandrem

falistym

i Krystiana

Kindla w

82

stroju

wsi.

koziki

wyszywanym

mody w

i

fabryki

krzyżowały

X X

wieku

chustek

kwiatami:
Graslitz.

wojska

szych

fabryka

Chustki

w

z

do

tłem
Skfidla

ziemi

w

różowych

Mistku,

w

w o d ą

kraciaste,
materiały,

przeróżne

i rękawów

po

białe

Ferd.

kaftanów,

szkiełka

czeskich,

krakowskiej

granatowym

nawet poświęcane

czeskie

firm

drelichy,

pierścionki,

wieś

przodów

się w p ł y w y

skalbmier-

chustki pasiaste,

na

angielskiego,

rynku

cygankami,

krzyżyki,

się

na

pasiaste perkale,

zwane

sprzedawano

rozchodziły

krasę c z y l i k r a c i a t e b a r c h a n y , u ż y w a n e n a p o d s z e w k i d o
setów

—

centki.

mieszczących

wianki

jednak

sztuki

połaci

Powiślu
w

u

sprzedawano magierki, czapki rogatki, centkowane płócienka,

wstążki,

dzieło

szycie»

na

zrobił

i to j u ż

potrzeb

sznurkiem

i

południowej
«białe

umożliwiając

stanie g o t o w y m .
wiele

amarantowe,

galon

w
że

samowystarczalnej,

wymiany.

gorsety

kramach,

wyszła

M A T E R I A Ł

fabrykatami

czarnym

tj.

lub

system

swoje stroje w

złocisty

I

kapitalistycznym,

rozszerzał

z

innych

VIII

system gospodarki

zaspokajały

amarantową,

skim,

w

zakupywali

włóczką

W

układzie

szerokiej skali

białe

i

13).

się w

sprzedawano

sukmany

i

dekoracyjny

Inwencja

uroczysta

krakowskiego

w

w.

zdob­

prymitywem.

pińczowskich

typ

uderzał

Także

przemysłu

i

ten

przemysłu

technicznego,

wy­

X V I I I

wstążek

oraz

tych

W Y T W Ó R C Y

Rozwój

hafciarod

własnego

stworzyć

najefektowniej

zdobnictwo

właśnie

poł.

materiałami

artystyczny

się

R o z d z i a ł

stępu

należy,

artystyczne

(ryc.

W

zęby,

wyrazu.

hafciarstwa

najwyższy

strój

kołnierzach

wysoce

z

duże

również

tchnęło

obcymi

w

w.

kwiet­

trójkątach

rozwój

I

szkiełek,

z

w

nimi.

w

pozbawiona

zmagań

wschodnich

osiągnęło

gałązek

lat

X I X

ale

ze

bowiem

regionalnego

dekorujący

kierezji
epoce

potrafił

różnych

fartuchach

i

Natomiast

Zamaszyste

należy —

przez K r a k o w i a k ó w

zapaskach

opadających

to

i nad

połowy

szychu kramnego,

wieś

z

boku

150

pińczowskich

kołnierzach

chustek aksamitu,

i z

ostatnich

na

miejskiego,

motywy

wyprąganie

dołem

które

ludu —

tj.

często

wycięte

dokonał

występujących

samo

przemysłu

towarzyszy

cechuje haft roślinny

stroju

łącznie

w y r o b ó w

krezach

i

austriackich,

prawym
kropki,

Mladka

brzegu
a

w

gor­

świecidełka.
szwaj­
Wisły

obrzeżonych
Starchenbach

kolorach z drukowanymi bukietami w

na-

rożnikach
zwane

wyrabiała

u

nas

czerwonymi

firma

H e r m a n Tiickel

przez

kupców

różami

w

bordiurze,

wyrabiała

oraz

szwajcarska Tschudi-Schwanden.

także

przemysł

stwa

oraz

kowskiej. W
bryki

w

fabryki
Pod

krajowy. Żarki, jako

kapelusznictwa,

W

tyrolska

a

w

Czeskiej Lipie.

ośrodek

promieniowały

sukmany

firma

zaspokojeniu

gospodarczo

białe

w

spódnice
pow.

na

Śląsk

szyto z

wpływem

Radłowie
Dopóki

ludowym,

w

przemysłu

się w

złożone

Topoli

trzosy
w

pow.

miejski
szły

parobskie

szerokie
w

Chustki

winnych,

Rosenthal

potrzeb

sukienniczego,

a

we

z

Voralberg

ludności

brał

chałupniczego

i północną

czarne
dużymi

część

udział
hafciar-

ziemi

kra­

jędrychowskiego płótna t j . z f a ­

pińczowskim

fabrycznego
formy

niektóre

produkcji, nim

i jędrzejowskim —

dziedziny

przemysłu

weszły

stadium

w

szynie w pow. j ę d r z e j o w s k i m siano jeszcze d u ż o lnu i p r z ę d z i o n o ,

sokie,

gron

ze

sukna

Częstochowie.

przekształcając

W

i

Braci

jednak

przemysłu

powiecie brzeskim i d ą b r o w s k i m

Andrychowie,
w

i Venzel Vedrich

szwajcarskimi z r z u t k a m i k w i a t ó w

za

brzeskim

przemysł
Wisłę

tkano

zaś

konfekcyjny

magierki

z

płótno,
nie

Tyńca,

celenderki z M y ś l e n i c ,

z

Wilamowic —

K ę t

i

białe

do

rozpoczął

głównego

kapelusze

pow.

ale

dla

sąsiednim

Tyńcu.

dziewiarstwa

własnej

się,

Węgle-

oddawano

rogatywki

cofały
W

je

walki konkurencyjnej

ośrodka

pasy

ale t k a n o w

bielenia

czerwone

zaś

ludowego

zamierania.

z

góralom.
przemysłem

ludowego,

z Krakowa,
potrzeby

wy­

skórzane,
wytwarzano

pińczowskim.

R y c . 79. K r a k o w i a k

w b o g a t o haftowanej

kierezji z pow.

pińczowskiego.

6«
83

Ośrodkiem
rozchodziły
po

lewym

zwane

kożusznictwa

się

na

brzegu

cały

Wisły

«wiślickimi»,

zdobnictwem.
okaz

nie

czyński,

O

się w

wyszywane
N a teren

mierskiego

szły

albo

białe

kożuchy
bogatym

tych,

muzeum,

potem

w

i

których

M ą t

skórką w

różne

od

baranie,

które

robione w

przez

Wisłę

Tarnowa
jako

długie

żółte,

lasowiackiego.

południe

skórkowymi

krakowsko-sando-

I I poł. X I X w.

też przemycano

terenu

Po

r.

barwione

moda

Sukmany

opierzanki

szył

i

płótnianki

w

kilku
i

haftował

r e

zje

dzikie

były

z

Koszyc zwane

żółtymi

czerwonymi

zielonymi.

żółtymi,
m o ż n a

w

kach

pow.

w

Motkowicach

sukmana —
Okazy

sądzono,

buskim.
tylko

w

pow.

W

r.

gdyż

szelążki jako
jest,

że

szył

degeneracji

do

chłopomańskiej

pod

odzienie

koło

splatano
6

dawały
mody

84

szył

Wiślicki.

i

w

Żabca

pow.

Piękne

pow.

się

brązowe

rubli,

gdy

ale
suk­

nićmi

spotkać je

pińczowskim

40

kie-

Skalbmierzu,

w

były

wyszytymi

kostiumerów

było

i Kobylnichmielnicka

w

Polsce jeszcze

posługiwaniu

się cekinami

doprowadziło już w

oraz

jako

strojów

np.

sami.

w

w

ślubnych

Topoli,

a

kostium

z

w

Chałupkach,

Przygotowanie

zaznaczały

potem
szyli

w

w
i

I I poł. X I X w.

Wypożyczane

szatni
atelier

się

złotym

i

srebrnym

teatralnych, j a k

niektóre

X V I I

W

Ratajach w

źdźbła

pow.

kierezje

niedojrzałe,
przez

jeszcze
pasterzy

zielone;
taśmy

Nie­

zerwanie

krakowskie

prywatnych

służyły

fotografów

podmiej­

szyli zawsze

krawcy.

specjalistki, j a k

np.

Pińczowie.

kapelusze

odpowiedniej

Busko-Zdrój

dawniej

wieku.

całkowite

z

płótna

ilości

lnianego.

pleciwa

ze

robiono

pleciwo

w

i Komorowie

Żabcu

pleciwa

zszywały

« w

Kapelusze

słomy

cztery

żytniej
technicz­

słomki»

pleciono

gospodynie w

do kapelusza w s t ą ż k ę c z e r w o n ą lub niebieską, czasami czarną a k s a m i t n ą

tzn.

w

4

łub

domu

i

do­

pod

wpływem

miejskiej.

jednej

dynie

chłopi

w

1930

Przygotowywane

Szewców
w

1825

brzeskim

należało do z w y c z a j o w y c h o b o w i ą z k ó w pasterzy. Pleciwo p o d względem,

cztery

słomek.

ludowym

i

r.

krawcy jak

różne.

Chłoń,

krawiec

jeśli

kobiece, j a k s u k i e n k i tj. futra, s u k m a n k i i ż u p a n y

czynna

było

używane

obfitość

mieście

Kopciowa

nie m ł ó c o n e j

w

Bo-

r.

Łojek.

cieszyły

się szeroko,

Stradowie

wymysłem

parady

gorsetów

nym

rozgłosem

z sukami czerwonymi,

ornamentalnym.

szyciu

pletli

1850

sukmaniarzy w

kierezja koszycka

względem

w

Niektórzy

Stanisław

K o m o r o w a
r.

w

sukmany

było już w

kierezje

koło

Oleś

C e c h o w a ł y je duże kołnierze, zdobione

w

kosztowała

okrasa haftu

przesadna

z tradycyjnym zdobnictwem

skich. Z i m o w e

dla

rozchodziły

jędrzejowskim,

1882

kierezji proszowickich

do

słomkowe

koszyckimi.
K i e r e z j e te

oraz s z e l ą ż k a m i nie b y ł y n o w s z y m

faktem

Jedynie

lub

i

się

12.

białych

galonkiem

mniej

i

1914

R a d ł o w i e w pow.

dziełem

największym
many

W

r.

na

północnych.

Otfmowie

J . Bojki

sukmany

Busko-Zdrój

pow. D ą b r o w a T a r n o w s k a .

przed

wedle

krawców.

Sukmany
R y c . 80. Z o f i a S z a b l i n a , h a f c i a r k a z G r ę b o s z o w a ,

robił

Gręboszowie

się

kożuchy

przyjmować

krawiec
W

ko­

kożuchy

przyjęły

zaczęły także u sąsiednich krakowiaków

rusowej w pow. d ą b r o w s k i m .

białe

Ćmielowie,

tańsze

1920

brązowo

nowa

żaden

pisał Józef

kutasikami

pogranicza

krótkie,

Stamtąd

krakowskiej

sąsiadom

że są « p o bokach k o l o r o w ą

serduszka

z

wspaniałe,

kożuchach

zachował

Wiślica.
ziemi

imponujące

zdobione».

żuchy,

była

obszar

wsi,

wiejskich
w

było

wielu,

Gręboszowie,

było

gdyż

buty

w

1825

r.

dratwami, a najlepszy z nich S z y m o n

dawniejsze
kilku

były

szewców,

Dzięciołowski

nietrwałe.

którzy

zaopatrywał

Wedle

szyli buty
w

obuwie

J.

Bojki

wywrotki
nawet

je­

dwór

i

plebanię.

środka,

Wywrotkami zwały

skutkiem

czego

część

s i ę te

buty

cholewy

stąd,

górą

że

szyto je n a

wywiniętej

wywrót

ukazywała

tzn.

stronę

prawą

stroną

prawą.

czyli buty ze sztylpami b y ł y de facto d ł u ż s z e o d i n n y c h . M ó w i o n o , ż e gdy je k t o ś silnie
na

nogę,

sięgały

tego b ł o t o
Buty
nie

te

do

zaschnięte

w

były

szyto

rową

m u

nigdy

skórę

rała

nogę.

X I X

w.

wschód

obszerne
z

pachwiny.
szwach

łatwo

i każdy

z

surowej

nadawał

zdartej

przez 7 miesięcy —

Kobiece

buty

szewcy
aż

z

kroju

Żabna

Łańcuta.

harmonijkę.

Z b o r k ó w

n ó w — R z e s z ó w

jednym

północy

zaś Staszów.

w

tydzień

nich

skóry,

stać

i

to

z

wodzie

i

na

nym

i

przysiółka

Otfinowa

niebiesko-czerwonym.

wiecie

dąbrowskim

wyprąganiem,

była

sitkami,

mylnie

po

krez

bucie

z

X .

S z a b l a

ur.

cielka

6.

nowej

mody.

z wyprągiem
III.

1884.

Leona.
z

W

w

W o j t y t ó w ,
w

(ryc.

12.

N a

(1871—1935),

Macieja, ur.

1938.

Była

7.

dla

rozłaziły.
Obuwia
su­

i

wykonywali

końcem

od

z

obcie-

sięgając
w

był

na

przegubie

unii kolejowej

z uznaniem,

«Wieslaw»

Tar­

Zakliczyn,
że «chłop

na
mógł

hafty

hafciarką

wzorniki

czepcowych

w

M a r i a

która

haftowaniu

W

nicią

11.

zdobiła

z

Pilczy

po­

bogatym
Żelichow­

zapasek i kwie­

wybiła

się

Z o f i a

zdobniczych

i

krzewi­

Żelichowie

haft

H e l e n a

K a s a ,

V I I . 1886

R o z a l i a

poszewki

czepcowych,

i

biały

ur.

31.

r. o r a z

jako

B o d u c h ,

żona

artystek igły z a j m o w a ł a

chust

Królikowska

białe

W

zaś

izby,

Ł o ś , ur.

czerwoną

miejscowych

I I I . 1873,

motywów.

i powały

1857.

czerwono-czar­

koszul,

Gręboszowie

r.

Zapasterniczu w

kwiatowymi.

hafciarskich form

była

białym,
w

nowatorka

wśród
26.

hafciarek

uprawiającą

motywami

petersburskiego

była Katarzyna
hafcie

W

okolicy

mistrzynią

w

z wyd.

I I I . 1876.

znana

chustek

się

nogę.

się uwierałaby

szewskiego

m ó w i o n o

celująca

dekoratorka pieców

miejsce

lewą

okolicznych,

południe

Dąbrowskim,

1860,

dużymi

jako

gorsetów

pierwsze

żona

80)

malarka,

haftowaniu

r.

ur.

