1 50 4499 https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/3017d7cb1c5b8dbe9179b2ea4969ad1d.pdf 48ad1f9b47e8eb1d47b52b621900341b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:277 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1968 t.52 Description An account of the resource LUD 1968 t.52, s.353-397 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. K H o N I K Lud, A t. 52, 1968 r. P AMIĘCI FRANCISZKA KLONOWSKIEGO Dnia 2 czerwca 1968 r. zginął razem ze swoją Zoną w wypadku samochodowym zasłużony etnolog i zamiłowany muzeolog, członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, dr Franciszek Klonowski, autor cennych prac naukowych, rozmiłowany w Warmii i Mazurach, którym poświęcił dużą część swego życia. Boleśnie uświadamiamy sobie wielką stratę, jaką poniosła nauka DR FRANCISZEK KLONOWSKI 29 IV 1914- 2 VI 1968 polska, a w szczególności ta część Polski północnej, która była terenem Jego prac badawczych i działalności społecznej. Dr Fr. Klonowski zrobił bardzo wiele dla Warmii i Mazur. Przyczynił się do głębszego poznania tego terenu, uratował wiele zabytków i rozszerzył po Polsce wiedzę o tym regionie. Jego prace naukowe i działalność społeczno-oświatowa stanowić będą trwały dorobek. Podziwu godne jest to, jak potrafił On godzić pracę naukową z bardzo intensywną działalnością społeczną, bo działał w wielu 23 - Lud, t. LII �354 Kronika odcinkach życia tego regionu. Jego Żona doskonały pedagog-matematyk pracowała również dużo społecznie, a dom Ich skupiał ludzi oddanych tym ziemiom. Zainteresowania naukowe dra Fr. Klonowskiego dotyczyły głównie budownictwa i sztuki ludowej oraz tych dziedzin kultury ludowej, które wiązały się nieodłącznie ze sztuką, jak strój, meblarstwo ludowe, tkactwo: poza tym wiele uwagi i studiów poświęcał sprawie muzealnictwa, a w szczególności muzeom typu skansenowskiego. Ostatnią Jego większą podróżą był wyjazd do Danii, gdzie w Sorgenfri kilka miesięcy poświęcił studiom nad organizacją tego wspaniałego Parku Etnograficznego. Jaką drogą doszedł do tych zainteresowań? Urodził się 29 kwietnia 1914 r., jako syn emigranta, robotnika kolejowego. W 1920 r. powraca do Polski, do Chojnic. Tam kończy On gimnazjum. Na Kaszubach budzą się Jego pierwsze zainteresowania dla tej pięknej, północnej części kraju i jego tradycyjnej kultury. Studia wyższe rozpoczyna w Poznaniu, na Wydziele Filozoficznym. Wojna ciężko dotyka rodzinę, gdyż w obozie koncentracyjnym w Stutthofie ginie ojciec, a On sam po aresztowaniu ukrywając się z trudem unika podobnego losu. W końcu wojny w I Dywizji Pancernej walczy na froncie zachodnim, po czym wraca do kraju i wstępuje na Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu, równocześnie pracując jako nauczyciel szkół średnich. Studia kończy w 1949 r. ze stopniem magistra. Przez 3 lata jest asystentem prof. dr Bożeny Stelmachowskiej przy Katedrze Etnologii i Etnografii, prowadząc prace badawcze na terenie północnej Polski. Od lipca 1953 r. przenosi się do Olsztyna, gdzie zostaje Kustoszem Działu Etnograficznego Muzeum Mazurskiego. Dnia 17 czerwca 1963 r. odbywa się na UMK obrona pracy doktorskiej, której promotorem była autorka niniejszego wspomnienia. W swym bardzo pracowitym życiu dr Fr. Klonowski orał udział w pracach prowadzonych przez Zakład Etnografii UMK, przez Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Polski Atlas Etnograficzny i przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Spośród publikacji szczególnie cenne są dotyczące budownictwa. Praca pL Z historii i inwentaryzacji wiatraków na Warmii, Mazurach i Powiślu, wydana w 1958 r.', oparta jest nie tylko na studiach archiwalnych i literaturze, lecz równieol na badaniach terenowych. Pozwoliły one na wyróżnienie na tym terenie rozmaitych typów wiatraka: kożlaka, paltraka oraz holendrów drewnianych i murowanych i stwierdzenie stanu ich na rok 1957. Zostało to zilustrowane na mapie. Bardzo cenne są szczegółowe opisy konstrukcji wiatraków, terminologia z tym związana oraz fotografie i rysunki przekrojów wiatraków, pochodzące z Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Olsztynie. Praca pt. Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Warmii, Mazurach i Powiślu 2 zawiera szereg danych historycznych, dotyczących historii rozwoju przemysłu młynarskiego na tym terenie, ze szczególnym uwzględnieniem danych technicznych. Autor opiera tę pracę również przede wszystkim o dane wymienionego Archiwum. Porusza On tu tak obecnie aktualne zagadnienie utrzymania zabytkowych młynów, które już od dawna nastręczało wiele trudności. Jako zabytló powinny być one otoczone stałą opieką w terenie lub w muzeach skansenowskich. , Rocznik 2 Rocznik Olsztyński Olsztyński 1958. PWN (s. 194 - 222). 1959, (s. 173- 193). �355 Kronika Praca pt. Mazurskie chałupy podcieniowe 3 daje bardzo dobrą, wnikliwą analizę pięknych form budownictwa ludowego tego regionu. Autor, opierając się o materiały inwentaryzacyjne i własne prace terenowe, uwzględnia tu zmianę funkcji pomieszczeń, a w związku z tym zmianę usytuowania poszczególnych elementów chałupy. Szczególną uwagę poświęca Autor roli słupów podcieniowych, które w mazurskich chałupach spełniają małą rolę konstrukcyjną, a głównie stanowią dekorację budynku, ilustrującą bardzo wysoki poziom artyzmu cieśli mazurskich. Następne studium - Drewniane budownictwo wiejskie na Mazurach i Wa'rmii 4 to bardzo gruntowne opracowanie, oparte o obszerną literaturę przedmiotu, o bardzo cenne materiały Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Olsztynie i, co jest szczególnie ważne, o badania terenowe, prowadzone w latach 1953-1960. Objęły one 500 obiektów budownictwa drewnianego, ujętego w kartotekach inwentaryzac~5nych, na które złożyły się również prace studentów Katedry Architektury i Planowania Politechniki Gdańskiej i Warszawskiej, materiały Polskiego Atlasu Etnograficznego i inne. Praca jest bogato ilustrowana (fotografie, rysunki, mapy, plany i wykresy). Daje ona dobrą analizę środowiska geograficznego i historię osadnictwa oraz ilustruje procesy, jakie kształtowały budownictwo ludowe. Autor wnikliwie analizuje części składowe chat zrębowych i słupowych czyli sumikowo-łątkowych, daje ich genezę, przeprowadzając porównania z formami pokrewnymi z terenów sąsiednich. Daje On bardzo szczegółowe opisy techniki budowy oraz omawia teorie niemieckich badaczy, dotyczące ich konstrukcji i genezy, podkreśla związki tego budownictwa z osadnictwem słowiańskim oraz analogie zdobienia z budownictwem kurpiowskim. W długim procesie kształtowania się tego budownictwa decydującą rolę odegrało też osadnictwo z Mazowsza i Ziemi Chełmińskiej. Autor stwierdza m. in., iż tereny zamieszkałe przez ludność polską charakteryzuje chałupa zrębowa, zaś przez ludność niemiecką - ryglowa. Sprawie kształtowania się podcieni poświęca szczególną uwagę. Do Jego najpoważniejszych zainteresowań należała też sprawa organizacji Muzeum Skansenowskiego w Olsztynku, gdzie znowu szczególnie zajmuje Go samo budownictwo. Opracowuje też kilka wydań przewodników 5 po nim. W pracy Strój Warmiński Autor miał bardzo trudne zadanie do rozwiązania wobec prawie zupełnego braku autentycznych strojów ludowych, to też zmuszony był opierać się w znacznej mierze o ikonografię historyczną, o zapisy archiwalne Muzeum Etnograficznego w Olsztynie oraz ogromną literaturę przedmiotu. Udało się jednak Autorowi uzyskać również dane terenowe, oparte o pamięć ludzi starych, co przy istniejących, wprawdzie nielicznych muzealnych częściach stroju pozwoliło na zrekonstruowanie stroju warmińskiego". Cenne pozycje stanowią też liczne opracowane przez Niego katalogi wystaw, zawierające szczegółowe opisy zabytków i liczne fotografie. Spośród nich wymienić należy np. następujące: Sztuka ludowa Warmii i Mazur, Informator po wystawie objazdowej (Olsztyn 1953); Katalog wystawy sztuki ludowej Warmii i Mazur (Olsztyn 1955); Katalog wystawy pamiątkarstwa Warmii i Mazur (Olsztyn 1957); Warmińska rzeźba ludowa (Olsztyn 1958); Ludowe meblarstwo Warmii, Mazur i Powiśla (Olsztyn 1961) i inne. Poza tym publikował także w różnych czasopismach i w prasie codziennej 3 Komunikaty Mazursko-Warmińskie, Nr 3 (69) 1960, (s. 371 - 394). 4 Pojezierze. Olsztyn 1965. 5 Park Etnograficzny w Olsztynku. Pojezierze. Olsztyn 1966, s. 1 - 35. 6 Atlas polskich strojów ludowych. Pomorze i Warmia. Część 1. Zeszyt s. 1 - 63. 