-
Title
-
Proces o "czarostwo" w r. 1688 i 1689 / Lud 1901, t. 7
-
Description
-
Lud 1901, t. 7, s. 302-322
-
Creator
-
Kaczmarczyk, Kazimierz
-
Date
-
1901
-
Subject
-
czarownictwo, procesy o czary- Polska - XVII w.
-
extracted text
-
—
йой —
danie, że kiedyś, kiedyś, bardzo daw no było zwyczajem, iż »sta^ c h rodziców, g d y już nie byli do niczego zdolni, prowadzono
do tej groty, przyw iązyw ano do tych kabłąków ... no! i potem...«
B reton nie dokończył i tylko ręką zrobił gest. To się rozumie.
Co dwanaście godzin w oda się podnosiła, zalew ała tę grotę
i ofiary ginęły. T akie podania są w B retanii. W Litw ie i Niem
czech, na U krainie spotykam y bardzo dużo rozm aitych demonicz
nych potw orów , k tóre dzieci poryw ają. Na U krainie był zw y
czaj (patrz J óz. M o s z y ń s k a Lud z okolicy Białej cerkwi), iż
w noc św. Ja n a chłopcy i dziewczęta, zupełnie nadzy, skakali
przez ogień. Oto jest kilka danych, m ateryał jeszcze bardzo
skąpy, dający jednakże choć słabą wskazówkę, iż wszędzie po
Europie są rozm aite ślady jakiegoś kultu krw aw ego i rozpust
nego zarazem. B yłoby rzeczą nadzwyczaj pouczającą zrobić m apę
z w ykazaniem miejscowości, gdzie są m egality, z oznaczeniem
ich charakteru, z załączeniem podań ludow ych z nimi związa
nych. Jestem przekonany, iż tym sposobem zaznaczyłoby się
doskonale drogi, po k tórych posuw ała się ta ludność ze W schodu.
Oto z czem chciałem się zwrócić do kongresu, jako z zapytaniem
i prośbą o sąd i poradę w tej sprawie.
Dr. Michał Żmigrodzki.
P. S. W szystkich łaskaw ych czytelników tego ustępu prosi a u to r najuprzej
miej o przesłanie mu w szelkich dotycząc 3'c h tej sp raw y uw ag i w iadom ości, z a co
będzie niezm iernie w dzięczny. W tym celu załącza adres M Zm. S u c h a pod
K rakowem .
Р ю з o „ r a r o stf i r. 1688 i 1689.
W arcbiwum miejskiem w Wiśniczu Nowym znajduje się
między innemi książka, folio, mająca str. 261 pod tytułem : Acta
pigra maleficorum Wisniciae ab anno Domini 1665 legibus et poenis
in eosdem sancitis punitorum inchoant[ia]. Obejmuje ona czasy od r.
1785, a zawiera, jak już sam ty tu ł wskazuje, śledztwa, w yroki
i kary za zbrodnie. Nas zajmuje proces przeprowadzony z czarow
nicami w r. 1688 i 1689 mieszczący się na str. 13—34.
Proces ten jest ważnym przyczynkiem do historyi wierzeń lu
dowych; mieści bowiem wiele szczegółów, których milczeniem po
mijać nie można. Będzie on niejako dalszym ciągiem ogłoszonych
w „Ludzie“ dawniej materyałów.
Dla objaśnienia dodaję, źe zmieniłem interpunkcyę, aby prę
dzej umożliwić zrozumienie rzeczy, pozostawiłem jednak zresztą
wiernie cały tekst. Język procesu w niczem prawie nie różni się
od obecnej gw ary ludowej w okolicy Wiśnicza, a i co do wierzeń
w czary nie wielkie zaszły dotychczas zmiany. Niech mi tu będzie
jeszcze wolno wyrazić serdeczne podziękowanie p. Józefowi Кое
berlowi, sekretarzowi miejskiemu, który udzielił mi książki w y
mienionej do zużytkowania.
Aćtum coram iudićio nostro Neo-Wiśnicensi necessitatis causa
bannito in villa Łapczyce1) in praesentia protunc in loco advocati
existente famato Josepho Podgórski proconsule, tumquoque socio
eius famato Stanislao Raisz consule, famato domino Joanne Siepraw ski vice-advocato, M athia Brodecki, Joanne Cęmpurski scabinio,
Stanislao K otulski Notario iurato, atque Martino Kocieł de villa
Nieszkowice,3) Valentino Baran de villa Moszczęnica,3) Laurentio
Michałek de Łapczyca incolis atque subditis celebratumque Feria
sexta ante festům Assumptionis В. V. Mariae próxima die 13 mensis
A ugusti Anno 1688.
In secunda inquisitione proposait Albertus Mącka de villa
Łapczyca, że ia łaskawi P. P., którzyście na tęn świątobliwy sąd
zasiedli, skargę moię wnoszę przeciwko tym niebacznym białogłowom
Jadwidze Ma.cowy y córkom iey, że one tak wiele szkód w do
bytkach ludziom poczynieły, jako sie z inquisiey pokazało y ze
skarg Zofiey Skrzynecki, która sama niech sie skarży. Zofia Skrzy
necka aífirmavit, ze ia szkodę mam w krowach swoich, ze mi po
żytku żadnego po ocielęniu nie daią, iako tylko u' mnie po cebulę
przyszła w szrodopastną szrodę, a potym, gdym iey prosieła, rzekła
mi, ze siądziesz pod nię wieczór z cebrzykięm, będziesz miała mleka
dość,, a gdy wieczór przyszedł, krowy ry k uczynieły, ze nie dały
pod się siąść y cielę uschło; ia tedy winy nikomu nie daię tylko
tey Jadwidze Macowey y proszę z niey sprawiedliwości.
Ad baec respondit Macowa, ze ia nic nioczym (sic!) niewiem,
y to com wymowieła z gniewum .to wymowiełam.
*) Ł apczyca wieś w pobliżu Bochni.
a) 8) Nieszkow ice i M oszczenica w sie o 9 km. od Bochni,
— áoi —
Inquisita itaque, aby vera recognovit, omnia negavit, tylko
кос fassa est, że mi raz kazała m atka na barw inek1) у urw a
łam go w sobotni dzień у dała trochy krowie, a ostatek święcieła,
a tam ia na łąkach nie na miedzy.
Inquisita, dlaczego w serwatce dzieci kąpały, respondit, nie
ia to ale siostra moia.
Inquisita secmidarie bęndąc do sądu przyprowadzona Jadw iga
stara Macowa y inquirowana, dlaczego na chałupie siedziała
w Wielkanocne Święta w czarny sukni, omnia negavit.
Item Florian, świadek ad oculum mówieł teyze Jadwidze
starey Macowey tak iako у in prima inquisitione, ze ona na trzy
lata wszystko ża krowy wychodzieła, a schylała sie wyrzynając
stopy, alem iey nie mógł pochwycić у odebrać, tyłkom ią upominał
у oznaimiał, inquisita haec omnia negavit Macowa, a Floryąn
świadek secundo et tertio w oczy iey mówieł.
Item pytana, dlaczego Florkownie mowieła, że iey krowa nie
dawmła mleka, aby sie nie turbow ała, bo to między miesiącami, ad
haec negavit. Inquisita, co za sprawę m iała w południe chodzić
w dzień sobotni do lassa, respondit, na listek.
Item quaesita, co za okazya, że iey krowa wpadła w dom
Simona Bednarza у pobodła krowy, respondit, ze sie polowała.
Item quaesita, dlaczego wodę świeconą z kilku kościołów
brała, respondit pod szczerą prawdą mówię, zęm tylko w oktabną5)
niedzielę z trzech kościołów wzięła od naszej fary, z Bochnie od
fary у od św. Krzyża.
