-
Title
-
Z kraju Hucułów ( cz. 1,2,3) / Lud 1901, t. 7
-
Description
-
Lud 1901, t. 7, s. 65-73, 169-176 , 259- 272
-
Creator
-
Schnaider, Józef
-
Subject
-
literatura ludowa, Huculi, Huculszczyzna
-
extracted text
-
65
zycyą zostania jego tu t-1 id że m. Tut 1id ż znaczy po amharsku
dosłownie: dziecko przy piersi. Skoro otrzyma przyzwolenie, bierze
w usta pierś swego protektora i uważa się odtąd za jego przybrane
dziecko. Samemu Borelliemu jeden z dworzan menelika szoańskiego
proponował zawarcie tego rodzaju pokrewieństwa, na co wszakże
autor nasz nie przystał, wiedząc, że chodzi tu o pozyskanie pre·
tekstu do wyzysku. W edłud Maspero 1), w Abisynii, osoba, życząca
sobie zostać usynowioną, chwyta za rękę usynawiającego i ssie
jeden z. jego palców.
Nie chcemy w wyciąganiu wniosków posuwać się za daleko.
Uderzającem jest ws,akze, jak starożytne rzeźby i malowidła
egipskie, łącznie ze współczesnym zwyczajem amharskim, dziwnie
harmonizują ze szczegółami o staroegipskich wychowawcach, zwanych „mamkami" i o mamkach w naszem rozumieniu tego słowa.
Myślimy, ze osobliwa ta harinonia tyle może przynajmiej pozwala
się domyślać, iż idea pokrewieństwa mlecznego nie musiała też być
obcą i Egipcyanom starożytnym.
St. Ciszewski.
Hucułó-w.
Z k!!aju
(Ciąg
dalszy.~)
VIII.
Gadki.
1.
Spotkawszy raz bób rybę na drodze, tak do meJ rzecze:
- ,, Pomajbih rozplujchlibe" :i).
- ,,Podaj zdorow rozbyjczerewo" 3) odpowie ryba, a zagniewani rozeszli się.
Po roku spotkali się znowu.
mówi bób.
9 Pomajbih pańska potrawo" - ,,Podaj zdorow chłopśka pidporo" - przeprosiwszy się,
odrzekła ryba.
1) o. m. 311.
1) Gdyz chł'op je rybę z ośćmi, a wypluwając
z którym je rybę.
8) Poniewaz od bobu· dostaje się wzdęcia.
*) Zob. •Ludc VI., str. 257.
ości,
wypluwa
chleb,
66
2.
Przyszedł „łegiń" do dziewezyny na „swad'bę", a ta wyszedł
szy do sieni płakać poczęła.
- ,~Czó ty płaczesz?" - pyta ją matka.
- ,,Czołowik bude, a kołyski ne ma", - odpowiedziała córka
i dalej w płacz obie.
Ojciec zapytawszy o przyczynę, też płakać zaczął. A swatowie widząc to, wszyscy ze śmiechu pouciekali.
3.
Przyszła pewna baba do
chorej swej kumy. Chora rzecze :
- ,,Proszcziej mie kumko", a baba nie zrozumiawszy, tak
odpowiada:
- ,, Wid szewcie idu; druhyj raz dałam 6 banok, tretyj raz
Andrij pidszywaw".
„Prostybih kumko luba za proszczenie hryhiw" - rzecze
chora.
4.
Poszło pięciu chłopców kraść owoce do sadu sąsiada. Złapani
przez gospodarza, tak kląć się poczęli:
1.: Ja wihme ni (zamiast: Ja bihme ni).
2.: Abym tak szyw (zamiast: Abym tak zyw).
3.: Aby pnie Hospod' pobyw (zamiast: Aby mnie Hospod'
pobyw).
4.: Abym sowi hołowu utiew (zamiast: Abym sobi hołow11
utiew).·:
5. : Aby w młyni duszi ne buło (zamiast: aby w meni duszi
ne buło).
Gospodarz winę wszystkim darował, tylko pierwszego ukarał,
gdy.z się lekko za.klął.
5.
Szedł pewien żyd drogą, a spotkawszy dwa wilki, zdjął k&•
pelusz z głowy, założył na laskę i krzyczy:
,,Hulu, hulu sziepkie wid palyczki; was dwi, taj nas dwi,
- hulu wowk wid meni".
67
6.
Przyszedł chłop do pana (niemca), a zastawszy go w łóżku
chorego, zapytał:
,, Wy słabi pana?"
- ,,Słabyj Petro".
- ,,Hospody ozmy z was duszu, 1 ta daj wam zdorowie".
A !na to pan do swej żony :
,,Babi daj tam Petru wódki za to".
7.
Pewien gospodarz umierając, tak synowi swemu powiedział :
- nSynu I abys moływ B'.lha za mene, taj tobi Bih dast'".
Syn po pogrzebie upiwszy się w karczmie, przyszedł do domu,
stanął przed obrazami i rzecze :
- ,,Hospody Nykołaju pryjmy moho tata do carstwa nebesnoho ! pryjmesz? każe abyś tak zdorow, jakby Ty
pryjmyw".
8.
Posłał mąż zonę do sklepu, aby za 7 et. kupiła
soli, a ta
przepiwszy pieniądze z ko~hankiem, z niczem do domu wróciła.
Na zapytanie męża, co za tych 7 et. kupiła, taką mu daje
odpowiedź: - ,, Żdy, naj ty wirachuju, - 7 na sil, 7 za sil, za
7 soły kupyła, a 7 z kumow propyła".
Mąż rozgniewany uderzył ją w twarz, a żona na to:
- ,,A Boh by tie pobyw, jakes mie wdaryw u hubu, szore
zabufa i rachu bu; skaraj tie Boże, rachuj sam teper".
9.
-
Pewna córka tak rzecze do chorej swej matki :
- ,,Mamko moja luba, jak my ziel za wamy, szo wy słabi,
jakjem jiła w czetwer u weczer, ta aż w pietnyciu rano".
10.
Za szoby mene Boh karaw? cy ja w cerkwy ne buwaw, cy
może korszmu koły mynaw, cy może szo ne wkradu, jak my pryjde
do ładu.
68
11.
Do p.ewnej żony przyszedł jej kochanek i stanął pod ścian1Ona nie mogąc mu dać znać, że mąż jej w domu, stanęła w oknie
i mówi:
•Wo imie 0tca, Syna,
9 Nema bohaćkoho syna .
• Sydyt bida na peczy.
, Ta der.żyt buk na płeczy.
,,Zawtra czołowik pide do młyna,
,, Tohdy bude wołeńka twoja.
Mąż słysząc ją mówiącą u okna, zapytał, co ona mówi.
- .Czere~ diawolski d'ity ne możu sie bohu pomołyty".
odrzekła żona. 12.
Pt wna zamęina kobieta miała swego lu basa. Kiedy raz przyszedł do niej i siadł z jej mę.zem za stołem, kochanka nag otowala
pierogów, postawiła miskę przed nimi i zaczęła polewać omastą.
Ile razy 2aczerpnie łyżką maFła, obniesie w okolą miski
i pr.zed kochankiem wyleje, tak, że pierogi przed kochankiem były
-omaszczone, przed mężem zaś zupełnie suche.
Widząc to mąż, chwycił miskę, obrócił omaszczone pierogi do
siebie mówiąc : ;
.otak ja swojij żinci wiezy wikruczu".
IX.
Przysłowia.
1.
Małyj
prostybih, bo małyj kołacz.