3. PTL 1960, �3;)6 Kronika artykuły, dotyczące wybranych zagadnień ludowej kultury materialnej, duchowej i społecznej. Pozostawił też maszynopisy artykułów, które powinny ukazać się w druku. Tematy etnograficzne omawiał również przez radio. Dr Fr. Klonowski cieszył się sympatią ludzką i szacunkiem. Był niezbędny w życiu kulturalnym swego regionu i miasta, gdzie pełnił wielorakie funkcje: członka Zarządu Głównego i Przewodniczącego Zarządu Okręgu Związków Zawodowych Pracowników Kultury i Sztuki, Sekretarza a ostatnio przewodniczącego Oddziału Olsztyńskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członka Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego "Pojezierze" i przewodniczącego Zesp"łu Badali Etnograficznych Ośrodka Badań Naukowych im. Kętrzyńskiego w Olsztynie. Był też członkiem Zespołu Doradczego do Spraw Muzeów Etnograficznych Ministerstwa Kultury i Sztuki, członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Towarzystwa Historycznego, Towarzystwa Przyjażni Polsko-Radzieckiej oraz sekretarzem redakcji "Rocznika Olsztyńskiego". Nasuwają się tu myśli o nie zawsze wdzięcznej pracy etnografa-muzeologa. Zwłaszcza jeśli chodzi o kulturę materialną, o ginące prymitywne formy budownictwa ludowego, sprzęty i narzędzia pracy wychodzące z użycia. Wielki wysiłek poszukiwania ginących w sposób naturalny elementów kultury, walka o ich zachowanie dla historii swego narodu nieraz spotyka się z niezrozumieniem. A przecież właśnie te drobne cegiełki w formie starych przedmiotów, uratowanych od zagłady, zapisy dotyczące techniki ich wykonania, roli jaką spełniały w swoim środowisku itd. składają się na całość, która stanowiąc rekonstrukcję wybranych form kultury ludowej uczy historii swego regionu. I zapewne wówczas dopiero przyszłość w pełni pokaże jak cenne są rezultaty żmudnych wysiłków zamiłowanej i ofiarnej jednostki. Za swe zasługi odznaczony był Zlotym Krzyżem Zasługi oraz posiadał tytuł Zasłużonego Działacza Kultury i Zasłużonego dla Warmii i Mazur. Mimo uznania i wielu osiągnięć niejednokrotnie bywał On jednak przygnębiony, gdyż nie zawsze spotykał zrozumienie swoich postaw i poczynań. Zapewne mógł jeszcze więcej zrobić w swoim życiu, które cechowała ż~Tczliwość dla ludzi i wielka skromność. Pod wielu względami mógł On być wzorem dla innych, toteż rozstanie z Nim pozostawiło głęboki żal u tych, którzy Go znali bliżej. Ma'ria BIBLIOGRAFIA WAŻNIEJSZYCH KataLog wystawy sztuki KataLog wystawy pamiątkarstwa Ludowej Znamierowska-Prii.tferowa PRAC FRANCISZKA Warmii i Mazur. Warmii i Mazur. KLONOWSKIEGO Olsztyn 1955. Olsztyn 1957. Warmińska rzeźba ludowa. Olsztyn 1958. Z historii i inwentaryzacji wiatraków na Warmii, Mazurach i Powiślu. Rocznik Olsztyński, t. I, 1958, s. 193-222. Park etnograficzny w OLsitynku. Pojezierze. Olsztyn, wyd. I, 1958, s. 1-29; wyd. III, 1966, s. 1-34. Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Warmii, Mazurach i Powiślu. Roczni'k Olsztyński, t. II, 1959, s. 173-193. Mazurskie chałupy podcieniowe. Komunikaty Mazursko-Warmińskie, Nr 3 (69), 1960, s. 371-394. �357 Kroni7{:(l Strój Warmiński. Atlas Polskich mia, cz. I, zeszyt 3. Strojów Ludowych. Wrocław 1960. Pomorze Ludowe meblarstwo Warmii, Mazur i Powiśla. Olsztyn 1961. Drewniane budownictwo wiejskie na Mazurach i Warmii. Pojezierze, Olsztyn War- 1965, s. 246. PHOF'. DR CEZARIA BAUDOUIN DE COURTENAY E HRENKREUTZ-JĘDRZEJEWICZOW A WSPOMNIENIE Po długotrwałej chorobie serca zmarła w Londynie dnia 28-go lutego 1967 r. profesor etnologii i etnografii Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrze·jewiczowa. Córka wielkiego uczonego Jana Baudouin de Courtenay, wybitnego slawisty o światowej sławie, przyszła na świat w uniwersyteckim mieście Dorpacie 2 VIII 1885 r., w którym Jej ojciec był podówczas wykładowcą językoznawstwa. Wyższe studia odbywała na uniwersytecie petersburskim, gdzie uczęszczała między innymi na wykłady swego Ojca i w roku 1910 uzyskała dyplom na wydziale filozoficzno-historycznym. Doktoryzowała się w \Varszawie w 1922 roku, a habilitację przeprowadziła w zakresie etnologii i etnografii. W latach 1927-1934 wykładała te przedmioty na uniwersytecie wileńskim, a od roku 1935, jako profesor zwyczajny miała na uniwersytecie warszawskim Zakład etnograficzny i katedrę etnografii polskiej. Po drugiej wojnie światowej była profesorem etnografii na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie w Londynie, na którym sprawowała urząd rektora. Nie podobna ująć w słowach pelni Jej osobowości o niezwykłej kulturze osobistej i wielostronnych talentach, zarówno w dziedzinie nauki jak też muzyki i sztuk plastycznych. Miała przy tym niezwykły dar obcowania z ludźmi i szczególny urok w prowadzeniu wykładów, zwłaszcza seminaryjnych zebrań, z których najbardziej .,privatissima", jak to zwykł mawiać Jej Ojciec, dawały najwięcej natchnionych koncepcji i intuicyjnych rozwiązań trudnych zagadnień. Jak Sokrates wolała nauczać w kontaktach bezpośrednich, a nie w bezosobowej formie ogłaszanych druków. Grono uczni i tych, którzy Ją bliżej znali związało się z Nią "przymierzem serca" - takim były szczere stwierdzenia członków Komisji Etnograficzno-językoznawczej P.T.N.O., zorganizowanej na emigracji dia werbowania adeptów umiłowanych przez Nią nauk. Prawdziwa humanistka interesowała się żywo osiągnięciami swoich uczniów i nie szczędziła wysiłków, by umoźliwić im zrealizowanie swoich prac i naukowych poczynań. Przedmiotem jej naj wcześniejszych studiów była filozofia klasyczna i językoznawstwo, które zapoczątkowała pod kierunkiem takich sław, jak prof. Szachmatow, prof. Rostowcew, prof. Baudouin de Courtenay i prof. Zieliński, toteż w Jej etnograficznych pracach przejawia się osobliwe zainteresowanie kulturalnymi związkami między światem hellenistyczno-bizantyńskim a Słowiańszczyzną. Pracowała głównie nad obrzędowością, szczególnie wyróżniając w tej dziedzinie zjawisko, fenomen jako cechę znamienną, zarówno w odniesieniu do struktury, jak i funkcji kulturowej twórczości ludów. Największym Jej zainteresowaniem w ciągu �358 Kronika ostatnich lat był temat adaptacji w chrystianiźmie upersonifikowanych sił przyrody starożytnego świata. Problem kultu Georgiosa przeniesionego na świętego Jerzego miał być rozwikłany na podstawie własnych, zebranych w terenie na Środkowym Wschodzie materiałów, jak też obszernej literatury światowej. Dzieło to nie ukazało się jako magnum opus; zabrakło sił i życia do zakończenia. Z ogłoszonych drukiem prac etnograficznych, rozpraw polemicznych i artykułów o róźnorodnej treści, rozproszonych po licznych pismach i wydawnictwach, wymieniam w niniejszym wspomnieniu jedynie najwaźniejsze i tylko z zakresu etnografii. PROF. DR CEZARIA BAUDOUIN DE COURTENAY EHRENKREUTZ-JĘDRZEJEWICZOWA Jako profesor "Ze studiów nad uniwersytetu wileńskiego ogłosiła drukiem pierwszą część pracy obrzędami weselnymi ludu polskiego", pt. Forma dramatyczna obrzędowości weselnej (Wilno 1929). W tym teź roku opublikowała swój artykuł w warszawskiej "Nauce Polskiej", t. X, pt. O potrzebach etnologii w Polsce. W monograficznym wydawnictwie pt. "Wilno i Ziemia Wileńska" umieściła pracę pod zbyt skromnym tytułem: Kilka uwag i wiadomo.~ci o etnog1'afii województwa wileńskiego (1930 r.). Podczas pobytu w Palestynie zgodziła się na wydanie dla polskiego skautingu krótkiego ujęcia swych terenowych rozwaźań: Swięty Jerzy - patron Harcerstwa (1944 r.) oraz broszury pt. Wskazówki dla zbierajqcych przedmioty dla muzeów i archiwów etnograficznych (1944 r.). Niejeden przywiózł potem do Polski maski afrykańskie lub egzotyczne osobliwości z Jawy czy odleglejszej Polinezji. Przebywając po wojnie w Londynie zamieściła w encyklopedycznym wydav,;nictwie: "Polska i jej dorobek dziejowy" pracę pt. Polskie obrzędy doroczne (1956). Spośród licznych artykułów ogłaszanych w Rocznikach Polskiego T-wa Naukowego na Obczyźnie zasługują na uwagę, zwłaszcza związane z Jej badaniami nad kultami łącznie z tematyką świętojerską, źe wymienię: Onomastykę najstarszych żywotów świętojerskich (R. 1954/5), Legendę o Krakusie Mistrza Wincentego i o po- �359 Kronika gromcy smoka, świętym Jerzym, (R. 1955/6), Kalendarz świętojerski lub zbadany (R. 1954/5). Dobrze obeznana z językoznawstwem łączyła nieraz badane obiekty z ich nazwą, analizując je pod względem formalno-znaczeniowym w artykułach drukowanych w Rocznikach P.T.N.O. w cyklu "Ethnoetymologica". Różnorodna treść i ilość tematów z wielu dziedzin humanistycznych zaprzątała do ostatnich chwil życia zawsze sprawnie działający umysł pierwszej polskiej kobiety, która osiągnęła katedrę etnografii. L. Turkowski w Bazylice Grobu w Jerozolimie "Omfalos" - środek świata BIBLIOGRAFIA prac prof. dr Cezarii Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej 1. Sw. Cecylia. Przyczynek do genezy apokrYfów. Warszawa 1922, s. 156. 2. Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego. Cz. 1. Forma dramatyczna obrzędowości weselnej. Wilno 1929. "Rozprawy i materiały Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie", t. III, z. 3, s. 154. 3. Kilka uwag i wiadomości o etnografii województwa wileńskiego. "Wilno i Ziemia Wileńska", Wilno 1930, s. 173-218. 4. O potrzebach etnologii w Polsce. "Nauka Polska", t. X, Warszawa 1929, s. 250-258. 5. Swięty Jerzy Patronem Harcerstwa. Palestyna-Jerozolima 1944, s. 36. 6. Wskazówki dla zbierajqcych przedmioty dla muzeów etnograficznych. Jerozolima 1944, s. 24. 7. O polskich obrzędach ludowych. "Poradnik kulturalno-oświatowy", nr 94-95. Wydawnictwo Swiatowej Komisji YMCA, Polska Sekcja w W. Brytanii, Londyn 1948. 8. Surowiec towarzysz Janosika. Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego n. O., Londyn 1953---11954, s. 38-42. 9. Onomastyka najstarszych żywotów świętojerskich. Roczn. Pol. Tow. Nauk. n. O., Londyn 1953-1954, s. 51-54. 10. Omfalos, środek świata w Bazylice Grobu Pańskiego. (Streszczenie referatu). Tamże, s. 55-56. 11. Geneza barwy demu zielonego w Bizancjum. Tamże, s. 55-56. 12. Legenda o Krakusie Mistrza Wincentego i pogromcy smoka, św. Jerzy w "Legenda Aurea" Pawła de Voragine. Tamze, s. 56-63. 13. Baśnioznawstwo. Kultura, Paryż 1950, s. 97-118. 14. Polskie obrzędy doroczne. Polska i jej dorobek dziejowy. (Zarys i encyklopedia), t. l, Londyn 1956, s. 53-76. 15. Ethnoetymologica: zbereźnik, bereza, koza. Rocznik PTNO, t. VI, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1955-1956, s. 86-89. 16. Ethnoetymologica: rumuńskie: brezaia, capra, i turca; polskie: szuta, i szutnie; rosyjskie: szut grochowy. Rocznik PTNO, t. VI, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1955-1956, s. 93-96. 17. Koncepcja czasu i metody chronograficzne w etnografii. Rocznik PTNO, t. VII, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1956-1957, s. 90-92. 18. Kalendarz świętojerski. Rocznik PTNO, t. X, Londyn 1959-1960, s. 90-92. 