-
Title
-
In memoriam : Piotr Kowalski (1952-2011) / Lud 2012, t. 96
-
Description
-
Lud 2012, t. 96, s. 381-385
-
Creator
-
Smolińska, Teresa
-
Subject
-
Kowalski, Piotr (1952-2011)
-
extracted text
-
Lud, t. 96, 2012
381
In memoriam
VI. IN MEMORIAM
PIOTR KOWALSKI
(1952-2011)
Zdecydowanie przedwcześnie, w pełni sił
twórczych, 6 grudnia 2011 roku w Toruniu
odszedł prof. zw. dr hab. Piotr Kowalski, mając zaledwie 59 lat, a przed sobą wiele planów
naukowych, osobistych, także zawodowych…
Z najważniejszych zagadnień, z wielu dyscyplin naukowych, którymi interesował się, można wymienić: literaturę i kulturę popularną,
folklor, teorię badań folklorystycznych, kulturę
magiczną, metodologię badań kulturoznawczych, historię kultury i komunikacji, a szczególnie kultury polskiej XVII i XVIII wieku.
Jego obszerny dorobek naukowy z zakresu
literaturoznawstwa, folklorystyki, kulturoznawstwa, antropologii, historii kultury powoduje,
że specjaliści z wszystkich tych dyscyplin i im
pokrewnych postrzegają go jako badacza „wielu kulturowych obszarów”, którego „wyróżniała
wyjątkowa pasja badawcza”, eksponują pionierski charakter jego prac, pisząc o wydawanych
przez Niego książkach w kategoriach prac
„arcyciekawych”, „wyjątkowo pięknie ukazujących związki kultury współczesnej
z przeszłością”, także „pięknie wydanych”.
Prof. Kowalski urodził się 10 lutego 1952 roku w Brzegu. Życie swoje związał
z Opolem i Wrocławiem. Po ukończeniu Liceum Ogólnokształcącego nr 2 w Opolu,
w 1971 roku podjął studia na kierunku filologia polska w Uniwersytecie Wrocławskim. Pracę zawodową rozpoczął w 1976 roku, uzyskując kolejne stopnie naukowe
i awansując na stanowiska akademickie. Został zatrudniony w Zakładzie Teorii Literatury Instytutu Filologii Polskiej UWr. W 1984 roku obronił we Wrocławiu pracę
doktorską „Publicystyka kulturalna i problemy recepcji polskiej kultury masowej”,
napisaną pod kierunkiem prof. Jerzego Jastrzębskiego, który wyznał po latach: „był
moim najbliższym przyjacielem i pierwszym doktorem”. W 1987 roku przeniósł
382
In memoriam
się do Opola, do Wyższej Szkoły Pedagogicznej (przekształconej w 1994 r. w Uniwersytet Opolski), do ówczesnej Katedry Folklorystyki, kierowanej wówczas przez
prof. Dorotę Simonides. Na podstawie rozprawy habilitacyjnej Współczesny folklor
i folklorystyka: o przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych
(1990) uzyskał w tej uczelni w 1991 roku stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa. Profesorem tytularnym został w 1999
roku. Pracował także w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego (w latach 1997-2009). Gdy po 21 latach odchodził z Opola do
Wrocławia, to odchodził już z Katedry Kulturoznawstwa i Folklorystyki, zajęcia
dydaktyczne prowadził nie tylko na polonistyce, ale przede wszystkim na kulturoznawstwie, nowym kierunku, którego w Opolu był współinicjatorem i współorganizatorem. W 2008 roku wygrał konkurs na stanowisko profesora w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego i tutaj rozpoczął
nowy okres w swym życiu zawodowym.
Początki drogi naukowej prof. Kowalskiego były związane głównie z kulturą popularną i masową. Zagadnieniom tym poświęcił wiele artykułów i studiów, a jego
pierwszą książkę, tak zwaną podoktorską, o polskiej kulturze masowej lat 70. XX
stulecia (1988) można traktować jako syntezę Jego wczesnych przemyśleń. Obszarami kultury popularnej Profesor interesował się do swoich ostatnich dni (np.: 1996,
2004b, 2006; liczne hasła w Słowniku literatury popularnej, wyd. we Wrocławiu
w 1997 r.).
