Cyfrowa Etnografia

Korespondencja Antoniego Kaliny z Sewerynem Udzielą / Lud 2012, t. 96

Item

Title

Korespondencja Antoniego Kaliny z Sewerynem Udzielą / Lud 2012, t. 96

Description

Lud 2012, t. 96, s. 273-280

Creator

Rak, Maciej

Date

2012

Subject

historia etnologii polskiej, Kalina, Antoni (1846-1906), Udziela, Seweryn (1857-1937)

extracted text

Lud, t. 96, 2012

Korespondencja Antoniego Kaliny z Sewerynem Udzielą

273

III. KOMUNIKATY

MACIEJ RAK
Wydział Polonistyki
Uniwersytet Jagielloński
Kraków

KORESPONDENCJA ANTONIEGO KALINY
Z SEWERYNEM UDZIELĄ

W Archiwum Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie1
znajduje się bogata korespondencja dokumentująca życie naukowe przełomu
XIX i XX wieku. Ludoznawcze zainteresowania Seweryna Udzieli, a także jego
duża aktywność na rzecz Towarzystwa Ludoznawczego i organizacji Muzeum
Etnograficznego w Krakowie sprawiły, że do grona osób, z którymi utrzymywał
listowne kontakty, należeli badacze tej miary, co Jan Stanisław Bystroń, Adam
Fischer, Antoni Kalina, Jan Karłowicz, Izydor Kopernicki i Kazimierz Moszyński. Pod sygnaturą I/1889/Kpr. zgromadzono skąpą, gdyż liczącą zaledwie dwa
listy i dwie karty pocztowe, korespondencję Kaliny. O potrzebie jej upublicznienia nie trzeba przekonywać, listy są bowiem nierzadko jedynym wiarygodnym
dokumentem życia naukowego. Tak też jest w tym przypadku. Korespondencja
obejmuje lata 1898-1904. Oczywiście, nie jest to jej całość, treść listów wskazuje
bowiem na wcześniejsze naukowe kontakty, nie jest też możliwe, by była to tak
bardzo nieregularna korespondencja.
Zgromadzone listy dotyczą trzech ważnych wydarzeń z historii ludoznawstwa:
1. założenia Towarzystwa Ludoznawczego oraz organizacji oddziałów terenowych TL. W listach jest mowa o oddziałach wielickim i krakowskim;
2. założenia „Ludu” i działalności redakcyjnej Kaliny;
1

Dziękuję dr. Antoniemu Bartoszowi, dyrektorowi Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli
w Krakowie, za udostępnienie zbiorów archiwalnych.

274

Maciej Rak

3. realizacji projektu „Pieśń ludowa w Austrii” („Österreichisches Volksliedwerk”), zapoczątkowanego w 1904 roku.
Warto dodać, że Kalina poświęcił się ludoznawstwu dopiero w ostatnich latach życia. Wcześniej jego zainteresowania i działalność naukowa skupiały się
wokół slawistyki i polonistyki. Należał więc do badaczy, takich jak Jan Karłowicz, którzy łączyli zainteresowania nad językiem z zainteresowaniami nad
kulturą ludową. Dziś ta zależność jest przedmiotem badań etnolingwistycznych.
Przygotowując listy do druku, unowocześniłem ich pisownię i interpunkcję.
W nawiasach kwadratowych rozwinąłem skróty, wyrazy niepewne oznaczyłem
[?]. W przypisach wymieniłem tytuły publikacji, o których mowa w listach. Tu
też objaśniłem niektóre realia i nazwiska. Objaśnień nie ma przy tych nazwiskach, które są znane każdemu etnologowi.