2.
Stoit towar koło płota,
Jaka płata taka robota.
3.
Ne troje melut, ne szczupaj.
69
4.
J akij pomajbih, takij podajzdorow.
5.
Czoho byk nawyk, toho rycze.
6.
Jak sie Bohu mołysz, tak ty Bib daje.
7.
Syn wid tata ne widrodywsie.
8.
Jaka jablinka, taki jabłoka.
9.
Jaka mamka, taka lalka dońka.
10.
Mała weczeri,
malyj Otczenasz.
11.
(Gdy kto szepcze, mówią:)
,,Prosyły diwkie szeptom mukie,
Aby ne cnły parobkie".
12.
(Jeśli
kto komu nie miły, mówią:)
,,Chodyt towar po uboczy,
A bida popered oczy".
13.
(Żona do męża w sprzeczce:)
,, Wiliż bido z toji wody,
Lipsze z bidow, jak bez bidy".
14.
(Gdy ojciec i syn kradną :)
,,Jakij tato, takij syn,
70 Ponosyły masło, syr,
Do swoji kobyły
Na zaloty chodyły".
X.
Zagadki.
1.
Mij brat, prokurat popid nmlu
dwir zbuduwaw, 777 ludej pochowaw:
schodyw,
stebełce
nosyw,
Mak.
2.
Z za lisa, z 2a prelisa kaEztan koni honyt:
Hrebiń.
3.
Za lisom, za prelisom zoloti fusta wysiet :
Zuby.
4.
Za lisom, za prelisom żowte tele rycze:
Trombeta.
5.
U rykuli eztyry kuli, a w hyholi dwi:
U korowy 4 dijki a w kobyły 2.
6.
Sered sela riżut woła, w kozdij chati po bukati, łysz w odni
ne ma:
U kożdij chati je picz, lysz w cerkwy ne ma.
7.
Czornyj wołyszcze kriz stinu swyszcze:
Swerdeł.
71
8.
Krywe horbate na płeczi lize :
Koromesło.
9.
Małeńkie, kryweńkie use połe szczepurdaje:
Kosa.
10.
Sztyry bratczyki odnu sziepku nosiet:
Oborih.
11.
Sztyry bratczyki u oden korcz strilejut:
Z sztyroch dijok u odnu rlijnyciu mołoko dojat.
12.
Szcze sie tato ne wrodyw, a syn po świtu chodyw:
•
Dym taj watra.
13.
Szyłowyfo,
woryło,
motowyło popid nebesa
po turećki zawodyło:
chodyło,
po
nimećki
ho-
Łastiwka.
14.
Korowa tilna, a w korowi tele tilne:
Sływka.
15.
Biłyj bełej
na wodu bresze :
Prannyk.
16.
U lisi rosło, na komeni schło, pisdo w seło, lud'my trieslo:
Skrypki.
17.
N a Chomieku rubajut, na Lianowi kłajho kryczyt :
Hrim.
72
18.
Ide w lisi, ne trisne -
ide w wodi, ne plusne :
Misieć.
19.
Ni wikon, ni dweryj, powna r.hata ludyj:
Harbuz.
20.
Upaw snip na uwes świt, na kincy' kowali kujut:
Nicz - rano kohuty pijut.
21.
Maleńkie, czorneńkie kołodu ruszyt :
Błycha.
22.
Bizyt mochnaczka popid
doma mordun :
wuhłaczka,
pytaje swystuna, cy
Mysz, kohut i kit.
23.
Sydyt kohut na werbi, pustyw kosy do zemli :
Dzwin z postoronkamy.
24.
Dowhe. lasie protiehła sie, jakby wstała, neba by distała :
Doroba.
25.
Sydyt pan na ganku, dywyt sie na pohe.nku :
Pulares.
26.
Sztyry koźi na odni noźi :
Snuwałka.
27.
Sztyry tyki, dwa patyki, semyj zawychajlo:
Korowa.
73
28.
Ide w lis, dywyt sie w seło, -
ide z lisa, dywyt sie w lis :
Sokiera..
29.
Bez obrucziw, bez dna, powna boczka wyna, a. szczoby jeji
naprawyty, na to majstra ne ma:
Jajce.
30.
Szuwarowa doczka szuwarom iszla., sim sot soroczok na.
sobi nesla:
Wiwcie.
31.
Sydyt pan na piecku -
howoryt po nimecktt:
Horszczok.
32.
Biżyt pesok,
popid lisok, zaszczuryw nosok :
Sani.
33.
Diwka w komori, kiska na dwori:
Morchow.
Józef &hnaider.
1BtW.a1
—
169
—
Z k r a ju H u cu łó w .
(Ciąg dalszy.'*)
IX.
Pieśni.
1.
Czerez hora wy soku j u szowkowaja nytka,
Czomu, łubko, ne prychodysz, jaka niczka wydka.
Czomu, łubko, ne prychodysz, czomu ne buwajesz?
Су tie mamka zakazała, су wże druhu majesz?
Meni mamka ne kazała, druhoji ne maju,
Czerez twoji susidońki w tebe ne buwaju.
A jak idesz ta do mene, ne pytaj dorohy,
A szczoby tie ne wydiły ot moji worohy.
2.
A des buła, fajna łubko, des buła, des buła ?
Czomuś sobi bili niźki w czobitkie nè w buła?
Czomuś tohdy, fajna łubko, ta ne wychodyła,
K oły mene carynamy kotiuha honyła.
Mene tohdy, mij myłeńkij, boliła hołowka,
J a badała, szczo kotiuha nahanieła wowka.
3.
B ołyt mene hołowoczka, ta bołyt, ta bołyt,
Dywieczy sie carynamy, kudy łubko chodyt.
Bołyt mene hołowoczka, ne dotułyty sie,
Ne dajut my ta na łubka choť podywyty sie.
4.
Skakaw baran czerez parkan
Biłymy łapkam y ;
Zhaduje mnie fajna łubka
Wsiekiemy hadkamy.
*) Zob. »Lud« VII., str. 65
— 170 —
5.
Oj euki, brate cuki, cuki ta płotyci;
N a bidu mnie obernuły ezużi mołodyci.
N a bidu mnie obernuły, na birszu obernut,
T a wże dali na wiworot szkiru perewernut.
6.
Ne mawże ja lubkiw bilsze,
Łysze w isim naťiť:
Sztyry ďiwki, dwi żydiwki,
Mołodyć dw anaťiť.
7.
Oj mynaje nediłeńka, mynaje, mynaje,
T a jak łubko ne buwaje, ta ne obijmaje.
Oj mynaje nediłeńka, mynaje drubyj deń,
Ide łubko popry mene, ne każe dobryj deń.
Ne 'wyd’iiam swoho łubka, łysze u -wiwtorok,
A meni sie wże zdaje, szczo je nedil sorok.
Ne wydiłam swoho łubka ni wczera ni nyni,
J a k zaw tra ne zobaczu, taj bude po meni.
8.
Oj łubko sołodeńka,
Za łubku tie maju ;
Swoju chatu obmynaju,
Do tie powertaju.
9.
Oj uczera iz weczera,
Na tretij hódyni,
Ta jichały "Worochtieny
N a ślipyj kobyli.
10.
Oj jak my sie ta lubyły,
Suchi duby cwyły ;
Ta jak my sie załyszyły,
Taj seri powieły.
— 171 —
Oj jab my sie ta lubyły,
J a wir rozwywaw sie;
T a jak my sie załyszyły,
W es m yr dywuwaw sie.
11.