Wykonywała

hafciarką

Zalipiu

nicią jeszcze

1877

uprawiała

Jako

specjalistka

X I .

i

dla­

Kitowicz). Każdą

bocznymi

rękodzieła

najwybitniejszych

Rcdak

Ł a t a

pisał

jarmarkach

K . Brodzińskiego

na Powiślu

dziurkami oraz

B r o n i s ł a w a

jak

wciągnął

ćwieków,

zborkami, c z y l i s f a ł d o w a n e

skiej p r a c o w a ł a j a k o m a l a r k a - d e k o r a t o r k a izb wiejskich oraz
cistych

prawą,

szwami

staszowskich

u r . 2.

Ostatnią

Halina

z

użycia

przemokły».

Najstarszą, jaką znaliśmy hafciarką
Goruszowa,

tzn.

ośrcdków

R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance

z

bez

skutkiem czego buty

na

(jak

szyte,

przeciwnym razie zsychając

każdym

butach
nie

padliny

karbami lub

największych

O jutowych
w

w

dratwę,

się tak

i rozwozili je

buty

tych było
z

z

węgierskiego

Szczurowej

Były

wyłącznie

przepiłowało

nich

dębiono

do

w

Wywrotki były

do

Wywrotki

J a n e c z k o w a

zapaski

czerwoną

zapasek i

fartuchów

85

(białych
biła

spódnic)

się M a r i a

nicią

białą

K a c z ó w k a ,

czerwoną, Agnieszka
żona

oraz

Wojciecha,

koszul

ur. 27.

Janas,

D y m o n o w a

A n t o n i n a

K a c z ó w k a

i

dycyjnego

zdobnictwa

regionalnego.

lest

to

już

tradycyjne
w

M a g d a l e n a

schyłkowa

wschodnich.

faza

przemian

wcześniej,

kilkanaście

niż

łoktusze,

różniała:

dziurki,

porzeczki

1 4 2

Po

r.

w

alby

listki, k o ł a ,

je

spośród

W

pojawiać

się

F e l i c j a

malarki

wielobarwne

zaczęły

J u l i a

r.

1900

czynnych

W i d e r s k a

haft biały, k t ó r y m

K o s i n i a k o w a

i

które

zdobin

pajączki,

z

było

Proszowic

uświetniała

cechujących

chustki

jej hafty

wy­

kurze rapki, j a g ó d k i

oraz

przystosowywały

M a g i e r a

haftem

dekorujące

F e l i c j a

ściany

się

u r . 8. I . 1 8 8 1 .

do

zmieniających

z Pasieki

malowane

przetwarzać

białym

czarnym

lub

C u r y ł o w a

na

i

Otńnowskiej

podziału

krakowiaków

książeczki

«Włościanie

z

Krakowa

okolic

bezimienny

ubiorach, zwyczajach, obyczajach

(Krakowskie

1871

I) podał

Skawiniaków,

motywy

Proszowską

i Skalbmierską,

Niektóre

zaś

uwagi

Kieleckie

tom

I.

Typologiczne
N a z w ę

tę

o

stroju

wydzielenie
wysunęła

znamionujących

ubiór

w

miano

J ó z e f a

K r a k ó w

K r a k ó w

zrywając

67),

M ą c z y ń s k i e g o ,
1858,

1863.

którego

Z a nimi

w

serii

Kopiejników

obejmującej

wiele

nie

bała­

zaś O.

K o l b e r g

Prądniczan,

zamieszkującym
czy

Kopijników.

Krakowskie,

wywodzi

się więc

lecz

z

litera­

określenia

zespołu

kostiumologicznych

cech,

terenach

obszaru

zaludnionego

Kra­

wschodnich

wschodnich

nie

autora

Opowiadania

na: Ogrodników,

Kopieniaków,

krakowiaków

na

(ryc.

galicyjskiej, a K r a k o w i a k o m ,

praktyczna potrzeba

ludowy

od

Krakowiaków

skalbmierskim podał

grupy

jako

Ź R Ó D E Ł

zarysie»,

stronie

nadał

raczej

próbują

a u t o r w y d a n e g o p r z e z J . B e n s d o r f a pt.

ludu polskiego,

po

hafciarskie

znane

kwiatowymi,

X

wyszła

bezkrytycznie podział

Świątniczan

Zalipia,

czerwonym.

regionalnego

mutnych twierdzeń powtórzył

z

izb oraz piece ornamentami

Próba

tury.

K o ł o

K a t a r z y n a

nadto

na

tra­

Krakowia­

C H A R A K T E R Y S T Y K A

Ziemię

W o j t y t o ,

kontynuatorkami

hafciarstwo

(centki),

hafciarki,

nich należała

ludowe,

zdobiny

tradycyjnym

Kijaków,

W i k t o r i a

obszarze

systematyce

R o z d z i a ł

o

i

były

hafciarstwie

zarejestrować.

cycoski

gwiazdki,

te

nicią

Fretka,

Proszowice—Szczucin dawne

których

i czerwoną,

kościelne.

zdobione

wy­

brzeskim.

Natomiast

z

nadto

wiejskich. D o

powiecie

wybitne

a

linii

czepcowe

hafciarek

ur. 12. I . 1909,

F e l i c j a

Hafciarki

regionalnym
od

chustki

innych

.

1920

się g u s t ó w

w

Z

Kaczówka,

W o j t y t o w a ,

zdołaliśmy

hafciarek,

u p r a w i a ł a jeszcze haft nicią n i e b i e s k ą
czepcowe,

wykonująca

O b a r t u c h .

G d z i e indziej tj. n a p ó ł n o c

upadło

Słomnikach

I I I . 1895,

czerwono-czarnym.

ur. 19. I . 1902, Anna

J u s t y n a

k ó w

haftem

przez

kowiaków.
W

pracy wykonywania

rzystaliśmy

z

czterech

oraz

G o ł ę b i o w s k i ,

podawanych

Opis

Królestwa

Królestwo
k ó w
prace

86

informacji do
przez

mających

z r.

ścisły

W ł a d y s ł a w a

dzieło

zagadnienia

autorów

Polskiego

Polskie

którego

zdobytych

L u d

typologii

późniejszych.

w

połowy

X I X w.

1850

zasobne

nie tylko

w

cenne

ubiorów

odnoszące

oraz

wyróżnić

przyczynki do

do

stroju

Źródłowe

dostarcza

szczegółów

W o j c i e c h a

krakowskich. W
się

3) z a b y t k ó w

K i t o w i c z , a w

1830

Z

1859,

z produkcją

wydany

r.

tomach

kostiumologicznego

terenowych.

oraz wiele

dwóch

S i a r k o w s k i e g o

Polski

badań

sukman

w

związek

drogą

typu

ikonograficznych

o stroju K r a k o w i a k ó w wschodnich p e d a ł w X V I I I w. J ę d r z e j

tościowych

naukowych

przyjętego

materiałów

domości

nie

materiałów

odmian

1) l i t e r a t u r y , 2 )

zealnych

Ł u k a s z

4)

rysopisu wielości

źródeł:

ko­
mu­
wia­

X I X w.

wiele

war­

autentycznych,

należy

dwie

prace:

S z y m a n o w s k i e g o

gospodarczych

I I poł. X I X w.

północnego

obszaru

stosun­
cenne'są
Krako-

wiaków
się

do
Z

w

tak j a k z
obszaru

początkiem

H a u r a ,

materiału

a z końcem

przez D e b u c o u r t a .

Z

J.

dzieła

L e w i c k i e g o

rysunki

do

początku

D e m o r a i n e ' a ,

z

których

gwasz

w

świetne

artystyczne

biecego

w

chodniej

części

pozycji.

Krakowie,

A

J a k u b a

wyróżnia

Preka,

się drzeworyt

akwarele M i c h a ł a
Zienkowicza

kolorowane

sztychy

a wreszcie

zdobnictwa

zaludnionego

w

przez

wreszcie

znajdują

drukowanego
wykonał

odnoszące

r.

1693

zamieszczony

z r.

już

od

r.

p r a c y niniejszej

Lipsku

Thierry,
w

później
litografie

1838—1841,

następnie

«Wesele»
odzieniu»,

1864—72 W ł a d y s ł a w a

S z e r n e r a

kożuchów
do

w

potem

zimowym

1831 r .

męskich,
stroju

Krakowiaków

się w a ż n e

z

S t a c h o w i c z a

«Skalbmierzak

materiałów

wykonywane

przygotowywaniu

wśród których

stroju

B o j k i ,

i akwarele J . P. Norblina, sztychowane

kierezji

ludowego

wschodnich

1869.

Bez

d z i s i e j s z a w i e d z a n a s z a o s t r o j u k r a k o w s k i m s p r z e d 100

p o m o c ą

w

w.

Józefa

Najobfitszych

K r i e g e r a ,

D u ż ą

rozwoju

dokumentacje

obszaru

ważnych

w

Gręboszowa

82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m

Skalmierskim.

I g n a c e g o

X V I I

w. rysunki

W o j n a r o w s k i e g o

kierezjach»

Ryc.

kumentów

Okruszyny z

X I X w.

Leona

akwarela

«Krakowiacy

z

X V I I I

S u c h o d o l s k i e g o ,

grafie

w.

południowego.

ikonograficznego

dziele

X X

były

nam

ikonograficznych

lat b y ł a

by uboższa

Muzeum

unikaty nieodzowne w

stroju

ko­

południowo-za-

dostarczają

tych

zbiory

oraz
z

o

foto­
do­
wiele

Etnograficznego

ustaleniu

historycznego

krakowskiego.
badania

półn.-zachodniej

terenowe.

części

zasięgu

W

określaniu

korzystałem

charakteru
z

wyników

stroju k r a k o w i a k ó w

wschodnich

badań

w

prowadzonych

r.

1952

87

pod

kierunkiem

U . J., także

z

doc.

badań

dr

adiunkta

Plastyki

mgr

w

Śladkowie

się

do

wreszcie,

u

że w

Muzeum

i

zasięgu

styku ze

prowadzonych

Krakowie, a w

okolicy,
tzw.

w

r.

a

także

sukmany

strojem

Korzystałem

1951
z

pod

w

studentów

zachodniej

dzikiej

świętokrzyskim

wyjaśnienie

tajemnicy

efektownych

ściegów,

wykonanych

zielonymi

paskami

oraz

mgr

granicy

krojów,
mgr

fałdów

safianu

na

Z.

z

i

absolwentów

granicy

materiałów

prof.

zasięgu

dr

Sekcji

Badania

R e i n f u s s a

J. K a m o c k i e g o

odnoszących

wschodniej
Z

dla działu

S z e w c z y k a ,

biodrowych

stroju

Krakowiaków

przyjemnością

wykonanych

białych

przez

S z e w c z y k a

R o m a n a

i sandomierskim.

K r a k o w i e przez

sługą jest

również

kierunkiem

materiałów

p r a c y tej k o r z y s t a m z r y s u n k ó w

Etnograficznym

wzdłuż

przez

szczególności kustosza mgr Z d z i s ł a w a

K a m o c k i e g o .

PIS, zebranych

Wielkim

określenia

wschodnich

w

J a n u s z a

Ludowej

K u t r z e b y - P o j n a r o w e j

kontrolnych

M u z e u m Etnograficzne w
i

A n n y

w

pasach

którego

zaznaczam

inwentaryzacji
niesporną

kierezji, oraz
krakowskich.

za­

wypukłych

P R Z Y P I S Y

1

M a p a W ł a d y s ł a w a Semkowicza « S ł o w i a ń s z c z y z n a zachodnia i wschodnia w w.

2

Stanisław Arnold,

3

W ł a d y s ł a w Semkowicz «Polska za Kazimierza

4

K a p , kapie — podobnie j a k k a p k a ,

Geografia historyczna Polski, Warszawa
W.»

1951,

s.

X»

64.

(mapa).

czepek, c z a p a , c z a p k a , t a k ż e k a b a t , k a p o t a , k a p e l u s z , k a p i s z o n ,

kapuza,

k a p l i c a itp. w y w o d z ą s i ę ze w s p ó l n e g o ź r ó d ł a — ł a c . c a p p a .
5

Przyjaciel

6

R o m a n R e i n f u s s w b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w rejonie k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i m ( P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1952, N r

Ludu, Leszno,

1846.

s. 42) u s t a l i ł p o ł u d n i o w ą g r a n i c ę z a s i ę g u z a p a s e k n a r a m i e n n y c h n a l i n i i P i e r z c h n i c a , Ł a g ó w , N o w a
' W ł a d . Siarkowski,
8

9

1 0

Gazeta Kielecka

M a t e r i a ł y do etnografii l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c . Z b i ó r do
1874

( Z wycieczki w

Opis K r ó l e s t w a Polskiego, W a r s z a w a
Orli Lot,

1929,

X s.

Arnold,

1 1

Stanisław

1 2

Frycz Modrzewski,

1 3

Łukasz

1 4

Niesłusznie

1,

Słupia.

a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878,

s.

214.

Łysogóry).
1850,

T . I , s.

140.

202.

Tło społeczno-gospodarcze

O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i , 1953,

O Poprawie Rzeczypospolitej, przekł. Cypriana

Górnicki, Dworzanin Polski, K r a k ó w ,

1566

Bazylika

1577,

s.

N-7,

s. 57 i i .

51.

( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a

1886,

s.

72).

u w a ż a s i ę M a r c h o ł t a z a p o s t a ć k o n w e n c j o n a l n ą o m a l w typie k o s m o p o l i t y c z n y m . W s z a k ż e typ sier­

m i ę g i c z y k a p o t y n o s z o n e j przez niego o d n a j d u j e m y n a w i e l u X V I - w i e c z n y c h

d r z e w o r y t a c h bezprzecznie p o l s k i c h . Jest

to l e t n i a o d z i e ż c h ł o p ó w ł o w i ą c y c h r y b y , p r a c u j ą c y c h w sadzie, w p o l u l u b ż o ł n i e r s k i e j potrzebie.
1 5

Torba

skórzana

M a r c h o ł t a — fragment d r z e w o r y t u n a k a r c i e t y t u ł o w e j

S a l o m o n m ą d r y z m a r c h e l t e m g r u b y m a s p r o s n y m » , d r u k H . V i e t o r a r.

książki « R o z m o w y ,

które myal

kroi

1521.

1 6

T a d e u s z S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , W a r s z a w a

"

O m n i u m fere g e n t i u m n o s t r a e aetatis h a b i t u s n u n q u a m ante h a c aediti — F e r n a n d o B e r t e l l i A e n e i s T y p i s e x c u -

debat 1563

1956,

s.