1. 1898 List
Czcigodny Panie Inspektorze!
Zaległem bardzo z odpowiedzią na list Szan[ownego] Pana ostatni z d[nia]
18.10, czego jednak proszę nie brać do serca, gdyż wróciłem z wakacji dopiero
21.10, a góry korespondencji czekały na mnie, nawał nadmierny pracy i w[yżej]
w[ymienione]. Więc powoli przychodzę do zwykłego porządku i piszę niniejszym. Przede wszystkim cieszy mnie bardzo rozwój Oddziału Wielickiego2 i jego
rozumna i praktyczna działalność. Sądzę, że tak jak Panowie czynicie, najlepiej
będzie dla Oddziałów – z jednej strony pouczać się wzajemnie na miesięcznych
zebraniach, z drugiej – rozdzielać pracę pomiędzy siebie odnoszącą się do zbierania materiałów. Taka praca systematyczna będzie miała ten skutek, że członkowie nabiorą zamiłowania do ludoznawstwa przez zrozumienie jego znaczenia,
a okolica odnośna może być systematycznie zbadana i poznana. Co się tyczy
poruszonych spraw przez Pana w listach poprzednich, to przyznaję, że sprawa
kwestionariuszy3, choć bardzo ważna, przez to stosunkowo nie przynosi wielkiego rezultatu, że dostaje się szablonowym sposobem do rąk takich ludzi, których
nic ze schematyzmu nie wypisuje, a którzy często oprócz nieznajomości rzeczy
okazują niechęć do takich poszukiwań. Ale ta sprawa znajdywała się w stylu jed2

Wielicki Oddział Towarzystwa Ludoznawczego został zatwierdzony we Lwowie 16 maja 1898 r.
podczas czwartego posiedzenia Zarządu Towarzystwa Ludoznawczego. Przewodniczącym i założycielem tego oddziału był Udziela. Funkcję sekretarza pełnił M. Rembacz, skarbnikiem był J. Kownacki,
do zarządu ponadto weszli W. Koch, S. Czerski i J. Śliwiński. Sprawozdanie z pierwszego zebrania
Oddziału Wielickiego TL zostało zamieszczone w „Ludzie” (por. Udziela, Rembacz 1898: 344-345).
3
Na łamach „Ludu” publikowano odezwy do zbieraczy folkloru oraz kwestionariusze (szczególnie
6. rocznik „Ludu” z 1900 r.), by za ich pomocą gromadzić materiały etnograficzne. W redakcji „Ludu”
powołano też komisję kwestionariuszową do opiniowania tych druków. Pierwsza masowa akcja kwestionariuszowa odbyła się w 1897 r., przygotowano wówczas i wydrukowano w języku polskim i ukraińskim kwestionariusz dotyczący pisanek, a następnie rozesłano do 1200 miejscowości.