Oj ja pidu na tołoku,
Rozjeżu wołoku ;
J a k uzdryte moju łubku.
Każi tko ni wroku.
12.
Oj lubiu tie, diwczynoczbo, lubiu tie,
Ta ubiu ty worobczyka, ubiu ty .
Z b ry ła bude studenec, z kołowy peczeni,
A z pyska ciła myška, taj bude weczeri.
13.
Baba doniu pestyła,
A mene prosyła :
Łegińcu, synku
Ozmy u mene detynku.
Dam tobi wina,
Na try wozy sina,
Taj korowku mandżełystu,
Taj diwczynu dźundżełystu.
Taj try ñ ry kosowyci,
Taj moskowśki rukawyei,
Taj kuroczku, taj kaczeczku,
Taj diwczynu brechaczeczku.
14.
Oj łubku mij sołodeńkij,
Imie twoje lube ;
A chtoż mene pociuluje,
J a k tebe ne bude?
15.
Oj u tiji dubrowońci zaowyła kałyna,
Mołodeńka d’iwczynoczka W asyle lubyła.
— 172
Wijszow "Wasyl do feorszmońki, deń, dobryj deń, diwko !
A wna jemu i skazała : ubyj ślubnu źinku.
A jakże ja ďiwczyuoczko maju źinku w byty ?
Ślubna żinka, jak łastiw ka, bude sie prosy ty.
Oj ne słuchaj, W asyłuniu, ot jeji prisboczku,
Zabyj kosu u ławyciu, ta wbyj bołowoczku.
A jakże ja żinku ubiu, a szczo z toho bude?
J a k sie pany dowidajut, szybenyczka bude.
Oj ne bij sie, W asyłuniu, bo z meji namowy,
Żaden wołos ty ne wpade iz twej i kołowy.
Pryjszow W asyl do domoczku, staw stoźok w erszyty;
Ślnbna żinka, jak łastiw ka, stała sie sw aryty.
Ł yszył W asyl mołodeńkij toj stożok w érszyty;
Zacziew W asyl mołodeńkij ślubnu żinku byty.
Ta wdaryw raz, ta w daryw dwa, — zacziew hirsze b y ty ;
Ślubna żinka, jak łastiw ka, stała sie prosyty :
Ta ne źiel my, W asyłuniu, małom z tobow żyła,
A łe źiel my, W asyłuniu, wirnem tie lubyła.
Ne żiel meni, W asyłuniu, szo ja tie lubyła,
Łyszieje sie, W asyłuniu, małeńka dytyna.
Ne dywyw sie W asyłunio na jeji prisboczku,
Zabyw kosu u ławyciu, ta wbyw bołowoczku.
Pryjszoł W asyl do korszmońki — deń, dobryj deń, diwko ľ
A wna jeho zapytała, czo krow na podiłku?
N aradyłas, ďiwczynoczko, ślubnu żinku w byty ;
N arad’že mnie, ďiwczynoczko, jäk na św ity żyty.
Oj ne bij sie, W asyłuniu, ne bij sie, ne bij sie
Szybenyczka zbudowana u zełenim lisi.
Ne dywy sie, W asyłuniu, na moji ubory,
Abyś w idtak ta ne kazaw, szo z meji namowy.
Oj siw W asyl koło stołu, staw sie napyw aty;
P ryjszły pany watamany, taj stały kowaty.
A de twoja, W asyłuniu, ot żinka ślubneńka,
Szo tobi sie rozpłakała dytyna małeńka ?
Moja żinka —• pany — piszła w dałeku hostynu,
Ta zabuła z sobu w ziaty małeńku dytynu.
Oj kowała zazułeczka na dalekich prutkach;
W edut, wedut W asyłunie w stalowych łańcuszkach.
Bidnaż moja hołowoczko ! — ba de W asyl diw sie?
Ja k b y W asyl w baju kosyw, hajby zełeniw sie.
Jak b y W asyl w baju kosyw, ptaszkiby śpiwały,
— 173
Ja k b y W asyl w korszmi hula w, muzykiby brały.
Oj kowała zazułeczka, bowała, kowała —
T a mołoda diwczynoezka płakała, płakała.
Bidnaż moja hołowoczko, szo ja narobyła?
To ja tak a mołodeńka dwi duszi złrabyła.
Oj kowała zazułeczka u dubrowim lisi,
T aj uże sie zakińczyła W asyłewa piśni
16.
Oraw bohacz syweńkymy woły,
T a hadaw win, szo ne pryjde na bidu nikoły.
Ta posijaw zahin żyta, na kokil sie zwodyt,
T a pomałe bobaczuba na bidu prychodyt.
Ne raduj sie, bohaezuho, szo ty je bohatyj,
T a jak pryde sm erf iz neba, stane potynaty...
Pisław bobacz za bidnymy, naj idut do chaty
A do chaty lude dobri, do chaty, do chaty;
Proszcziejtie mni za robotu, bo budu wm yraty,
Proszcziejte mni z a ’robotu, bo wże teper hynu,
Ta wiżenit stado ,konyj w popowu dołynu.
T a wid chliba oboro na, z chliba perepilciw,
A w bohaczie za řemenem powno sorokiwciw.
Oj kowała zazułeczka, de by ne kowaty,
Sorokiwci ne pomożut, jak pryjde w m yraty.
Oj piszły bohaczewy po duszy dzwonyty —
Ne dały sie postoronki taki w ruki wzięty.
Oj piszły bohaczewy, ta w daryły w dzwony,
A łe bohacz takij hrisznyj, naj Hospod’ boronyt.
Ałe bohacz duże hrisznyj, ko rty t ludej znaty,
T a za słuhy, za służnyei, szczo prohaniew z chaty,
Ta symbrylu witykąje, jaku taku daje. —
Ałe bohacz iz bohaczkow tiażku muku maje.
Bohaczewy iz bohaczkow na tym świti wusko,
T a za słuhy, za służnyei, szczo sie słuźiet pusto.
Bidnyj jeho obsapaje, druhyj sino zrobyt,
J a k ide w zymi do neho, naj Hospod’ boronyt.
Ne ma czoho do bohaczie w zymi pryhodyty,
Bo win bude u wikoncy kotiuhow trow yty.
T a jak wesna nastupaje, win z tyha howoryt,
Bere puszku do oboch ruk, ta wid psiw boronyt, —
T a posiju w horodczyku ja ja ru pszenyciu,
-
174 —
Oj hija isteklabyś, pidesz na żentyciu, —
Oj hija istekłabyś, ne pantruj porohy,
T a naj idut bidni w chatu, buły by zdorowi.
17.
Oj popid haj zełeneńkij
Chodyt Dobusz mołodeńkij.
Oj na niżku nalahaje,
Topircem sie pidperaje,
I na chłopci pokłykaje :
Hej, wy chłopci, baj mołodci
Dawaj te sie prawij ruczci,
Obuwajte bili onuczieta
U toneńki woliczieta,
Bo pidem na Kosmacz do Dzwinki,
Do mołodoji jeho żinki.
J a k pryjszły haj do neji,
A wna wzięła, zamkła dweri.
P usty żinko do chaty,
Bo sie budu dob u waty.
J a tebe ne wpuskaju,
Bo sie tebe wże ne boju.
W ziaw sie Dobusz dobu w aty ;
W asyl Dz winka wziaw g wer ładu w aty.
Dysze Dobusz ramie wstawyw,
W asyl Dz winka w serce spały w.