130.

Veneris.

1 8

D r z e w o r y t ten z n a j d u j e s i ę w

1 8

M a g i e r k a w c h o d z i ł a do s t r o j u l u d o w e g o j e s z c z e w ś r e d n i o w i e c z u . W i d z i m y j ą j u ż n a m i n i a t u r z e w K o d e k s i e z le­

gendą

o

d r u c z k u z X V I I w . pt. C o l l o q u i u m J a n a s a K i e c h y z S z y m o n e m .

św. Jadwidze, przepisaną w

r . 1451

z polecenia k s . R u p e r t a

L i g n i c k i e g o d l a bogatego m i e s z c z a n i n a w r o ­

c ł a w s k i e g o , A n t o n i e g o H o r n i g a . W y s t ę p o w a ł a n a Ś l ą s k u , w P o l s c e p o ł u d n i o w e j i n a W ę g r z e c h . S t ą d jej n a z w a : c z a p k a
węgierska,

a

od

j ó w n a l e ż a ł o do
2 0

M a g y a r — m a g i e r k a . Z a B a t o r e g o b y ł a c z ę s t y m n a k r y c i e m g ł o w y w c a ł e j P o l s c e . P o d c z a s turnie­
s p r a w n o ś c i rycerskiej j e c h a ć k o n n o w p e ł n e j z b r o i , a p o d n i e ś ć z z i e m i m a g i e r k ę

J e d n a z m i n i a t u r k o d e k s u O s t r o w s k i e g o z r. 1353

p ł a s z c z y l u ź n o w i e s z a n e n a p l e c a c h b u r e s u k i tj. p ł a t y s u k n a z w i s i o r a m i w ł ó c z k o w y m i u
2 1

razja»
2 4

białych

cit., s. 6 4 ) : « k i r , c z a r n e , k o s m a t e nieco s u k n o , grubej ż a ł o b y s t a w a ł s i ę

oznaką».

S z y m o n S t a r o w o l s k i n o t u j e , ż e « ż o ł n i e r z e s t a r o p o l s c y p o w i e r z c h o w n e rzeczy lekce w a ż a j ą c , w k a r a z y i i w s z a r y m

s u k n i e c h o d z i l i , z e s z ł a (ta o d z i e ż ) p o t e m n a
2 3

do

narożników.

K i r e m l u b k i e r e m n a z y w a n o t e ż s u k n o c z e r w o n e n p . j a k o a p o t r o p e u m wieszane u c h o m o n t ó w z a p r z ę g u wesel­

nego. G o ł ę b i o w s k i (op.
2 2

kopią.

dowodzi, ż e c h ł o p i d o l n o ś l ą s c y z X I V w. nosili

hajduki».

S t ą d s t a r o p o l s k i e p r z y s ł o w i e : « F r a s z k i a d a m a s z k i — kierezja to g r o n t » l u b « N i e m a s z c i , j e d n o j a k o n a s z a k a (Rysiński).
J e ż o w s k i w E k o n o m i i r. 1648

pisze:
P r z o d k o w i e o s z a r ł a t nie

dbali

Wojewodowie w szarzy chadzali
D z i w n a r z e c z , k a r a z j i j u ż teraz nie

znają

I n a lundysz niektórzy słudzy się

gniewają

Szukają barwy, coby była od
W s p o m n i a n a tu szarża,

to s i e r m i ę g o w e s z a r e s u k n o s a m o d z i a ł o w e ,

bławatu.
a l u n d y s z to

luńskie. sukno,

pakłak

(Packlaken),

s u k n o n a p ł a s z c z , grube, ziarniste, h o l e n d e r s k i e .
2 5

N a z w a g i e r m a k w y w o d z i s i ę z tatarskiego

2 7

U

armiak.

szlachty z a r o s t nie t r z y m a ł s i ę j e d n e g o p o r z ą d k u . G ó r n i c k i p i s a ł : « W i ę c j e d n i g o l ą b r o d y a z w ą s y c h o d z ą ,

d r u d z y s t r z y g ą b r o d y po c z e s k u , trzeci p r z y s t r z y g a j ą po h i s z p a ń s k u . I o k o ł o w ą s a z a ś jest r ó ż n o ś ć , bo

go d r u d z y n a

89

d ó ł g ł a s z c z ą , a d r u d z y w g ó r ę j e ż ą . J e ś l i z a ś kto n i c b r o d y nie ustrzyga i do
b a r d z o s n i ą ź l e » ( G ó r n i c k i , op. cit., s.
2 8

s.

tego n a j d u j ą w i n ę , w e z b r o i

powiedąją

73).

S k a r g a ze w s i D u p i c e w powiecie b ę d z i ń s k i m w A c t a D e c a n i et Officialis o d

1511—1559 ( W i s ł a 1892,

T. VI,

850).
2 9

M u c h a j e r l u b m u c h a i r o d tur. m u c h a y y i r z a c h w y c a j ą c y ,

3 0

Jest to j e d e n z o l e j n y c h o b r a z ó w « T a n c a s m i e r c i » w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w K r a k o w i e .

wspaniały.
Pod

nim. mieści

się

napis:
I ty K m i o t k u
W

spracowany

ś m i e r t e l n e ś s i ę w y b r a ł tany

Niepyszna D a m a z

Oraczem

Tak

bogaczem.

tańczy jako

z

3 1

J . K . H a u r , S k ł a d abo

3 2

Jędrzej Kitowicz, Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I , Bibl. Nar. N-88

rozdz. X I X .

3 3

Wład. Siarkowski,

s.

3 4

Crescentyn, O p o m n o ż e n i u i rozkrzewieniu wszelkich p o ż y t k ó w , K r a k ó w

3 5

T a m ż e s. 217. « T w a r z c z y ś c i a w y b i e l a . P r z e c i w w i a t r u n k o m ż y w o t n y m i n i e s t r a w n o ś c i t a k ż e p r z e c i w k w a ś n e m u

Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, K r a k ó w

M a t e r i a ł y do

etnografii l u d u p o l .

1693,

s.

155.

z okolic Kielc, C z . I I I , K r a k ó w
1571,

s.

1880,

100.

216.

r z y g a n i u p o m a g a h a n y ż w a r z o n y w winie. B o l e ś c i t e ż w n ę t r z n e , k t ó r e z z a z i ę b i e n i a p o c h o d z ą o d d a l a . T a k i e ż i p r z e ­
c i w b o l e ś c i m a c i c e n i e w i e ś c i e j p o m a g a w a r z o n y z k o n f e k t i ą , k t ó r ą w A p t e c e z o w i ą m a g n a trifera.
w ą t r o b y też pomaga warzony z innymi ziółmi o d m i ę k c z a j ą c y m i . Przeciwko siności z urazu
p o d o c z y m a . P r o c h t e ż iego b a r d z o m n o ż y m l e k o n i e w i a s t a m a m ę ż o m p l e m i ę kto
3 8

go

Przeciw zatkaniu

z w ł a s z c z a n a twarzy albo

p o ż y w a w karmiey albo piciu».

W ł a d . S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w o s t r o j u c h ł o p s k i m we w s i K r z y ż a n o w i c e p o d P i ń c z o w e m w X V I I I w.

W i s ł a V I I 1893, s. 293—296 ( Z . i n w e n t a r z y s p a d k o w y c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w w ó j t o w s k i c h a k t a c h z X V I — X V I I I w.
d o r. 1777:

A c t a villae K r z y ż a n o w i c e , seu v a r i a e gestarum sequenti m o d o e x p e d i t o r u m , t a m l a t i o n e a r e a r u m ,

rum, quam aliarum

—

domo-

p o s s e s s i o r u m e t i a m i n v e n t a r i o r u m p o s t defunctos o r d i n e d e s c r i p t o r u m ) .

3 7

K i t o w i c z , op. cit., s.

3 8

T a m ż e : « W d a l s z y m czasie p a n o w a n i a A u g u s t a I I I n a s t a ł y p o d k ó w k i p ł a s k i e n a k s z t a ł t k o ń s k i c h , t r z e m a ć w i e ­

306.

k a m i do p o d e s z w y przybite. N a r e s z c i e p o d k ó w k i w s z e l a k i e z a r z u c o n o , n a miejsce k t ó r y c h n a s t a ł y o b c a s y » . N i e m n i e j
w s ą s i e d z t w i e pracowni i k r a m ó w szerokich istniały nadal w miastach budki, w k t ó r y c h k o w a l o k u w a ł plebsowi buty
podkówkami.
3 9

W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a

4 0

Opis

Królestwa

Polskiego

pod

względem

zwyczajowym i obyczajowym, Warszawa
4 1

Jakub Bojko, Okruszyny

1850,

historycznym,

t. I I , s.

statystycznym,

rolniczym,

1859,

fabrycznym,

s.

73.

handlowym

51.

z G r ę b o s z o w a , L w ó w 1911, s. 76 pisze, i ż dzisiejszy r o l n i k w y o r a w s z y w p o l u s z c z ą t k i

d a w n y c h p o d k ó w ^ k , « n i e m o ż e n a w e t o d g a d n ą ć do -czego to m o g ł o
4 2

K i t o w i c z , op. cit., s.

4 3

D r o j e t — t k a n i n a z franc.

4 4

Z regestru u b i o r u po D z i u r o w e j z K r z y ż a n o w i c r, 1755

służyć».

8—9.
trois, g d y ż b r a n o po

3 nitki n a

wątek.

« k o s z u l e k sztuczkowych pięć z c z a r n y m szyciem, j e d n a

z bialym».
4 5

T a k i e « n o w e m o d y » p o s i a d a p o c h o d z ą c a ze wsi s z y n k a r k a m i e j s k a n a d r z e w o r y c i e « L a m e n t n a d u m a r ł y m

d y t e m » z w.

kre-

XVII.

4 6

S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , s. 32,

4 7

Sekret w y i a w i o n y O s o b l i w s z y R z e c z y p e w n e i d o ś w i a d z o n e n a d o b r o pospolite z a z e z w o l e n i e m S t a r s z y c h

33.

d r u k u p o d a n e w r. 1689 w P o z n a n i u , s. 38: « i e z e l i m i ę d z y k w i a t k a m i r z u c i s z a b ś l a g . to iest owe
s i ę ż n e o k r ą g ł e c u d n y y bogaty haft
4 8

centki ś w i e c ą c e

wydadza».

Czaszka kobieca nakryta czepcem tym wykopana

z o s t a ł a w 1959 r. n a c m e n t a i z u w C h r o b r z u ,

p o d c z a s p o s z u k i w a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h przez O d d z i a ł I n s t y t u t u K u l t u r y

Materialnej w

4 9

Julian K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e się p r z e m y s ł u i sztuki w dawnej Polsce, K r a k ó w

5 0

Tad. Korzon,

W e w n ę t r z n e dzieje P o l s k i z a S t a n . A u g u s t a (1764—1794) W a r s z a w a

5 1

Kołaczkowski,

t a m ż e , s.

5 2

Seb.

Żebrackiej

Dembowski,

O

do
mo­

1897,

pow.

Pińczów

Krakowie.

1888,

s.

553.

T . I I , s.

305.

i

tej

Fabryki

r o k u byli p o ł a p a n i

ubodzy

556.

Fabryce

Sukiennej K r a k o w s k i e j ,

na Ludwinowie-Zakrzówku,

Kraków

1791,

s.

23:

K a r o l Like, zawiadamia, że «dnia 8 maja

tak w M i e ś c i e j a k o t e ż po p r z e d m i e ś c i a c h do s z p i t a l a S. D u c h a , z g r o m a d z e n i do 270

dyrektor
1788

kasjer

o s ó b , c i byli u c z e n i przez

May-

stra, k t ó r z y do czego byli zdatni, c i ż byli ż y w i e n i i o k r y w a n i w e d ł u g o r d y n a c j i i t y c h c o d z i e n n i e p r z y b y w a ł o i u b y ­
w a ł o c z ę ś c i ą przez u c i e c z k ę z t y c h z a ś u b o g i c h u d a ł o s i ę do r o b ó t p r z e s z ł o
5 3

dzaju
5 4

M o ż e d r u k o w a n ą w farbiarni

Jana i Salomei L i s z k ó w w Krakowie,

Wład.

Ziemacki,

W r o c ł a w 1956,

Materiały
s. 39,

100,

do

historii

odzieży

z

lat

5 5

Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d Polski, Warszawa

5 6

T a b l i c e w o j s k a polskiego po r. 1700.

O p i s K r ó l . P o l . T . I I , s.

47.

1818—1863 A r c h i w u m

Etnograficzne -N10,

Pol.

Tow.

130.

Rok

1830,

1794.

s.

20.

Litografie p r z e d s t a w i a j ą c e ż o ł n i e r z y k o ś c i u s z k o w s k i c h

z r y s u n k ó w M . Stachowicza R . Zadrażil z Czarnej Wsi w

90

m o n o p o l n a tego r o ­

wyroby.

Ludozn.

5 7

81».

m a j ą c e j od r. 1783

Krakowie..

wykonał

5 8

G d y w 1776 r . s e j m stolicy z l e c i ł , a b y w o j e w ó d z t w a o b r a ł y sobie k o l o r y m u n d u r ó w i s t r o j u szlacheckiego,

sejmik

k r a k o w s k i w Proszowicach p o w z i ą ł n a s t ę p u j ą c ą u c h w a ł ę : « M y R a d a i U r z ę d n i c y Dygnitarze i całe Rycerstwo woje­
w ó d z t w a k r a k o w s k i e g o w P r o s z o w i e n a d z i e ń 15 l i p c a 1777 z j e c h a w s z y s i ę . . . z a j e d n o m y ś l n y m
s t k i c h tj. k o l o r b i a ł y n a ż u p a n i e , a a m a r a n t o w y n a k o n t u s z u » ( p o s t a n a w i a m y ) . .
przyjazd księcia warszawskiego

do

Ilrakowa,

zwrócił

się

magistrat

zezwoleniem

K i e d y z a ś « w r. 1810

krakowski

do

ministra

wszy­

zapowiedziano

spraw

wewnętrznych

K s i ę s t w a W a r s z a w s k i e g o z z a p y t a n i e m , w j a k i c h s t r o j a c h m a s i ę k s i ę c i a p o w i t a ć , n a co m i n i s t e r i u m p i s m e m z 23 k w i e t n i a
1810 1.2348, a b y s i ę s t o s o w a ć do dekretu k s i ę c i a w a r s z a w s k i e g o

z

17.