Korespondencja Antoniego Kaliny z Sewerynem Udzielą

275

nego z członków Zarządu4, który snuł sobie przy rozsyłaniu tysiąców egzem[plarzy] plany rozmaite. Teraz będziemy roztropniejsi i naturalnie przede wszystkim
użyjemy pomocy i pośrednictwa oddziałów.
Również proszę donosić mi uprzejmie o nieotrzymaniu zeszytów „Ludu”
przez Członków, ażebym ekspedycję upomniał w tej mierze. Na punktualności
i regularnym odbieraniu „Ludu” zależy także chęć Członków wypełniania obowiązków, jakie względem Tow[arzystw]a na siebie przyjmują.
Byłoby dobrze publikować rozprawki popularne, traktujące o ludoznawstwie
lub o jego poszczególnych częściach. Nawet z Zarządu jest Komisja wybrana,
która ma plan takie wydawnictwa opracować i tematy podać. Jako taką próbkę posyłam w załączniku broszurkę5 Ad[olfa] Strzeleckiego6, która na początek
może się przydać dla Członków.
Co się tyczy publikowania wzorów haftu białego7, zebranych przez Pana, to
rzecz ta jest niezmiernie ważna i sądzę, musimy się tym zająć. Ja myślę, że Tow[arzystwo] powoli może temu przedsięwzięciu podołać, np. w ten sposób, że do
każdego zeszytu „Ludu” dodawać będziemy 1-2 ark[usze]8 wzorów wydanych,
a w ten sposób zbierze się album pokaźny. Sądzę, że wydawszy w ten sposób
1 zeszyt takiego albumu, możemy się udać spokojnie do Sejmu9 o subwencję na
dalsze wydawnictwo i subwencja niechybnie nam będzie udzielona. Proszę więc
rzecz tę systematycznie ułożyć i przesłać nam gotowe wzory do druku na 1 zeszyt.
Również i hr. Potocka10 z Rymanowa zgłosiła się do nas z ofertą, ażebyśmy wydali
jej bogate wzory ornamentacji ludowych. Na razie musieliśmy zaniechać tego, ale
myślę, że przyszły rok powinien przez nas być w tym kierunku użyty, ażeby na
polu przemysłu domowego rozpocząć akcję, a praca taka będzie dla wielu, wielu
ludzi zrozumialną [sic] i przystępniejszą i dla Tow[arzystw]a chętnych zjedna ludzi. O rozprawkę do „Ludu” o podaniu [sic] Tyńca11 proszę. Jak Panu wiadomo,
powstał w Krakowie odział12 – szczęść mu Boże. Tylko chcą nosić nazwę Od4
Zarząd TL. W roku 1898 w skład Zarządu wchodzili: K. Gorzycki, F. Krček, W. Rebczyński,
A. Sienicki, B. Dybowski, F. Rawita-Gawroński, M. Sołtys, M. Wolska, S. Ramułt, A. Kollessa.
5
Mowa tu o artykule A. Strzeleckiego, Ludoznawstwo i zbieranie materiałów ludoznawczych
(Strzelecki 1895).
6
A. Strzelecki (1869-1911), pseud. i krypt. A. Okszyc, Militans, A.S., A.St., literat, ludoznawca,
publicysta, działacz społeczny.
7
Mowa o przyczynku Udzieli, Wzory ludowego haftu białego (z okolic Krakowa), (Udziela 1899).
8
Redakcja „Ludu” podjęła ostatecznie decyzję, by w kolejnych numerach pisma umieszczać po
dwie tablice wzorów haftów (Redakcja „Ludu” 1899).
9
Sejm Krajowy Galicji (1861-1918) podejmował m.in. działania w dziedzinie kultury i nauki,
wspierał Teatr Polski we Lwowie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Akademię Umiejętności i Muzeum Narodowe w Krakowie.
10
A. Potocka z domu Działyńska (1846-1926), działaczka społeczna i oświatowa, właścicielka dóbr
Rymanów-Zdrój i Oleszyce, żona S.A. Potockiego (1837-1884).
11
Udziela był już autorem rozprawy Tyniec pod względem topograficzno-etnograficznym (Udziela
1897), którą zrecenzował Kalina (1898).
12
Krakowski Oddział TL został założony 4 grudnia 1898 r. i zatwierdzony we Lwowie 28 grudnia
1898 r., podczas szóstego posiedzenia Zarządu Towarzystwa Ludoznawczego. Założycielem i pierwszym prezesem oddziału był J. Świętek.

276

Maciej Rak

działu dla W[wielkiego] X[ięstwa] Krakowskiego13. Proszę o zdanie w tej kwestii.
Załączam Szan[ownemu] Panu oraz wszystkim Członkom Oddziału Wielickiego
serdeczne pozdrowienia i wyrazy prawdziwego szacunku.
Uniżony
Kalina
Lwów, d[nia] 12.12.[18]98

2. 1899 Karta pocztowa
Wielmożny Pan
Seweryn Udziela
Inspektor szkolny okręgowy
Wieliczka
Lwów, d[nia] 20.02.[18]99
Wielmożny Panie Inspektorze!
Cena zeszytu kolęd wynosi 50 c[entów]14, naturalnie dla członków znacznie
niższa jest ona, gdyż 30 c[entów]. Sprawą wydawnictwa haftów ludowych postanowił Zarząd zająć się i wkrótce o tym napiszę obszerniej. Obecnie zapytuję, ile
mniej więcej takich wzorów ma zebranych lub może zebrać Tow[arzystwo], ażeby stosownie do tego obliczyć koszta i w zapisie [?] oznaczyć plan wydawnictwa.
Powolny sługa
Kalina