Item Zophia Macowa bęndąc detenta in inquisitione quaesita,
ieśli wie o tym, o czym iey m atka у siostra iest obwiniona, res
pondit, ia o żadney namnieyszey rzeczy nie więm, anim słyszała
у niesłusznie mnie turbuią.
In tertia inquisitione quaesita et bene inquirata Hedvigis
Macowa.
F ilia de omnibus punctis, quae sunt in inquisitione nihil
fassa est.
Item Hedvigis Macowa mater eins ad omnia puncta nihil
fassa est, tantum ad hoc punctum, kiedy po wodę święconą do
Bochnie chodzieła, respondit, ze zapomniałam powąski, bo mi tak
ludzie poradzieli, żeby warzyć ią у po tęż powąskę trzeciego dnia
q Barw inek (Vinca m inor L.), ziele zadaw ane krow om w okolicy W iśnicza
8 czosnkiem , chlebem, a czasem z św ięconą kredą, aby daw aíy dużo mleka.
*) niedziela oktabna także ochtobną zw ana = oktaw na niedziela.
—
305
—
cbodziełam tam nie dolezała u tey górnicki, któreiem mleka nosieła
na tem mieyscu, na któręm iey odeszła, caetera nihil fassa est.
Post tertiam inquisitionem stanąwszy do sądu Zofia Skrzynecka
to zeznała, że gdym ia nawiedzała tę Macową młodą a był chłop
z Z arabia') y rzekł tak, a trafiałybyście na Pana Prażmowskiego1)
przyznałybyście wy się, a taz Macowa zaraz rzekła, ieśli mnie
pławić bęndą, bęndzie ich tu więcey, iest tu iedna młoda, co nie
dawno za mąż poszła, niespodziałby sie nikt na nię, które słowa
w oczy mowieła Skrzynecka Macowey, a ta res pondit, zem ia to
z ranchoru mowieła.
Po takowym tedy rewelowaniu słów Skrzyneckiey przywołana
iest gromada wszystka, ieśli sie zostoi przy tey Skrzyneckiey
słowach, które ona rewelowała wszystkięm, stanęli firmiter, ze stoią.
Przy tych tedy wszystkich affirmavit iuramento Skrzynecka te
słowa, do których sie nie zeznała Macowa.
Sub eodem actu.
Po takowych inquizyach urzędownie uczynionych z obwinioną
Jadw igą Macową y córkami iey, na które coniecturi y documenta
poniekąd okazały sie ex variis testimoniis, które y iuramento comprobowane są, do czego, ta k m atka iako y córka nie zna sie, a ze
pars actorea popiera spraw y y omnino potrzebuie tego, aby ta,
która iest wszystkiey sprawy motivům y okazyą, aby była spró
bowana quaestionibus, przez tedy sentencia iest destitute y nazna
czona, do których tormentów, aby sie bezprawie nie działo deputo
wani są sądowi panowie supra connotati, tak z Sądu radzieckiego
iako y woytowskiego.
Post decretum istud, gdy przyniesiona była do Sądu Jadw iga
córka y ieszcze napominana była, aby vera recognoscat, respondit,
łaskawi P P., ia iuż prawdę szczerą mówię, zem tylko widziała, ze
m atka moia krowy kadzieła y gdy sie iey mleko zepsowało, to
nięm piec oblepieła ; po tem kilka razy chodzieła do potoku y wody
nositła, cicaski obmywała, także kamyki z potoku nosieła, a paleła
ie pod krową y mnie powiedziała, ze to dla lepszey śmietany, tom
ia sie też matce przypatrow ała ; było to tego postu.
Ad primam quaestionem tormentorum revisio.
M atka mnie nauczała stop krowich wyrzynaó y niemi kadzić
na to, zeby mleka dawały ; także ziele miewała różne.
>) Zarabiem nazyw a lud okolice położone za rzeką Rabą.
2) Prażm ow ski Stefan m iędzy latam i 1680— 1696 był staro stą u Lubom irskich
staro stą zam ku wiśniekiego.
—
306
—
ítem bywałam na granicy bochęńskiey z m atką y m atka sie
smarowała maścią z kwiecia bzowego. Item dlaczego kamyki paleli ;
secundo tra c ta eadem fassa est. Tertio, dlaczego Skrzyneckiey uczynieła krowom, respondit, zeby mleka nie miała.
Tandem primo usta igne.
Pytana, po co chodzieła na granicę, respondit, iest tu inna
Szewcowa wielka, chodzieła ze. mną na granicę, w yrzynała kopyta
y m atka ta krow y obsypywała, było to w poście, słoiki miała
Szewcowa y smarowała rogi krowom y zbierały rose, a smarowały
rogi mówiąc, zabiorę pożytek, ale nie wszystek. Item beła z nami
z Chełmu1) Regina Budkowa, item druga Słogowna z Łapczycy,
Regina rw ała na granicy ziele na Sikorniku2), w Moszczenicy
także Światowna rw ały ziele rozne y stopy w yrzynały, iam im
mowieła, nie czyńcie tego, bo nas postrzegą. Także z Moszczęnicy
Cielęciarka mowieła, cit, będzięmy m iały pożytek. K ącka Dorota
także z nami bywała, ta sie z nami swarzała y mawiała, podzmi
na ziele, a to także iako Boże drzewko3) także rozchodnik,4) to
ta rła w słoiki, przyczyniała wosku. Item Janaskowa Regina
z Łapczyce.
Secundo usta igne.
Dlaczego kamiki m atka paleła, respondit, dlatego, zeby grad
szedł, a śliwy nie rodzieły y grochy. M atka także mowieła od
wszystkich granic biorę pożytek.
Tertio usta igne nihil fassa est, hoc addidit, ze to prawdziwie
y sprawiedliwie mówię y w oczy gotowam mówić ; tandem dimissa
e torturis.
Post dimissionem revelavit, ze także K anina Regina, ta
mięszka w Bochni na przedmieściu, ta stopy zbierała a krowy obsypywała. Item w Buczynie6) piwowarka M aryna, t a znami bywała
w poście tego roku w karczmie w Grierczycach6), iest Krzemionka
y ta z nami byw ała; więcey nie więm i z tern na Sąd Boski idę.
‘) C h e to , w ieś o 14 km . od Bochni na zachód.
s) Sikornik, zw any także w tym procesie Sikornikam i, Sikornicą lub SikorniV
,
carni b y í m iejscem schadzek dla okolicznych czarow nic; jestto pagórek z lasem poo żo n y m iędzy w siam i B uczyną a Sobolowem .
s) Boże drzew ko (Artem isia A brotanum L.) b y w a używ ane jako środek z a p o
b iegaw czy przeciw pom iataniu (poronieniu) k r ó w
4) R ozchodnik (Sedum acre) słu ż y do okadzania krów przeciw czarom .
6) B uczyna w ieś nad Rabą 12 km. od W iśnicza
e) Gierczyce w ieś p rzy drodze do D obczyc 15 km. od Bochni.
-
307
—
Przywiedziona tandem do sądu y pytana, ieáli to gotowa
w oczy mówić tym, których powołała, także y matce, respondit,
ze gotowa; na straszny sąd Boski z tem idę.
A ze pomieniona Jadw iga ñrm íter oomprobavit to, ze ią
m atka zepsowała y wodziła po granicach z drugięmi, zaczem, ze
przy uporze m atka stoi, nie zna sie do zadney rzeczy, tedy takąż
sentencyą iest naznaczona na męki mistrzowi.