19. Ciqgłość w bezpośrednim przekazie tradycyj w kulturze Ziem Rzeczypospolitej. Rocznik PTNO, t. XI, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1960-1961, s. 91-106. �360 Kroniku 20. Antonina Czernecka, pielgrzymka z Zamojszczyzny. (Komunikat). Tamże. 21. Cyprian Dobrzyński (pseudonim), chmstwie i kulturze. "Polskim szlakiem", cz. 2. "Na ojczystej ziemi", Jerozolima 1944, s. 140--148. 22. Jan Baudouin de Courtenay, w 25-1etniq roc2nicę zgonu. Rocznik PTNO, Londyn 1953-1954, s. 38. ° DOCENT MARIAN BAZYLI SOBIESKI Gdy przed kilkunastu zaledwie laty żegnał Docent Sobieski nestora polskiej muzykologii, Adolfa Chybińskiego wspomnieniem pośmiertnym zamieszczonym w 41 t. "Ludu", trudno było przypuszczać, że nie doczeka On równie sędziwych jak tamten lat. Dlatego też nie można zbilansować Jego dorobku naukowego tylko listą prac wykonanych, liczbą publikacji, stronami zadrukowanego papieru, gdyż urywają się ex abrupto, przed pisemnym sformułowaniem - na które wszyscyśmy czekali - sumy doświadczeń życia naukowego i nie one określają ,Jego rolę. Do- DO:::. MARIAN SOBIESKi cent zapewnił sobie trwałe mIejSCe w historii polskiej kultury i nauki swoją powojenną działalnością jako inicjator inwentaryzacji i badania polsJdej muzyki ludowej i jako jej najwybitniejszy znawca. Urodził się 14 czerwca 1908 r. w Milosławicach pod Wągrowcem. Jego ojciec, Teodor - podobnie jak dziadek, Jan Sobieski - był świetnie i wszechstronnie przygotowanym muzykiem i to zadecydowało o wyborze kierunku studiów przez młodego absolwenta inowrocławskiego gimnazjum. W 1928 r. wstąpił na Uniwer· sytet Poznański wybierając muzykologię u Ł. Kamieńskiego jako kierunek główny. Obok muzykologii słuchał historii sztuki u Sz. Detloffa i etnografii u E. Frankowskiego, a także kontynuował znacznie wcześniej rozpoczętą naukę gry na skrzypcach w Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Poznaniu. Lata studiów były najaktywniejszym okresem muzycznej działalności Sobieskiego, m. in. jako dy- �Kronika 361 rygenta chóru akademickiego i jako chórzysty słynnego zespołu ks. W. Gieburowskiego. W 1935 r. uzyskał tytuł magistra filozofii w zakresie muzykologii cenną pracą o W. Dankowskim, kompozytorze XVIII w., pracą opartą na nieznacznej części rękopisów muzycznych odnalezionych przez Niego. Jako asystent Kamieilskiego działał również przy pierwszym polskim Regionalnym Archiwum Fonograficznym (Poznail), od 1934 r. dokonując pierwszych samodzielnych nagrań polskiej muzyki ludowej, co ostatecznie określiło profil zainteresowail Sobieskiego. Po katastrofalnych zniszczeniach w czasie II wojny światowej dorobku fonograficznego polskiej etnomuzykologii Sobieski wraz z żoną, Jadwigą, wziął na swe barki trud zrekonstruowania zaginionych materiałów i organizowania nowych, szerokich badail na terenie całego kraju. Już w marcu 1945 r. założył i kierował zalążkowym Zachodnim Archiwum Fonograficznym. ZAF po wielu reorganizacjach, zmianach nazwy i przenosinach znalazło miejsce w warszawskim Instytucie Sztuki Polskie,i Akademii Nauk jako Pracownia Badań nad Polskim Folklorem Muzycznym, którą prowadził do ostatnich chwil życia. Wykładać zaczął już w 1934 r., od r. 1956 ,iako docent. Wykładał - zwłaszcza w latach powojennych - etnografię muzyczną Polski na Uniwersytetach w Poznaniu, Warszawie, E.odzi i w Wyższej Szkole Muzycznej w Poznaniu. Ulubiona dydaktyka pozwalała na kontakty z młodzieża, wśród której jednał sobie licznych przyjaciół i wielu uczniów-współpracowników. Docent będąc bystrym obserwatorem i doświadczonym badaczem terenowym zadecydował w 1945 r .. że dokonujące się wielkie przemiany \varunków życia społecznego i ekonomicznego, postępujący proces niwelowania kulturowej izolacji polskiego chłopa, a co za tym idzie szybkie przemiany i zanikanie tradycyjnej kultury muzycznej polskiej wsi, wymagają szerokiej i starannej dokumentacji. Konsekwencją tego poglądu była kierowana przez Niego ogólnopolska Akcja Zbierania Folkloru Muzycznego początku lat pięćdziesiątych, która przyniosła part;' dziesiątkó\v tysięcy fonogramów. Łącznie z innymi nagraniami w Archiwum Polskiej Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki znajduje się olbrzymia nawet w skali światowej liczba ponad 65 tysięcy fonogramów polskiej ludowej pieśni i muzyki instrumentalnej. Był wychowankiem Kamieilskiego, kładł więc nacisk na inwentaryzację terenową folkloru przy zastosowaniu nowoczesnego sprzętu nagrywającego. Uważał jednak, że muzyka ludowa funkcjonuje w społecznym i kulturov;,;ym kontekście, należy więc nagrania wzbogacić z jednej strony obszernym wywiadem o indywidualnych i społecznych determinantach osoby informatora i materiaJu, który śpiewak ludowy czy muzykant przekazał badającemu, z drugiej strony opisem zwyczajów i obrzędów, z którymi łączy się pieśń, muzyka, taniec. Vviele uwagi poświęcał Docent kolejnej fazie pracyetnomuzykologa - transkrypcji. Jemu i Jego żonie należy przypisać zasługę opracowania podstaw nowoczesnej, analitycznej transkrypcji polskiego folkloru muzycznego. Wiele czasu poświęcał inwentaryzacji, niedużo więc zdążył wydać z gromadzonych pod Jego kierunkiem i przez Niego samego materiałów, ale wydane zbiory są cenne, gdyż potrafiły spełnić dwojaką rolę, wydawnictw dokumentalnych, naukowych i praktycznych, przeznaczonych dla kompozytora czy amatorskiego zespołu artystycznego. Szereg Jego prac zasługuje na baczną u wagę, przede wszystkim prace o tempo rubato, tak charakterystycznym dla środkowopolskiej muzyki ludowej, o archaicznym wielogłosie górali w Pieninach, o skalach muzycznych w polskiej pieśni ludowej, o najważniejszych tal1cach, takich jak krakowiak, mazurek, kujawiak, oberek, polonez, wiwat, o instrumentach ludowych. Docenta Sobieskiego będziemy pamiętać jako żarliwego protagonistę polskiej muzyki ludowej, jako szanowanego członka i naszego mandatariusza w licznych ciałach naukowych i społecznych, w Radzie Naukowej Instytutu Sztuki PAN, �362 Kronika w Radzie Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, w Radzie Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, w Związku Kompozytorów Polskich, w Polskiej Radzie Muzycznej, w International Folk Music Council. Był redaktorem naczelnym przygotowywanego seryjnego wydawnictwa "Polska pieśń i muzyka ludowa", członkiem kolegium redakcyjnego "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga" i wielu innych. Pamiętać będziemy Go jako niezwykle szlachetnego, uczciwego i życzliwego, bezinteresownego i skromnego Człowieka o dobrotliwym poczuciu humoru. Zmarł po długiej i ciężkiej chorobie serca w dniu 25 pażdziernika 1967 r. Za Jego życia mówiło się eufemistycznie, że zbiory folkloru muzycznego zgromadzone w kierowanej przez Niego placówce można porównać tylko z dziełem Kolberga. Nekrologi i żałobne przemówienia na powązkowskim cmentarzu prawa Docenta do tytułu "Kolberg XX wieku" już nie ukrywały. Wspaniałe zbiory polskiej muzyki ludowej XX w. są pomnikiem, z którym na trwale związało się Jego imię. Non omnis moriar! Jan BIBLIOGRAFIA Pieśń i jej ludowa NAJWAŻNIEJSZYCH problemy. "Poradnik PRAC Muzyczny", Stęszewski I MATERIAŁOW t. 1-3; 1947-1949 (wspólnie z J. Sobieską). ludowych i badań nad polskim folklorem mut. 7: 1949, nr 25, s. 192-197. Instrukcja w sprawie zbierania polskiej pieśni i muzyki ludowej. "Muzyka", t. 1: 1950, nr 2, s. 30-49 (wspólnie z J. Sobieską). Pieśń i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badań. "Polska Sztuka Ludowa", t. 4: 1950, nr 1-6, s. 17-35 (wspólnie z J. Sobieską). Wielkopolskie wiwaty. W: Księga pamiątkowa ku czci Prof. Adolfa Chybińskiego, Kraków 1950, s. 275--319 (wspólnie z J. Sobieską). Polska muzyka ludowa. "Materiały do Studiów i Dyskusji", t. 1: 1951, nr 5, s. 383-403. Diafonia w Pieninach. "Muzyka", t. 3: 1952, nr 9-10, s. 15--29 (wspólnie z J. Sobieską). Oblicze tonalne polskiej muzyki ludowej. "Studia Muzykologiczne", t. 1, Kraków 1953, s. 308-332. Szlakiem kozła lubuskiego. Pieśń i muzyka instrumentalna Ziemi Lubuskiej. Kraków 1954, ss. 110 (wspólnie z J. Sobieską). Pieśni ludowe Warmii i Mazur. Kraków 1955, ss. 235 (tańce opracowała M. Sobolewska). Wybór polskich pieśni ludowych. T. 1 i 2, Kraków 1955, ss. 188 i 188. Dorobek w zakresie folkloru w okresie W-lecia. "Materiały do Studiów i Dyskusji", t. 5: 1955, nr 3-4, s. 412-430. Krakowiak, Mazur und Kujawiak, Oberek und Obertas, Polonaise. W: Die Musik in Geschichte und Gegenwart. Allgemeine Enzyklopiidie del' Musik, t. 7: 1958, s. 1705-1709; t. 8: 1960, s. 1856-1860; t. 9: 1961, s. 1769-1771; t. 10: 1962, s. 1427--,1431 (wspólnie z F. Hoerburgerem). Tempo rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. "Muzyka", t. 5: 1960, nr 3, s. 30-41 (wspólnie z J. Sobieską). Organizacja zycznym. akcji zbierania "Kwartalnik pieśni Muzyczny", �363 Kronika Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny. W: Pieśni ludu polskiego. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, t. l, Kraków 1961, s. XLII-LVI. Z zagadnień polskiego ludowego instrumentarium muzycznego (mazanki, serby, skrzypce). W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, Kraków 1967, s. 24-36. Oskar PROF. DR SIGURD ERIXON WSPOMNIENIE Profesor Sigurd Erixon, pionier szwed"lkiej etnologii, zmarł dnia 18-go lutego 1968 r. Sigurd Erixon urodził się dnia 26-go lutego 1888 r. w Soderkoping. W 1925 r. uzyskał habilitację na kierunku filozoficznym w Uppsali i tam też dwa lata póżniej, w 1927 r., uzyskał pierwszy doktorat honoris ('Rusa. 14 VI 1908- 25 X 1967 PROF. DR SIGURD ERIXON W 1912 r. rozpoczął pracę w Nordic Museum w Sztokholmie, która związała całe jego życie z etnologią. Od 1926 r. do 1963 r. był wykładowcą Uniwersytetu w Uppsali, a nadto w tym czasie okresowo wykładał w dwóch miastach Uppsali i Lund. Na Uniwersytecie w Lund wykładał w latach 1933-1935. Posadę w Nordic Museum opuścił w 1934 r., by objąć KatE:drę "Nordyckich i porównawczych badań ludoznawczych" w Sztokholmie. Emerytowany został w 1955 r. Bibliografia Jego prac, ogłoszona w 1958 r. przez Nordic Museum, obejmuje III stron, ale Jego późniejsza twórczość była też jeszcze dosyć pokaźna. Wśród Jego szerokich zainteresowań dwie dziedziny cieszyły się Jego specjalnymi względami i im też poświęcał więcej energii niż innym. Były to - budownictwo w kulturze wiejskiej i społeczna organizacja starej kultury chłopskiej. Sigurd Erixon �3tH KronU-:(l opierał swoją pracę w przewazaJącej mierze na materiałach terenowych, zebranych osobiście lub pod Jego kierunkiem. Materiał ten stopniowo przybrał niespotykane rozmiary. Profesor pracował nieomal do samego końca, między innymi, nad ostatnią częścią Swojej Skultuna bruks historia (Historia młynów z Skultuna), pracą, która ogłoszona zostanie pośmiertnie. Z okazji SD-tej rocznicy urodzin Si gurda Erixona przygotowano na Jego cześć dwie publikacje jubileuszowe; jedną w Anglii, a drugą we Francji. Ostatnia zawiera przyczynki uczonych z calej Europy. Odejście Sigurda Erixona oznacza nie tylko niepowetowaną stratę dla etnologii Szwecji, oznaCLa ono także, że z Jego śmiercią straciliśmy międzynarodowego pioniera i wielkiego Europejczyka. Przekład: Konrad Wypych Karl NAJWAZNIEJSZA SlwLtuna MóbLer bruks och szwedzkiej), historia (Historia heminredninq młynów i svenska Olov Ilrllstberg BIBLIOGRAFIA z Skultuna), od 1921. (Meble i urządzenia bygder wnętrz na wsi 1921. (Obrazy z szwedzkiej kultury), współredaktor z Sigurdem 1929-1939. Svenskt foLktiv (Zycie ludu szwedzkiego), 1933. Stróvtag i svenska bygder (Wędrówki po krainach szwedzkich), 1943. Massing (Mosiądz), 1943. Svensk byggnadskuLtur (Budownictwo w kulturze szwedzkiej), 1947. Stockholms hamnarbetare (Robotnicy portowi w Sztokholmie), 1949. /l.tlas over svensk foLkkuLtur (Atlas szwedzkiej kultury ludm.vej), redaktor, 19.58. Svenska byar utan systematisk reglering (Szwedzkie wsi o nieregularnym ukladziel, 1960. Nordisk kultur (Kultura nordycka), redaktor, 1929-1955. Folk Liv '(Zycie ludu), redaktor, od 1937. Svenska kulturbilder WalIinem, Laos, redaktor, 1951-1955. IN MEMORIAM WOLFGANG STEINITZ W nocy z 20-go na 21 kwietnia 1967 1'. zmarł w Berlinie, w wieku 62 lat, prof. dr Wolfgang Steinitz. Zawał serca przerwa l przedwcześnie życie Tego znanego językoznawcy i etnografa, wielce zasłużonego w reaktywowaniu nowej etnografii w Niemieckiej Republice Demokratycznej po 1945 roku. Smierć Jego jest również bolesną stratą dla międzynarodowej nauki, której przyjaznej i twórczej współpracy oddał się całym swoim autorytetem wysoce cenionej osobowości do ostatniej chwili. Wolfgang Steinitz był naukowcem o niezmiernie rozległym spojrzeniu. Nie tylko w swojej zasadniczej specjalizacji, ugro-fińskim językoznawstwie, dokonał bardzo wiele, lecz także na odcinku slawistyki i języka niemieckiego, jak również w dziedzinie językoznawstwa ogólnego. Wydane z okazji Jego 60-tej rocznicy uro- �3{)5 Kronika dzin Beitriige Zur Sprachwissenschajt, VoLkskunde und Literaturforschung, Berlin 1965, zawierają ponad 350 tytułów, ogłoszonych pomiędzy 1925 r. i 1964 r. Zainteresowania etnografią stanowią tylko część w zakresie Jego działalności naukowej, ale za to Wolfgang Steinitz oddał się tej dyscyplinie już od najwcześniejszych lat z dostrzegalnym zamiłowaniem. Urodzony w 1905 r. we Wrocławiu, studiował najpierw w tym mieście a później w Berlinie ugro-fiński i etnologię. W latach 1924-1926 był pomocniczym pracownikiem naukowym w Berliner Museen fur Volkerkunde und Vo1kskunde, następnie asystentem w Instytucie Węgierskim Uniwersytetu Berlińskiego. Z\volniony przez hitlerowców w 1933 r. wyemigrował w 1934 r. do Związku Radzieckiego. Poszukując materiałów i badając ludy dorzecza rzeki Ob od początku uwzględnił w swojej tematyce problemy folklorystyczne i etnograficzne. Owocem PROF. DR WOLFGANG STEINITZ tej ekspedycji są wzorcowe wydania i tłumaczenia ostjackiej twórczości ludowej, studiów, jak np. o totemiżmie Ostjaków i inne, nie opublikowane jeszcze materiały. Do dnia dzisiejszego inspirująco oddziaływuje na badania nad poetyką w twórczości ludowej Jego dysertacja pt. Der ParalleLismus in der finnisch-kareLischen '\'oLksdichtung (FFC 115, 193'1). Powrócił do Niemiec po zwycięstwie nad faszyzmem; zajął się, jak wiele innymi trudnymi zadaniami, także mocno przez narodowy socjalizm zdyskredytowaną etnografią niemiecką. Zastępował ciężko chorego Adolfa Spamera w kierowaniu Komisją Etnograficzną Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. wypracował nowy, marksistowski program dla pracy etnograficznej w Niemieckiej Republice Demokratycznej i utworzył w 1953 r. Instytut. dla niemieckiej Etnografii (Institut fUr deutsche Volkskunde) przy Akademii Nauk, którego dyrektorem pozostał do śmierci. Instytut ten rozbudował do rangi centralnej etnograficznej pIa·· cówki badawczej w Niemieckiej Republice Demokratycznej, która ze swoimi cza· sopismami (Deutsches Jahrbuch fur VoLkskunde, Demos) i dotąd opublikowanymi �366 Kronika tomami pod Jego kierownictwem mogła wykonać pracę rozległą i planową. Przykładem były Jego własne badania nad demokratycznymi tradycjami w niemieckiej poezji ludowej, szczególnie Jego dwutomowe dzieło Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten (Berlin 1954 i 1962). Ważną część w drugim tomie tego dzieła stanowiły "Polenlieder" z około 1830 roku, których zbiór i analiza - co mogę stwierdzić na podstawie moich wspomnień z wspólnej pracy - cieszyły się jego szczególnym zainteresowaniem (Por. W. Steinitz, "Polenlieder" wśród niemieckich pieśni ludowych. Pamiętnik literacki 52, 589-622). W szczególności badania tego typu i połączona z nimi nowa orientacja niemieckiej etnografii przysporzyły naszemu Kierownikowi w NRD i naszemu Instytutowi w nauce międzynarodowej uznanie i poważanie. Nie małą część tego uznania przypisać należy sile oddziaływania Jego szczerej, pra wdzi wej oso bowości. Wolfgang Steinitz doznał licznych narodowych i międzynarodowych zaszczytów i powołań. W 1951 r. Niemiecka Akademia Nauk wybrała Wolfganga Steinitza na członka rzeczywistego, od 1954 r. do 1963 r. był vice-prezesem Niemieckiej Akademii Nauk, dwukrotnie otrzymał nagrodę państwową NRD. Nadto był viceprezesem Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, członkiem zarządu Międzynarodowego Towarzystwa Etnografii i Folkloru, członkiem Stałego Komitetu Językoznawczego i Międzynarodowego Komitetu Ugro-Finskiego, członkiem honorowym Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego i Czechosłowackiego Towarzystwa Etnograficznego; Węgierska i Fińska Akademie Nauk wybrały Go na swoich członków, Akademia Związku Radzieckiego nadała Mu Medal Leonarda Eulera. Utrzymywanie przyjacielskich naukowych stosunków z innymi narodami było Mu czymś więcej niż zwykłą naukową potrzebą. Widział w nich zawsze możliwość poprawy stosunków między narodami, a szczególnie bliskie sercu było Mu nawiązanie stosunków między narodem niemieckim i jego słowiańskimi sąsiadami jak i ze Związkiem Radzieckim. Jego współpracownicy, zawdzięczający Mu nadzwyczaj wiele, zachowują o Nim zawsze serdeczną i pełną czci pamięć. O tym, że w żalu swym mogą czuć się pogrążeni z wieloma kolegami zawodowymi w całym świecie, świadczą liczne kondolencje, które wpłynęły do naszego Instytutu w tamtych ciężkich dniach. Przekład: Konrad Wypych Hermann Strobach BIBLIOG RAFIA (z uwzględnieniem prac rosyjskich i niemieckich, etnograficznych, prac językoznawczych wydanych w formie zwartych pozycji, recenzyj) ugra-fińskich, z pominięciem 1925 Die H erkunjt der Finnen. Ungarische Jahrbucher 1925, s. 311-314. Die Friedenswarte, R. 26, s. 242-244. 1926 Naturvi:iLker und Kulturvolker. des Unga1927 Elchfang bei Germanen und Finnen. Aus den Forschungsarbeiten rischen Instituts ... Berlin, s. 183-134. 1931 (Tłumaczenie): L Manninen, Die Sachkultur Estlands. L Tartu, XV+276 s. Geographie in Estland. Zs. f. Vkde. N. F. 4 (42), 1932 Die 'Uolkskundliche s. 258-262. (Tłumaczenie): L Manninen, Die Sachkultur Estlands. II, Tartu, XII +338 s. 1934 Der Parellelismus in der finnisch-karelischen Volksdichtung, untersucht an den Liedern des karelischen Siingers Arhippa Perttunen. Folklore Fellows Communications 115. Helsinki, XIII + 219 s. �367 Kronika U. T. Sirelius, Die XI -1-151 s., 311 il. VolkskuLtur Finnlands. Wydał W. Steinitz, L Berlin, 1937 Chanti ary t - Chantyjskije pesni. (Wydane w języku ostjackim i rosyjskim). Leningrad, 23 s. 1938 Totemismus bei den Ostjaken in Sibirien. Ethnos, Sztokholm, s. 125-140. 1'.otemismus bei den Ostjaken und Herkunjt der Ostjaken und Wogulen. (Resumes des communications. Congres International des Sciences Anthrop. et Ethnolog. Compte Rendu de la 2e Session. Kopenhaga, s. 303 n.). 1939 Ostjakische Volksdichtung und Erziihlungen aus zwei Dialekten. L Część: Wprowadzenie gramatyczne i teksty z przekładami. Estońskie Towarzystwo Naukowe, Tartu XIII +460 s. 1941 Ostjakische Volksdichtung und Erziihlungen. II część. Nakład własny, Sztokholm, II -+- 208-+- 11 s. 1942 Ostjakische Chrestomathie mit grammatikalischem Abriss und Worterverzeichnis. Uniwersytet Sztokholm Uniwers. Uppsala, 4°, 102, s.; Wyd. drugie Leipzig 1950, 169 s. 1943 Nits Ni[sson Skum i Sibirien. Konstrevy, Sztokholm, s. 233-236. 