3. 1901 List
Lwów, d[nia] 19.11.[19]01
Wielmożny Panie Inspektorze!
Wczoraj wysłałem Panu Inspekt[orowi] 8 kliszy ornamentyki ludu krak[owskiego] do użytku, co gdy się stanie, proszę o ich zwrot, a obecnie o rewers poświadczający odbiór klisz; obok tego 8 tablic, które zostały wydrukowane. Będące w mym posiadaniu zostaną w roku bieżącym odbite. Z nadesłanych prac, praca
p. Mleczki obecnie będzie wydrukowana jako ładny przyczynek ludoznawczy15,
inna później16. Czy P. Inspektor myśli o wzorach ornamentyki ludowej, która
mogłaby być wprowadzona do szkół krajowych? Warto nad tym się zastanowić,
13

Wielkie Księstwo Krakowskie to oficjalna nazwa Wolnego Miasta Krakowa po jego włączeniu do
zaboru austriackiego w 1846 r. Wielkie Księstwo Krakowskie przestało istnieć w 1918 r.
14
Ct. – cent; w Galicji cent był oficjalną nazwą krajcara, który stanowił 1/100 guldena.
15
Mowa o artykule T. Mleczki, Świat zmarłych. Zwyczaje i zapatrywania ludu polskiego w zachodniej Galicji (Mleczko 1902).
16
Mowa o przyczynku T. Mleczki, Olsza (Mleczko 1904).

Korespondencja Antoniego Kaliny z Sewerynem Udzielą

277

raczej rączo zabrać się do dzieła, które bardzo jest potrzebne, a sprawa obecnie
jest popularna. Jestem przekonany, że Rada Szk[olna] Kraj[owa]17 dziełu takiemu
z pomocą przyjdzie, wprowadzając wzory te do szkół i gimnaz[jów], a i Wydział
Kraj[owy]18 (Komisja przemysłowa) dla wydawnictwa udzieli zapomogi, jak
mi jeden z wpływowych członków tej Komisji już dawno o tym mówił. Zresztą
członkowie tejże to dobrzy moi znajomi, którzy niejedno dla mnie zrobią. Więc
proszę się nie ociągać, a obok pożytku publicznego, o który przede wszystkim
chodzi, będzie dla P. Inspektora pożytek materialny, który może w części wynagrodzić pracę.
Niezawodnie dowiedział się P. Inspektor o rezygnacji z prezesostwa i nawet
z członkostwa Tow[arzystw]a p. Świętka19, który obrażony na Redakcję „Ludu”
(p. Zdziarskiego20) za umieszczenie jego krytyki pracy p. Młynka21 w „Ludzie”22,
uznał się zniewolony do takiego kroku. Nie wchodzę w to, czy dobrze się stało, że
recenzja ta została pomieszczona w „Ludzie”, lub nie; – ja ją poświęciłem przed
kilku laty na niewydrukowanie, lecz nie zaznaczyłem tego na skrypcie. Wyjeżdżając, oddałem skrypta panu Zdziar[skiemu], który ją wydrukował, a przez to
tyle gniewu spadło na Redakcję. Zarząd główny rezygnację p. Świętka przyjął do
wiadomości, gdyż nic innego zrobić nie może, bo oddział wybiera prezesa, zatem
może on tylko przyjąć lub nie przyjąć rezygnacji. Ale słyszę z Krakowa, że tam
nie martwią się tym postępkiem pana Św[iętka], a i P. Inspektor zapewne jest
tego samego zdania. Zatem jednak wymaga Tow[warzystw]o, aby obejrzeć się na
osobistości odpowiednie, które obok przejęcia się sprawą miałyby dość energii,
by Oddziałem dobrze kierować i przyczynić się do jego rozwoju. Kraków przecie
– to grunt odpowiedni dla ludoznawstwa pol[skiego] (Lwów tym nie jest), tym
ono powinno silne wypuścić korzenie. Proszę wziąć usilnie z p. Gustawiczem
nad tym się zastanowić i uczynić, co trzeba.
Ja wyrestaurowałem się nieźle, gdyż bardzo osłabiony wyjechałem dzięki
przepracowaniu się. Nie wiem, czy tylko ta sama praca, co dawniej, pozwoli mi
długo cieszyć się dobrym zdrowiem. Na walne zgromadzenie Akademii23 przyjadę do Krakowa zapewne, więc może się zobaczymy. Czy P. Inspektor nie ma
17