In torturis itaque pytana, dlaczego na chałupie siedziała,
respondit, dlatego, zeby powódź była, wzięłam wody konewkę
y kropiełam po kalęnicy1) y po ziemi, tom mowieła • „diable,
czarcie biorę cię na pomoc, dopomozze mi, zeby była powódź a na
naszem sucho, zeby był urodzay “ : tegom sie nauczyła od niewiasty
z Bochni, iuż to dawno. Quaesita, ieśli bywała na granicy, respondit,
bywałam y wiele innych ; z Łapczyce Strachowa córka na Sikor-.
nicach, Szkatulina Zofia z Łapczyce, Lipionka dziewka z Chełmu,
Woicicka od olearza z Stanisław ie,2) Tacicka zadwornia z Bochnie,
Janaska K atarzyna z Książnic3), Chwastkowa Zofia z Grierczyc,
Michnowa K atarzyna z Buczyny i Szczepanka Zofia; tańcowałyśmy,
mieliśmy muzykę, pokuśników4) zawsze we czwartek, miewałyśmy
słoieczki, była iedna m astyczka,5) którą nam pokusa nosieł, taśmy
sie smarowały ; naistarsza Szkatulina była, młoda starego Szkatuły,
moy pan młody Janicki sie zwał, a córki moiey galant Modrzeiowski. Item Jadw iga Talarzyna z K łaia.s) Item Florkownie uczyniełam z gniewu, zeby iey krowy nie dawały mleka. Item dlaczego
kamyki paleła respondit, dla gradu, mowiełam: „diable dopomoźże
mi, zeby grad potłuk,“ a na to mie Pan z Książnic, iest temu lat
cztery, obiecował mi pieniędzy y zboża.
In secundo tractu.
Pytana, dlaczego mlekiem piec oblepiała, respondit, dlatego,
zeby w lecie śnieg upadł a przyzywałam do tego pokuśnika.
Quaesita, kto ią na to namowieł, ten Pąn z Książnic. Quae
sita, kto ią na to nauczył, respondit, nieboszczka Kaszlowa.
In tertio tractu quaesita, ieśli iakie we dworze szkody czynieła, wziąwszy barłogu trocha kadziełam.
!) K alenica = szczyt strzechy zw ykle okładany mchem lub darnią.
2) w ieś za Rabą 14 km. od Bochni.
8) Książnice^'wieś nad Rabą.
4) Pokuśnik = dyabeł.
6) m astykatoryum == lekarstw o, które w uściech trzym ając, głow ę od flegmy
czyścim y (Linde, t III, str. 54.).
6) Kłaj w ieś ze stacy ą kolejow ą n a drodze z Bochni do Krakowa.
—
Š08
—
Primo igne usta respondit, zem miała na Kamąńskiego gniew
y wzięłam w garnek barłogu y zabę chropawą,1) tom zakopała na
oborze.
Item secundo usta quaesita, dlaczego w serwatce dzieci k ą
pały, respondit na to, zeby ta białogłowa chorowała, co iey dziecie
było, postea zeby sie świnie sąsiadowi nie chowały. Item dlatego
zeby krowy nie brały sie i nie chowały. Tandem demissa e torturis
et adducta ad iudicium omnia approbavit.
Przyprowadzona tedy przed sąd nasz gainy obwiniona Jadw iga
Macowa stara y pytana, ieśli sie zna do tego wszystkiego, co zez
nała na mękach respondit, ze znam, zem to wszystko czynieła,
com zeznała.
Actum die Sabbatho ante 10 dominicam post festa Pentekosten
Anno Domini 1688. (14 sierpnia). Z decyzey tedy sądu naszego
Dęndąc wezwana do sądu y inquirowana stara Macowa, ieśli przyznaie to, co dnia wczoraiszego wyznała na torturach, respondit, ze
ia to, com wymowieła, tom uczynieła z bolu, nie znam się do
żadnej rzeczy. Item córka iey inquirowana o .wszystkie puncta, ta
wszystkie przyznała y w oczy matce gotowa mówić. Ad confrontationem tedy przyniesiona m atka y w oczy iey córka wszystko mówieła, ze na sąd straszny Boski z tem idę, ześ bywała matko na
Sikornicach ze mną y drugięmi ; to wszystko Macowa przez upor
swoy przała.
Quaesita, dlaczego namawiała Jachym a Kaspra, zeby prze
strzegł Strachową y drugą, aby zeszły, respondit dlatego, bom
niesłusznie na nie powiedziała z bolu.
Sentencia indicii.
A ze przy uporze wielkim stoi stara Macowa y do żadnej
rzeczy nie zeznaje sie, co wczoraiszego dnia na torturach y potym
przed Sądem potwierdzieła, tego wszystkiego neguie, za czem powtóre naznaczona iest na męki y oddana mistrzowi.
In torturis itaque primo tracta zeznała, ze zęmną Szkatulina
Jadw iga z Gierczyc, Michnowa, caetera u t prius. Tandem pytana
dlaczego przestrzegała, aby uszła Straehowa z Kącką, respondit,
ze Kącka bywała z nami na granicy y tam sie bawieła iako y ia.
Quaesita, słoiki dlaczego rozbierała, respondit, zem sie spodziewała
nieprziść. Quaesita, z czego maść robieła, respondit: z węża, jasz
czurki, wróble piórka, przepiórcze, zabi skrzek3). Quaesita dlaczego
*) Ż aba chropaw a =
a) żabi skrzek =
ropucha (Bufo).
skójka lekarska należąca do m igczaków.
-
309
—
to robieły, respondit dlatego, żeśmy się smarowały dla lecenia.
Quaesita, dlaczego córce mówieła, ześ mie wydała, respondit, dla ■
tego, ze mie prosieła, abym ią odwołała. Item dlatego, żebym przy
kościele leżała. Quaesita, o Szewcową, ieśli z nią bywała, respondit :
bywała na granicy we czw artki i świąteczną niedzielę, to mówię
prawdziwie i w oczy goto wam iey mówić.
Tandem secundo tracta et tertio tra c ta omnia fassa est u t in
priori inquisitione. Przyprowadzona tedy bęndąc do sądu y pytana
po raz drugi y trzeci, ieśli sie zna do tego, co zeznała na inquizycyach, respondit, ze do wszystkiego się znąm y mówię to nie
z gniewu, nie z nienawiści ani z ranchoru y z tern idę na straszny
sąd Boski y tych, których powołałam, prawdziwie na nich mówię.
Decretum.
W sprawie między pracowitym Wojciechęm Macką y Zofią
«Skrzynecką aktoram i y popierającęmi spraw y względęm czarostwa
na obwinioną ladw igę Macową także i iey córkę imięnięm ladwigę,
która complex w czarostwie matce była crim inaliter u sądu naszego
mieiskiego wiśnickiego na to zaciągnionego ac taiącey się, sąd ninieiszą laboruiąc y trutinuiąc, przysłuchawszy sie dobrze inquizyciey po trzykroć razy czyniąncy, tudziesż dobrowolnemu sie p rzy
znaniu na questiach y potym potwierdzęniu ich u sądu confessât,
tak tę sprawę dekretem swoim decernuie. Poniewasz stara Macowa
poważyła sie przeciw wyrokom Boskięm y przykazaniu występować
świętęmu nad wolą Bożą śniegi grady y inne ożarowskie rzeczy
stwarzać, do tego córkę swoię przywiodła y nauczyła, przeto, aby
in posterům crimina ne maneant impunita, decretu ninieiszego n a
znaczona iey iest śmierć, aby żywo beła na stosie drew ułożonym
położona y tak, zeby na śmierć córki swey patrzała, ktorey to córce
za iey występek, szkodowanie ludzi, iest tak naznaczono, ze ieszcze
niedawnym czasęm poważyła sie tęm czarostwęm bawić y z m atką
na granice chodzić, luboby takąsz śmierć, iaka iest matce nazna
czona zasłużyła, jednak sąd ma respekt na nię, ze sie naprzód dobro
wolnie do niektórych rzeczy przyznała, druga ze wszystko, co na
quaestiach zeznała, tesz y w oczy matce twierdzieła, przeto iey iest
naznaczona śmierć pierwey ścięta na tamtymże mieiscu kęndy y matce,
a potym iako wspol tey niecnotliwey roboty matce pomagała, tak
też współ z m atką ma być spalona.