I.

1809

i

27.

I I I . 1809,

ustanawiającego

m u n d u r K s i ę s t w a Warszawskiego a mianowicie: j a k o codzienny kontusz granatowy sukienny z k o ł n i e r z e m i w y ł o g a m i
u r ę k a w ó w k a r m a z y n o w y m i » . . . (Klemens B ą k o w s k i , Dzieje K r a k o w a
5 9

G o ł ę b i o w s k i , op. c i t , s. 20.

6 0

K a z . B r o d z i ń s k i , W i e s ł a w , Petersburg 1857 (zezwolenie

1911 st. 231).

c e n z u r y w W i l n i e 1854 r . ) . D r z e w o r y t y w tej

książce

w y k o n a l i wedle r y s u n k ó w J u l i u s z a K o s s a k a graficy f r a n c u s c y : J . B . — M . F r e d r o , S o t a i n , B i s s o n - G o t t a r d , P i s a ń , T r i chon, Lavieille i Breviere.
6 1

B r a c i a N a g a j e w s c y w r. 1848 n a p a d l i n a r y n k u k r a k o w s k i m n a k o n s u l a cesarskiego, p r e z y d e n t a gubernii, b a r .

Franza

Kriega,

pobili

go,

zatańczyli

i

z n i k l i bez ś l a d u .

D o r y s u n k u ( w y m . 29,8 c m X 39 c m ) J a n a

Zielińskiego

d o ł ą c z o n y jest wiersz.:
... b r z ę k n i y w a k u l e c z k a m i
I zakrzeszwa

podkówkami

U w i ń w a się z panewkami!
T r z y m a j s z e l m ę bez l i t o ś c i ,
A ż m u b ę d ą t r z e s z c z e ć k o ś c i itd.
6 2

W e d l e tablicy k o l o r o w e j , z a m i e s z c z o n e j przez W ł a d . Ł o z i ń s k i e g o w Ż y c i u P o l s k i w d a w n y c h w i e k a c h , L w ó w 1921,

L u i g i M a y e r w gwaszu s w y m p r z e d s t a w i a j ą c y m legację p o l s k ą n a p o s ł u c h a n i u w Stambule w X V I I I w., u m i e ś c i ł n a
jej czele p o s ł a polskiego w rogatywce z s u k n a c z e r w o n e g o obszytej d o ł e m c z a r n y m b a r a n k i e m , a z dolnej
wiechę

piór

ułożonych

w palmetę.

Także

bezimienny

lewej s t r o n y

o b r a z olejny z t e g o ż w i e k u , z n a j d u j ą c y s i ę w z b i o r a c h M u ­

z e u m N a r o d o w e g o w K r a k o w i e p r z e d s t a w i a poselstwo polskie w r o g a t y w k a c h .
6 3

C z a p k a u ł a ń s k a we F r a n c j i

z polska

w

czasach

cesarstwa,

powstała

przez

dodanie

daszka

do

rogatywki,

zwała się

skapska.

6 4

K . L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w

6 5

Zbiór wiadom.

do antr; k r a j .

1876, s.

314.

t. I X . 1885 ( W ł a d . S i a r k o w s k i , M a t . do etnogr. l u d u p o l . z o k o l i c

Pińczowa),

s. 35.
6 6

L i s k e , op. cit., s.

6 7

A u t o r r y c i n y w P r z y j a c i e l u L u d u z L e s z n a z r. 1846 w y r a ź n i e n a r y s o w a ł trzy z a k ł a d k i n a r a m i o n a c h k o s z u l i k o ­

316.

biecej.
6 8

Józef M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z okolic K r a k o w a ,

Kraków,

6 9

E d w . Cressy,

Warszawa, Zbiór

dzieży N r

Na

wielkich szlakach kolejowych,

1958.
«Polska i świat współczesny», Bibl.

Mło­

119.

7 0

O p i s k r ó l e s t w a P o l s k i e g o , T . I I , s. 88.

7 1

W r. 1843 z a ł o ż y ł Steinkeller w r a z z L i c h t e n s t e i n e m p r z ę d z a l n i ę b a w e ł n y w Ż a r k a c h , k t ó r a w r . 1857

na w ł a s n o ś ć spółki K a r o l a Ordęgi, Stan. Lesseia i K a r o l a

przeszła

Osterloffa.

7 2

W i a d o m o ś ć o tej fabryce z a w d z i ę c z a m prof. dr Z o f i i z K o z ł o w s k i c h B u d k o w e j .

7 3

L i s k e , op. cit., s.

7 4

B o j k o , O k r u s z y n y , s. 67. W u p r a w i e r o l i t r z y m a n o s i ę z a s a d y , ż e « j a k ta P a n J e z u s nie d a , to o n o sie t a m

315.

nie, r o z m a c i e r z y , bo nie r o d z i r o l a , ale B o ż o
7 5

D i a r i u s z p o d r ó ż y odbytej

K r a k ó w R k p s P. A . N . N r

wola».

1813 r o k u w K r a k o w i e ,

G a l l i c y ę y S a n d e c k i C y r k u ł przez J a n a

Rostworowskiego,

1783.

7 6

Jest to r e m i n i s c e n c j a r a b a c j i z r.

7 7

S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 74.

1846.

7 8

M ą c z y ń s k i , op. cit., s. 2 0 : « S p o d n i e s k ó r z a n e w buty. N a s p o d n i a c h fartuch b i a ł y p o

7 9

J a k u b B o j k o , P i s m a i m o w y , K r a k ó w 1904, s. 18: « P y t a l e m s i ę l u d z i ( w K a z i m i e r z y W i e l k i e j ) ,

kolana».
c z y tu

jeszcze

c h o d z ą c h ł o p i w f a r t u s z k a c h , j a k z a c z a s ó w m e g o ojca, k i e d y p a r o b e k nie m ó g ł i ś ć w c z y m i n n y m n a wesele, n i ż
w f a r t u c h u . F a r t u c h ten n a l e ż a ł do g ł ó w n e g o u b i o r u k a w a l e r ó w . N a pole p i e r w s z y r a z gdy p a r o b e k w y j e ż d ż a ł ,
być w

b i a ł y m f a r t u c h u , do

ś l u b u tak samo.

W

Gręboszowie

musiał

t e ż w t a k i c h f a r t u c h a c h s i ę k o c h a n o , ale j a j u ż

ich

nie p a m i ę t a m . S t a r u s z k a , k t ó r a m i n a j w i ę c e j o p o w i a d a ł a , o d r z e k ł a , ż e j u ż ta m o d a z a g i n ę ł a , ale o n a m a jeszcze w d o m u
t a k i f a r t u c h . P r o s i ł e m c o b y m i go p o k a z a ł a . B y ł z lnianego
może

na łokieć,

s i ę g a ł m i do

płótna, z naszyciem też b i a ł y m u d o ł u ,

długi

k o l a n , a b y ł t a k s z e r o k i , ż e b y m s i ę n i m o p a s a ł , w k o ł o m i ę o t o c z y ł , gdyby

białego

kryza.

C h c i a ł e m go k u p i ć n a p a m i ą t k ę , ale s t a r e ń k a w y p r o s i ł a s i ę , ż e to ś l u b n y , w i ę c c h c e swego m ę ż a u b r a ć w niego n a
śmierć: « n i e c h się wszytko z nami styra».
8 0

K u s t o s z M g r Z d z i s ł a w Szewczyk podczas swych b a d a ń

etnograficznych

w Kozłowie

w powiecie

miechowskim

w r. 1951: z a n o t o w a ł « M ł o d y p a n s z e d ł do ś l u b u w zapasce z p ł ó t n a cienkiego, m a r s z c z o n e j w pasie. U d o ł u m i a ł a k o r o n k ę
n a s z e r o k o ś ć 2 c m . D o o s z y w k i przyszyte b y ł y d ł u g i e t r o k i , k t ó r y m i m ę ż c z y z n a o k r ę c a ł s i ę w o k ó ł , a w i ą z a ł j e z p r z o d u .
Fartuszek taki n o s i ł o

s i ę do

portek

płóciennych,

nigdy z a ś do s u k i e n n y c h , g r a n a t o w y c h . S t r ó j w i ę c p a r a d n y

skła-

91

d a ł s i ę z czerwonej r o g a t k i z p i ó r a m i , k o s z u l i , b i a ł y c h s p o d n i

płóciennych, b u t ó w z cholewami, fartuszka oraz brą­

zowej kierezji».
8 1

S z y m a n o w s k i , opis cit.,

8 2

O p i s K r ó l e s t w a , op. cit., s.

8 3

Kłosy,

t. X L V , s.

47.

40.

8 4

W e d l e s p i s u r z e c z y z ł o ż o n y c h w depozycie p o l i c y j n y m w K r a k o w i e

8 5

Archiwum

Muzeum Nar. w Krakowie,

Oddz. Czartoryskich

8 6

W i e r z o n o , ż e m a m u n y n a p a d a j ą k o b i e t ę , k t ó r a bez

8 7

M ą c z y ń s k i , op. cit., s.

28.
77.

Nr

w r. 1843

(Dziennik

Rządowy).

9511.

fartucha i chustki w i ą z a n e j o d w a ż y się w y j ś ć poza

8 8

Bojko,

8 9

Stanisław Ciszewski,

9 0

Siarkowski,

9 1

Wł. Siarkowski,

9 2

Opis Królestwa Pol.

9 3

N i e s ł u s z n i e w i ę c u w a ż a się zapaski z poziomo u d o ł u naszytymi w s t ą ż e c z k a m i k o l o r o w y m i z a w y m y s ł

p o w s t a ł y pod

•

1887,

s.'79.

Okruszyny,

op

s.

op. cit.,

cit., s.

s.

dom.

9.

69.

W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c od S o b k o w a do
1850,

T . I I , s.

Chmielnika,

Kielce

1871,

s.

32.

48.

w p ł y w e m m o d y miejskiej lub

nowy,

cygańskiej.

9 4

Bojko,

9 5

Siarkowski,

9 6

S t a n . A r n o l d , T e r y t o r i a plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I . P r a c e K o m i s j i

s.

76.
Mat.

do etn.

l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c , I I I cz. K r a k ó w

d l a A t l a s u hist. P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w
9 7

1880,

s.

76.

1927.

Z j a w i s k o p o k r y w a n i a s i ę n i e k t ó r y c h z a s i ę g ó w stroju ludowego z z a s i ę g i e m p r a s t a r y c h o b s z a r ó w

plemiennych

d a s i ę z a o b s e r w o w a ć t a k ż e n a p o ł u d n i u , gdzie — j a k w i a d o m o — p o w i a t s z c z y r z y c k i w X I I I w. n a l e ż a ł do z i e m i k r a ­
k o w s k i e j , a d z i ś jeszcze s t r ó j s z c z y r z y c k i w y k a z u j e ś c i s ł ą ł ą c z n o ś ć z t y p e m l u d o w e g o u b i o r u k r a k o w i a k ó w

południo­

wych.
9 8

M . K a r a ś , B a d a n i a g w a r o w e n a terenie p o w i a t u w i ś l i c k i e g o , S p r a w o z d a n i a P A U T o m

9 9

« K o ł o Kielc w i d a ć d u ż o k r a k o w i a k ó w w czerwonych czapkach c z w o r o k ą t n y c n z czarnym w ą z i u t k i m barankiem,

k a r a z j a ( c h y b a p ł ó t n i a n k a — p r z y p i s e k T . S.) b i a ł a , p ł ó c i e n n a , z k o ł n i e r z e m s i w y m ,
s p o d n i e i k a m i z e l k a s i n e » ( M a n u s k r y p t a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1841,
k i e j , pow.
1 0 0

nika,

53 r. 1952

stojącym, biało

N-6.

wyszywanym,

własność M u z e u m Techniki w Sielpi

Wiel­

Końskie).

Kronika, Warszawa

1858 N - 1 6 3 , s. 170 ( W y c i e c z k a w o k o l i c e K i e l c , P i ń c z o w a i C h m i e l n i k a ) :

Chęcin i Kielc w i d a ć tę rozmaitość

u b i o r ó w ludowych, j a k a panuje w

«Około

Chmiel­

b a r w a c h i k r o j u s t y k a j ą c y c h s i ę tutaj

K r a k o w i a k ó w z S a n d o m i e r z a n a m i , i l e ż tu p r z e r ó ż n e j w z o r z y s t o ś c i i k o l o r ó w k ł ó c ą c y c h s i ę n a w z a j e m , z a n i m z l e j ą s i ę
w szary u b i ó r l e ś n i a k a z S z c z e c i ń s k i c h
1 0 1

borów».

Z b i ó r do a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878,

s. 2 1 3 :

« G r a n i c a stroju w ł o ś c i a n o k o l i c k i e l e c k i c h r o z p o c z y n a s i ę o d

M o r a w i c y i c i ą g n i e s i ę po p ó ł n o c w d w ó c h k i e r u n k a c h : k u P i o t r k o w o w i i R a d o m i u . N a
gór Świętokrzyskich, a na z a c h ó d sięga aż za
1 0 2

Łopuszno».

R o g a t y w k a z n a n a jest w K a r y n t i i , gdzie j u ż w X V w. p o s i a d a ł a , n a p o d o b i e ń s t w o b i ł g o r a j s k i e j k u c z m y , w n a ­

r o ż a c h g a l k o w a t e p o m p o n y , we W ł o s z e c h w X V i X V I w .
jawia

się w

bransi

obrzędów

s.

wsi

w s c h ó d prawie dotyka pasma

Finlandii

i Laponii,

publicznych

w

wchodziła w skład

noszą ją Kałmucy,

a na Sachalinie Ajnowie,

Chinach.

Moszyński,

(Kaz.

Kultura

stroju p a t r y c j u s z o w s k i e g o , n a d t o

po­

r o b o t n i c y h i n d u s c y w B u c h a r z e i cele­

ludowa

Słowian

Cz.

I

Kraków

1929

409),
1 0 3

A.

W(iślicki)

w

Tyg.

Ilustr.

1862,

s.

110:

« m ł o d z i zachwytują c o ś od

K r a k o w i a k ó w sąsiednich, stroją się

w c z e r w o n e c z a p e c z k i o z d o b n e szeregiem s p i ę t y c h p a w i c h p i ó r e k » .
1 0 4

Już Kolberg (Krakowskie

I s. 123) z a n o t o w a ł w r. 1876,

ż e « s u k m a n a k i e r e z j ą , inaczej k a r a z j ą z w a n a , z d ł u ­

g i m k o ł n i e r z e m w i s z ą c y m z t y ł u nie z p o d m i e j s k i c h K r a k o w a p o c h o d z i
Siarkowski,

1 0 6

W s ą s i e d z t w i e k o p a l ń , hut i f a b r y k u b i ó r c h ł o p a p a ń s z c z y ź n i a n e g o r y c h ł o p r z e k s z t a ł c a ł s i ę w o d z i e ż

W e s e l a , op. cit., s.