Żywyj Dobusz pochybnuw sie,
Taj na chłopci pokłyknuw sie:
Iw anku mij rachiwskij,*)
Woźmy mene po chłopski,
Zanesy mnie w Czarnohora
Pod biłe kaminieczko,
Bo tam moje pidhołowieczko.
W połonynci p ry turbacii
Ne w ir źinci, ja k sobaci,
Bo żinka pje, taj hulaje,
A za druhých hadku maje.
Żinka pje, taj howoryt,
D la tebe czary łahodyt.
*) M iał to b y ć to w arzy sz D o b o sza z Rabo n a W ęgrzech.
-
175 -
B yjte żony, ta rúbajte,
A psam merszu rozkiedajte.
Naj psy merszu pażerujut,
Naj was żony ne czarujut,
Bo u żony tylko wiry,
J a k na bystrij wodi piny.
18.
Tyk, tyku, tyku,
Pid putero w sydżu,
Aż świta ne wydżu
P ryjszły opryszki
Zabrały stryżki*)
Ł yszyły nebohu,
Beznohú, bezrohu.
Zakotyw po líkťi,
Zamoczyw po nichti,
A w ytiah bundzyszcze,
J a k makowe zernyszcze.
W jaw or i, wihari
Dm ytro zwarywszy,
T ut buw, tu t buw,
Zjiw porosie naczynene.
T ut buw, tu t buw.
19.
N a werbowi carynońci kierwawi worota,
K uda jdete, łysziejete ot mene syrota.
K uda jdete, łysziejete, rada by ja znaty.
T a my jdemo na W orochtu Moczerniaka**) draty.
Oj wiszły na "Worochtu pomałeńki, stycha ;
Puskaj, puskaj, Moczerniaku, bez bidy, bez łycha.
J a was chłopci mołodiji w chatu ne puskaju,
Szczo wam treba, ta potribno, w wikonce wam daju.
My czerwoni ne beremo, dawaj sorokiwci,
A my chłopci hordi buły, w rukach nam topirci.
Sorokiwci ne beremo, dawaj nam czerwoni,
M y sie, Iwanku, ne bojemo ot tweji pohoni.
*) Owce.
**) Przodek dzisiejszych M oczerniaków z W orochty.
—
i
176
—
Ałe ony w Moczerniaka dowho ne baryły*).
T a ja k wijszły na carynku, zori zazoryły.
S iły sobi na kołodu, pipy**) popałyły :
Moczerniaki, ostri lude, za nym y whanieły.
N apyły sie try bratczyki wodyci z kiernyci,
W istriły ły Moczerniaki z nowoji rusznyci.
Ditcza ich m aty znaje, jak oni strileły,
T ry bratczyki ridni buły, hołowku skłonyły.
S iły pany watamany, meże nymy fleszka,
Szczo ubyły Tomaniukiw, taj Procie opryszka.
Siły pany poza stile, ta stały hadaty,
Т а су Procie tu t chowaty, су do K utiw daty.
Do K utiw ho ne dawały, poki buw tepłeńkij,
Pochowały w Stanisławi, bo win mołodeńkij.
J ó zef Schnaider,
Pisanki wielkanocne w zachodniej Galicyi.
Zeszłego roku rozdałem imieniem „Tarnow skiego Oddziału
ludoznaw czego“ kilkadziesiąt egzem plarzy kw estyonaryusza w s p ra
w ie pisanek w ielkanocnych m iędzy młodzież w yższych zakładów
naukow ych w T a r n o w i e . Sem inarzyści i gim nazyaści, nie poj
m ując może znaczenia pisanek w naszem ludoznaw stw ie, tem bardziej źe żaden z profesorów gim nazyum i sem inaryum ta r
now skiego ludoznaw stwem się nie zajmuje^ a więc i uczniom
swoim znaczenia pisanek w ytłóm aczyć należycie — nie może,
nie odpowiedzieli mi wcale na zaw arte w kw estyonaryuszu p y
tania. N atom iast realiści, już od 3 lat o ludoznaw stw ie polskiem
pouczani, odpowiedzieli na w szystkie p y tan ia zupełnie dobrze.
Z odpowiedzi tych udało mi się zestawić niewielki, — ale w każ
dym razie potrzebny przyczynek w spraw ie pisanek w ielka
nocnych w zachodniej Galicyi, k tó ry tu poniżej podaję.
M o t y l J ó z e f z Z ak r z O w a k o ł o W o j n i c z a pow.
Brzesko. W Zakrzowie i okolicy istnieje od daw ien d aw n a
*) bawili.
**) fajki.
—
Ž59
—
Jo ci nie zepsuje
Jéno potańcuje«.
ulcuty przeciwko Góralom, śpiew ają G órale nieraz przy muzyce
a pasterze przy krowach.
Tym czasem Lach gniew a się bardzo o »lacha«.
Nazwę »lach« przyjm ują za istniejącą, tłóm aczenia żadnego
nie dają.
Górale, jak więc widać, Lachów nie lubią. Ci, którzy ich
poznali na K alw aryi, opowiadają, ze to »straśnie niem iłosierny
noród ; jak sie kto przewróci, to go podeptająm , zadusąm, a nie
dżwignąm«. L achy to »strasne huncfoty«. Umieją także G órale
dużo opowiadać o bitkach między G óralam i a Lacham i na
»drośkak«. zwłaszcza zaś na »gradysak« i nie m ogą zapomnieć,
że raz L achy krzyż połam ali »kompaniji« ze wsi góralskiej. T a k
w bitkach na K alw aryi, jak w wojsku, G órale podobno zawsze
górą, a L achy »dostająm rznięci«. Mówią, że pod względem siły
fizycznej to L achy »m arekwiane gówno« a grzeczniej w yrażają
się »m arekwiano rzepa«. K oszula na wierzchu, kobieta z obcię
tym i włosami i w butach to »straśnie śpetne«. N atom iast podoba
się Góralom -wesele krakow skie, zwłaszcza drużba konny, piórko
i wstążki u kapelusza, także śpiew.
Jan Jakóbiec.
Z k r a j u H ucułów .
(Dokończenie*)
X.
Słowniczek.
A dukát — adwokat
adý, adít — o!, patrz, patrzajcie.
Bajbarák — sirak, gunia
bánka — złoty, gulden
*) Zob. »Lud« VII., str. 169.
—
260
—
bárszyn — wstążeczka jedwabna na kapeluszu
berbenyci — dzieżka
bérdo — urwisko
berwý — kładka na rzece
besachy — sakwy
beszega — fluksya
heziwno — z pewnością
biłohrudec — pluszcz kordusek
bleszka — szóstka, 20 helerów
bohatyr ■
— bogacz
bukata — kawałek
bundz — ser owczy
butiuk
kloc
butyn — zrąb
Caryna, carynka — pole
chołoszni — spodnie
cisarka — gościniec
czapász — ścieżka
czeled’, czeledyna ■
— dziewczęta lub kobiety
czimchaty — obcinać gałęzie i drzewa.
D ast’ Bib — nie ma
deszéwo — tanio
dziobenke — torebka, torba
dżoja — sojka.
JFiłyn — pocbrzestnik
firas — ta rta k
fołosyty — pomagać, skutkować
freła — fujarka
fufeła — zawierucha
furys — diabeł,
Gajda — pies
gełetka — ćwierć korca
gotur — głusiec
gugle — zarzutka z sukna białego.
Haczuga — smereka, świerk
hajtow aty koho — gonić za kim
hałunka — pisanka
-
261
-
hid — rok. hody — lata, sohid — zeszłego roku
hołubyj — zielony
hurman — topka (soli)
huzar — grubszy koniec kloca.