1944 Geschichte des finnisch-ugrischen Vokalismus. Acta Instituti Hungarici Universitatis Holmiensis B 2. Sztokholm IV+l44 s.; Wyd. drugie Berlin 1964. 1945 Russisches Lehrbuch. Sztokholm, 200 s.; Wyd. dziesiąte Berlin 1961. (Również w wydaniu szwedzkim i duńskim). 1948 NationaWiiten und Nationalitiitenpolitik der Sowietunion. Die neue Gesellschaft, Nr 1, s. 32-43. 1949 Lied eines Chanten. Tamże, s. 63-64. 1950 Geschichte des ostjakischen Vokalismus. Akademie- Verlag, Berlin, 140 s. Nowij piesennik. Neues russisches Liederbuch. Wybór i oprac. Helger Vogt i W. Steinitz. Neue Russ. Bibl. Nr 19, 83 s. 1951 Vom Biirenlied zum Leninlied. ALtes und Neues aus dem Leben der Chan ten. Die Neue Gesellschaft, s. 215-221. Die deutsche Volksdichtung Neues Deutschland, - ein wichtiger TeH des nationalen Kulturerbes. 16 i 17 XI 1951. Der Kampf des werktiitigen Volkes gegen Krieg und Unterdriickung in der Volksdichtung. Wissenschaftler kampfen flir den Frieden. Berlin, s. 189-20:t To także w: Deutschunterricht, s. 65-73. 1952 Deutsche Volksdichtung. Der Sonntag, maj i czerwiec 1952. 1953 Ein deutsches Volkslied gegen den SiHdnerdienst und seine Geschichte. W: Beitrage zur sprachlichen Volksliberlieferung (Spamer-Festschrift), Verofft. der Kom. f. Volkskunde, t. 2, Berlin, s. 39--77; W innym ujęciu w: Zeitschrift fUr Geschichtswissenschaft, s. 552-565. Die volkskundliche Arbeit in der DDR. Odczyt, wygłoszony na posiedzeniu sekcji etnologii i etnografii Niemiec Niem. Akad. Nauk w Berlinie w dniach 4-6 IX 1953 (Studienmaterial, Sonderreihe zur Volkskunstforschung, z. l). Wyd. Zentralhaus f. Laienkunst, Leipzig. Wyd. drugie 1955. Aufgaben der deutschen Volkskunde. Aufbau, R. IX, s. 963-976. Zur Diskussion: Volkskunde und Volkerkunde. Forschungen und Fortschritte, t. 27, s. 142-145. Aufgaben und Ziele der volkskundlichen Arbeit in der Deutschen Demokratischen Republik. Wissenschl. Annalen, s. 1-7. Prof. Dr. John Meier. W: Nationalpreistrager 1952, Berlin, s. 127-131. Nationalpreistriiger John Meier zum Gediichtnis. Wissenschl. Annalen 2, s. 649-651. Russische Laut!ehre. Berlin, Akademie Verlag, VIII, 89 s. Wyd. piąte 1964. 1954 Deutsche Volkslieder demokratischen Charakter s aus sechs Jahrhunderten. T. I, Berlin, XLIV+499 s. (Veroffentlichungen des Inst. f. dt. Volkskunde, t. 4/I). Wyd. drugie 1955. Die Erforschung der deutschen Volksdichtung. W: Volkerforschung, t. 5, Veroffentl. d. Inst. f. dt. Volkskunde, Berlin, s. 174-186. Uber die deutsche Volksdichtung. Leipzig-Jena, 30 s. 1955 Lied und Miirchen als Stimme des Volkes. Wissenschl. Annales 4, s. 321-342; to także w: DJbfVK 2, 1956, s. 11-32. Geschichte des wogulischen Vokalismus. Berlin, Akademie- Verlag, XI, 366 s. Die russische Konjugation. Vom Verfasser unter Mitwirkung von G. Dick neu bearbeitete Ausgabe. (Wyd. 4., poprawione), 58 s. �3{j8 Kranika Votkskunde Zur Geschichte 25 VI i 2 VII. Nekotoryje Z referatu inauguracyjnego na kongresie we wrześniu 1953 r. W: DJbfVK 1, s. 259-275. der deutschen Votkskunde. W: Deutsche Lehrerzeibng z dnia und ludoznawczym Vi:i!kerkunde. w Berlinie voprosy nemeckoj etnografii. s. 54-65. 1956 1957 W: Sowietskaja etnografija, nr 1, Fur wissenschaftliche Zusammenarbeit zwischen Ost und West. Eine notwendige ErkUirung. W: DJbfVK 2, s. 325-330. Nachruf aUf Adolf Spamer. W: JbDAW 1954, Berlin, s. 384-386. (razem z R. Wildhaberem) Słowo wstępne. W. Volkskundliche Bibliographie fUr die Jahre 1937 von R. Wildhaber. Berlin, t. 8, Berlin, der Berliner Tagung s. VII-VIII. und 1938, unter Mitarbeit des Inst. f. d. Volksk. hrsg. Veriiffl. des Inst. f. d. Volks. d. d. Akad. d. Wiss. zu s. III-IV. Begriissung. W: Agrarethnographie. Vortrage vom 29. Sept. bis. 1. Oktober 1955. Tamże, t. 13, Berlin, Zu Geschichte und Wesen des Arbeitervolkstiedes. W: 4, s. 3-52. Vorwort. W: Adolf Spamer, Romanusbuchlein. Historisch-philosophischer Kommentar zu einem deutschen Zauberbuch. Aus seinem Nachlass. Oprac. J. Nickel, VerOfftl. d. Inst. f. d. Volksk. d. d. Akad. d. Wiss. zu Berlin, t. 17, Berlin, s. VII-VIII. 1959 Russisch in 26 Lektionen. MUnchen, 207 s. Wyd. 3. 1964. Das Leunatied. W: NDL 7, z. 5, s. 48-60. Cintecul $i basmul ca voce a poporului. (Pieśń i bajka jako glos ludu). W: Revista de filologie romanica si germanica 3, s. 13----38. Zum 100. Geburtstag Richard Wossidlos. W: DJbfVk 5, s. 3-5. Volksmarchen. Eine internationale Reihe. Wyd. W. Steinitz i G. Ortutay (od t. 3: wyd. J. Krzyżanowski, G. Ortutay i W. Steinitz). 1960 Demos. Volkskundliche Informationen. Wyd. i odpowiedzialny za treść W. Steinitz. R. 1 i nast. Berlin. 1961 "Polenlieder" wśród niemieckich pieśni ludowych. W: Pamiętnik literacki, Warszawa, s. 589-622. Das Lied von Robert Blum. W: DJbfVk 7, s. 9-40. Poetics. Poetyka. Poetika. Wyd. D. Davie, I. Fónagy, R. Jakobson, D. S. Likhachev, M. R. Mayenowa, W. Steinitz, K. Wyka, S. Żółkiewski. Warszawa XXIII, 893 s. 1958 Das Leunalied. DJbfVK 1962 Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten. T. II, Berlin, XLII+630 s., Veroffl. d. Inst. f. d. Volksk. d. d. Akad. d. Wiss. zu Berlin, t. 4/II. Vorwort. W: Das Limbacher Land (Werte der deutschen Heimat. Verofft. d. Kom. f. Heimatforschung, t. 5), Berlin, s. VII-VIII. 1963 Ein ostjakisches Mii.rchen in M. A. Castrens handschriftlichen Nachlass. W: Glaubenswelt und Folklore der sibirischen Volker. Budapeszt, s. 115-119. Eroffnung. W: Volkskundliche "Ostforschung" in Westdeutschland. Wyd. na prawach rękopisu w InsL f. d. Volksk., Berlin, s. 1-7. Jacob Grimm. Zur 100. Wiederkehr seines Todestages. Festschrift des InsL f. d. Volksk .. Wyd. W. Fraenger i W. Steinitz, Berlin, 290 s., Verofn. d. InsL f. d. Volksk. d. d. Akad. d. Wiss. zu Berlin, t. 32. 1964 Rabocaja pesnja i narodnaja pesnja. VII Mezdunarodnyj Kongr. Antrop. i Etnogr. Nauk, Moskwa, 18 s. Arbeiterlied und Arbeiterkultur. W: Beitrage zur Musikwissenschaft 6, zeszyt 4, s. 279-288. (razem z. H. Strobachem) Wilhelm Fraenger. W: DJbfVk 10, s. III-IV. Ansprache zur Feier des 70. Geburtstages (von Friedrich Sieber). W: Letopis, Budziszyn, nr 617, s. 3-4. (Gltickwunschschreiben an J. Horak). W. Cesky Lid 51, s. 258. Warterbuch der deutschen Gegenwartssprache. Wyd. R. Klappenbach i W. Steinitz. T. I, A - deutsch. Berlin, 800 s. 1965 Arbeiterlied und Votkslied. Sitzungsberichte der Dt. Akad. d. Wiss. zu Berlin, Klasse fUr Sprachen, Literatur und Kunst, Berlin, 19 s., to samo w: DJbfVk 12, 1966, s. 1-14. Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde (DJbfVk). Wyd. W. Steinitz i H. Strobach, Berlin. �369 Kronika 1966 Dialektologisches und etymologisches Worterbuch der ostjakischen W: Abhandl. d. Deutschen Akad. d. Wiss. zu Berlin. Klasse Literatur und Kunst. Zesz. 1: 1966; zesz. 2: 1967. Berlin. Księgi Beitrage jubileuszowe zur Sprachwissenschaft, gang Steinitz zum 60. Geburtstag Volkskunde und Literaturforschung. Wolfam 28. Februar 1965 dargebracht. Wydali H. Strobach. Berlin, Akademie- Verlag 1965, A. V. Isacenko, W. Wissmann, 455 s. Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde Wyd. H. Strobach, Berlin 1965, 486 s. STRESZCZENIE DOKTORATOW Sprache. fUr Sprachen, 11. Z ZAKRESU Festgabe fur ETNOGRAFII Wolfgang Steinitz. I ETNOLOGII OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERGOWA ZROŻNICOWANIE KULTUROWE WSI (autoreferat) W BEŁCHATOWSKIEM Przedstawiona praca oparta jest głównie na materiale uzyskanym podczas badań terenowych, prowadzonych przeze mnie w Bełchatowskiem w latach 1963-1965 w ramach planu naukowego Katedry Etnografii, stanowiącego część ogólnego programu naukowego Uniwersytetu Łódzkiego. Celem jej jest określenie charakteru przemian kulturowych zachodzących na wsi współczesnej. Uwagi ogólne O wyborze terenu do badań kompleksowych zadecydowało odkrycie tam złóż węgla brunatnego i zaplanowania ośrodka przemysłowego. Badania etnograficzne, prowadzone od 1963 r. zmierzały do dokonania bieżącej dokumentacji, a następnie śledzenia zmian, jakie miałyby nastąpić pod wpływem szybkiego uprzemysłowienia tego obszaru. Wymagało to zrezygnowania z ogólnie przyjętych w etnografii metod badań regionów etnograficznych, gdyż teren ten nie tworzy odrębnego regionu etnograficznego, a o jego wyborze zadecydowały inne przesłanki. Sam termin "Bełchatowskie" w naszym rozumieniu nie oznacza jednostki administracyjnej, nie ogranicza się do powiatu bełchatowskiego, ani nie ma tu podstaw tradycyjnych do określenia tego terenu jako Ziemi Bełchatowskiej. Jest to pewien zespół wsi, położonych na południe od miasteczka Bełchatów, obejmujących części powiatów Bełchatów, Piotrków Trybunalski, Radomsko i Pajęczno. Tak wybrany teren badań nie tworzył więc zwartego obszaru, występuje tu płynność granic administracyjnych, zasięgów parafii, gmin i powiatów, co nie pozwala nam łączyć omawianych wsi z jakąkolwiek większą jednostką administracyjną w przeszłości, natomiast czynnikiem jednoczącym miał stać się przyszły ośrodek przemysłowy. Zakładając 24 - Lud, t. LII �370 Kronika na tym obszarze znaczne zrozmcowanie w zakresie kultury tradycyjnej wsi na podstawie przebiegających przez ten teren granic zasadniczych zasięgów etnograficznych, wysunięto na czoło problem kulturowego zróżnicowania badanego obszaru, tak w zakresie kultury tradycyjnej, jak i w historycznie uwarunkowanej sytuacji ekonomicznej, z uwzględnieniem podstawowych przyczyn tego zróżnicowania i w nawiązaniu do ogólnych przemian kulturowych wsi współczesnej. Toteż drugorzędne znaczenie miało śledzenie stanu zachowania i terytorialnego rozmieszczenia zespołów kultury tradycyjnej lub jej poszczególnych elementów. Punkt ciężkości rozważań przeniesiono na badania konkretnych wsi, różniących się między sobą tak stanem