W e d l e r ę k o p i s u h u t n i k a w r. 1841
Na

okolic».

1 0 5

3.

g ł o w i e m i e w a ( c h ł o p ) najczęściej kapelusz o b w i s ł y , a na nogach trepki drewniane. R o b i ą j e zazwyczaj olchowe.

B a r d z o to d o b r e o b u w i e , p o w s z e c h n i e w S a n d o m i e r s k i e m i K r a k o w s k i e m
kach.

U b o ż s i , gdy

u ż y w a n e , a z w ł a s z c z a po h u t a c h i fabry­

do codziennego u b i o r u p r z y w d z i e j ą b u t y i surdut, s ą j u ż p r z y z w o i c i e u b r a n i » .

1 0 7

S z y m a n o w s k i , op. cit., s.

1 0 8

Jest to' fragment znanej p i e ś n i p o c h o d z e n i a nie l u d o w e g o , z a c z y n a j ą c e j s i ę od

74.

a d r u k o w a n e j po r a z p i e r w s z y przez Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , L u d P o l s k i , W a r s z a w a
a u t o r ó w . Jej t r e ś c i o p i s o w a o d n o s i s i ę do s t r o j u k r a k o w i a k ó w
1 0 9

s.

sto,

92

roboczą.

s k ł a d a ł a s i ę o n a « z e s p o d n i i k a m i z e l k i sinej n a w i e r z c h , r z e m y k i e m p r z e p a s a n e j .

1830,

s ł ó w « A l b o ś m y to j a c y

tacy»,

s. 22 i 23, p o t e m przez i n n y c h

wschodnich.

O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . B e n s d o r f a

1863,

17.
1 1 0

K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a , L i s t y z p o d r ó ż y , r.

1 1 1

Siarkowski,

1 1 2

Bojko,

1 1 3

L i s k e , op. cit.,

że

W e s e l a , op. cit., s.

Okruszyny,
s.

s.

42.

314

Relacja

1824.

3.

J. J. Kauscha:

l u d z i e wiejscy n o s z ą jeszcze n a

spadającej

«Bliżej K r a k o w a i w Krakowie
koszuli

feldowany

samym w i d z i a ł e m bardzo c z ę ­

f a r t u c h p ł ó c i e n n y , s i ę g a j ą c y t a k ż e do

kolan.

Fartuch

ten

otacza

całe

ciało

naokół.

W

takim

stroju w i d z i a ł e m w niedzielę c h ł o p c a s i e d z ą c e g o na k o n i u i po­

p r z e d z a j ą c e g o przed s o b ą z a p r z ę g s w ó j z w o z e m » .
1 1 4

B o j k o , O k r u s z y n y , s. 6 6 — 6 7 : « K o b i e t y . . . p r z y n o s i ł y ś n i a d a n i e o r a c z o m , k t ó r z y n i e g d y ś w p i e r w s z y d z i e ń o r k i

wyjeżdżali

w

pole u b r a n i j a k n a

wesele, a m i ę d z y i n n y m i z a p a s y w a l i sobie b i a ł e f a r t u s z k i , j a k s i ę d z i ś jeszcze z a

g r a n i c ą w K r ó l e s t w i e w i d z i » (r. 1911).
1 1 5

Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a i l u s t r o w a n a , W a r s z a w a 1902 I I I , s.

1 1 6

S i a r k o w s k i , W e s e l a , s.

136.

12.

1 1 7

S i a r k o w s k i , M a t . do

etn.

1 1 8

B o j k o , O k r u s z y n y , s.

106.

1 1 9

I g n . K r a s i c k i , P a n P o d s t o l i , W a r s z a w a 1803, s. 6 5 : « P i k o w y ż u p a n i k ł a p c i e u r ę k a w ó w o z n a c z a ł y

który się dawnych o b y c z a j ó w
1 2 0

koło

człowieka,

trzymał».

S t w i e r d z i ł to m g r Z d z i s ł a w S z e w c z y k n a s u k m a n a c h o j c o w s k i c h z S ą s p o w a o r a z « m i e c h o w s k i c h » z P r z y s i e k i
Kozłowa.

1 2 1

W

armii napoleońskiej

s z a r f ę s r e b r n ą , szer. 10 c m z a m a r a n t o w y m i j e d w a b n y m i p a s a m i i d w o m a

w i s z ą c y m i z p r a w e j strony nosili g e n e r a ł o w i e i w y ż s i oficerowie.
Napoleona.

I n s p e k t o r naczelny n o s i ł n i e b i e s k ą , a p o d i n s p e k t o r

j e g e n e r a ł o w i e , a o d r . 1831
1 2 2

intendenci

kutasami

O d r. 1809 o z n a c z a ł a o n a p u ł k lekkiej j a z d y g w a r d i i
z i e l o n ą . W czasach K r ó l e s t w a Kongresowego

( G l o g e r , E n c y k l . starop. I V , s.

nosli

305).

S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 3 : po k o ż u c h a c h w i ś l i c k i c h « p o r o z r z u c a n e s ą centki z c z e r w o n e g o s u k n a n a plecach,

kieszeniach i szyi».
1 2 3

K o l b e r g , K r a k o w s k i e I 1871, s.

1 2 4

Seweryn Udziela, Pasy w i e ś n i a k ó w

skim, L w ó w

1926, s.

125.
polskich u ż y w a n e w p o ł u d n i o w e j części M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u

1 2 6

S. U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , K r a k ó w

1 2 6

Że

zaś

nosili

Cieszyń­

8—9.

ją

konfederaci

barscy

(1761—1771),

1930, s. 31.

zwano

ją

również

konfederatką.

I

może

jeszcze

od

Konfederacji Warszawskiej?
1 2 7

C h ł o p Szabla z G r ę b o s z o w a przywoził krakuski z K r a k o w a ,

1 2 8

B o j k o , O k r u s z y n y , s. 78.

a nabywcy nadawali i m naddunajecki charakter.

1 2 9

T a k i e kapelusze przedstawione

1 3 0

K s i ą d z w T o p o l i , k t ó r y d a w a ł ś l u b y t y l k o n o w o ż e ń c o m o d z i a n y m po k r a k o w s k u , z t r u d n o ś c i ą d a ł s i ę u b ł a g a ć

są w ł a ś n i e w albumie Zienkowicza.

d o o d s t ę p s t w a o d tej zasady. T y t u ł e m e k s p i a c j i z a w y ł a m a n i e s i ę z tradycyjnego z w y c z a j u P a r a d o w a z r e z y g n o w a ć m u ­
T ę n o w ą paradę Paradowej r y c h ł o n a ś l a d o w a ć

zaczęli

c i , c o « c h c i e l i s i ę o b r ó c i ć n a n o w ą m o d ę » , t z n , k a s o w a l i d o b r o n o c k ę w o b r z ę d z i e w e s e l n y m i szli do ś l u b u

siała z wyprawienia p r z e d ś l u b n e j zabawy zwanej dobronocka.

odziani

«nowomodnie».
1 3 1

B o j k o , O k r u s z y n y , s.

1 3 2

S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w , op. c i t . , s. 32.

106.

133 N a z w y staropolskie. U l u d u z g ł o — t y l k o j a k o k o s z u l a ś m i e r t e l n a ( P r z e g l ą d K a t o l i c k i
z a c h o w a ł o s i ę s ł o w o ź g a ć n p . w pow.
1 3 4

S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 79.

1 3 5

Ogłoszenie w Dzienniku R z ą d o w y m miasta K r a k o w a

1 3 6

Pajetki m o s i ę ż n e

używane

1892 N r 42). P o z a t y m

p i ń c z o w s k i m « u ź g a ć k o s z u l ę » , ( S i a r k o w s k i , op. cit.).

i okręgu —

t e ż b y ł y przez bogatsze w i e ś n i a c z k i

1843.

do p r z y s t r o j u c z e p c ó w

oraz

ślubnych

trze­

wików.
1 3 7

N a z w a katana pochodzi z w ę g . katona — żołnierz, tak j a k rajtarka od

1 3 8

N a z w a s u k i e n k a i s u k n i a w y w o d z i s i ę od s u k n a , ta z a ś n a z w a o d s u k a ć tj. n a w i j a ć , o b r a c a ć . P ł ó t n o b o w i e m

rajtara.

w e ł n i a n e , f o l o w a n e tj. bite, o b r a c a n e c z y l i s u k a n e w s t ę p a c h folusza, z w a ł o s i ę s u k n e m . S t ą d t a k ż e s u k a s u k m a n y ,
a w e f r a n c . souqueville
1 3 9

o r a z s o u s ą u a n i e , n a z w a specjalnego r o d z a j u p ł a s z c z a .

O p i s K r ó l e s t w a , s. 48.

1 4 0

S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 48.

1 4 1

Buty kobiece n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m

m i a ł y b y ć p r z e d r . 1900 z d o b i o n e haftem k o l o r o w y m , p o d o b n i e j a k

k r a k o w s k i e buty w y k o n y w a n e w M n i k o w i e : B u t ó w t a k i c h nie z a c h o w a ł s i ę j e d n a k ż a d e n o k a z , , a n i t e ż ż a d e n z szew­
c ó w n a d d u n a j e c k i c h k o ł o r. 1920 nie u m i a ł d o k ł a d n i e o b j a ś n i ć tego haftu w s z c z e g ó ł a c h . P r a w d o p o d o b n i e
r a d n e buty z a k u p y w a n o w
1 4 2

takie p a ­

Krakowie.

M a r i a S t a t t l e r ó w n a , H a f c i a r s t w o ludowe.

W i s ł a 1902, t. X V I .

93

L I T E R A T U R A

1. S t a n i s ł a w A r n o l d ,

Terytoria

K o m i s j i dla Atlasu
2. S t a n i s ł a w A r n o l d ,
3.

—

5. J a k u b B o j k o ,
—

Geografia historyczna Polski, W a r s z a w a

i umowy, K r a k ó w

z Gręboszowa, Lwów

N-7.
1563.

1904.
1911.

7. J . C h o c i s z e w s k i , M a l o w n i c z y opis P o l s k i ,
8. Ł u k a s z G ó r n i c k i , D w o r z a n i n P o l s k i ,

Poznań

Kraków

1891.

1566

( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a

1886).

9. E d w . C r e s s y , N a w i e l k i c h s z l a k a c h k o l e j o w y c h ( « P o l s k a i ś w i a t w s p ó ł c z e s n y » , B i b l . M ł o d z i e ż y N - 1 1 9 ,
10. Seb. D e m b o w s k i , O F a b r y c e

Sukiennej K r a k o w s k i e j ,

11. D z i e n n i k R z ą d o w y w m i a s t a K r a k o w a o k r ę g u
12. Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d P o l s k i ,
13.

—

U b i o r y w Polsce, K r a k ó w

Warszawa

Kraków

1843.

1861.
1902,

t. I I I .

Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I Bibl. Nar.

N-88.

16. J u l i a n K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e s i ę p r z e m y s ł u i s z t u k i w d a w n e j P o l s c e , K r a k ó w
17. O s k a r K o l b e r g ,

Kieleckie

18.

I Kraków

—* K r a k o w s k i e

( L u d — j e g o z w y c z a j e itd. S e r y a X V I I I ,

19. T a d . K o r z o n , W e w n ę t r z n e d z i e j e . P o l s k i z a S t a n i s ł a w a A u g u s t a , T . I I , W - w a
1958

21.

Ehrenkleid

des

L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w
Aleksander

Maciejowski,

tomy, Petersburg—Warszawa

Chmielnika).

Soldaten, B e r l i n 1936..

23. W a c ł a w

Polska aż

1876.
do

I

poł.

XVII

Kraków

1958.

wieku pod

względem obyczajów i zwyczajów I V

1812.

24. J ó z e f M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z o k o l i c K r a k o w a ,
25. O p i s K r ó l e s t w a Polskiego pod

w z g l ę d e m h i s t o r y c z n y m , statystycznym, r o l n i c z y m , f a b r y c z n y m , h a n d l o w y m , z w y ­

czajowym i obyczajowym, T . I i I I , Warszawa

1850.

O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . Bensdorffa

27. K a z i m i e r z

P i w a r s k i , K r a j m a l o w n i c z y 1855—1859.

28. Pr z yj ac ie l

L u d u , Leszno

29.

2.

1898.

N-163—170 (Wycieczka w okolice K i e l c , P i ń c z o w a i

22. K s a w e r y

26.

1888.

X I X ) , K r a k ó w 1885—6, t o m ó w

1876.

20. K r o n i k a , W a r s z a w a
Martin Lezius, D a s

Warszawa).

1791.

1830.

14. Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a ilustr. W a r s z a w a
15. J ę d r z e j K i t o w i c z ,

1863.

1846.

M i k o ł a j R e y , W i z e r u n e k w ł a s n y ż y w o t a c z ł o w i e k a poczciwego, K r a k ó w

30. J a n R o s t w o r o w s k i , D i a r i u s z
R k p s P. A . N .

(Prace

1951.

O m n i u m fere gentium nostrae aetatis habitus n u n q u a m ante h a c aediti, V e n e t i s

Pisma

Okruszyny

P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I w.

1927).

T ł o s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i 1953

4. F e r n a n d o Bertelli,

6.

plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i

P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w

p o d r ó ż y odbytej 1813

roku w Krakowskie,

1558.
Gallicyę

y

Sandecki Cyrkuł,

Kraków,

N-1783.

31. R ę k o p i s a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1842 ( w ł a s n o ś ć nie i s t n i e j ą c e g o d z i ś M u z e u m T e c h n i k i w Sielpi W i e l k i e j ,
K o ń s k i e , w depozycie u i n ż . M .

pow.

Radwana).

32. W ł . S i a r ( k o w s k i ) ,

W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c S o b k o w a do C h m i e l n i k a ,

33. W ł a d . S i a r k o w s k i ,

M a t e r i a ł y do etnografii l u d u pol. z o k o l i c K i e l c , cz. I I I , K r a k ó w

Kielce

1871.
1880.