Jaszczyk — naczynie drewniane na masło
jo — tak jest.
Kapci, kapczury — pończochy z wełny lub sukna
K ieptar — patrz piektar, kierón — przedsiębiorca, kierujący
robotą
kłocze (kurka) — kwoka (kura)
kniaź, kniahyni — narzeczony, narzeczona
kołowodycznyk — kulik
korczuchy, — sanki krótkie .do ciągnienia drzewa
- •
korniety — budzić
korż — placek z mąki kukurudzianej
kosén — korzyść
kosyci — kw iaty
kotiuha — pies
krysania — kapelusz
kukucy — małe bocheneczki chleba, rozdawane za dusze
zmarłych w wielki czwartek
kuryszcze — ogień z ognistych trzasek.
Latkanie — śpiewanie pieśni weselnych
łegiń — chłopiec, kawaler
łelity — uciekać
lisna — ' boginka leśna, nimfa
liznýk — koc
lubas — kochanek
lubaska — kochanka.
Małaj — mąka kukurudziana
m arzyna — bydło
mćrszie — ścierwo
mir — pomór
misiecznyk ■
— człowiek przemieniający się jednego miesiąca
w kobietę, drugiego w mężczyznę
moszie — akuszerka
motalka — włóczka kolorowa
m ygła — kupa (stos) kloców
—
262
myr — lud
myskié — kołacze rozdawane
po pogrzebie.
—
'f
jako jałm użna trzeciego dnia
N a cziés — prędko
naczynka — małe prosię, pieczone na Wielkanoc, nadziewane
ryżem, krupam i itp.
nanaszko, nanaszka, — chrzestny ojciec, chrzestna m atka
ne hija — nie trzeba
newistka — synowa, także bratowa
nienio — ojciec.
Ogalon — szych
oprowody — przystanki podczas konduktu pogrzebowego na
cmentarz.
Pajka — część
pałanyci — placek
pantrow aty — strzedz
papierki — racice
paszezenýk, paskowéc — cebrzyk na święcone
perepiczka — bułka pieczona na Wielkanoc
pętak — burka, kurtka
pidfatka — sączek na żerdzi, używany przy łowieniu ryb na
wędkę. R ybak trzym a go w lewej ręce, a złowiwszy rybę na wędkę
podstawia sączek, by ta, gdy się zerwie, do wody nie wpadła,
piektar — kożuszek bez rękawów
płaj — ścieżka leśna
podók, poduszieryk — stryszek (np. nad stajenką)
portasz — skład drzewa
postoły — chodaki
potie — ptaszę
potopłenyk — topielec
pouzaty — deptać siano przy składaniu w kopice
prapir — korowaj
premiwnyci — kobieta zaźegnująca choroby
propij — przepisek (obrzęd weselny)
prostybih — jałmużna
proszczie — zwyczaj pogrzebowy ; ksiądz zapytuje trzy razy
„proszcziejete jemu" na co lud odpowiada „proszcziejemo“
prował — wąwóz
-
263
—
puszka — strzelba
púwyci — guziki mosiężne
puźła — pies.
Rawasz — kawałek drzewa, służący do zapisywania na nim
naboru, dni roboczych itp. przez wycinanie kresek,
rew tý — płakać, rewe — płacze
ripa — kartofla
ripu draty — kopać kartofle
ГУ2У ~ ornat (ryzy — oznacza też ryzy do spuszczania
drzewa w lesie).
Saraka — nieborak
sarsama — narzędzie, przybory do robót jak piły, siekiery,
ryskale itp.
skorodyty — zagrzebywać ziarno grabiami
skorom — czas, w którym się nie pości
skoromyty sie — zjeść coś niedozwolonego w czasie postu.
soniecznýk — arnika
staja — zagroda na bydło
steli — sufit
strałczie — dziecię, któremu m atka życie odebrała
sutycz — miejsce, gdzie się schodzą ' płoty
swołok — belka podtrzymująca sufit
symbryle — zapłata
szkłepitie — skały
sznepa — słonka
sztorhany — karakony
szub — sag.
Teta -— ciotka
trótyny — obiad dawany przez rodzinę zmarłego trzeciego
dnia po pogrzebie
trombeta — trombita tj. trąba drewniana lub blaszana 3 — é m.
długa.
try w aty — powodzić się (jak tryw ajete — jak się wam
powodzi).
Ubory — ubranie.
W agasz — zrąb w lesie
w atah — właściciel lub dzierżawca połoniny, starszy pasterz
—
264
—
w atra — ogień
werémiuna — ciężarna, brzemienna
weremnie — pogoda
wid’ma — kobieta mająca w sobie diabła, podobna do cza
rownicy.
wołoki — sznurki wełniane do przywiązywania chodaków,
worynie — kłute kaw ałki drzewa na płot
workun — wilkołak
w trunku bolýt — boli w żołądku, we środku
w udyty — łowić ryby wędką (wiwudyw — złowił)
Zakosýczyty sie — ustroić się w kw iaty, zamaić się
zełenyj — niebieski
zieť — zięć, także szwager
zoiotnýk — macica
zoprojity — przepocić
zwirieta — sarny.
Łow iectwo.
N otatka moja nie dotyczy przedewszystkiem chwili obecnej ;
odnosi się ona do pierwszej połowy bieżącego stulecia, kiedy ło
wiectwem trudnił się prawie każdy Hucuł, kiedy ustaw y nie ogra
niczały ta k dalece praw a polowania, jak to dzisiaj ma miejsce. No
ta tk a moja jest zatem tylko wspomnieniem starego myśliwego,
które nieraz z ust mu się wyrywa, gdy wzrok jego padnie na zar
dzewiałą, kurzem okrytą, w rogu komory na kołku wiszącą
rusznicę.
Nieznał on wówczas modnych lankastrówek, ani lefuszerek,
tesznerówek, drelinek ani nawet kapslówki.
Jedyną jego bronią była pojedynka, lufa raczej tylko, osa
dzona w kaw ałku drzewa, niby łoża, pozwiązywana sznurkami lub
drutem, zaopatrzona w krzesidło. Miejsce kapsli zastępywała hubka
(czyr bukowy), którą iskra krzesidłem wywołana zapalała. Śrutu
i kul prawie nigdy Hucuł nie kupował; kawałek ołowiu w pręt
wydłużony, następnie w większe lub mniejsze porąbany kaw ałki,
odłamki żelaza miejsce mu ich zastępywały.
Ale też i rzadko zawodziły go strzały. Myśliwy był m yś
liwym z dziada pradziada, łowiectwo zaś koniecznym prawie wa
runkiem było jego bytu, ale nie rozrywką dzisiejszych sports-
—
265
—
menów. Nie uszedł mu ani niedźwiedź, ani dzik, ani ryś, ani jeleńrosochacz. Bo też i jeleń miał swego nieprzyjaciela w t. z. „raubszycu“ czyli kłusowniku.
Na młodych strzelców i broń nową z politowaniem spozierał
stary myśliwy, ż politowaniem tak się też wyrażał, a i w pieśni,
w tem zwierciedle duszy Hucuła znajdziesz sarkazmy do młodszego
skierowane pokolenia.
Oto piosnka, którą nucił dziad dzisiejszych myśliwych :
Kobyś znała diwczynoczko jak zajec trywaje,
Czerez niez sie napasaje, na deń sie chowaje.