Wydaje mi się, że poważny wpływ na rozwój warsztatu naukowego prof. Kowalskiego wywarło Jego nowe miejsce pracy w Opolu. Wtedy poszerzył pole swej
obserwacji o nowe zjawiska kulturowe, głównie te, które są najbliższe przedmiotowi
badań współczesnego folklorysty. Swą pasją badawczą objął więc przede wszystkim
ten zespół problemów, który dotyczy metodologii folklorystyki, form i sposobów istnienia folkloru, kultury typu ludowego w dobie ekspansywnych wpływów kultury
popularnej. Tu, w Opolu, powstała Jego praca habilitacyjna o współczesnym folklorze i folklorystyce właśnie. Opowiedział się wówczas za antropologicznym modelem tej dyscypliny, eksponując dotychczasowe kłopoty w wyznaczaniu zakresu
jej badań oraz niekonsekwencje metodologiczne. W równym stopniu interesowały
go zjawiska typowe dla tradycyjnej kultury, jak i współczesnej (1993, 1994). Zwracał uwagę na wybrane przykłady tradycyjnych i współczesnych zjawisk nie tylko
w znaczeniu „tu i teraz”, ale w szerokim antropologicznym sensie, o czym świadczy
następna Jego książka (2000c). Obszerne studium o Kazimierzu Haurze, a właściwie
o jego traktacie Skład abo skarbiec znakomitych sekretów ekonomiej ziemiańskiej,
jest przykładem nie tyle literackiej, co antropologicznej analizy, rozważań z zakresu
historii kultury, analizy sarmatyzmu jako takiego (2000b). Jak widać, kolejne prace
autorskie, jak i te, które redagował, dotyczą nowego obszaru Jego badań, które rozwinął w kierunku antropologii, etnologii, historii kultury, a zwłaszcza kultury XVII
i XVIII wieku. Prof. Kowalski opublikował 17 książek autorskich, w tym między
innymi fundamentalne opracowanie dotyczące kultury magicznej (1998a), nowatorskie prace antropologiczne z historii kultury polskiej XVII i XVIII wieku (2000b,
2010c), monografie dotyczące symboliki chleba (2000a, 2007d) i wody (2002c).
In memoriam
383
Ostatnia jego praca zwarta ukazała się w 2010 roku i dotyczyła komunikacyjnej historii powinszowań (2010a). Był redaktorem 19 prac zbiorowych, autorem blisko
200 artykułów i studiów, opublikował blisko 100 recenzji, a w latach 1995-2006
odpowiadał za popularną serię pokonkursowych prac literackich Krajobrazy słowa.
Poezja i proza laureatów konkursu literackiego (wybór tekstów i słowo wstępne; prace wydawane przez Miejską Bibliotekę Publiczną w Kędzierzynie-Koźlu). Za pracę
naukową kilkakrotnie otrzymał nagrody rektora Uniwersytetu Opolskiego (1999,
2000, 2001, 2004, 2005), za dorobek naukowy był wielokrotnie nagradzany przez
Ministra Edukacji Narodowej (1989, 1999, 2003). Za pracę naukową i dydaktyczną
otrzymał Srebrny Krzyż Zasługi (1999), Medal Komisji Edukacji Narodowej (2003),
I Nagrodę i Medal Zygmunta Glogera (2001).