34. W ł a d . S e m k o w i c z , S ł o w i a ń s z c z y z n a z a c h o d n i a i w s c h o d n i a w X w., P o l s k a z a K a z . W i e l k i e g o ( m a p y ) .
35. S ł o w n i k geograficzny p o d

red.

Chlebowskiego.

36. W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a
37. S e w e r y n U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , W y d . M . E . N r 3, K r a k ó w

1859.

1930.

38. S e w e r y n U d z i e l a , P a s y w i e ś n i a k ó w p o l s k i c h w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m , L w ó w
39. T y g . I l u s t r .

1862.

1926.

SPIS

Ryc.

1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m stroju k r a k o w s k i m ,
sem

Ryc.

ILUSTRACJI

b ł y s z c z ą c y c h g a l o n ó w . F o t . r. 1904

2. C h ł o p w ż u p a n i e — d r z e w o r y t z r. 1512

o n w kierezji teatralnej, p r z e ł a d o w a n e j f a ł s z y w y m

luksu­

St. Stadler, K r a k ó w .

S t a n i s ł a w a Z a b o r o w s k i e g o « C o n t r a m a l o s diyites et u s u r a r i o s

trac-

tatus».
Ryc.

3. T y p o w y s z l a c h c i c p o l s k i z X V I w. w g r y c . F e r n a n d a

Ryc.

4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i s u k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a -

Ryc.

5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a c o v i a e

Ryc.

6. C h ł o p k r a k o w s k i

Ryc.

7. M u z y k a n c i

coviae

w

Bertellego.

1598.
1598.

w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u o l . z I I p o ł . X V I I w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w

Krakowie.

Kraków

krakowscy — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey,

1693.

Ryc.

8. K r a k o w i a k k o s y n i e r — a k w . J . P .

Ryc.

9. O b s z y c i e k o ł n i e r z a a m a r a n t o w y m j e d w a b i e m u b ł ę k i t n e g o ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o .

Ryc.

10. H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o .

Ryc.

11. C z e p i e c « z b l a s z k a m i » c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m s i ę n a g r o d z i s k u w
pow.

Pińczów. N a

Norblina.

Ryc.

12. W o j s k o p o l s k i e r. 1794 — r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , k o p .

Ryc.

13. Oficer

Ryc.

14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow.

Ryc.

15. G r a n a t o w a

Ryc.

16. Ś w i ą t e c z n e u b i o r y l u d o w e z o k o l i c y S k a l b m i e r z a — r y s . W ł a d y s ł a w

I I pułku krakusów w

wojsku p o w s t a ń c z y m

K . W a w r o s z , litogr. R . Z a d r a z i l a n a C z a r n e j

1831

Ryc.

s.

des

Soldaten, B e r l i n , 1936,

M i e c h ó w . Fot. I . Krieger w

s.

312.

Krakowie.

sukmana miechowska z doszywanym k o ł n i e r z e m kierezjowym. F o t . I . Krieger.
Szerner, T y g o d n i k I l u s t r o w a n y

1864

404.

17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p .

Boulogne

R y c . 18. K r a k o w i a k w kierezji z Z a b o r o w a , pow.
Ryc.

Wsi.

o d z i a n y p o d o b n i e j a k i u ł a n i w k i e i e z j e z hafto­

wanymi sukami. Z książki Martin Lesius « D a s Ehrenhleid

X

Chrobrzu,

o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę resztki r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec m e t a l o w y .

1925.

Brzesko.

19. K r a k o w i a k w kierezji s k a l b m i e r s k i e j — fot.

I . Krieger.

R y c . 20. N a p a d b r a c i N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m

austriackiego k o n s u l a K r i e g a w r. 1948 — k o l o r o w y

rysunek Jana Zielińskiego.
R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » P e t e r s b u r g
R y c . 22. K r a k o w i a n k a

« o d Skalbmierza*,

r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt.

R y c . 23. P r o s z o w i a n k a , r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt.

Langer.

R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a .
R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c , fot.

Fot. I . Krieger.
I . Krieger.

R y c . 26. K a f t a n d l a c h ł o p c a — liberia s ł u ż b y dworskiej c a ł k o w i c i e z r y w a j ą c a z t r a d y c j a m i
R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji

1857.

Langer.

zdobnictwa ludowego.

skalbmierskiej.

R y c . 28. Z n i s z c z e n i e k o l e i w a r s z a w s k o - w i e d .
garni Grzybowskiej w K r a k o w i e

przez p o w s t a ń c ó w

M u z e u m Czartoryskich

1863

r. D r u k

I. J . Weber w Lipsku, nakład księ­

r y c . 7392.

R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r .
R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . I . K r i e g e r .
R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » ' z o k o l i c y S z c z u c i n a .

Fot. I . Krieger.

R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , po w .

« s u k m a n i e dzikiej».

Ryc.

S t o p n i c a , w tzw.

33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h w e d ł u g
Stan.

Arnolda.

R y c . 34. Z a s i ę g s t r o j ó w k r a k o w s k i c h
R y c . 35. S k a l m i e r z a k ,

wschodnich.

mai. M i c h a ł Stachowicz, Gabinet R y c i n Bibl. Jag.

R y c . 36. R o g a t y w k a z. w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w s z t u c z n y c h .
Ryc.'37.

M a r s z a ł e k weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i .

95

R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W l a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i .

Gabinet rycin w M u z e u m N a r o d o w y m w

Kra­

kowie.
R y c . 39. C h ł o p s p o d B u s k a w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i p r z y r a m k o w ę j , m a r s z c z o n e j w o k ó ł szyi ( A .

Patkowski,

Sandomierskie, G ó r y Świętokrzyskie).
R y c . 40. K r a k o w i a k

od Skalbmierza.

Fot.

I . Krieger.

R y c . 41. K r a k o w i a k w p ł ó t n i a n c e z Z i e m i

Proszowskiej.

R y c . 4 2 . P o lewej K r a k o w i a k o d P r o s z o w i c , p o

prawej o d

Brzeska.

R y c . 43. K r ó j p ł ó t n i a n k i z Z i e m i P r o s z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k .
R y c . 44. K r ó j k a f t a n a z Z a b o r o w a , po w .
R y c . 45. K r ó j kierezji z p o w .

B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k .

M i e c h ó w , rys. Z d z i s ł a w

Szewczyk.

R y c . 46. K r ó j d a w n e j s u k m a n y szarej, r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k .
R y c . 47. K r ó j s u k m a n y z w . o p i e r z a n k a z po w .
R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , po w .

D ą b r o w a Tarnowska,

rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k .

B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k .

R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k .
R y c . 50. K r a k o w i a k w

burosze.

R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878

I S.

180.

R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u w i ś l i c k i m .
R y c . 53. P a s k r a k o w s k i

z czasów kościuszkowskich.

R y c . 54. 4 - c z ł o n o w y pas k r a k o w s k i
R y c . 55. B i a ł y pas k r a k o w s k i

z p o ł . X I X w.

:

w y s z y w a n y z i e l o n y m safianem.

R y c . 56. K r a k o w i a k w magierze tynieckiej.
R y c . 57.

C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , po w .

P i ń c z ó w . Fot. I . Krieger.

R y c . 58. K r a k o w i a k w kierezji — p i e r n i k R o t o w s k i e g o w

Krakowie.

R y c . 59. C h ł o p i w' c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . P r z y j a c i e l L u d u , L e s z n o 1836
R y c . 60. K r ó j k o s z u z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m

I , s.

164.

p i o n o w o . D w o r y k. O ś w i ę c i m i a r. 1850,

rys. Z d z i s ł a w

Szewczyk.

R y c . 61. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p o z i o m o , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k .
R y c . 62. K r ó j k o s z u l i k o b i e c e j « z k a r c z k i e m » , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k .
R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o ł o w e g o » z K a r s , po w .
R y s . 64.

Krój

gorsetu z Z a l i p i a , p o w .

R y s . 65. K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , po w .
R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m

D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) .

D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w

Szewczyk).

B r z e s k o (rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) .

kaftaniku.

R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m

s e r d a c z k u i haftowanej zapasce o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , po w .

prawo kobieta w stroju z Marcinkowic,

pow.

R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , po w .
R y c . 69. K o b i e t a w c z a r n y m

kaftanie, K a r s y , po w .

na

Brzesko.

Dąbrowa.

R y c . 70. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j z a p a s c e K a r s y , pow.
R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e po w .

Dąbrowa,

Brzesko.

Dąbrowa.

Brzesko.

R y c . 72. W i ą z a n i e c z e p c a « w k o k o s i ę » .
R y c . 73. T e c h n i k a z d o b n i c z e g o ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h p a s ó w k r a k o w s k i c h .

(Rys. Z d z i s ł a w Szewczyk).

R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a n a k o s z u l i k o b i e c e j z Z a l i p i a .
R y c . 75. K r e z a do k o s z u l i h a f t o w a n a n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e ,
R y c . 76.

pow.

Dąbrowa.

M o t y w y zdobnicze « w y p r ą g a n e » na koszulach kobiecych w Zalipiu, pow.

R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h

R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e po w .
R y c . 79. K r a k o w i a k w bogato h a f t o w a n e j kierezji z po w .
R y c . 80. Z o f i a

Szablina,

hafciarka

Dąbrowa.

na Powiślu Dąbrowskim.

z G r ę b o s z o w a , pow

Dąbrowa.

pińczowskiego.

Dąbrowa

Tarnowska.

R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance K . B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » z w y d .
R y c . 82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m 1831

r.

Fotografie n r 9,

53,

10,

11, 12,

wykonał M i c h a ł

96

13, 16,

18, 26, 27,

Myśliński.

41,

4 2 , 50,

54,

55,

56,

58,

66,

67,

petersburskiego r .

68,

1857.

69, 70, 71, 72, 78,

79

KPATKOE
Ha

TeppHiopHH

H3JIC0KEHHE

K p a K O B C K o r o BoeBOflCTBa B

Hacroamee

COflEPJKAHHfl

BpeMH

y>Ke He

BCTpenaeTCH cainoro

adpdpeKTHoro

B r i o n t m e rana HapHAa BOCTOtmbDC KpaKOBHKOB (jKHTejieii KpaKOBCKOń 3eMjin) HH B KawecTBe 6yflHHqHoń
HH B KanecTBe npa3HHH^H0H.

EAHHCTBeHHO B K)JKHBIX ye3Aax BoesoflTBa 3THM Hapaii;oM nojr63yK>TCH

ojiejKflM,

flepeBeHCKHe

OpKeCTpBI, KOHHbie CBHTbl BO BpeMH CejIBCKHX TOp>KeCTB, CBafleSHblC flpy5KKH H yąaCTHHKH 06lIien0JIbCKHX «fl05KHHOK» (npa3flHHKOB

ypo>KaH).

ycTaHaBJiHBafl ccbepy pacnpocTpaHeHHH 3Toro HapHAa B
BajICH CJieflyWIITłlMH COOÓpałKeHHHMH: i )

4) caMoonpeAeJieimeM HacejiemiH B OTHOmeroiH ero
o6ocHOBbiBaiomHMH

tiRm^ecaihit roAbi X I X crojieTHH, a B i o p pyKOBOflCTBO-

dj>H3H0rpac|)HiieCKHMH,
snnroecKOH

2)

HCT0pHKO-3THH<reCKHMH, 3) SKOHOMHHeCKHMH,

npHHajnejKHOCTH, 5) THnoBbiMH ocoSemiocTHMH,

ero o6oco6jieHne B onpeflejieHHOM n p o c T p a H d B e H BpeMeHH, 6) npaKTHHecKHMH coo6pa>KeHHHMH,

peKOMeHflyiomHMH o6&eAHHemie He3HaHHTejiBHbix pa3H0BHAH0CTeii

Hapnfla

B

6ojiee KpyrrHbie

TpaflHiiHOHHbie

rpynnbi.
HCTOPHH HapHAa B0CT0tiHbix KpaKOBHKOB B cooiBeTCTBHH c 3K0H0AiHqecKHMH ycnoBHHMH pacnaAaeTCH Ha qeTbipe
nepHOfla: nepBbiń — c 1500 no 1650 r o f l , BTopoii —

1650—1760 rorna, TpeTHń —

1760—1830 r o A b i , MeTBepTbiń —

1830—1914 r o ^ y . I I p n H3yqeHHH 3Toro rana HapOflHOH Oflewyrbi 6onbuiyK) y c i r y r y 0Ka3ajm MaTepnajibi HKOHorpariHMecKHe, HCTopHorpadpn^ecKHe

H dpojiŁKJiopiiCTmecKHe, a paBKO H MaTepnajibi, o6Hapy*eHHbie B K>pH^H^ecKHX aKTax

(3aBemaHHHx),

npeAMeTax, My3eHHbix 3KcnoHaTax

HCKonaeMbix

H HaxoflKax

Ha Mecrax. E j i a r o A a p H sTOiuy MO>KHO

SMJIO ycTaHOBHTb, ^TO HeKOTopbie sjiemeHibi 3Toro HapHAa BOCXOAHT K Hamany X V I BeKa H MTO B 3 n o x y Bo3po>KAeHHH, KOTopaa B r i o n i u i e npoAOJi»cajiac& AO 1650 r o ^ a , ccbopMHpoBajrncB He TOJIBKO imrHxeTCKHH Hapna, HO H H a noAH3H ofle>Kfla H npirroM y « e

B HeKOTopbix p e r n o H a j i Ł H b K pa3H0BHAH0CTHX. H a 3TOT Hapnfl 0Ka3ajia CBoe

AencTBHe H HaaHOHajibHO-ocBoSoAHTeuŁHas 6opb6a ITOJIHKOB Ha npoTHH<eHHH

XVIII H XIX

croneTHH.

B03-

y^acrae

KpeCTBHH B BOCCTaHHH, pyKOBOAHMOM KOCTWHIKO, CnOCo6cTBOBajIO TOMy, *ITO KpaKOBCKHił HapHA CTaH BOeHHbIM
MyHflHpoM; euie B 183 I r o s y pa3jra^Hbie noABcraie nojrKH HOCHJTH KopH^nieBbie « K e p e 3 H M » , TO ecTŁ c e p n i n n i c 6OJIŁHIHM TpeyroJibHbiM BOPOTHHKOM, H e K O T o p w e >Ke yKpaiueHiiH Ha OAHOM H3 THIIOB «cyKwaHOB» ((bur. 32),
KpecTbHHe HOCHJTH eme

AO 1940

poAocnoBHyio OT 3HaK0B OTJIHMHH Ha BoeHHbix MyHAHpax BpeiweH HanoneoHOBCKHx BOHH, T e p i i o r c T B a
H KopojieBCTBa

KOTopbie

roAa, BpoAe rrmpoKHX JTCHT nepeBH3aHbix r e p e 3 nne^o H XBOCTHKOB, BeAyT CBOIO
BapuiaBCKoro

nojiBCKoro.