Oj chowaje, taj chowaje de bilsze szkłepitie,
Ałe strilec iz pohone wiżene ho widty.
Ałe zajec jak łelije, naj Chrystos boronyt,
Za nym strilec u pohony „Otcze nasz“ howoryt
Oj howoryt, ta howoryt, wziew puszku do ruki,
Pomoży my myłyj Boże j ’m aty żwirku w ruki.
Ta w istryływ sotce w kuliw, porochu mohyłu,
Ta ubyw win dwa zajaci za wsiu Bożu dnynu.
Ta zoproiw uwes mundur, taj szkirini haczi,
Słabyj kosen, taj zárobok striłcewy saraczi.
Ale też strzegł ówczesny myśliwy swej strzelby, jak oka
w głowie. Byłby on jej za nic w świecie nie pożyczył drugiemu,
gdyż mógł mu był zepsuó tak, iż więcej z niejby nie trafił. Twier
dził onbowiem, źe gdyby kto, mierząc długość jego strzelby na
piędzie, w ostatniej zamiast palca dużego i średniego, użył dużego
i małego, lub gdyby kto wesz ubił na muszce u puszki, nie miałby
już z niej pożytku. Lecz nie potrzeba nawet mieć strzelby w swych
rękach, by ją zepsuć. Są tacy, którzy usłyszawszy strzał gdzieś
daleko padły, potrafią zakląć, a z niej już więcej nie trafisz.
Ale i na to mieli dawniej środki, dziś już po części zapomniane
i chyba jeszcze przez starej daty używane strzelców. Kiedy pok ry tk a powiła dziecię (szczególnie chłopca), osłona, w której płód
przyszedł na świat, rozchwytywana była przez myśliwych. Zwykle
baba będąca przy położnicy (moszie) zabierała to gniazdo, suszyła
i na części dzieląc, sprzedawała myśliwym. Zepsuta strzelba tem
podkurzona odzyskiwała pierwotne swe właściwości, tudzież pewność
strzału. Także wiele innych znano dawnymi czasy sposobów, o któ
rych milczą strzelcy dzisiejsi. S tary myśliwy tajemnic swych
udzielał chyba tylko synowi, a bezpotomny ze sobą zabierał je
-
266
—
Dziś twierdzą jeszcze, że gdyby kto, złapawszy żmiję, w yjął
jej żądło i zadłubał w łożu swej strzelby, lub na „Czesnobo Chresta“
żmiję zastrzelił, to strzelba tak a go nie zawiedzie. Dziś jeszcze m yś
liwy rzucając węgle roznieconego w wigilię Bożego narodzenia ży
wego ognia trz y razy po dziewięć do wody, zaklina swą strzelbę,
by dobrze biła, je mięso na „Czesnobo C hresta“, aby zwierzyna
wychodziła na strzał i naprawia puszkę na „Wowedenie“, by przez
rok cały dobrze mu się wiodło. Dziś jeszcze stawiają myśliwi
strzelbę za stołem podczas wieczerzy na „Šwiatyj weczer“ kolbą
do góry lub zakopują pod progiem przed wilią.
Rzadkie to jednak pamiątki przeszłości. Ze starą strzelbą za
ginął i zapał myśliwski, i gawędy i baśnie, wierzenia w przesądy.
Nie łatwo je dzisiaj odgrzebać, boć Hucuł i mówić o nich już
nie chce.
Oj nie tak to dawniej bywało!...
Strzelca Jeremy, który polując, nadybał dziecię boginki w k o
lebce uwiązanej pomiędzy bukami, dawno już nie ma, a młode po
kolenie przecież jeszcze wspomina, ja k on zakołysał to dziecię i jak
nimfa zastawszy go u kołyski, za dobry uczynek najpiękniejszego
jelenia ubić mu pozwoliła.
O strzelcu z Chimczyna, którego żmije na „Wozdweżenie
czesnobo Chresta“ zabrały do swej zimowej kryjów ki, przemawiały
do niego, dawały mu lizać kamień i do wiosny przy sobie trzym ały,
także tu i ówdzie słyszeć jeszcze można, a myśliwy w ten dzień
nie pójdzie do lasu.
Echa te jednak też powoli milkną.
Ale do swej strzelby miał jeszcze jeden przyrząd dawny myś
liwiec. B yły to drewniane widełki, z huculska „bylci“ zwane, na
których wetknąwszy je w ziemię, puszkę swą opierał. Te stare przybory myśliwskie rzadko można widzieć dzisiaj, ale bo i strzelców
starych' dzisiaj już jest mało. „Kremeniw ka“ może pleśnieje gdzie
jeszcze w komorze, a bylci na cóż mu się zdały, kiedy strzelb dzi
siejszych podpierać nie potrzebuje.
W krótkości przytoczę tu uwagi godne momenta z życia nie
których zwierząt wedle opowiadania starych Nemrodów, którzy
w młodości swej z rusznicą na ramieniu pląsając po tych lasach
dziewiczych nie jedno widzieć mieli, lub słyszeć od ojców swych
i dziadów.
Niedźwiedź miał zdaniem ludu powstać z młynarza, myje się
bowiem i modli tak samo, jak człowiek. Je st on doboszem naszych
gór — mówią — ma wszystko, czego zapragnie, czy mięsa, miodu
—
267
—
czy jagód, czy paszy. Siłę ma za chłopów dwunastu a rozum za
sześciu. Kiedy jest w dobrem usposobieniu ugtąpi i dziecięciu, zły
nie boi się kuli, a rozbestwiony rzuca się na człowieka, zabija go,
wykopuje następnie jamę łapami, a włożywszy go w nią twarzą
d.o góry, krzyżuje mu ręce na piersiach i ziemią, kamieniami, kło
dami przykrywa. Wesoły, zakłada kij przez plecy, chodzi i śpiewa
sobie bu... hu... hu...
W listopadzie przygotowuje legowisko na zimę . w dziuplę
starej jodły, lub w ziemi pod wywrotem, zakrywając się kłodami,
kamieniami, patykam i i wyścielając je traw ą, mchem i próchnem
W grudniu nie odchodzi już od swej kryjówki, a na nowy rok załazi do gaw ry i siedzi aż do. „S tritynia“. Na „Stritynie“ (2/2 gr - ^at ’
wyłazi z legowiska i gdy pochmurno lub śnieg pada, wróży sobie
wiosnę i „dupło“ rozkrywa, gdy ładnie na dworze, włazi napowrót
i silniej się jeszcze zamurowuje, bo będzie przy końcu zimy „fufeła“
(zawierucha, silne wiatry). Do Stritynia żyje w dziuple próchnem
i traw ą szerokolistną, „horszcz“ zwaną, potem zaś ssie swe łapy.
Na „Jewdochę“ (% gr. kat.) wyłazi do słońca i patrzy na swój
cień; gdy wielki, włazi do kryjówki.i tyłem obraca się do wchodu,
gdy m ały cień, to pyskiem dò otworu zwrócony siedzi aż do „tepłoho Ołeksy“ ( 17/3 gr. kat.) Na „Tepleka“ („tepłobo Ołeksy“) w y
chodzi z dziupła już ledwie żywy; idzie do potoka, a napiwszy się
wody trzy razy, kąpie się następnie zupełnie tak samo, jak człowiek.
Twierdzą, że można go spokojnie prowadzić ze sobą, gdy wyjdzie
z zimowej kryjów ki; dopiero w potoku napiwszy się wody trzy
razy i umywszy tw arz łapami, przychodzi do przytomności, w y
ryw a się i ucieka. Woda dodaje mu siły po osłabieniu z’mowem.