posiadania kulturowego jak i sytuacją ekonomiczną i odrębnymi postawami. społecznymi. Przedmiotem szczególnego zainteresowania stała się nie tyle integracja kulturowa badanego obszaru, co proces jego dezintegracji oraz odbicie tegoż procesu w wyodrębnionych kategoriach wsi, a więc stwierdzenie w jakim stopniu znalazły się one w orbicie jego oddziaływania lub też z niego wyłączone . . Na podstawie wyników badań terenowych i dostępnych mi danych historycznych wyodrębniłam dwie kategorie (typy) wsi. Przeprowadzanie między nimi korelacji umożliwiło mi stwierdzenie stopnia i charakteru zróżnicowania kulturowego w Bełchatowskiem. Jedną kategorię stanowią wsie tradycyjnie rolnicze, a drugą wsie "proletaryzowane". Terminy użyte w pracy mąją na razie charakter roboczy, aczkolwiek odzwierciedlają one wewnętrzną strukturę tychże miejscowości. Należy jednak podkreślić, że termin "sproletaryzowany" nie oznacza w tym wypadku jedynie stosunku do środków produkcji, ale przede wszystkim określony stan kulturowy wsi. Zasadnicze różnice między wyznaczonymi kategoriami wsi dotyczą stosunku ich mieszkańców do gospodarki rolnej oraz stopnia ich zaangażowania w tejże dziedzinie produkcji. Wsie tradycyjnie rolnicze, to w większości wypadków wsie stare, o zwartej strukturze społecznej, natomiast wsie sproletaryzowane przeważnie powstały w XIX w. drogą osiedlania się ludzi ubogich, pochodzących z rozmaitych stron, na pustkowiach, względnie rozsprzedawanych ziemiach należących do wielkiej własności. Przemiany oraz zróżnicowanie kulturowe zostały zbadane przy pomocy warsztatu badawczego etnografa, a więc przede wszystkim wykorzystano materialy zebrane w terenie i odnoszące się do XX w. Materiały do czasów wcześniejszych wykorzystano jedynie o tyle, o ile było to konieczne dla wyjaśnienia procesów zachodzących współcześnie. Metody badań Terenowe badania etnograficzne prowadzone były w dwóch etapach. Przede wszystkim na całym terenie przeprowadzono zespołowe badania penetracyjne, które zarejestrowały podstawowe zjawiska z zakresu kultury wsi. Następnie przeprowadzono w kilku wsiach indywidualne badania stacjonarne; referowana praca oparta jest przede wszystkim na wynikach badań uzyskanych w dwóch wsiach, które zaliczono do odrębnych wymienionych wyżej h:ategorii. Te materiały stanowią podstawę przeprowadzanych porównań, konfrontowano je jednak w dużej mierze z wynikami badań przeprowadzanych w innych wsiach i to zarówno tych, w których przeprowadzano badania penetracyjne metodą sondażową, jak i tych, w których prowadzone były badania stacjonarne. Z zebranych w toku badań licznych. materiałów wybrano wiadomości o kształtowaniu się podstaw bytowych oraz więzi lokalnej, bowiem te zagadnienia są �Kronika 371 szczególnie istotne dla uzyskania obrazu kulturowego badanego obszaru oraz zachodzących na nim przemian. Zgodnie z założeniami starano się ograniczyć w miarę możności szczegółowy opis badanych zjawisk, kładąc przede wszystkim nacisk na wyjaśnienie charakteru zachodzących przemian. Jeszcze większe ograniczenie strony opisowej omawianych zjawisk byłoby na pewno korzystne dla przejrzystości pracy, było to jednak niemożliwe, ze względu na brak literatury etnograficznej omawiającej badany obszar. Obok materiałów tekstowych uzyskanych podczas badań i znajdujących się w Archiwum Katedry Etnografii, wykorzystano też materiały zebrane przez Sekcję Badania Plastyki Ludowej Instytutu Sztuki P.A.N. Ponadto w pracy wykorzystano dokumentację fotograficzną i rysunkową. Wykorzystana literatura, to w większości wypadków pozycje zawierające materiały porównawcze względnie opracowania teoretyczne. Brak jest natomiast opracowań naukowych dotyczących badanego terenu. Dla uzyskania pełnego obrazu procesów zachodzących na badanym terenie posłużono się dwoma metodami badawczymi. Po pierwsze zastosowano metodę mikroanalizy, przeprowadzający badania szczegółowe w dwóch wsiach zaliczonych przez nas do odrębnych kategorii, a uznanych za najbardziej reprezentatywne, konfrontując uzyskane wyniki z wynikami badań przeprowadzonych w innych miejscowościach. Następnie skonstruowano model tradycyjnej zastanej kultury ludowej w badanych wsiach, celem uzyskania punktu odniesienia, jaki stanowiła konstrukcja modelowa w stosunku do poszczególnych elementów kultury w obu kategoriach wsi. Wyniki badań Wnioski o charakterze ogólniejszym dotyczą dwóch podstawowych zagadnień. Po pierwsze zróżnicowanie istniejące w obu wyodrębnionych kategoriach wsi przejawia się przede wszystkim w postawach ludności, zaś w mniejszym stopniu dotyczy stanu posiadania kulturowego w ramach poszczególnych działów gospodarki jak i wyposażenia gospodarstw chłopskich w przedmioty codziennego użytku. W obu kategoriach wsi nie występują różnice w samookreśleniu zawodu mieszkańców, wszyscy oni zaliczają siebie do kategorii rolników, gospodarzy, chłopów. Jednak zupełnie różny jest ich stosunek do takich zagadnień jak zdobywanie rolniczej wiedzy fachowej, rozwijanie własnego gospodarstwa drogą nakładów inwestycyjnych, zwiększanie dochodów płynących z rolnictwa. Nawyki szukania zarobków poza wsią, względnie poza rolnictwem, jak np. uprawianie \IT okresie międzywojennym we wsiach sproletaryzowanych tkactwa chałupniczego, czy też cZE;'stewyjazdy w okresie powojennym na Ziemie Zachodnie, nie są uwarunkowane jedynie sytuacją ekonomiczną, a w dużej mierze przyczyniła się do ich powstania większa ruchliwość mieszkańców wsi sproletaryzowanych. W zakresie istniejącej na badanym terenie więzi lokalnej wykształciło się szereg odrębności w wielu dziedzinach życia wsi. Mieszkańcy wsi sproletaryzowanych są o wiele słabiej związani z rodzinną miejscowością, co wyraża się między innymi także w ich mniejszym angażowaniu się w akcje społeczne nawet wówczas, gdy korzyść z takiej pracy wydaje się być oczywista, jak na przykład elektryfikacja wsi, lub przeprowadzanie udogodnień komunikacyjnych. Zanik więzi lokalnej doprowadza też do zaniku niektórych obrzędów dorocznych, jednak na tym odcinku decyduje nie tylko określona postawa psychiczna, ale też i inne czynniki jak mniejsza liczebność mieszkańców wsi sproletaryzo- �372 Kronika wanych, duży odsetek pracujących poza wsią, co wpływa w znacznym stopniu na zanik życia towarzyskiego. W toku pracy prześłedzono zróżnicowanie w zakresie podstaw bytowych. a więc uprawy roli, budownictwa, urządzenia izby wiejskiej, stopnia umiejętności wykonania poszczególnych robót rzemieślniczych. Okazało się, że istniejące i podkreślone w pracy różnice wiążą się bardzo ściśle z wymienionym wyżej zróżnicowaniem ekonomicznym obu kategorii wsi. Jednak wsi tych nie możemy dzielić na bogate rolnicze i biedniejsze sproletaryzowane. Sprawa dochodu otrzymywanego z produkcji rolnej, jak i klasyfikacja poza rolniczych żródeł dochodu nie jest przedmiotem naszych badań. Niemniej dało się ustalić, że różnice w ilości kupowanych w mieście narzędzi rolniczych, czy też sprzętów składających się na unowocześnienie izby mieszkalnej, wynikają z usankcjonowanej przez dane środowisko społeczne hierarchii ważności zasadniczych potrzeb. Dalszym wnioskiem jaki uzyskaliśmy w tej pracy, a zasługującym na podkreślenie, jest stwierdzenie, że zaobserwowane różnice w zastanym obrazie kultury ludowej w obu kategoriach wsi, nie upoważniają nas do zakwalifikowania ich jako będących na różnym stopniu zaniku kultury tradycyjnej. Określenie tych wsi jako bardziej i mniej zacofanych byłoby uproszczeniem. Omawiane zróżnicowanie powstało wskutek uwarunkowanego historycznie układu stosunków gospodarczo-społecznych rzutujących na kształtowanie się kultury ludowej określonych wsi na wszystkich szczeblach jej rozwoju. Wyniki badań bełchatowskich przedstawione wyżej mogą być przyczynkiem do wykrycia prawidłowości przemian kulturowych wsi współczesnej, zachodzących pod wpływem uprzemysłowienia. Zarazem mogą być przydatne w badaniach terenów pod względem etnograficznym przejściowym, co w dzisiejszej rzeczywistości staje się jak najbardziej aktualnym problemem, gdyż odwoływanie się wyłącznie do tradycyjnych terytoriów etnograficznych i tradycyjnych treści kulturowych nie daje pełnego obrazu współczesnej wsi. KRYSTYNA SZTUKA CZERNIEWSKA P,RYMITYWNA LUDOW AFRYKI I OCEANII I JEJ W WYCHOWANIU ESTETYCZNYM MŁODZIEŻY ZNACZENIE Porównawcze rozpatrzenie zagadnienia percepcji różnych rodzajów sztuki uprawnia do wysunięcia twierdzenia, że człowiek współczesny. dostatecznie wykształcony obcowaniem z niezliczonymi formami sztuki, które wyrażały kiedyś człowieka i obznajmiony z warunkami. w których powstały, jest w stanie zająć postawę, uznającą istnienie na różnych prawach różnych stylów w sztuce. Zdolny jest również do odczucia w stosunku do dzieł sztuki, powstałych w różnych epokach i w różnych krajach "identycznego wzruszenia estetycznego". Rozszerzenie zdolności odbioru estetycznego na dzieła wszystkich stylów i epok wiąże się z ogólnym podniesieniem poziomu umysłowego społeczeństwa w miarę wzrostu standartu życiowego i rozwoju wielkoprzemysłowej cywilizacji oraz upowszechnienia postawy laickiej i racjonalnej. Człowiek nie posiadający żadnych oporów ideowo-emocjonalnych, przeszkadzających w odbiorze dzieł zrodzonych �373 Kronika z obcej inspiracji filozoficznej i religijnej, staje się bardziej chłonny intelektualnie i artystycznie, co pozwala mu dostrzec całość ludzkiego dorobku w dziedzinie kultury. Do tych przejawów twórczości artystycznej, które składają się na całość kultury ogólno-ludzkiej zalicza się również sztukę prymitywną i to nie tylko ze względu na to, że stanowi ona dokument innego życia, lecz przede wszystkim ze względu