Quod quidem decretum in omnibus punctis est executum.
II.
Actum coram iudicio nostro Neo Wisnicensi necessitatis causa
bannito in villa Niepołomice celebrato per spectabilem ac famatum
—
310
—
«
losepłmm Podgórski proconsulem protunc in, loco advocati existen
tem, famato loanne Oczkowie, loanne Sieprawski, M athia Brodecki
scabinis Yiśnicensibus, Gregorio Dziurzyński, Andrea Nowak scabinis Niepolomicensibus, P etri "Woyt, Thoma Szperka, Blasio Mleko,
incolis atque scabinis villae K lay, feria sexta post festům Seti Bartholomei próxima, die 26 mensis A ugusti anno 1688.
Inquisitio facta cum inculpata Hedvige Talarzyna, in qua
inquisitione stanąwszy obecnym pracowity Symon K ról skargę prze
łożył: „Moy mości Panie Sędzio, skarżę sie przed świątobliwym
sądem na tę Talarzyną ladw igę, która niepomniąc na przykazanie
Boskie, ważyła sie złość ludziom wyrządzać tak w dobytkach iako
y substancyaeh ludzkich, dlaczego iest powołana przez ladw igi
Macowę w Łapczycy, czego ia podaię confessata do Sądu W aszego“.
Ad haec tedy pytana ladw iga Talarzyna, ieśli sie zna do tego,
0 co iest oskarżona, respondit, ze do zâdney rzeczy ia sie nie znam
1 nie winnam nic.
In crastino itaque quaesita Talarzyna ladw iga, dlaczego mszey
świętej nie mogła dosluchaó, respondit, ze mi mdło beło y wyszłam;
quaesita, co za kości w stodole iey znaleźli, respondit : gospodarz
wie, iakie były, ale ia o nich nie wiem. Quaesita, dlaczego sie wymowieła, ze folw arki cikowski1) i niepołomski podlane czarami są,
respondit, ze ia o tern nie wiem. Quaesita o inne puncta omnia
negavit.
In inquisitione, gdy beła inquirowana punctatim, K .1): moy
łaskawi Panowie, iuż mie o żadną rzecz nie pytaicie, bo ia nic nioczym nie wiem. Po tey tedy inquizyciey przywołany jest J a n Mi
cbałek mąż Talarzyny i inquirowany, ieśli wiedział o postępkach
zony swey, R,: k at że ią wiedział, ia mam krów dziewięć, a odro
biny nabiału nie mam, a zona- zawsze mowieła : a to mówią na mnię,
ze ia czarownica, a muszę sér kupować у teraz iako ią wzięli namnieiszey odrobiny nie masz, a kości te, które sie znalazły, zona
kazała dziewce w bagnie zakopać у teraz szukała ich dziewka, a nie
mogła ich znaleść.
Quaesita itaque Talarzyna o kości, kęndy sie podziały R. ze
ie maz kazał dziewce zanieść w bagno.
Sententia iudicii.
Bęndąc inquirowana dobrze ladw iga Talażyna (sic!) a terażnieiszą
Michałkowa o punkta, które sądowi podane są у dlaczego iest po
‘) folw ark w Cikowicach w si 6 km od Bochni za Rabą.
2) R. z n aczy : respondit, Q. quaesita lub quaesitus.
-
311
-
wołana przez Macową y corbe iey w Lapozycy, na to wszystko
stoiąc przy uporze swym firmiter negowała wszystkiego. Są.d tedy
w tey sprawie laboruiąc uznaie tak, ze ta Talażyna iest powołana
y sama w swey powieści meli sie, coraz wszystko inaczey odmieniaiąc, przeto z decretu sądu ninieiszego zdana iest na męki, aby
według praw a była spróbowana, do ktorey intentiey, aby sie stwo
rzeniu Boskiemu krzyw dy nie działo, deputowani są panowie ławiczni sądu naszego.
In loco itaque tormentorum ad prim am quaestionem nihil fassa
est, in secundo itaque tractu et tertio tra c ta nihil fassa est. Primo
usta igne, secundo et tertio quaesita et E zęm byw ała z Łapczyce
z Szbatuliną Zofią, ladw igą Strachową z Łapczyce, w K łaiu Woiciechowska Eegina wielka czarownica, Smalcowa Eegina stara, na
Chełmie Dudzina, Zofia z Bochnie także byw ała y inne, których nie
znam, w Łapczycy Piekarczykowa la g a ; latałyśm y po świecie robieły maści z zioł rożnych, z nabiałów, serów, masła z gadziny,
wezow, ptastw a, w Moszczenicy Strachowa, Szewcowa wdowa z Ł ap
czyce, moy pan młody Michałowski zwał sie, piiania zastawałyśm y
gotowe. Z Targow iska1) Zofia Szewcowa, ma ta męża y córkę,
z Olchawy2) Eegina Mauczyna, z Bochnie Sołtyska, ma ta córki.
Kam yki pałałyśm y dla gradu na granicach. Gdyśmy pięły do siebie,
tośmy nie mowieły tylko: zdrowa, zdrowa, a tegom sie nigdy niespowiadała. Szkatulina y Piekarczykowa wodę święconą z kościołów
y zioła, Piekarczykowa maść dla mnie robieła y ona mnie namowieła, bo te naiwiększe były z Szkatulina, a na duszach diabłu
oddawałyśmy, kopyta krowie w yrzynały, a maści z nich robieły, to
wszystko prawdziwie mówię y na straszny sąd Boski te wszystkie
powoływąm.
Tandem ad iudicium przywiedziona bęndąc, wszystko confirmowała raz drugi y trzeci.
Decretum.
Ponieważ pokazało sie to ex confessatis ladw igi Macowey
y córki iey we wsi Łapczycy straconych, które idąc na straszliw y
sąd Boski z tego świata powołały za sobą ladw igę Talażyna a teraznieiszą Michałkową, do czego, gdy zdana beła sądowi pomięnionęmu Talażyna y przez Symona K róla oskarżona, de illius malefioiis nie chciała sie do zadney rzeczy przyznać in inquisitione,
z ktorej inquizy zdana beła na męki, in loco tedy tormentorum
q w ieś obok K iaja.
2) w ieś tuż obok W iśnicza.
—
312
przyznała sie do wszystkich punktów, o które obwiniona beła, co
potym у przy sądzie wszystko confirmowała у duszę swoią zapięczętowała. W czym sąd nasz wiśnicki mieiski do tego actu zaoiągniony, dobrze trutinowawszy, za taki postępek przeciwko Maiestatowi Boskięmu przez ladw igę Talarzyną popełniony, a zeby in
posterům pro tantis sceleribus był przykład, aby vitia, ne maneant
impunita, ze sie Bogu sprzeciwiała y chciała Jęmu podobną bydź,
ważyła sie latać po powietrzu, ludziom ubogięm szkody w dobytkach
czynić, za to tedy naznaczona iest śmierć teiże Talażyney, aby
była na granicy żywo spalona.
III.
Actum in iudicio nostro in villa Niepołomice celebrato, feria
quinta, die secunda mensis Septembris anno 1688.
Inquisitio prim arie facta in praesentia iudicii nostri cum inculpata Regina Woyciechowska de villa K łay, quam in confessatis
publicavit malefica Hedvigis Talażyna de eiusdem villa K łay quaesita secundum puncta fassa est, oprócz, ze służąc we dworze alias
na woytowstwie w K łaiu, cielęta kurdziele m iały y iam czosnku,
łaina, pieprzu y sadzy zażywałam, bo mi tak ludzie poradzieli.