O pozycji naukowej prof. Kowalskiego świadczą fakty: przez kilka kadencji był
członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Komitetu Nauk o Kulturze PAN,
Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie, Komisji Dyscyplinarnej przy Ministrze
Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Zasiadał także w redakcji czasopism, takich jak: „Literatura Ludowa”, „Kultura Popularna”, „Kultura i Literatura Popularna”, „Przegląd
Kulturoznawczy”. Był inicjatorem i założycielem, redaktorem (później także członkiem rady naukowej) dwóch serii wydawniczych: Stromata Anthropologica (Uniwersytet Opolski, Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk) i Colloquia Anthropologica et Communicativa (Uniwersytet Wrocławski). Wypromował ośmiu doktorów,
był recenzentem w ponad 30 przewodach doktorskich i ponad 15 habilitacyjnych; napisał około dziesięciu opinii profesorskich. Był członkiem Opolskiego Towarzystwa
Przyjaciół Nauk, od 1987 roku członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
(Oddział Opolski).
Prof. Kowalski miał poważne osiągnięcia w zakresie pracy dydaktycznej, był
współautorem koncepcji i współtwórcą studiów kulturoznawczych w Uniwersytecie Opolskim, programów specjalności w ramach studiów na kierunkach: filologia
polska i kulturoznawstwo. Opracował wiele autorskich programów przedmiotów na
studiach polonistycznych, kulturoznawczych, etnologicznych i dziennikarskich. Był
cenionym i lubianym przez studentów wykładowcą. W ostatnich latach swego życia prof. Kowalski zaangażował się w działania związane z podnoszeniem jakości
kształcenia, najpierw aktywnie pracował jako ekspert w Uniwersyteckiej Komisji
Akredytacyjnej (UKA), a od 2000 roku był członkiem Państwowej Komisji Akredytacyjnej (PKA). Za aktywność i rzetelność wykonywanych w niej obowiązków został
dwukrotnie nagrodzony przez Ministra Edukacji Narodowej i Sportu (2003, 2004).
Prof. Kowalski przekroczył granicę ziemskiego życia w Toruniu, pięknym mieście, a w Opolu (które ostatnio zamienił na Wrocław) zakończył swą ziemską pielgrzymkę: 12 grudnia 2011 roku pożegnaliśmy Go z wielkim żalem na Cmentarzu
komunalnym w Opolu. Jego talenty dydaktyczne i charyzmę jako pracownika naukowego eksponowali w pośmiertnych wpisach internetowych studenci. Pozostanie
w naszej pamięci jako perfekcjonista, pasjonat, indywidualista, człowiek niezwykle
pracowity. Nie był z pewnością badaczem terenowym, uznawał się za „badacza biurkowego”, choć – trzeba to przyznać – był wnikliwym obserwatorem współczesnej
kultury. Szukał raczej jej dawnych sensów. Wydaje się, że w ostatnich latach ta daw-
384
In memoriam
ność i jej symbolika interesowały go najbardziej. Kochał życie… Jego żywiołem
były książki (bardzo starannie poukładane na półkach), na które wydawał krocie,
oraz komputer. Jego prace o samotności i wspólnocie, o obecności i przemijaniu,
przekraczaniu granic, odysejach naszych byle jakich, podróży, wędrowaniu, pielgrzymowaniu będą nam towarzyszyć…
Teresa Smolińska
WYBRANE PRACE PIOTRA KOWALSKIEGO
(KSIĄŻKI AUTORSKIE I REDAKCYJNE)
1988
1990
1992
1993
1994
1995
1996
1998a
1998b
1998c
2000a
2000b
2000c
2001a
2001b
Parterowy Olimp. Rzecz o polskiej kulturze masowej lat siedemdziesiątych,
Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Współczesny folklor i folklorystyka: o przedmiocie poznania w dzisiejszych
badaniach folklorystycznych, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
(red., przy współpracy D. Simonides), Kultura ludowa śląskiej ludności
rodzimej, Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych.
Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach współczesnego życia,
Opole: Wyższa Szkoła Pedagogiczna.
Prośba do Pana Boga. Rzecz o gestach wotywnych, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej.
(red.), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego. Filologia Polska 36.
Folklorystyka” 1, Opole.