OcoSeHHOCTH SToro HapHAa noKa3aHbi

B HacroHmeH

n y 6 j n i K a L u a i Ha dpoTOCHHMKax H KpacoMHbix

Ta6jiHuax.

0 6 p a m a e T Ha ce6n BHHMaHHe i p x a H ^ e c K i r i i xapaKTep XOACTHHKH, TO ecTB 6ejioro jieTHero xoncTHHHoro n n a m a ((bHr. 43
H 40—42} H MeTbipe rana «Kapa3Hił», TO ecTB cepMar H3 AOMOTKaHHoro rpySoro cyraja, 6OKOBOH Bbipe3 KOTopbix

3

npeAHa3HaqeHHbift AJIH o6pa30BaHHfl CKJiaAOK, BbLKpoeH B nepeAHefr H 3aAHefi nojiocax. BjiaroAapn yAajibCKoft dpopine
3TOH «KapH3HM» c n y i H J i o c Ł T a K , ITO KpaKOBCKHH HapHA CAeJiaji B IIoAbHie B s n o x y poMaHTH3Ma BoeHHyw K a p b e p y .
PaBHbiM o6pa30M H noAbi KacpTaHa, p a 3 B e B a w m H e c H BO BpeMH KOHHOH e3Abi H T a a i i e B , npHAaBajin My>KMHHaM MHoro
MOJiOAiieBaTOCTH. BocTOTHbie KpaKOBHKH HOCHjrn « K a p a 3 H » Meibipex UBeTOB: 6ejryw c SOJIBIHHM KpacHbiM BOPOTHH­
KOM (coqeTaHHe Sejioro c KpacHbiM SWJIO MaHHfhecTairHeH HanHOHajn.Hbrx ABCTOB) , CHHKDKD c a j i b m JIH6O wejiTbiM
BOpOTHHKOM, KOpHTHeByK) C 6oraTO BbllllHTbLM KOpHHHeBbLM BOpOTHHKOM II CepyK) C BOpOTHHKOM, oSuiHTHM
AeHbiM cyKHOM. OcoSeHHOCTHMH s T o r o HapHAa, cpa3y » e

3e-

6poc^Bim»BiCH B r j i a 3 a , 6 b i j m KpacHan inanKa-KOHdpeAe-

pa-TKa, onyuieHHaH BHU3y BapauiKOM, KOTopan y CBaAe6Horo

c r a p o c r b i HJTH y CBaTOB SbiJia yKpauieHa euie HcynTa-

HOM H3 naBjmHBHX nepBeB, H 6enbra KOjKaHbffi n o a c c MeTaAJrsraecKHMH yKpaineHHH2vui, oÓMeTaHHbiii KOCMMH CTOKKaMH no

3ejieH0My cadpbHHy. 3 T H n o n c a , cnyiiajiocB, Aono.THHjmcb HaHH3aHHbiMH Ha peMemoK noSpHKyniKaMH,

KOTOpble BO BpeMH TaHHeB n03BHKHBajTH B pHTM ABH5KCHHH TSHIIOpa.
iaCeHCKHH HapnA euie B nepBOH nojioBHHe X I X BeKa ó b i j i no npeHMyniecTBy 6e.TbiM, HO y » c e B KOHii,e STOTO BeKa
c r a j i rr,BeTHCTbiM B TaKoił cTeneHH, vro

y ceBepHbnc coceAOK OAeTBCH n o - K p a K o I I I c K H 0 3 H a i a j i o TO >Ke, HTOH paAeTŁ

HBeTHCToe njiaTBe. OpHaMeHTHpoBKa oAe>KAbi,

comacHO AaBHHiHHHM TpauHirtiHJi, xapaKTepH30Bajiacb

annnHKauH-

HMH Ha T y n y n a x . Eenan BbnimBKa AOCTHraa CBoero a n o r e n B JIOMSPOBCKO.M ITpHBHCjniHBe Ha neperrHHKax H p y 6 a x a x ,
BbniniBKa >Ke, ykpamaioinaH ,\iy>KCKyio

ORempy, 3<Jt<t>eKTHee B c e r o npoHBiuiacb Ha 6ojTBiiarx Tpeyrojn>Hbix crrycK,a-

K>rn,HxcH Ha cromy BopoTHHKax CBHTOK ( « K a p a 3 H ń » ) .

Strój krakowiaków — 7

97

CIIHCOK

PHC.

iv )KeHHX H HeBecra — Ha HCM TeaTpautHan

HUJiroCTPAIIHlł

« K e p e 3 H H » (cBHTKa) c *rpe3MepH0ft MHiuypHOH p o c K o i n t i o c B e p -

KaiomHX rajryHOB; Ha H e n KpaKOBCKHH HapoflHbin Hapaa. <£>OTO 1904 r . C T . Graflnep, KpaKOB.
PHC.

2 . KpecTBHHHH B wcynaHe. EpaBiopa Ha flepeBe 1512 r . GraHHCJiaBa 3a6opoBCKoro «

PHC.

3. THnHHHbifi IIOJIBCKHH HIJUKTHII X V I BeKa n o p n c y w c y OepHaHflo

PHC

4 . KpecTbHHe B cyKMaHax (cepMarax) c 6ojibniHMH cyKOHHHMH BopoTHHKaiwH. T p a B i o p a Ha flepeBe H3 w i n n i

PHC.

5. KpecTbHHe B cyKMaHax. T p a B K p a H3

PHC.

6. KpaKOBCKHH KpecTBHHHH B Tamie co CMepTbio.

«

».

BepTeirnH.

»
ranni

«

».
<t>parivseHT w a c j i . KapTHHbi 2-oft nojiOBHHbi X V I I

BeKa

B K o c r e n e 6epHapflHH0B B K p a K O B e .
PHC.

7. KpaKOBCKHe My3bn<aHTbi. TpaB>Kpa Ha flepeBe H3 cOTOHeHHH H. K . Taypa «GKJia^ HJIH coKpoBHiirHHqa

PHC.

8. ^Owenb K p a k o B C K o n 3eMirH — KOCHHbep. A K s a p e j i Ł 51. TI. H o p 6 j n m a .

3H3MeHHTbrX T a f a 3K0H0MHH», KpaKOB 1693.

PHC.

9. 0 6 u i H B K a B o p o r a n K a

PHC

10. BbHHHBKa B HnworeM yrcry n o n b i r n o r r o B C K o r o

r o j r y 6 o r o miHMOBCKoro )KynaHa ajiMM ineiiKOM.

PHC

I I . M e n e l i « c 6juniiKaMH» HJIH uexnHaMH, HaHfleHHbrii n p n pacKom<ax B MornjibHHKe ropoflHma B Xpo6>Ke,

«ynaHa.

nHHwoBCKoro ye3fla. H a 3TOM SKcnoHaTe coxpaHHJincb ociarKH T i o n e B o r o

flepeBeHCKoro

njiaTKa, noKpbi-

Baroinero MeTajuHraecKHH Meneii.
PHC. 12. BOHCKO n o j i t c K o e 1794 r o f l a . PHCJTIOK M H x a j i a GraxoBHtia, rpaB. K . BaBponi., JiHTorparbHH P. 3aflpa3HJia,
•^apHa Becb.
PHC. 13. Ocpnuep 2-ro n o j m a « K p a K y c o B » (KOHHHKOB) n o B c r a m e c K o r o BOHCKa 1831 r . , OfleTMH noflofiHO yjiaHaM
B TeMHoBypyio «Kepe3HK>» (cBHTKy) c TpeyrojiBHOH nejiepHHOH, BBILLIIITOH 6eJibiMH uiHypaMH H KpacHbiM
cyKHOM. H 3
PHC

ranni

MapraHa JIe3Hca «

14. Eejian npoinoBHHKafl

»

3

BepjiHH 1936 r . , c r p . 312.

« K e p e 3 H » (CBHTKa) H3 Kamrabi BejibKOH, M e x o B C K o r o

ye3fla. <6>OTO H . K p n r e p a ,

KpaKOB.
PHC

15. CHHHH MexoBCKHft cyKMaH c npHiHHTBiM TpeyrojibHbiM

PHC

16. npa3flHH^Hbie HapoflHbie Hapnflbi H3 OKpecraocTeH CKanŁ6Mep>Ka — p n c BjiaflHCJiaB IIIepHep, «

BopoTHHKOM. <E>OTO H . K p n r e p a .
»

3a «eKa6pb 1864 r . , d p . 404.
PHC

17,. C.Kajrs6MepH<cKHH cyKMaH. cfcoToperrp. BynoHb 1925 r . j B i i e H i p e — KpaKOBCKHH 5KHTejit H3 OKpacTHOCTeił
MexoBa.

PHC. 18. JKnTejH. KpaKOBCKoił 3eMjrn B 3a6opoBCKOH « K e p e 3 H e » (cBHTKe), EpHtecKOBCKHH ye3fl.

'JKwrejihKpaKOBCKoił 3eMjm B cKam>6Mep>KCK0H « K e p e 3 H e » . <E>OTO H . K p n r e p a .

PHC. 19.

P H C 20. H a n a s e H H e 6paTbeB H a r a e B C K H X Ha ynpaBJwioiiiero KpaKOBOM aBCTpHHCKoro KOHcyna K p n r a B 1848 r .
KpacotfflbiJi pHcyHOK i ł u a 3ejrHHCKoro.
P H C 21. BecnaB.

EpaBiopa Ha flepeBe B KAHUUHH Ka3HMeM<a Epofl3HHCKoro

«BecjiaB», neTepSypr 1857 r .

P H C 2 2 . K p a K O B H H K a H3 OKpecTHOCTeH CKajib6Mep>Ka. PHC. M H x a n GraxoBHq:, rpaB. J I j m r e p .
PHC.

2 3 . ripoHioBHuaHKa. PHC. M n x a j i CTaxoBHi, r p a B .

JlHHrep.

PHC. 24. KpecTbHHe B noBceflHeBHOH ofle>Kfle H3 OKpecrHocieił CKajib6i«ep>Ka.
P H C 25. J l H B p e a

flBopoBbrx

H3 OKpecTHOCTeH IIpoiHOBHue.

PHC. 26. KatbTaH Majib^HKa — JiHBpea
Pnc

flBopoBbix,

uejiHKOM n o p B a B H i a a

c TaBniniHMn HapoflHoro opHajweHia.

27. nejiepnHa cKajib6iMep>KCKon « K e p e 3 H » (CBHTKH) fljw MajiB^HKOB.

PHC. 28. Pa3pyiiieHHe BapuiaBCKO-BeHCKOH 5Kejie3HOH
rpacnSoBCKon

B KpaKOBe, Tnnorp.

flopora

noBCTaHi^aMn B 1863 r . H3flaHHe

H . H . Beóep B JleftrruHre.

PHC. 29. EeubiH Hapjjfl H3 OKpecTHOCTeH i l p o n i O B H i i e .
Pnc.

OOTO H . K p n r e p a .

<I>OTO H . K p n r e p a .

<$>OTO

KHnroToproBun

My3eft I a p T 0 p H H C K H X , p n c 7392.
t

H . Kpnrepa.

30. IIjiaTBe, no,n;6HToe 6apaniKOM. <J>OTO H . K p n r e p a .

PHC. 3 1 . C y K M a H , wpaiiieHHBiH rojrySoS «TypeTHHHon» H3 OKpecTHOCTeH IIIyirnHa. OOTO H . K p n r e p a .
Pnc

32. KpecTBHHHH — 3aMjieBjiaflejieii

Ha IIIHBOBCKHH H3 MarepoBa, CTomumKoro ye3fla, B T a n Ha3MBaeMOM

«AHKOM cyKMaHe».
PHC. 33. n j i o m a j m njieMeHHbrx TeppirropHH, apxnflHaKOHaTOB H ye3flOB B ctpepe pacnpocipaHeHHH BOCTOMHbix K p a KOBHH no CiaHHCjiaBy ApHOJiBfly.

98

P u c . 34.

Q p e p a pacnpoeraHeHHH BOCTOwoKpaKOBCKHX HapHflOB.

PHC. 35.

CKaJibMepjKaHHH. PHC. M H x a j i a G r a x o B H q a , KaÖHHeT r p a s i o p ürejijiOHCKOH 6H6JIHOT6KH.

PHC. 36. KoHfpeflepaiKa
PHC. 37.

c cyjrraHOM H3 naBJiHHLHX nepteB H iicKycerBeHHbix irseTOB.

CBansOHŁiH p a c n o p H a i i i e j i b co cKHnerpoM B p y K e . K a p r a H a Ü .

CyxoaojibCKoro.

P H C 38. CBa«e6HbiH B b i x o / i . K a p r a H a BjiaffHCJiaBa U l e p H e p a , r p a B . A . 3aiiK0BCKHH. K a ô m i e T r p a B i o p HauHOHajiŁHoro My3ea B K p a K O B e .
PHC. 39. KpecTbHHHH H3 OKpecTHOCTeii E y c K a B BŁICOKOH m a n K e , B XOJICTHHHOM n j i a i b e H B p y 6 a x e c Hanjie^HbiMH
cöopKaMH B O K p y r m e n

(A.

FlaTKOBCKHH, CaHflOMupcKaa 3a.\iJiH, CBeHTOKuiHincKHe r o p b i ) .

PHC. 40. KpaKOBHHHH H3 C.Kajib6Mep>Ka. 4>OTO I I . K p u r e p a .
PHC. 4 1 . KpaKOBHHHH B XOJICTHHHOM njiacTbe H3 IIPOHIOBCKOH 3eMjiH.
PHC. 42. C n e B a KpaKOBHHHH H3 ripomoBHiie, cnpaBa — H3 Ep>KecKO.
P H C 43.

O a c o H xojicTiiHHoro

njiaTbH H3 npOHioBCKOH 3eMJHi. PHC. 3 .

IIIeB^HKa.

PHC. 44.

<3?acoH KaqVraHa H3 3 a 6 o p o B a , Bpa<ecKOBCKoro ye3,n,a. PHC. 3.

IIIeBiHKa.

PHC. 45.

OacoH

«Kepe3H» H3 M e x o B C K o r o

ye3fla. PHC. 3.

PHC. 46. <t>acoH flaBHero c e p o r o cyKMaHa. PHC. 3.
PHC. 47.

HleBmoca.