Caetera omnia* nega vit.
Itam respondit Regina Smalcowa quaesita secundum puncta
nihil fassa est.
Actum in iudicio composito criminali necessitatis causa bann ito
in villa Niepołomice per spectabilem ac famatnm Ioannem Knorowicz advocatum protunc in absentia vero ipsius, praesidente spectabili ac famato domino Stanislao Raisz protoconsule Neo-Yiśnicensi,
famato Ioanne Sieprawski viceadvocato, M athia Brodecki, loanne
Oczkowie, Ioanne Cęmpurski scabinis iuratis, Stanislao K otulski
notario, tumquoque honesto Gregorio Dziurzęński de Niepołomice,
Biasio Mleko de villa W ola B atorska1) scabinis, Gregorio Świderek
de eadem villa celebrato. F eria sexta próxima die 2. mensis Sep
tembris anno 1688.
In secunda inquisitione Regina Woyciechowska secundum puncta
quaesita respondit, ze ia nic nioczym nie więm tylko to, co mnie
uczeła Figlowa Zofia z Kłaia; dawała mi zieła, iakiegoś kopytníka3)
y kazała mi placki robić, a krowom dawać, święconą wodą kropić
1) w ieś obok Niepołomic.
2) K opytnik (Asarum europaeum L.) byw a używ any do naparzania śkopców
i garnków , w których stoi mleko, aby b y ła z niego dobra śm ietana.
we wtorek y we środę, dopołudnia y wieczór. Item K atarzyna S ta
lina, ale um arła; ta mi kazała kopyta wyrzynać, alem ia sie tego
niecheiała, uczyć, te mi kazała w wodę kłaść, a cicaszki krowom
obmywać, także namawiała mie na Sikornice z sobą y obiecowała
mi maści dać, nasmarować sie. Także Franczysek Kusznierz, który
mieszkał u Tokarza w Kłaiu, tęn mi powiedział, ze tę Figlową
widział stoiącą do góry nogami, a potęm sie kołęm stała ; tasz F i
glowa namowieła mie z sobą ku jesięni na Sikornicę y bełam z nią
tylko raz jeden; te tam tańcowały, ale ia z daleka beła. Zaszłyśmy
tam , tak kazała mi sie w pół uchwycić y zaleciałyśmy, ona sie
tam ubrała bieluśko. Quaesita, ieźeli z niemi bywała Smalcowa,
respoudit: ze mną nie była, chyba z niebożycką Talażyną, bo zawsze
do siebie chodzieły, tasz. Zofia krzesła ustaw iała na Sikornicy. Na
zad, gdy mnie przeniosła ta Zofia, ta mi rzekła, kiedy ty nie chcesz
z nami trzymać, to sie ia ieszcze wrócę do towarzystwa, bo . mie
czekać bęndą.
Item in secunda inquisitione Regina Smalcowa quaesita secun
dum puncta omnia negavit, to tylko ze placki robiełam z świeconym
zielęm dlatego, zeby krówki mleka dawały, a tom słyszała z ma
tek starych.
Item tertio quaesita Smalcowa secundum puncta nihil fassa
est propter haec, ze raz u mnie cyganka beła y powiedziała, ze tu
są kości trupie zakopane, zeby sie bydło nie darzyło; iam iey kazała
iść precz, dałam iey trochy iagieł, pieczenia y poduszeczkę dziecięcą,
więcey nie więm.
Sub eodem actu.
Poniewasz Regina Woyciechowska bęndąc powołaną od ladwigi
Talażyney na confessata y inquirowana na pierwszey inquizyei
okoła czarostwa, któręm się parała, czego firmissime negowała, aże
na powtórniey inquizyei dobrowolnie do rożnych rzeczy y do tego
czarostwa, ze sie go niedawnymi czasy nauczyła y poczęła bawić
z nauki innych oscb, co y na trzeciey inquizyei potwierdzieła. Tedy
sąd nasz wiśnicki na to zaciągniony propter maiorem indagandam
rei veritatem . aby mógł cokolwiek więcey z niey wyczerpnąć y w y
rozumieć, zdaie też Reginę Woyciechowska na męki, którey, aby
sie iniuria stworzęniu Boskiemu nad prawo nie działa, deputowani
są panowie Ławiczni sądu naszego.
In quaestionibus itaque in primo tractu hoc tantum , ze z F i
glową na stąporze leciała, mowieła, lecą na granice z tym, który
mię z sobą pociąga. Franczysek tęn wie, ze nogami do góry stała
-
314
-
In secundo tractu nihil fassa est, primo usta igne nihil fassa,
secundo usta igne nihil fassa, tertio usta igne nihil fassa est et
quae dixit in inquisitione, haec omnia negavit.
Tandem demissa e torturis et adducta ad iudicium recognovit
ad quaestionem, częmuś powiedziała, ześ beła z Zofią Figlow ą na
Sikornicy, recognovit, zem była, ale z dalekam patrzyła, a tam
ich beło sieła, których nie znam ta mie Zofia wzięła za się y tam
y nazad. Quaesita, dlaczegos spała na mękach R. iam tego nie
czuła, tyłkom dwa razy usnęła.
Sub eodem actu.
A ze y ta R egina Smalcowa także iest powołana przez Talazyną, która idąc na straszliwy sąd Boski na duszę swoię powzięła
ią, która ze tak przy wielkim uporze swym stoi, ze na inquizyach
do zadney rzeczy nie chce sie zeznać, sąd tedy przychylaiąe sie do
praw pospolitych, pomięnioną Smalcową na to rtu ry zdaie, aby są
dowi mogły sie obiaśnić documenta, a taż Smalcowa, ieżeli niewinna,
aby sie oczy ścięła.
In tormentis itaque primo tra c ta nihil fassa est, in secundo
itaque et tertio tractu. Primo usta igne nihil fassa et secundo et
tertio nihil, tandem demissa e torturis.
Actum quarta die mensis Septembris in eadem villa Niepołomice.
In crastino itaque haec, quae hesterna die in inquisitionibus
revelavit, hoc tantum ipsum approbavit, ze gdy mie zawiodła na
Sikornicę Figlow a, iam sie do domu spieszyła y ona mie odwiozła
na sobie, alem ia z niemi u stołu nie pięła y mowieła mi, kiedym
do domu przyszła: waruiże sie wymówić przed kim.
A ze Regina Woyciechowska zaprzawszy sie uczynku tego,
k tóry czynieła z namowy Figlowey, ze była z nią na Sikornicy,
do czego sie po torturach zeznała u sądu y potym approbowała, ze
nic nioczym nie wie y nie czynieła oprocz tego, co zeznała u sądu,
więcey nie chce przyznać, zaczyni sąd na confirmacyą tey iey po
wieści y dla wyczerpnięnia innych iey złości, które ta k przeciwko
Bogu iako y ubogim ludziom czynieła, powtóre też Reginę Woyciechowską na męki zdaie.
In loco tormemtorum Qu. skąd powzięła confidęncyę do Figlowej
R. taką, ze ludzie o niey dawno mowieli, ze iest czarownicą y iam
robieła śmietanę we dworze u pana, gospodarz bęndąc, nie mogąc
zrobić,, posłałam po nię, tylko raz owa ruszyła, to zrobieła.
Qu. iakim sposobem z domu wyszła z Figlow ą R. przyszła
do mnie y rzekła mi: Regina podze ze mną niedaleko. K azała mi
sie uiąć i coś poczęła szeptać, alem nie słyszała.