(Nie)bezpieczne światy masowej wyobraźni. Studia o literaturze i kulturze
popularnej, Opole: Uniwersytet Opolski.
Leksykon. Znaki świata. Omeny, symbole, znaczenia, Warszawa-Wrocław:
Wydawnictwo Naukowe PWN; (wyd. 2. Kultura magiczna: omen, przesąd,
znaczenie, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2007).
(red.), Oczywisty urok biesiadowania, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół
Polonistyki Wrocławskiej.
(red.), „Wszystek krąg ziemski”. Antropologia, historia, literatura. Prace
ofiarowane Profesorowi Czesławowi Hernasowi, Wrocław: Wydawnictwo
Uniwersytetu Wrocławskiego.
Chleb nasz powszedni. O pieczywie w obrzędach, magii, literackich obrazach
i opiniach dietetyków, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum.
„Theatrum świata wszystkiego” i „poćciwy gospodarz”. O wizji świata
pewnego siedemnastowiecznego pisarza ziemiańskiego, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Zwierzoczłekoupiory, wampiry i inne bestie. Krwiożercze potwory i erozja symbolicznej interpretacji, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
(red., wspólnie z A. Gleniem), Obecność i przemijanie. Fenomen początku
i końca w kulturze i literaturze współczesnej, Opole: Uniwersytet Opolski.
(red.), Przestrzenie, miejsca, wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich. Studia, Opole: Uniwersytet Opolski, Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
In memoriam
2002a
2002b
2002c
2003
2004a
2004b
2005a
2005b
2006
2007a
2007b
2007c
2007d
2009a
2009b
2010a
2010b
2010c
2011a
2011b
2012
385
Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń i podróżowanie w kulturze
współczesnej, Wrocław: Wydawnictwo ATLA 2.
(red.), Teatr wielki, mniejszy i codzienny. Studia, Opole: Uniwersytet
Opolski.
Woda żywa. Opowieść o wodzie, zdrowiu, higienie i dietetyce, Wrocław:
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum.
(red.), Wędrować, pielgrzymować, być turystą. Podróż w dyskursach kultury, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
(red., wspólnie z M. Sztandarą), O granicach i ich przekraczaniu, Opole:
Uniwersytet Opolski.
Popkultura i humaniści. Daleki od kompletności remanent spraw, poglądów
i mistyfikacji, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
(red., wspólnie z K. Łeńską-Bąk), Po co nam Gałczyński? Studia i szkice,
Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
(red.), Polacy o sobie. Współczesna autorefleksja: jednostka, społeczeństwo,
historia, Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stopka”.
(red., wspólnie z Z. Liberą), Poszukiwanie sensów. Lekcja z czytania kultury, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
(red., wspólnie z K. Łeńską-Bąk, M. Sztandarą), Bestie, żywy inwentarz
i bracia mniejsi. Motywy zwierzęce w mitologiach, sztuce i życiu codziennym, Opole: Uniwersytet Opolski, Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
Matura, Sienkiewicz i wychowanie patriotyczne, Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stopka”.
O jednorożcu, Wieczerniku i innych motywach mniej lub bardziej
ważnych. Szkice z historii kultury, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu
Jagiellońskiego.
Opowieść o chlebie, czyli nasz powszedni, opracowanie receptur J. Piotrowski, Kraków: IKON.
(red., wspólnie z S. Zagórskim), Co kochamy. Polacy w poszukiwaniu
wartości, Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stopka”.
(red.), Tabu, etykieta, dobre obyczaje, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Gratulanci i winszownicy. Zarys komunikacyjnej historii winszowania,
Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
(red.), Monety, banknoty i inne środki wymiany. Pieniądz w dyskursach kultury, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Świat Andrzeja Komonieckiego, kronikarza Żywca. Studia z antropologii
historycznej, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
(red., wspólnie z S. Zagórskim), Media wolne czy bezwolne, Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stopka”.
(red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu
Wrocławskiego.
(red., wspólnie z K. Konarską), Powodzie, plagi, życie i inne katastrofy,
Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