na jej swoiste walory ekspresyjne. Długotrwała, krzywdząca ocena estetyczna sztuki prymitywnej, podejmowana z europejskich kategorii piękna należy już do przeszłości. Stosowanie bardziej obiektywnej skali wartości i umiejętność rozróżnienia nie tylko możliwości poszczególnych artystów, lecz również ich intencji doprowadziły natomiast do przekonania, że naturalna skłonność człowieka do tworzenia rzeczy pięknych i otaczania się nimi, była w stanie wytworzyć już na najniższych szczeblach rozwoju kultury dzieła sztuki o trwałej, nieprzemijającej wartości, stojące na tym samym poziomie, co sztuka "Egiptu i Etrusków, Grecji i Renesansu, Wschodu i współczesności". Obserwacje przeżyć estetycznych i reakcji emocjonalnych młodzieży w jej zetknięciu się z dziełami sztuki prymitywnej wykazuje, że "udostępnienie i uprzystępnienie" sztuki prymitywnej na tle ogólnej koncepcji wychowania estetycznego prowadzi do znacznego rozszerzenia pedagogicznego spojrzenia na sztukę. W dziedzinie postrzegania wprowadza ona bowiem, poza estetyczną kategorią piękna i brzydoty jeszcze pojęcie odmienności, obcości i niezrozumiałości, które to cechy powinny podnieść czujność i wrażliwość widza. Jednocześnie rozszerzone zostaje przeżycie psychiczne widza, który przez ogląd dzieła sztuki nawiązuje kontakt myślowy z prymitywnym artystą, stojąc przed zagadnieniem wrażliwości estetycznej i motywów jego twórczości. W wielu wypadkach, ze· 'Względu na atrakcyjność tematu może nastąpić ponad to rozbudzenie zainteresowań poznawczych, chęć zdobycia pełnego wytłumaczenia nowych zjawisk oraz dążenie do wykrycia przyczyn istnienia różnych mechanizmów kultury. Na koniec istnieje pewna szansa na pobudzenie aktywności artystycznej i wykształcenia trwałych dyspozycji twórczych, niezmiernie istotnych dla zachowania ogólnej harmonii psychicznej. KLEMENS KRAJEWSKI TRADYCYJNE BUDOWNICTWO CHAŁUP ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ Praca doktorska składa się z 9-ciu rozdziałów, w tym: tekstu 238 s., w CZęSCl ilustracyjnej 130 fotografii chałup, rzutów poziomych, przekrojów, rysunków elementów chałup, oraz załączników, obejmujących: 8 map rozmieszczenia elementów chałup, map Ziemi Chełmińskiej, 22 tabele, oparte o żródła historyczne z drugiej połowy XVIII w. i odpisów kwestionariuszy i ankiet, którymi autor posługiwał się w pracy. Celem pracy jest ustalenie typów tradycyjnych chałup Ziemi Chełmińskiej i zbadanie terytorialnego zróżnicowania budownictwa mieszkaniowego, porównanie z budownictwem mieszkaniowym sąsiednich regionów; - następnie prześledzenie zmienności budownictwa mieszkaniowego tego regionu od przełomu XVIII/XIX w. �374 Kronika do początków XIX stulecia i wykrycie czynników, które decyduj'jco wważyly na kształtowaniu budownictwa mieszkaniowego omawianego obszaru. Aktualność pracy polega na ważnej i koniecznej w obecnej chwili dokumentacji tych nielicznych już zabytkowych chałup, które giną w szybkim tempie. W badaniach stosowano metody terenowe w oparciu o autopsję i wywiady przy pomocy kwestionariuszy oraz metodę opisu Gerarda Ciołka, odnosząc'l się do specyfiki rzemieślniczej. Dla rozwiązania nasuwających się zngadnień zastosowano metodę analityczno-porównawczą i metodę geograficzną, polegaj'lcą na skartografowaniu poszczególnych zagadnień. W podsumowaniu, treść pracy w zarysie przedstawia się następująco: Od zarania osadnictwa na ziemi Chełmińskiej poprzez wiele, wiele stuleci terytorialne zróżnicowanie budownictwa mieszkaniowego podyktowane zostało doborem surowca najbardziej dostępnego w terenie. Nu lesistych terenach występują przeważnie tradycyjne zabytki konstrukcji pełnodrzewne.i, jak: zrębowa, łątko\va i zrębowo-łątkowa. Natomiast na pozostałym obszarze można sp(ltkać JW:1slrukcje z gliny ("welewamt") - ("paca"), czy też konstrukeje szkieletowe z wypełnieniem międzyramowym gliną lub cegłą ("mur pruski"). Konstrukcje te często spotykamy w przemieszaniu. Wśród tradycyjnych chałup wyróżnia się typ chałup wąsko·· -frontowych i szeroko-frontowych. W konstrukcji i w formie tradycyjnej ch<JłuPf oprócz cech o charakterze ogólnopolskim zawarte są cechy specyficzno-regionalne, np. odmienne nazewnictwo w określaniu konstrukcji pC'lnodrzewnej, zrębowej, jako "szachulec", wysoko wyspecjalizowana ciesiołka, w ujęciu proporcji bryły i inne. Ogólnie stwierdza się zależność budowniCtwa mieszkaniowego Ziemi Chełmińskiej od klimatu, podłoża fizjograficznego, czyli naturalnego środowiska, od zasobów surowca oraz od wciąż udoskonalanej techniki ciesielskiej i murarskiej. Oprócz wyżej wymienionych, jak i również czynników demograficznych, na kszlaItowanie się wiejskiego budownictwa mieszkaniowego tego obszaru wpłynęły: przeobrażenia społeczno-ekonomiczne, zarządzenia administracyjne, przepisy prawno-budowlane, przeciwpożarowe. JANUSZ KAlVIOCKI WfPŁYWY .POLITYCZNE NA STROJ LUDOWY MAŁOPOLSKI W DOBIE POROZBIOROWEJ 1772-1913 POŁNOCNEJ Zarysowujący się problem przemian zachodzących w pewnym wycinku czasu w ubiorach ludowych stał się bodźcem do poszukiwania genezy pewnych form stroju, a takźe do prześledzenia dróg, którymi rozwijały się te ubiory w ciągu swej historii. Praca zajmuje się wpływami politycznymi na odzież ludową, przeanalizowanymi na terenie Małopolski Północnej (przedrozbiorowe województwa sandomierskie i lubelskie), jako na obszarze, stanowiącym w okresie przedrozbiorowym jedną całość kulturową, podzieloną następnie na dwie prowincje odzieżowe, których granice w znacznej mierze pokrywały się z granicą Kongresówki z Galicja. Całość opracowanego materiału można ująć w następujących zagadnieniach: Spowodowany rozbiorami rozwój jednych a upadek innych ośrodków życia kulturalnego, gospodarczego czy administracyjnego wpłynął silnie na kształtowanie �Kronika 375 się ubioru ludowego. Zwiększenie się roli Warszawy, a upadek znaczenia Sando·· mierza spowodował wzmocnienie wpływów mazowieckich na terenie zachodniej części Małopolski Północnej; natomiast zachowanie roli Lublina jako ośrodka dominującego w jej części wschodniej, pozwoliło na dłuższe utrzymanie elementów małopolskich w stroju ludowym tego regionu. Nowe, sztuczne granice państwowe, wytyczone bez liczenia się z tradycjami kulturalnymi zabieranych ziem sprzyjały powstaniu różnic w rozwoju ubiorów ludowych, gdyż ułat\viały zaopatrywanie się ludności w materiały odzieżowe wytwarzane w różnych ośrodkach, co z kolei wpływa na zmiany w odzieży trady-o cyjnej - ró~ne po obu stronach granicy. Również zmiana ustroju politycznego odbiła ~ię na przemianach stroju. Centralistyczny ustrój Kongresówki wpłynął na większe ujednolicenie się ubioru ludowego na całym jej obszarze. Decentralistyczny ustrój, typowy dla Galicji w II połowie XIX w., sprzyjając rozwojowi małych ośrodków życia kulturalnego, ułatwiał utrzymanie i rozwój większej ilości odmian ubiorów regionalnych. Bardzo duże znaczenie dla rozwoju stroju ludowego mają szlaki komunikacyjne. Podział ich, a w pierwszej mierze przecięcie Wisły, będącej główną polską arterią komunikacyjną, wpłynął silnie na ubiór, powodując zmianę kierunków wpływów kulturowych. W okresie zaborów, północne wpływy Mazowsza posuwały się wzdłuż Wisły na południe, w przeciwieństwie do okresu przedrozbiorowego. W wieku XIX również koleje przyczyniały się do ujednolicania ubioru wzdłuż linii, wobec czego budowanie przez każdego z zaborców odrębnej sieci kolejowej wpływało na potęgowanie różnic w ubiorze między Galicją a Kongresówką. Odmienne warunki społeczno-polityczne i ekonomiczne w poszczególnych zaborach, powodowały różnice w przechodzeniu ze społeczeństwa stanowego do klasowego, w którym ubiór nie łączy się tak bezpośrednio z przynależnością stanową jednostki. Z kolei uwłaszczenie wpłynęło na szybsze przejmowanie pewnych form udzieży, uważanych za społecznie wartościowsze. W Kongresówce ponadto ułatwiło ono chłopu, w o wiele większym stopniu niż w Galicji, kontakt z przemysłem, a tym samym stworzyło warunki do szybszego zurbanizowania stroju. Ostatnim zagadnieniem jest wpływ mundurów wojskowych na strój ludowy łączący się z oddziaływaniem na tenże strój rozwoju świadomości narodowej. Oddziaływanie munduru zaborczego powodowało wytworzenie się pewnych cech ubioru, charakterystycznych dla jednego tylko zaboru. Natomiast wzrost uświadomien'ia narodowego bardzo słabo odbił się na stroju; jedynie w tych przypadkach, gdy ruchy niepodległościowe doprowadziły do wybuchu powstań zbrojnych, powstał problem munduru powstańczego, oddziaływującego już często na ubiory po obu stronach granicy. Rozwinięcie powyższych zagadnień pozwoliło na postawienie następującej tezy: Rozbiory i spowodowany przez nie układ stosunków politycznych, społecznych i ekonomicznych decydująco wpłynęły na ubiory ludowe Małopolski Północnej. W szerszym, ogólnoetnologicznym ujęciu, tezę tę można sformułować następująco: Jednym z głównych czynników \V rozwoju stroju ludowego jest układ polityczny, panujący przez dłuższy czas na obszarze zamieszkałym przez ludność używającą odanego stroju. �376 Kronika SOCIET~ INTERNATlONALE D'ETHNOLOGIE ET DE FOLKLORE (SIEF) Ethnologische Kommission fUr Geschichte und Entwicklung der europaischen Landwirtschaft. Informationen nr 1. 