—
315
—
Item recognovit, ze stara Brzoscyna, m atka Brzoski, imięnięm
K atarzyna, ta też beła na Sikornicy, iużeśmy ią tam zastali, to
im bęndę w oczy mówić; taż Zofia miała słoik szrubowany z maścią
y tą mi piersi posmarowały.
Ad confrontationem tedy przywieziona stara Brzoscyna K ata
rzyna, ktorey w oczy mowieła Regina Woyciechowska, zes beła
pierwey ieszcze na Sikornicy, iam ciebie tam z ladw igą przyszedł
szy zastała.
Q. co tam robieła R . szafratowała z drugięmi.
Tandem pytana Woyciechowska, ieżeli ta prawdę mówi, co
kolwiek w oczy mowieła tey Brzoseyney R. comkolwiek rzekła to
y teraz prawdziwie mówię.
Deere tum.
Tę sprawę z Reginą W oyciechowską, w którey iest obżałowana y oskarżona oraz y powołana na straszliw y sąd Boski przez
ladw igę Talażyną a powtórniego małżęństwa Michałkową z Kłaia,
sąd przez aktora skargę przełożonego do sądu przeciw Woyciechowskiey, trutinuiąc y dobrze wyrozumiewając z inquizycyi, na
których pierwszey nie zeznała sie na powtórniey poniekąd przy
znała, ze z namowy innych osob nie iako człowiek, ale duchęm
uczyniwszy sie za suggiestçm y namową diabelską latała po po
wietrzu, czego y na torturach przyznała raz a potym wszystkiego
negowała y firmissime stoiąc przy swey krnąbrności zasnęła na
mękach, a potym dobrowolnie u sądu przyznała, częmu sąd nie dufaiąc, powtóre na to rtu ry one zdał, kęndy libere sine ullis tormentis aut ustu wszystko cokolwiek na inquizycyach iako y dobrowolney relaeyi potwierdzieła. Nadto у co więcey przyczynieła, zaczym
luboby ta Woyciechowska zasłużyła za iey excessa y występki
przeciw przykazaniu Boskięmu, które ona popełniała, karę, zeby
ogniem była zyw.o spalona, iednak sąd ieszcze respektuiąc na nie,
że tylko do razu iednego sie zez naie, ale, ze to z uporu czyni,
przeto iey iest śmierć ścięta naznaczona wprzód a potym, aby była
spalona na granicach.
Quod quidem decretum executum est.
Decretum super Smalcowa.
Ponieważ Regina Smalcowa b e ła . powołana przez ladw igę T a
lażyną o uczynek czarostwa, które powołanie śmiercią zapięczętowała,
do czego bęndąc inquirowana tak na inquizycyach iako y quaestiach
y tormentach, do żadney rzeczy nie zeznała sic, przeto onę sąd
nasz per sententiam suam Uberám pronuntiat od śmierci iednak złą
condicią, aby ona zostawała w więzięniu państwa tutecznego uiepo-
—
316
~
łomskiego dotąd, poki rękoimi nie stawi godnych sąsiadów czterech
y temi sie powinna zaręczyć, iako nikomu szkodzić nie bęndzie, tak
na zdrowiu iako dobytkach, tak panu tutecznęmu iako też y są
dowi, który ią sądzieł, ta k sama przez się iako y przez naięte
osoby, co gdyby sie na nię, przez iakąkolwiek osobę pokazało naimnieiszą, tedy zaraz bęndzie do więzięnia y na garle karana bez
żadnego respektu,
IV .
Actum coram plenario indicio officioque nostro advocatiali,
consulari scabinalique Neo-Visnicensi in praetorio nostro feria quarta
post festum Exaltationis Sctae Crucis próxima die 15 mensis Septembris anno 1688.
In prima inquisitione quaesita Regina Mauozyna prout confes
sata dicta iako iey imie R. ze K atarzyna Q. siełę mężów m iała R.
trzech, primům z Zaw iśla1) lędrzeia Mache, secundum A lberta Cherzec, tertium Nicolaum Mączkę. Q. dlaczego iest od Talazyney
powołana R. ze nie więm, tylko znałam Talazyną y nie więm, iako
iey imię Q. gdzie y kędy znaiomość z nią wzięła R. iam ią znała
na Zaiącowskięm tylko, alem z nią nigdziey nie była.
Secundo nihil fassa est.
Sub eodem actu.
Inquisitio cum inculpata Anna Krzywdzina. Q. primo Q. ze
iuż nieraz iest do sądu obniesiona. ze przestaie z czarownicami na
granicy y kęndy y na co kopyta krowie wyrzyna y co z nich czyni
R. źe ia nic nioczym nie więm y nie czyniełam nic, tylko, ze mi
poradził nieboszczyk lędrzey Zaręmbka, ze zaday białego zieła z chlebęm, to sie mleko bęndzie zsiadało; barwinek na święcęnie zbierała,
ale nie na czary y tęm kadziełam krowy we czwartki, ale tylko
raz sobie to czynieła, ze pożytek od krowy miała R. nie czyniełam
nic Q. z iakiey okazyei Sukięnniczka wołała na nię: czarownico.
R. zem ia sie skarżyła na Sukięnnniczkę przed nieboszczykięm
Woytęm, y ta rzekła, zęm to uczynieła z gorności3).
Actum coram utroque Officio iudicioque nostro tam advocatiali
quam scabinali consularique Neo-Visnicensi. Die 11 mensis Februarii anno 1689.
Inquisitio cum inculpata luština Sukięnniczka.
1) Zaw iślem zow ie lud okolice położone za W isłą.
2) g óiność = w yższość,' w ysokość, górnom yślność (Linde t. II. str. 98).
-
317
—
Coram indicio offìcioque nostro civili utroque personaliter com
parons fam atus Valentinus Chmielowski scabinus iuratus solemnem
in tu lit protestationem in et contra luštinám Subienniezka olim de
functi lacobi Rabiasz Sukiennik uxorem, ze ona idąc mimo dom
tegoż p. Chmielowskiego niepostrzegszy stoiącego w zamsie1) łaino
w ten dzień od cielonej krowy iegoż wyrzucone porwała, o co iterum atque iterum do dalszey rozprawy salvam actionem zachowuie
z nią. Po takowey tedy zaniesionej protestaeyei sąd uważaiąc sprawę,
ze to o krzywdę ludzi ubogich idzie tudzież o Boski dischonor, ex
mandato tedy wzięta iest do więzięnia Sukienniczka y potym inquirowana, dlaczego to uczynieła y to łaino przed domem p. Chmie
lowskiego wzięła ; ta firmissime omnia negavit, ze to nigdy niepra
wda y nie postałam przed domęm ani w tey ulicy. Tandem propter
ulteriorem inquisitionem wzięta do więzięnia.
A ze taz pomieniona Sukienniczka ma dohra swoie, a takiego
nie
ma,któryby ichbeł dozorcą tylko iednę dziewkę, deputował
sąd ex iudicio z p. p. radziec y z pp. ławicznych pewne osoby, któ
rzy zszedszy w dom sekwestrowali teiże białogłowy dobra y consistowali, kęndy inter alia znaleźli w koszałce pewne słoiki z mastykami.
In secunda itaque inquisitione bęndąc przyprowadzona taż
Sukięnniczka do sądu, inquirowana, ieśli sie zna do tego, o co iest
oskarżona przez p. Chmielowskiego E., ze ia sie do zadney rzeczy
nie znam y nie czuię, darmo y niesłusznie na mnię to, bo mię nigdy
nie widział. Item Q., co za słoiki w domu ma R. nigdym ich nie
miała y nie mam pokażcie mi ie. Sąd tedy rozkazał też słoiki po
kazać, które, gdy sługa z daleka oney okazował, taz rzekła : nie
moia to koszałka, (nie znam sie ia do tego). Insuper sąd ieszcze onę
inquirował, aby sie benevole przyznała, na co to łaino wzięła R.
ze to nieprawda.