Rada Szkolna Krajowa – instytucja oświatowa działająca w Galicji w latach 1867-1921, odpowiedzialna za nadzór nad szkolnictwem podstawowym i średnim.
18
Wydział Krajowy to organ wykonawczy Sejmu Krajowego w Galicji odpowiedzialny za zadania
administracyjne i organizacyjne.
19
Świętek wystąpił z TL 26 października 1901 r.
20
S. Zdziarski (1878-1928), folklorysta, slawista, historyk literatury, autor kilkunastu studiów opublikowanych w „Wiśle” i „Ludzie”; był sekretarzem TL w latach 1899-1904.
21
L. Młynek (1864-1941), folklorysta, etnograf, działacz oświaty, założyciel oddziałów TL w Buczaczu (1897) i Tarnowie (1899).
22
Mowa o krytycznej recenzji pracy Świętka (1893), której autorem był Młynek (1898). Świętek
odpowiedział na tę recenzję polemicznie (Świętek 1899), zaś R. Zawiliński (1898) dodał sprostowanie.
23
Mowa o Akademii Umiejętności. Kalina od 1884 r. był członkiem-korespondentem AU, a w 1895 r.
został jej członkiem czynnym. Walne Zgromadzenie AU, o którym mowa w liście, odbyło się 30 maja
1901 r.

278

Maciej Rak

tam jakiej recenzji lub nie mógłby nam jakiej napisać? Brak nam zupełnie ich.
Łączę wyrazy prawdziwego szacunku i poważania, a dla Pani Inspektorowej24
ucałowanie rączek.
Uniżony
Kalina

4. 1904 Karta pocztowa
Wielmożny Pan
Seweryn Udziela,
Inspektor szkolny okr[ęgowy], Podgórze
Lwów, d[nia] 16.11.[1]904
Wielmożny Panie Inspektorze!
Otrzymałem dziś pismo z Ministerium z zaproszeniem do Komitetu dla obmyślenia wydawnictwa pieśni ludowych wszystkich ludów Monarchii Austr[iackiej]25. Ponieważ siły moje stracone z powodu ciężkiej choroby na wyjazd nie
pozwalają, gdyż jeszcze nie wychodzę z pokoju, a uznając ważność tego przedsięwzięcia dla ludoznawstwa pol[skiego], przeto zaproponowałam Pana na moje
miejsce, do tego Komitetu26. Posiedzenie pierwsze ma się odbyć 26 bm. w Wiedniu za zwrotem kosztów podróży. Sądzę, że Ministerium Pana Inspektora na moje
polecenie do Komitetu powoła, a sprawa przez tę zamianę osób tylko zyskać
może. Z moim zdrowiem coraz lepiej, ale jeszcze czas dłuższy potrwa, zanim
mogę powiedzieć, że dobrze. „Lud” 9 zesz[yt] otrzymałem, który jest bardzo
dobry. Panu Prof. Nitschowi27 proszę ten zeszyt posłać, który reklamuję.
Serdeczne pozdrowienia
uniżony
Kalina