K tóryby niedźwiedź przed „tepłym Ołeksą“ opuścił gawrę,
zginie w tym roku ; ubije go strzelec lub drzewo. Na wiosnę żywi
się miazgą, którą z drzew zdziera łapami i żeruje w pobliżu k ry
jówki. Gdy go kto stam tąd wypłoszy, już więcej nie wraca. Na
„pierwszej kwadrze bydznie“ tj. od 11. do 17. czerwca odbywa się
parka. Zbiera się kilku samców, z których samica jednego tylko
wybiera. Jedni twierdzą, iż skacze ona wtedy do góry, chwyta za
gałąź i pazurami to miejsce na drzewie zaznacza ; siada sobie nas
tępnie na boku i przygląda się turniejom swych wielbicieli. K tóry
najwyżej podskoczy i zedrze korę, tego wybiera na swego amanta.
Inni znów m ówią,1że staje tylko na tylne łapy, a wyciągnąwszy
przednią łapę w górę, zadziera korę na drzewie; który z samców
w to samo miejsce łapą dostanie, ten przy niej zostaje. Samiec nie
-
268
-
opuszcza jej, dopóki nie wykarmi młodych. Samica nosi 10 mięsięcy*)
i rzuca 1 lub dwoje młodych, zależnie od „miasnyó“. Gdy „miasnyci“ długie, rzuca dwoje; gdy krótkie, jedno tylko młode. W ogóle
twierdzą, iż parzenie odbywa się zupełnie w ten sam sposób, jak
u ludzi.
Trzymiesięczne niedźwiadki uczy już matka. Gdzie ona stanie
tam i młode stanąć musi ; nieposłuszne bije pięściami. Stara skradnie
owcę na połoninie, żywą przynosi młodemu, puszcza, a ono łapać
się uczy.
Mięso niedźwiedzie jadano, gdy kto mógł je znieść ; smalec ma
zastosowanie w lecznictwie, piją go bowiem z wódką lub mlekiem
na kaszel, astmę, suchoty i choroby piersiowe. W braku smalcu
piją też „juszkę“ (rosół) z mięsa niedźwiedziego.
Niedźwiedzia dawniej nie tylko strzelano ; łowiono go też
w paście trojakiego rodzaju.
Najpojedynczszą była jama o przecięciu kwadratowem, zwana
„telisz“, którą kopano na „czapaszach“, którędy niedźwiedź zw y
czajnie przechodził. U spodu była ona szersza, o dnie w ostre drew
niane kołki zaopatrzonem. Jam ę nakryw ało wieko z desek zbite,
0 przymocowanym biegunie, którego wystające końce zapuszczone
były w dwa naprzeciwległe brzegi otworu. Krawędzie wieka z trzech
stron zachodziły w jamę, i jeden tylko koniec tegoż dłuższy, a tem
samem i cięższy oparty był na ziemi. Wieko po wierzchu narzu
cano liściem, mchem, traw ą, wogóle ściołą, jak a w pobliżu się
znajdowała, by zwierz paści nie spostrzegł.
Niedźwiedź przechodząc tędy, stanąwszy na wieko, zważał je
1 wpadał w jamę, a takowe wracało do pierwotnego położenia, zw a
żone drugim, cięższym swym końcem.
„Ślip“ było to drzewo ustawione skośnie, z nałożonym nań ciężarem
z większych kawałków drzewa, kłód i t. p., zwodzone zapomocą
kluczek drewnianych i sznurka włosiennego lub skręconej oźyny.
Niedźwiedź popod nie przechodząc, zaczepiał o sznurek, a poruszone
nim kluczki zryw ały się, opuszczając „ślip“, któ ry zwierza do ziemi
przygniatał.
Trzecim rodzajem paści były żelaza, „sitkie“ zwane, składa
jące się z dwu półkoli, zaopatrzonych w zęby a nastawiano je z a
pomocą sprężyn. Żelaza takie, na niedźwiedzia stawiane m iały po
dwie sprężyny.
*) inni tw ierdzą że 5 m iesięcy tylko.
—
269
—
Drugim mieszkańcem gór jest ryś, lecz o tym mniej danych
posiadają strzelcy-Huculi. Powiadają, źe przemieszkuje on u szczytów
gór w kamieniach i na kamieniu też, lub na „pokleczach" („wyw
rotach“) zwykle nocuje. W dzień rzadko wychodzi, żeruje nocą,
przechodząc grzbietami gór lub wiatrołomami. Chwyta wszystkie
zwierzęta z wyjątkiem psa i niedźwiedzia. Na jelenia dwu ich
zwykle poluje. Jeden przyczaja się na ziemi, drugi zaś napędza je
lenia i kiedy jeleń zbliży się ku niemu i pocznie go obwąchiwać
ten zryw a się z ziemi, chwyta go za gardło i gryzie tak długo
dopóki jeleń nie padnie. Zdobycz swą pożera zwykle w tem miejscu
gdzie pierwszą pożarł. Na krowę rzuca się z ty łu i w ygryza jej
wymię, sarnę chwyta za ty ł lub głowę i w ty ł ją prowadzi na
miejsce pierwszej zdobyczy.
Ryś samiec żerować mą osobno, samice zaś z młodymi ; siostry
samice wraz z młodymi trzym ają się często razem.
P a ry dobierają sobie rysie z tej samej rodziny. Samica ma za
wsze swego samca, z którym się schodzi podczas parkotów. Gdy które
z pary zgubi się w czasie parki, szukają się nawzajem innych nie
wybierając. Samica rzuca jedno do dwu sztuk młodych w mchu,
koło skał, które dopiero po 6 tygodniach na żer wyprowadza J e
żeli m atka dobrze karmi młode, to takowe do roku lub dwu lat
też młode wywodzą.
Huculi rozróżniają trzy gatunki ry si: „dublenyj“ (żółty),
„pasm anystyj“w pasy czarne z białymi i „terkanystyj“ (centkowany)
Najpiękniejszym jest ryś o pasach czarnych z białymi.
Rysia łowiono, podobnie jak niedźwiedzia, w „telisz“ lub
w żelaza.
O wilku twierdzą, że rzuca tyle młodych, ile mają tygodni
zapusty zimowe. W ilki na Andrzeja zbierać się mają w gromady
dopiero na „Jordan* na odgłos pierwszej salwy oddanej przez Hu
cułów-myśliwych podczas ceremonii święcenia wody, się rozbiegają.
Łowiono je w żelaza i w „telisz", podobnie jak niedźwiedzia. Sadła
wilczego używają na rany wszelkiego rodzaju, reumatyzm, skale
czenie itp., a w braku tegoż używają tłuszczu wygotowanego
z mięsa wilczego. Sadło lisie, borsucze, tudzież łój jeleni ma również
zastosowanie w lecznictwie ludowem. K ropla roztopionego sadła
lisiego wpuszczona w ranę u bydlęcia, w której robaki się rzuciły,
ma tępić takowe i goić ranę. Borsucze sadło piją chorzy na piersi,
maszczą też niem pobitych, chorych na krzyże i reumatycznych.
Roztopiony łój jeleni piją również na choroby piersiowe, nie mniej
też pomagać ma na rany, a szczególniej u krów, kiedy dostanie
—
270
—
„strup“ na wymieniu. Mówią, Huculi, źe biedy wiosna przypaść
ma w czasie normalnym, jeleń ryczy na „H ław osikę“ gdy jeleń
ryczy wcześniej lub później, to i wiosna wcześniej* względnie póź
niej przypadnie.