E x decreto tedy ludici i stanęło, aby Pan Chmielowski przy
brawszy dwie godne osoby, był gotow na poparcie sprawy swej
poprzysiądz, ponieważ ona stała firmissime przy uporze swym
y benevole nie chce sie zeznać : tam ulterius sprawa bęndzie trutinowana.
Stanąwszy p. Chmielowski z ludźmi do wypełnięnia iuramentu,
kęndy bęndąc do Sądu ^Sukienniczka nie raz ale kilkanaście razy
napominana beła, aby przyznała sie, ieśli to uczynieła y wzięła
łaino, nie chcąc się dać poprzysiąc, ta tedy stoiąc przy uporze do
żadnej rzeczy niechciała sie zeznać, sąd tedy według dekretu
>) zam s =
gzem s (Linde t, VI, str. 831),
—
318
—
swego iuram ent rozkazał wypełnić. P. Chmielowski z ludźmi, który
in facie tey Snkięnniczki wypełnieł, po wypełnieniu tegoż iuramentu sąd do więzienia skazał Sukięnniczkę do dalszego z nią pro
gressa y surowszych inquizycyi.
Actum coram plenario iudicio advocatiali, scabinali et consulari Neo-Viśnicensi die 28 sen ultima mensis Februarii anno 1689.
In tertia itaque inquisitione ad omnia puncta, dqjquibus inter
rogata est inculpata Justianna Rabiaszka prout in primis iuquisitionibus omnia firmissime negavit, ze mnie niesłusznie o złą suspicią zdał p. Chmielowski, bom ia nic nie winna y nie wiem
o żadnych złych rzeczach, anim sie onęmi od młodości mojej nie
bawieła. Tandem mónita, aby do dalszey inquizycyi przygotowała
sie oraz y do Sakram entu Sgo na iutrzeiszy dzień.
Actum coram Officio necessitatis causa bannito per speetabilem
ac famatum dominum Joannem Knorowicz protunc advocatum et
per septem scabinos videlicet fam atos : Mathiam Brodecki, Blasium
Paszkowic, Jacobum Rzęmnowic, Joannem Oczkowie, Mathiam
Bystrzycki, Stanislaum Zarnow ski,. Joannem Cęmpurski tumque
spectabiles ac famatos dominos proconsulem et cónsules famatum
Josephum Nawrocki proconsulem, Josephum Podgórski, Stanislaum
Raisz, Joannem Trybulski cónsules, celebratumque feria quarta in
tra octavam Quadragesimam próxima die 3 mensis M artii anno 1689.
In ultimo processu causae indicium supranominatum inquisitionem fecit prout puncta sunt connotata, in qua inquisitione
nihil fassa est inculpata luština Rabiaszka. Decretum ex inquisitionibus stetit, Ponieważ dosyć była inquirowana у benevole napomi
nana Justina Rabiaszka od sądu, aby respectuiąc na duszę swoię,
którey zeby nie zawodzieła przący uczynku swego o który iest
obwiniona przez sławetnego p. W alęntego Chmielowskiego ławnika,
ze oná łaino krowie przed domęm iego wzięła do tego, ze insze Coniectury na nie sie znalazły у słoiki z mantykami, do czego nie
respectuiąc sama na się nie chciała się zeznać, sąd tedy per suam
sententiam tęż pomienioną Justynę zdaie na tortury, którey iako
stworzeniu Boskięmu, zeby sie praeiudicium nie działo de gremio
sui deputował pp. sądowych.
In torturis itaque.
In primo tractu nihil fassa, in secundo nihil, in tertio nil.
Usta igne primo, secundo et tertio nihil fateri voluit.
Actum in crastino ipsa vigilia Sti Casimiri próxima die Stia
mensis M artii. Testimonia in hac actione, quae revelavit honestus
Sebastianas Świsulski sic; iam to słyszał z ust pani Drozdowicowey,
319
-
która de kościoła idąc tak mi powiedziała : słyszałam z ust b ra
to w e j moiey, ze to słyszała, ze dziewka chwaleła sie, ze nie bęndzie
moiey matusi nic, bo ona każdego wieczora w domu bywa, a pije
wino miod z iakiemsi panem w czerwięni.
Item honesta Drozdowicowa idem recognovit, ze tom słyszała
od pani Andrzejowej Pęgowskiey.
Item A idreas Pęgowski idem fassus est, ze to od zony tez
słowa słyszał. Honesta Zophia Mazanowska sic'-: iam to słyszała od
córki moiey, którąm posłała po sól do Macki; ta przysżedszy po
wiedziała mi: pani matko, mówieł tam Macka do córki swoiey,
iako sama poszła po sól do komory, słyszę, ze ta dziewka powie
działa, ze pan iakiś w czerwięni u Sukienniczki bywa y pieł z nią
wtenczas, kiedy ona na górę szła po siano, toto Ewa powiada.
Item Stanislaus Macka revelavit : ia bęndąc na warcie mówiełęm dziewce tey : narobieła tez ta twoia matka, ta rzekła : nie
matkać to ale macocha, dać ta biedę twardeć to, potem y drugie raz
toż mówieła, także znowu na warcie taz Justina rzekła do mnie :
Panie Stanisławie czy wyńdę ia z tego więzienia, iam iey rzekł :
miey nadzieię w P. Bogu, Naświętszey Pannie, ze wynidziesz, ta
rzekła: ey nie mam bowięm takiego przyiaciela, zeby mnie bronieł,
to zaraz rzekła, a Naświętszey Panny ani P. Boga nie wspomniała.
Honestus Hiacinthus Zaręmbski sic : iam czasu iednego szedł
raniusięńko do Królów ki do woyta w pewney okazyei, idąc tedy
widziałęm na swoie oczy tęż Sukienniczkę zbieraiącą rosę na łące,
miała konewkę y przetak czyli sito, to mówię sunmięnięm dobrem
iakem iuż przysiągł, a było to w dzięń wtorkowy.Uxor ipsius Zaręmbski sic : ia nie wiem o żadnych rzeczach
tylko to, ze w lecie w kożdzińkie rano przed wschodęm słońca to
dziewka tey Kabiaszki zawsze wodę nosieła, a w zimie nigdym iey
nie widziała, ale nie więm, kęndy ią brała y naco ta k rano.
Regina Złotniczka idem recognovit.
Bęndąc przyniesiona z więzienia do sądu Justina Rabiaszka
y inquirowana, dlaczego sie na incpiizycyaoh y na mękach nie
chciała przyznać do tego iey złego uczynku y powzięcia łaina
przed p. Chmielowskim, dopiero teraz dobrowolnie przed p. Raiszęm
y p. pisarzęm R. : moi łaskawi panowie, iuż teraz szczególną
prawdę przyznaię, zęm to łaiuo wzięła idąc około p. Chmielowskiego
z gorzałką od p. Paszkowica, ale nie krowie tylko kobele, ale to
nie na czary tylko na duszność, bo mi ta k poradzieła z K rolów ki1)
*) wieś o 6 km od W iśnicza.
białogłowa, aby to wziąwszy ususzyć y starszy z wódką Wypić
y takęm też uezynieła. Q. dlaczego rosę na łące zbierała w ko
newkę. R. zem i a iey na łące nie zbierała, a łubom zbierała, to
na ogrodzie swoim, a to na oczy, bo mnie bolały, tom rosą prze
mywała, bo mi ta k poradzono.
Q , eo za rosół ma w domu w garczysku R,, ze to rosół iest
z mięsa wieprzowego, na to gdy krowa ma kurdziel, to tęm rosołęm
przemywam Q., które ią białogłowy tego uczeły R., nie znam icb.