24

Mowa o H. Udzieli z domu Piotrowskiej.
Mowa o inicjatywie „Pieśń ludowa w Austrii”. W 1904 r. postanowiono, by wszystkie ziemie
wchodzące w skład Austro-Węgier podzielić na grupy językowe i we współpracy z naukowcami przygotować wydawnictwo pieśni ludowych. Szczególnie zaangażowani w ten projekt byli: J. Pommer,
A. Hauffen, L. Janáček i K. Strekelj.
26
Udziela znalazł się w tym komitecie. W ramach pracy nad przewodnim tematem opublikował
broszurę (Udziela 1909), która została przedrukowana w „Ludzie” (Udziela 1910).
27
Badania i prace K. Nitscha także pozostawały w kręgu zainteresowań autorów publikujących
w „Ludzie”. J. Leciejewski (1903a) opublikował krytyczną recenzję studium Nitscha (1902) o kaszubszczyźnie. Nitsch (1903) przygotował odpowiedź, w której bronił swojego stanowiska. Leciejewski
(1903b) polemizował także z tą odpowiedzią.
O tym, że Nitsch blisko współpracował z TL, przekonuje fakt, że 9 czerwca 1917 r. referatem
„Dialektologia a materialna kultura ludowa w świetle konkretnych przykładów” uświetnił wznowienie
posiedzeń naukowych TL po przerwie spowodowanej działaniami I wojny światowej.
25

Korespondencja Antoniego Kaliny z Sewerynem Udzielą

279

LITERATURA
Kalina A.
1898

Seweryn Udziela, Tyniec pod względem topograficzno-etnograficznym.
W Wieliczce. Nakładem autora. Druk J. Litwińskiego 1897, 8-vo mał str. 17,
„Lud” 4, s. 100-101.
Leciejewski J.
1903a
Nitsch Kazimierz, Studya Kaszubskie. Gwara luzińska (Nadbitka z: „Materiały
i prace komisyj językowej Akad. Umiej. w Krakowie”. Tom I, 1902, 8-ka,
str. 221-272), „Lud” 9, s. 91-92.
1903b
Odpowiedź, „Lud” 9, s. 204-206.
Mleczko T.
1902
Świat zmarłych. Zwyczaje i zapatrywania ludu polskiego w zachodniej Galicji, „Lud” 8, s. 48-56.
1904
Olsza, „Lud” 10, s. 94.
Młynek L.
1898
Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny. Skreślił Jan
Świętek, członek Komisyj antrop. Akad. Umiejętności w Krakowie, 1893,
str. 728, 80, „Lud” 4, s. 329-335.
Nitsch K.
1902
Studia kaszubskie. Gwara luzińska, „Materiały i Prace Komisji Językowej
Akademii Umiejętności w Krakowie” 1, s. 221-273.
1903
Polemika, „Lud” 9, s. 202-204.
Redakcja „Ludu”
1899
Uwagi do „Wzory ludowego haftu białego (z okolic Krakowa)”, „Lud” 5,
s. 266.
Strzelecki A.
1895
Ludoznawstwo i zbieranie materiałów ludoznawczych, „Szkoła”, s. 467-469, 475-477, 518-520, 536-539 (osobna odbitka, Lwów 1896).
Świętek J.
1893
Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny, Kraków:
Akademia Umiejętności.
1899
Odpowiedź p. L. Młynkowi, „Lud” 5, s. 101-104.
Udziela S.
1897
Tyniec pod względem topograficzno-etnograficznym, Wieliczka, nakładem
autora.
1899
Wzory ludowego haftu białego (z okolic Krakowa), „Lud” 5, s. 265-266.
1909
W sprawie zbierania pieśni i muzyki ludowej polskiej, Kraków, nakładem
autora.
1910
W sprawie zbierania pieśni i muzyki ludowej polskiej, „Lud” 16, s. 328-330.
Udziela S., Rembacz M.
1898
Sprawozdanie z pierwszego zgromadzenia członków Towarzystwa ludoznawczego, które odbyło się dnia 5. kwietnia 1898 roku o godzinie 5-tej po
południu w Wieliczce, „Lud” 4, s. 344-345.
Zawiliński R.
1898
Sprostowanie, „Lud” 4, s. 454.



Item sets

Lud 2

Media

T.96_komunikaty_rak.pdf