Ruja sarn odbywa się „Ilewoho misiecie“ tj. w miesiącu,
w którym przypada św: Ity j’a. Pary biegają wtedy w około
krzaków i drzewa. Ruja odbywać się może i na polance, gdzie
sarny również dokoła biegają.
Głuszce, zdaniem starych i w ytraw nych Hucułów-myśliwych
nie parują się; samica dziobać ma ślinę, którą kogut tokując się
opienia i w ten sposób ma się zapładniać.
Wspomnę tu o jednym jeszcze rodzaju paści, stawianej na
kunę, a zwanej „torhło“. J e st ona podobną do „ślipa“, tylko
znacznie mniejszych rozmiarów i ustaw iana bywa na drzewach.
Zamiast zwodzenia zapomocą sznurka lub ożyny, ustaw iony jest
w „torbie“ pionowy patyczek pomiędzy drzewem poziomo leżącem
a skośnie zatkniętem , na którem zawieszone jest mięso (ponęta).
Na drzewie skośnie ustawionem oparte są cięższe kaw ałki drzewa.
Kuna, ciągnąc mięso, w yrywa patyk pionowy, na którym ponętę
zatknięto, a wtedy drzewo skośnie ustawione spada, przygniatając
ją do drzewa poziomo ułożonego. Różnica między „ślipem“ a „torhłem “ jest głównie ta, że podczas gdy „ślip“ urządzony bywa na
ziemi, „torhło“ skonstruowane jest w wysokości jakich 2—4 metrów
na drzewach stojących.
Na zwierzynę drobną, jak lisy, kuny, tchórze, w ydry stawiano
„sitkie“ o jednej tylko sprężynie.
Przytoczę tu wreszcie kilka modlitw dawnych, które obecnie
jeszcze przez wiekowych Hucułów odmawiane bywają. Temi są :
1.
„Na mory, na mory, na zołotim kameny, na zołotim kamency,
tam zołota cerkowcy. A w tij cerkowcy sam Chrystos łeżyt, na
wehrest ruczeńki derżyt. Prychodyt k ’nemu Petro i Pawło. Petre
iP a w łe pryjm ajte moji muki, berit ehrest u ruki, idit po świtu, każit staromu, hłuchomu, nimomu, krywomu, ślipomu, chto ses Otcze
nasz budy mowyty w pietnońku do postońku, w sobotońku do schid
sońcie, w nediłeńku do służby Bożoji, tomu bude carstwo wtworene,
pękło zamknene“.
2.
„Koło naszoho dwora kaminna hora, osykowate kile, ternowe
prutie, wohniena woda, sklenna hora. Na osykowatim kilu wse złe
271
—
—
postykaje sie, na ternowim prutin wse złe pokołe sie, na sklenni
hori wse złe porozczychaje sie, na wohnenij wodi wse złe popecze
sie. Stoit Mychaił archaił, anheł chranytel na worotiech w czerwo
nych czobotiech, meczom machaje, wse złe stynaje, a dobre do naszoho dwora puskaje“.
3.
Orużije na diawoła daw’ies ehrest. Tríese sie, trepeszczaje sie;
jak ne może w misiecy hnizdo zwyty, zirnyci porachowały, tak ne
maje mocy do mene irszczennoho, porożenoho prystopaty“.
Tudzież pozdrowienie huculskie:
— Pomaj Bih!
— Podaj zdorow.
— Ja k sie majety ?
— Harazd.
— A gazdynie, marzynka, zachid, taj waszie hołowońka?
— Bih dar, ta szcze wse myrno, zdorowo, diekowat’ za pytanie;
— Daj Boże na dali.
*
*
*
W końcu nadmieniam, iż wskutek mylnie udzielonych mi
informaeyj, powstała omyłka w opisie „rawaszu“ zamieszczonym
w części I. niniejszych notatek, którą w następujący sposób spro
stować należy.
5 = 1., a nie Y.; dziesięciocentówki oznaczają kreski na ścianie
(krótszej) naprzeciwległej tej, która oznacza złr. (t. j. dłuższej), centy
zaś dziurki na stronach zewnętrznych kłody i trzaski.
Kiedy uzbiera się 10 kresek oznaczających dziesięciocentówki,
skraw ują je zupełnie tak, aby ich widać nie było, a wycinają kres
kę po stronie złr. To samo czynią też z centami.
Po obrachunku, względnie zaspokojeniu pretensyj łamią tak
kłodę, jak i trzaskę rawaszu.
*
*
*
Tyle krótki mój pobyt na huculszczyźnie zabrać mi pozwolił.
Staraniem mem było, wyjęte z życia i ust Hucuła m ateryały przed
stawić w formie takiej, w jaką je ująłem, nie barwiąc pięknemi
zdaniami, ani nie krasząc bezpotrzebnymi dodatkami.
M ateryał, jakkolwiek nie zupełny może, da szkic tutejszego
ludu pod względem etnograficznym.
~
272
—
Najwięcej pracy wymagało zebranie zaklęć, gdyż H ucuł skry
ty, do zwierzeń nie skory, za nic tajemnic swycb nie wyjawi.
Czas krótki nie pozwolił mi też zebrać więcej pięknych po
dań i baśni huculskich, tych skarbów ukrytych, tych popiołów,
w których dzieje wiekami zamglone tleją jeszcze jakby iskry. I cho
ciaż — przechodząc z pokolenia w pokolenie — ulegają zmianom
i przeobrażeniom, zawsze ten sam mają pierwiastek, jakoby oś na
której się obracają, a płoną, jak owe błędne ogniki, w pamięci ludu,
w której żelazna ręka czasu stłumić ich nie zdoła.
I poezya ludowa tchnie przeszłością, wiekami minionych lat,
osnuta na tle wypadków dawnych, na tle historyi przeżytej, a t r a
dycyjnie dotąd wśród ludu przechowanej.
W zwyczajach i wierzeniach znajdą się też zabytki dawne,
jakoby echa z doby prasłowiańskiej, jak niecenie „żywego ognia“,
rodzaj pisma obrazowego na „rawaszach“, wiara w istnienie bogi
nek i t. p.
Istne to klejnoty! — a tak mało nam znane.
Peczeniżyn 10 grudnia 1899.
Józef Schnaider.
P rzy pracy rolniczej używa wieśniak w ielu narzędzi, które
przew ażnie sam sobie sporządza. Są to narzędzia od wieków
używane bez zmiany, a tem samem zasługujące na baczniejszą
uw agę. Tymczasem ta k mało posiadam y dokładnych opisów na
rzędzi rolniczych z różnych okolic kraju naszego, że przystą
pienie do stu iy u m porów naw czego o nich jest jeszcze niemoż
liwe. D otychczas badacze w opisach zwyczajów i obyczajów
ludu naszego zadaw alniali się tylko wzm ianką o narzędziach rol
niczych, podając zaledwie ich nazwę, a najwięcej także nazwy
części składow ych. O sposobie w yrabiania tych narzędzi, i o ich
używ aniu, o ich kształcie bardzo mało dotychczas czytaliśm y.
A czas w ielki zwrócić uw agę na te szczegóły, gdyż i tutaj
zagląda szybko postęp tegoczesny i usuwa rzeczy stare, zastę
pując je nowym i w yrobam i fabrycznym i.
Jednem z najstarszych, najpierw otniejszych narzędzi g o sp o
darskich są zapew nie cepy. U żyw ane są u nas wszędzie, a jed n ak