Tandem relationem in hac actione Justinae Rabiaszka honesta
Regina Ozdzonka talem fecit : ia to sumienięm dobrym zeznaję, ze
mieszkaiąc u tey Rabiaszki zawsze musiałam chodzić po wodę przed
świtem, a mieszkałam u niej przez niedziel 12, a gdy sie na mnię
o co rozgniewała, to sama cbodzieła po wodę, taż wodą zawsze
masniczkę przededniem obmywała, krowy kropieła, w teyze wodzie
iakieś ziele moczyła, a tą wodą sieczkę polewała, a krowom z tym
zielęm dawała, masła nigdy nie robieła tylko przededniem, więcey
ia nie więm.
Po takowey tedy relacyei Ozdzonki sąd trutinuiąc sprawę, ze
ta Rabiaszka nidoczego sie nie chce więcey przyznać ,tylko do
wzięcia tego łaina, a ze więcey sie documentów na nię pokaźnie
y naiduie, a ze przy tak wielkim uporze stoi, na comprobament
tedy per sententiam iudicii zdana iest powtóre na męki.
In turturis Q. aby dobrowolnie przez mąk przyznała sie, na
co to łaino wzięła i co z nięm czynieła, także rosę na co na łące
w konew sitem zbierała, dlaczego przededniem po wodę posyłała
у co za zioła w niey warzyła, które z sieczką krowom dawała,
także słoiki z maściami na co chowała. Àd haec nihil fateri voluit
praeter ea, quae benevole revelavit, tandem dimissa e torturis.
Po takowych questyach bęndąc do sądu przyniesioną Justyna
pytana, aby prawdziwie zeznała, z któremi osobami przestaw ała
y iakiemi gusłami sie bawieła R. ze nic nioczym nie więm i niczym
nie bawiełam sie, ani o słoikach nie więm. Nieboszczyk to sobie
chował maści na nogi, bo go bolały. Z sentencyi sądu zupełnego
oddana iest Ju sty n a do więzienia do dalszey sprawy skonczęnia
się z nią,
Actum in eodem iudicio die Sabbatho ante dominicainjquadragesimam próxima die 5 mensis Martii. Ad ultimum terminům py
tana Justina y dobrze inquirowana, dlaczego to łaino wzięła, co
z tym łainęm czynieła, komu szkodzieła i o inne punkta, o które
iest oskarżona omnia negavit revelavitque ut prius, ze na duszność
łaino, rosę na oczy, o słoikach nie więm.
—
32í
—
Decretum super maleôcam Rabiaszka. Wyrozumiawszy sprawę
sąd zupełny na to zagaiony z obwinioną Ju sty n ą Rabiaszka przez
sławetnego Pana Walęntego Chmielowskiego ław nika oskarżoną
o powzięcie łaina krowiego przed domęm iego od krowy iego pod
tęn czas, gdy sie mu krowa ocieleła, na co pomięniony aktor in
ipso aetu powzięcia tegoż smrodu solennem in tu lit protestationem
do skończęnia y terminu sprawy z obwinioną Rabiaszką salvam
actionem żachowuiąc. Teraz ad deducendum causae stanąwszy po
mięniony aktor ex mandato decreti iudicii nostri poprzysiągł samo
trzeć tęn obwinioną Justinę Rabiaszkę, tako na inquizycyach iako
y po przysiężęniu tegoż iey złego uczynku nie zeznała sie do wzięcia
tegoż łaina, co y na torturach bęndąc zdaną do sądu firmissime
stoiąc przy uporze swym nie chciała przyznać, a ze po mękach do
browolnie przyznała sie y potem dobrowolnie przed sądem afirmowała, ze te łaina wzięła przed panęm Chmielowskim na duszność
a ze tak wielą punktów była od różnych osób zarzuconą, iakoto
o rosę, którą na łące w konew sitem zbierała, w czym także powtóre iest poprzysięzoną także, ze nigdy po wodę nie kazała chodzić
tylko przed wschodem słońca y tą wodą gusłeła, zioła iakieś
w niey warząc y krowy kropiąc, nadto słoików z maściami zaży
wała y plugawych rosołów, na co wszystko niesłuszną racyą wywodzieła sie, sąd nasz zupełny na to zagaiony trutinuiąc sprawę
y widząc z coniectur podobną we wszystkięm Rabiaszkę do czarostwa, ponieważ y z dawności u tey suspicyei zostawała u róż
nych osób, w czym y teraz iest pokonaną, zaczym, ze ta Rabiaszka
te uczynki, o które iest poprzysiężoną nie dla zdrowia swego Czynieła, ale na szkodowanie ubogich ludzi w dobytkach ich, przeto
aby vitia ne maneant impunita y tym, aby był innym, których
sie tak wiele znaleść. moze y są niektóre powołane, przykład dobry
dany, zeby sie tym krzyw dy Boskiey nie działo a ubogim ludziom
szkody, iest tedy z dekretu ninieyszego śmierć naznaczona Rabiaszka,
aby była na granicy od Krolowki ściętą y potym spaloną.
Y.
Actum coram plenario iudicio nostro civili feria sexta ante
dominicam in Al bis. (15 kwietnia 1689)
Przed sądem naszym mieiskiem wiśnickiem stanąwszy praco-,
w ity Grygiel Primus ze wsi Poręmby skargę imieniem całey gro
mady przełożył naprzeciw obwinionej Annie Pannowey z teyze
21
-
322
—
wsi Poręmby,1) ze ona podczas iutrznie wielkanocnej za procesją
nosieła wodę w dzbanku mowieła, ze nie tylko ia sama czarownica,
iest ich tu wiele, a nie bierą ich. Po takow ej tedy skardze inqui •
rowana iest Anna Pannowa, dlaczego ten dzbanek nosieła. R. ła s
kawi panowie przytrafieło mi sie tak, ze podczas niedziele poswiącaney bełam w kościele y miałam konewkę na wodę, tę mi porwali
a ze teraz w wielką sobotę przyszłam po wodę z garczkiem y poz
nałam konewkę swoię między garkam i w kruchcie, tez wzięłam
y schowałam w ławkę, kędy państwo siada, zakrełam ią ław ką, na
którey nogi stawiaią, teyze konewki zapomniałam wziąć, a ze kie
dym poszła na iutrznią y wzięłam ią, a toż mię widziały te bia
łogłowy, ale nie ze dzbankiem do tego tylko wodęm w niey miała
a nie co innego, tegom nigdy nie mówieła, zeby beły iakie inae
czarownice, bo o nich nie więm y w niczym sie nie ezuię.
Na tem uryw a się proces. O statnią oskarżoną musiano uwolnić
od zarzutu, uznając jej tłómaczenie za dostateczne, gdyż w dalszym
ciągu książki nie ma już wzmianki o tej sprawie.
Kazimierz Kaczmarczyk.
—
'
ROZMAITOŚCI.
Przyczynek dû „metovrania“. Zanim podam w przyszłości inne
zabawy dzieci i starszych w Słotwinie (powiat Żywiec) ograniczę się
na razie tylko do następujących sposobów „mętowania“ :
I.
Angi, spangi,
kotka gro,
a na ryby koło mo ;
ty k i3), tyki,
grom atyki3),
hoc, kloc,
marne lubne dziatki — sroc !4)
<) Poręba Spytków w ieś przy drodze prow adzącej z W iśnicza do Brzeska,
5 km od tego ostatniego.
a) także: »byki«.
8) także: »do Bartyki« jak o lokalna aluzya do sąsiedzkiego dom u, u żyw ana
tylko przez dzieci sąsiadów .
4) niektóre w ersye op u szczają »m arne« m ożna się także spotkać z niem czyzną
w ostatnim w ie rszu : »majne übe« d z ia tk i...
R_7_kaczmarczyk.pdf