UleB^aïKa.

<J>acoH cyKMaHa, Ha3biBaeMoro «one»caHKa» H3 JIoMÖpoBO-TapHOBCKOro ye3aa. PHC. 3. IIIeB^HKa.

PHC. 48. <E>acoH «Kepe3HH» H3 3a6opoBa, Bp>KecKOBCKoro ye3fla. PHC. 3. IIIeBHHKa.
P H C 49. <£>acoH n H H i o B C K o r o cyKMaHa. P H C 3. LUeBMHKa.
P H C 50. KpaKOBHHHH B 6ypoM cyKMaHe.
P H C 51:

C ß a T b i B KpaKOBCKoft BeMJie. B n a a n c n a B I I I e p H e p ,

» B b i n . I 3a 1878

«

r., crp.

180.

P H C 52. KpecTbHHHH B BHCJIHITKOM T y j i y n e .
P H C 53. KpaKOBCKHH n o n e BpeMeH KOCTMUIKO.
PHC. 54. MeTbipeXMjieHHbiií KpaKOBCKHii none cepenHHbi X I X

Bena.

PHC. 55. E e j i b i H KpaKOBCKHii none, BbmiHTbiH 30ieHbiM carpŁHHOM.
PHC. 56. KpaKOBHHHH B TbiHeirKoñ BBICOKOH i i i a n K e .
PHC. 57.

KpecTbHHHH B BMCOKOH inariKe H3 IIpHCHÖeHHua, ü i o r a o B C K o r o ye3fla. OOTO H .

Kpnrepa.

P H C 58. Ä H T e j i b KpaKOBCKoä 3eMjra B «Kepe3He» — npHHHK POTOBCKOTO B K p a K O B e .
P H C 59. KpecTŁHHe B « B M B e p H y T b i x » uiariKax. «

» , JleuiHO 1836

PHC. 60. <t>acoH p y ô a x n c KOKCTKOH B BepTHKajibHbie CKirajTKH.

flßopbi

r . , Bbin. I , CTp.

n o j i OCBCHHHMOM, 1850

164.

r., pne

3.

EüeB-

*mKa.
PHC. 62. <[>acoH JKCHCKOH p y 6 a x n c «KOMTKOH». PHC. 3.
PHC. 63. <t>acoH « O K p y r j i o r o » KadwaHa H3 K a p c o B ,

HleBiuiKa.

floMßpoBCKoro

y e 3 ^ a . PHC. 3. IIIes^HKa.

P H C 64. O a c o K KOpceTKH H3 3ajDirn>H, JIoMÔpoBCKoro ye3fla. PHC. 3.
PHC. 65.

O a c o H K o p c e i K H H3 M a i i i K e m i H e ,

IIIeBHHKa,

Ep>KecKOBCKoro ye3fla. P H C 3. IIIeBHHKa.

PHC. 66. JKeHiHHHa B XOJICTHHHOM KacpTaH-qHKe.
P u c 67.

CneBa

fleByiiiKa

B l e p H o i i 6e3pyKaBKe, BHIHHTOM nepe/rHHKe

y e 3 n a , c n p a B a weHiuHHa

H p y S a x e — H3 3 a j i H n b H , ,JJ,oM6poBCKoro

B Hapnne — H3 MaprrHHKOBHue, Bp>KecKOBCKoro ye3fla.

PHC. 68. Ä e H i x u i H a B 6 e j i o i í KopceTKe c KpacHbiMH po3a.MH, MapqHHKOBHii.e, E p j K e c K O B C K o r o ye3fla.
P H C 69. /KeHiHHHa B lepHOM KarpTaHe, K a p c w ,

JTpMÖpoBCKoro y e 3 a a .

P H C 70. >KeHin,HHa B nepHOM KarpTaHe, c KpacHbiM nepeflHHKOM, K a p c w , JIoMÓpOBCKoro ye3fla.
PHC. 7 1 .

^CeHuniHa B HaKHHHOM HOJIOTHHHOM i u i a T K e , MaiHKeHHjje, Bp»cecKOBCKoro y e 3 a a .

PHC. 72.

3aBH3biBaHHe l e m H K a « n o f l KOKOHIHHK».

PHC. 73.

T e x H H K a opHaMeHTajibHoo CTpowH 6ejiBrx KpaKOBcrarx noHCOB. PHC. 3fl3HCJiaBa DleB^HKa.

PHC. 74.

B e j i b i ñ BbiuinTbiii rodppHpoBaHHbiíí BopoTHHK jKeHCKoft p y ô a x n H3 3anHnbH.

PHC. 75.

rodppHpoBaHHbiîi BOPOTHHK py6axH c wepHO-KpacHoił BbrniHBKOH. 3aJoinbe, ,H,OM6poBCKOro ye3fla.

PHC. 76.

OpHaMeHTajibHbie

PHC. 77.

Ta6jTHH,a HeKOTopbix BbiniHBajibHbrx MOTHBOB B ,U,OM6POBCKOM npHBHCJiHHbe.

MOTHBM «B pyÔMHK» Ha » e H C K i r x p y 6 a x a x . 3 a j n i n b e , JIoMÔpoBCKoro ye3fla.

PHC. 78. j^eByiiiKa B p y 6 a x e c HepHO-KpacHOü BMIHHBKOH. 3 a j i n n b e , jJoMöpoBCKoro ye3aa.
PHC. 79.

Ä H T e u b KpaKOBCKoä BeMjra B 6oraTO BbiHiHToii «Kepe3He» (cBHTKe) H3 nirHHOBCKOro y e 3 3 a .

PHC. 80. 3O(J)HH IQaôJiHHa, BbiiiiHBajibHiHua H3 r p e M O o u i o B a ,

floMÖpoBOTapHOBCKoro

PHC. 8 1 . KpaKOBCKHii TaHen — rpaBiopa Ha flepeBe B HÄTHJUTHH K .

Bpofl3HHCKoro

ye3aa.
«BecuaB», IIeTep6ypr

1857

r.

7«
99

SUMMARY

T h e m o s t spectacular type of folk- dresses i n P o l a n d w o r n by eastern C r a c o v i e n s does not exist today i n the c o u n t r y
a s a n e v e r y d a y a n d h o l i d a y garment. O n l y i n the s o u t h e r n districts it is u s e d by village m u s i c b a n d s , e q u e s t r i a n escorts
o n festivities, best m e n a n d participants o f n a t i o n w i d e harvest celebration.
I n d e l i m i t a t i n g the a r e a o n w h i c h this c o s t u m e w a s w o r n i n 1850 the a u t h o r t o o k i n c o n s i d e r a t i o n the f o l l o w i n g
f a c t o r s : 1) p h y s i o g r a p h i c factors 2) historical-ethnic factors 3) e c o n o m i c factors 4) selfdetermination o f the p o p u l a t i o n
a s to its e t h n i c affiliation. 5) t y p i c a l features being the base for differentiation o f a b o v e c o s t u m e i n a given space a n d
t i m e 6) p r a c t i c a l motives c a l l i n g for j o i n i n g m i n u t e varieties o f the dress i n bigger sets justifiable by the t r a d i t i o n .
T h e h i s t o r y o f the c o s t u m e o f the eastern C r a c o v i e n s h a s been divided into 4 periods i n l i n e w i t h the e c o n o m i c c o n ­
d i t i o n s : 1) f r o m 1500 to 1650, 2) f r o m 1650 to 1760, 3) f r o m 1760 to 1830 a n d 4) f r o m 1830 to 1914. F o r the investigation
o f this type o f f o l k c o s t u m e i c o n o g r a p h i c , h i s t o r i o g r a p h i c a n d f o l k lore m a t e r i a l h a s been used as w e l l as the m a t e r i a l
f o u n d i n legal d o c u m e n t s (wills), e x c a v a t i o n s , m u s e u m relics a n d territorial findings. O n base o f these s o u r c e s w e c a n
state, that s o m e elements o f a b o v e c o s t u m e date since the beginning o f the X V I

c e n t u r y a n d that i n the p e r i o d o f the

R e n a i s s a n c e — w h i c h lasted i n P o l a n d u p to 1650 — developed n o t only the c o s t u m e
v a r i e t y w o r n b y the c o m m o n people a n d f u r t h e r m o r e w i t h s o m e regional
T h e fighting f o r independence i n the X V I I I

and X I X

w o r n by the gentry b u t a l s o the

specifities.

c e n t u r i e s led b y the P o l e s h a d also a n influence u p o n the

s a i d c o s t u m e . T h e p a r t i c i p a t i o n o f the peasants i n the K o ś c i u s z k o i n s u r r e c t i o n c a u s e d that the C r a c o w dress b e c a m e
a m i l i t a r y u n i f o r m ; v a r i o u s regiments

up

to

1831

wore

b r o w n coarse heavy coats

with

a big t r i a n g u l a r c o l l a r

c a l l e d s u k m a n a ; o n o n e o f the s u k m a n a types (fig 32) w o r n b y the people e v e n u p to 1940 — t h e scarfs a n d tassels o n
the breast h a v e their o r i g i n i n the m i l i t a r y distinctions o n the u n i f o r m s dating f r o m the n a p o l e o n i e w a r s a n d w a r s led
b y the W a r s a w D u c h y a n d the C o n g r e s s K i n g d o m .
T h e features o f this dress a r e s h o w n i n the present p u b l i c a t i o n i n the p h o t o s a n d i n the c o l o u r e d p l a t e s ; notice s h o u l d
be t a k e n o f the a r c h a i c c h a r a c t e r of the white s u m m e r coat (fig. 43 a n d 4 0 — 4 2 ) a n d o f 4 types o f the so c a l l e d K e r e z j a
i n w h i c h (fig. 4 8 , 49) the side cut s e r v i n g to m a k e folds is c u t i n the front a n d b a c k lobes. T h e d a r i n g f o r m o f this dress
c a u s e d that the C r a c o w ^ c o s t u m e m a d e i n the age o f r o m a n t i c i s m a m i l i t a r y career i n P o l a n d . T h e l a p s o f the c o a t flap­
p i n g i n the d a n c e , o r d u r i n g a drive o n h o r s e b a c k , gave also a n accent o f a u d a c i t y to the silhouette. T h e eastern C r a c o v i a n s w o r e the k e r e z j a i n f o u r c o l o u r s v i z . a white one w i t h a big r e d c o l l a r (the c o m p o s i t i o n o f r e d a n d w h i t e f o r m e d
the n a t i o n a l c o l o u r s ) , a n a v y b l u e w i t h a c r i m s o n o r a y e l l o w c o l l a r , a b r o w n o n e w i t h a b r o w n r i c h l y e m b r o i d e r e d c o l l a r
a n d a grey one, w i t h a c o l l a r lined w i t h green c l o t h . A m o s t s t r i k i n g feature o f this dress w a s the r e d c a p c a l l e d r o g a t y w k a
f r a m e d f r o m beneath w i t h l a m b s k i n f u r , the c a p o f the m a s t e r o f the wedding c e r e m o n y o r o f the best m a n w a s besides
d e c o r a t e d w i t h a p a n a c h e o f p e a c o c k feathers. A n o t h e r interesting feature w a s a w h i t e lether belt w i t h m e t a l i n c r u s t a t i o n s
a n d decorated w i t h green M o r o c c o quilted obliquely. T h e s e belts h a d additionally b r a s s rattles o f s m a l l s h a p e w h i c h a c ­
c e n t u a t e d the r h y t h m w h e n the d a n c e r m o v e d .
T h e c o s t u m e o f the w o m e n w a s u p to the first p a r t of the X I X

c e n t u r y m a i n l y white, b u t since the e n d o f the X I X

c e n t u r y b e c a m e florid to s u c h a n extent that w h e n the neighbours f r o m the N o r t h s a i d s o m e b o d y w a s dressed i n the C r a c o v i a n w a y it m e a n t the s a m e a s to be dressed i n v i v i d c o l o u r s . T h e d e c o r a t i o n o f the dress a c c o r d i n g to old traditions
consisted i n t r i m m i n g o f the fur c o a t s . T h e highest level o f the w h i t e e m b r o i d e r y w a s attained o n decorating shirts a n d
a p r o n s i n the a r e a o f the P o w i ś l e D ą b r o w s k i e whereas the e m b r o i d e r y a d o r n i n g the m e n ' s dress achieved its highest f o r m
i n the b i g t r i a n g u l a r c o l l a r s o f the k e r e z j a falling d o w n o n the b a c k .

100

Podstawą
się

w

faksymilowanej

Archiwum

we

A T L A S

edycji

Polskiego

egzemplarz

znajdujący

Ludoznawczego

Wrocławiu

P O L S K I C H

W Y D A W A N Y

był

Towarzystwa

S T R O J Ó W

P R Z E Z

P O L S K I E

L U D O W Y C H
T O W A R Z Y S T W O

L U D O Z N A W C Z E
K O M I T E T

R E D A K C Y J N Y :

A L E K S A N D R A

B A R B A R A

B A Z I E L I C H ,

J A C H E R - T Y S Z K O W A ,

K O W A L S K A - L E W I C K A ,

A N T O N I

J A N U S Z

A N N A
K U C Z Y Ń S K I ,

K A M O C K I

R E D A K T O R

N A C Z E L N Y :

B A R B A R A

B A Z I E L I C H

S E K R E T A R Z

K O M I T E T U :

A N T O N I

K U C Z Y Ń S K I

R E D A K T O R

W Y D A N I A
A N T O N I

R E P R I N T O

W E G O :

K U C Z Y Ń S K I

Opublikowało

Wydawnictwo:

P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e we W r o c ł a w i u w 1991 r o k u w n a k ł a d z i e
5000

egzemplarzy

Wydrukowała:
Wrocławska

Drukarnia

Naukowa

ATLAS POLSKICH
STROJÓW LUDOWYCH
Zasięgi ubiorów w monografiach
opublikowanych

ATLAS POLSKICH

STROJÓW

Zasięgi u b i o r ó w w monografiach

kolejno

opublikowanych:

(Pogórze),

4. Strój

szamotulski,

3. Strój rzeszowski,

LUDOWYCH

1. Strój

górali

szczawnickich,

5. Strój krzczonowski, 6. Strój

2.

Strój

dolnośląski

kurpiowski Puszczy Białej,

7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński.
13. Strój pyrzycki,
Zagórzan,

14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński,

16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój

19. Slrój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki,

21. Strój

podlaski (nadbużański), 22.

Strój

kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój k r a k o w i a k ó w wschodnich, 26. Strój kurpiowski
Puszczy Zielonej.