1967 r. Historię powstania i działalności wymienionej Komisji omówił w poprzednich latach Wolfgang Jacobeit w belgijskim czasopiśmie "Volkskunde". W skład jej władz wchodzą: dr W. Jacobeit, Berlin, dr Tamas Hoffmann, Budapeszt, dr Ernesto Veiga de Oliveira, Lizbona, dr Corneille Jest, Boulogne oraz dr Jaroslav Kramarik, Praha. Pierwszy numer Informacji określa zadania Komisji, ma ona przeprowadza(~ w poszczególnych krajach inwentaryzację narzędzi i technik pracy dla badań etnologicznych. Badania te prowadzone są w oparciu o jednolite kwestionariusze i metody inwentaryzacji, zjawisk kulturowych i dokładnego określania chronologii. W oparciu o taką dokumentację Komisja chce stworzyć podstawę dla syntetyzujących studiów nad etnografią Europy. Poprzez jednolicie zorganizowane kwestionariusze 'Komisja będzie się zwracała do różnych krajów, na plan pierwszy zostały wysunięte zagadnienia zaprzęgu bydlęcego. Na marginesie warto dodać, że temat ten jest również opracowywany w ramach Polskiego Atlasu Etnograficznego, ukazała się też interesująca rozprawa B. Baranowskiego, pt. Podstawowa sila pociqgowa dawnego rolnictwa w Polsce, 'wydana przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Ossolineum 1966, s. 185. W obrębie Komisji powstały jeszcze w 1964 r. osobne samodzielne sekcje, zajmujące się historią i rozwojem europejskiego rolnictwa. Należy wyrazić zadowolenie, że wreszcie tworzy się organ centralizujący badania nad kulturą materialną całej Europy, istnieją bowiem w tej dziedzinie szczególne zaniedbania. JG MIĘDZYNARODOWA UNIA NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH INTERNATIONAL UNION OF ANTHROPOLOGICAL AND ETHNOLOGICAL SCIENCES Nadesłany przez Sekretarza Generalnego MUNAiE, prof. Lawrence Kradera, biuletyn Nr 2/68 podaje do wiadomości członków zapowiedzi i zawiadomienia o podjętych lub planowanych pracach przez członków MUNAiE, wzroście liczby członków, przewidzianych seminariach, zjazdach, kongresach, wydawanych lub . płanowanych przez komitety narodowe MlJNAiE publikacjach itp. Dotychczasowy :skład 1 członkowski MUNAiE powiększyć należy o nowych członków: Australia. The University of Sydney, Sydney, New South Wales; The University of New South Wales, Kensington, New South Wales; Masquarie University, Eastwood, New South Wales; University of New England, Armidale, New South Wales; Wollongong University College, Woli on gong, New South Wales; University of Melbourne, Parkville, Victoria; Monash University, Clayton, Victoria; Latrobe 1 Opublikowany w Lud, t. LI, cz. I, s. 235-242 i cz. II, s. 673-674. �377 Kronika University, Bundoora, Victoria; Australian National University, Canberra, A.C.T.; The University of Adelaide, Adelaide, South Australia; Flinders University, Bedford Park, South Australia; University of Queensland, Brisbane, Queensland; University College of Townsville, Townsville, Queensland; University of Tasmania, Hobart, Tasmania; University of West Australia, Perth, West Australia; The Australian Museum, 6-8 College Str., Sydney, New South Wales; The South Australian Museum, North Terrace, Adelaide, South Australia; The Western Australian Museum, Perth, West Australia; The Queensland Museum, Brisbane, Queensland; National Museum of Victoria, Melbourne, Victoria; Queen Victoria Museum and Art Gallery, Launceston, Tasmania; The TasmanianMuseum and Art Gallery, Hobart, Tasmania. Brazylia. Instituto do Planejamento Pesquisa e Assessoramento nas Ciencias do Comportamento, Rua General Osorio, Campinas, Estado de Sao Paulo, dyr. dr Alfonso Trujillo Ferrari. Czechosłowacja. Sekcja Antropologiczna, Dr Vojtech Fetter, prezes, dr Jaroslav Towarzystwo Muzeów Narodowych, Suchy, sekretarz. Włochy. Istituto di Antropologia "Giuseppe Sergi" Universitarie, Roma, dyr. dr Venerando Correnti. Meksyk. Graduate School of the Institute lberoamericana, dyr. dr Angel Pal erm. Nigeria. Jos Museum, Department della Universita of Social of Antiquities, Sciences kurator Praga. di Roma, Citta of the Universidad Mr. Allen Bassing. Peru. Asociacion Peruana de Antropologos; Seminario de Antropologia Instituto Riva - Aguero, Pontificia Universidad Catolica del Peru, Calle Lartega, Lima, dyr. dr Julio Romani Torres; Departamento de Antropologia, Facultad de Ciencias Sociales, Pontificia Universidad Catolica des Peru, Apartado 1761, Lima; Department of Anthropology at the Universidad Nacional del Cuzco, Cuzco, Peru; Universidad Nacional Mayor de San Marcos, Facultad de Letras y Ciencias Humanas, Departamento de Antropologia, Apartado, Lima, dyr. dr Jorge C. MueIIe. Rumunia. Academia Urugwaj. Instituto Republicii de Estudios Socialiste, Comisia Superiores, de Antropologie Biblioteca, Montevideo, si Etnologie. Constituyente 1711. Seminaria, sesje naukowe, zjazdy, kongresy Brazylia. 13-18 marca 1968 r.: "Napięcie i konflikt oraz zmiany społeczne w Brazylii". Niemiecka Republika Federalna. 11-17 sierpnia 1968 r.: XXXVIII Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny w Sztutgardzie. Rumunia. Wrzesień 1968: sympozjum, "Naturalny proces reprodukcji populacji". USA. 30 listopad - 3 grudnia 1967: 66 zjazd Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego. 21-27 listopada 1968 r: 67 zjazd Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (około 2400 członków). Portugalia. Lipiec 1968 r.: Kor;gres współpracowników Ethno!ogia Europea. Badania Kiel - Chandigarh Projekt: Katedra Antropologii Uniw. Panjab (Indie) wspólnie z Inst. Antropol. Uniw. w Kolonii (NRF) podjęli badania nad adaptacją fizyczną ludności w Himachal Pradesh, mieszkającą w zróżnicowanych warunkach klimatycznych. Może to być wielki wkład do poznao.ia podstawowych procesów bio- �378 Kronika logicznych, odnoszących się do ludzkich możliwości przystosowania trwać będą 2 lata (1967-1968) i są finansowane przez Niemieckie Badawcze (Deutsche Forschungsgesellschaft). się. Badania Towarzystwo Yale Chandigarh Projekt: Yale University Peabody Museum (USA) wspólnie z Katedrą Antrop. Uniw. Panjab prowadzić będą badania o charakterze penetracyjnym, w celu wykrycia śladów istot człekokształtnych w skałach z okresu miocen-pliocen w górach Siwalik. Badania (2 lub 5 letnie) finansować będą Smithsonian Foreign Currency Programme i U. S. National Science Foundation. Rumunia. Academia Republicii Socialiste, Comisia de Antropologie si Etnologie. Projekt organizacji kompleksowych badań, "Żelazne bramy", w antropologii i etnologii. Nowe czasopisma Brazylia: i wydawnictwa Antropological, rocznik Brasilian Union of Anthropological and Ethnological Sciences. Obejmuje: antropologię, etnologię i nauki społeczne w Brazylii. Dania: Tools and Tillage. Czasopismo poświęcone historii narzędzi rolniczych. Meksyk: Biblioteca deI Estudiante en Ciencias Sociales. Wydawnictwo seryjne, podstawowa lektura dla studentów różnych dyscyplin naukowych. Jako tom pierwszy wydano: Angel Palerm: Introduccion a la teoria etnoSumula logica, 1967. Humunia: Yearbook for Do druku przygotował: Ethnology. Konrad Wypych. PROTOKOŁ z XLI Walnego Zgromadzenia członków Polskiego Towarzystwa odbytego w dniach 21-23 października 1966 r. w Pałacu Kultury Ludoznawczego, w P ozn a n iu Na całość XLI W. Z. złożyły się sekcja naukowa i sesja organizacyjna, a dopełnieniem była wycieczka krajoznawcza po Ziemi Wielkopolskiej. Na Zjazd przybyło około 200 osób z różnych Oddziałów PTL. XLI Walne Zgromadzenie otworzyła prof. dr Maria Frankowska w imieniu organizatorów Zjazdu i gospodarzy terenu. Po przemówieniu powitalnym zaproponowała wybór przewodniczącego obrad podając w imieniu Zarządu kandydaturę prof. dr B. Olszewicza, który został wybrany na to stanowisko burzliwą aklamacją. Prof. dr Olszewicz zaprosił do Prezydium przedstawicieli władz politycznych, administracyjno-terenowych i przedstawicieli świata naukowego, których zebrani przywitali oklaskami. Przemówienie powitalne w imieniu Rektora UAM w Poznaniu wygłosił prof. dr J. Burszta. Podkreślił on, że XLI W. Z. PTL w Poznaniu jest sejmikiem kulturalnym PTL dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego, w którego dziejach Ziemia Wielkopolska odegrała poważną rolę. Również i w pracach PTL przedstawiciele tej ziemi mają poważny udział. Współzałożyciel i pierwszy prezes PTL, Antoni Kalina, pochodził z Wielkopolski, a i obecny prezes PTL prof. Olszewicz �Kronika 379 w Poznaniu zdobył ostrogi naukowe i zwic1zany jest z Wielkopolską. Na zakończenie swego przemówienia życzył uczestnikom XLI W. Z. pomyślnych obrad. Sesje; llLlUkową zainaugurował prof. dr J. Burszta swym wykładem pt. Regionalne monografie etnograficzne problemy i metody badań. O godz. 12'''' odbyło się otwarcie wystawy książki etnograficznej w Bibliotece Głównej UAM w Poznaniu. Sesję popołudniową tego dnia wypełniły 2 wykłady. Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska wyglosiła wykład pt. Osiągnięcia i postulaty badawcze w badaniach etnograficznych nad regionem łódzkim. Doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarawa omówiła Zagadnienia i metody badań regionu etnograficznego (na przykładzie Mazowsza). Przedpołudnie drugiego dnia sesji naukowej wypełnił referat dra Zbigniewa BiaIego, przedstawiajw'y w formie komunikatu: Badania monograficzne kultury ludowej w Karpatach Polskich oraz dyskusja nad wygłoszonymi referatami. ObrClc1om przewodniczyli kolejno: prof. dr Olszewicz, prof. dr Zawistowicz-AdClmska, doc. dr M. Frankowska, prof. dr Burszta, prof. dr Znamierowska-Prufferowa. W dyskusji nar:! referatami pierwszy zabrał głos doc. dr Tadeusz Wróblewski. Stwierdził, po wysłuchaniu wszystkich wykładów i referatów zjazdowych, że wszystkie naświdJały problemy monografii regionalnych i zajmowały się metodyką opracowal1 takich monografii, poświęcając znaczną część dociekań natury metodologicznej określeniu samego regionu. Na tle tych referatów nasuwa się wiele wątpliwości metodologicznych, których nie poruszono, a które nasuwają się etnografowi na każdym niemal kroku. Dużą trudność sprawia brak ścisłych definicji pojęć używanych w etnografii np. postęp i rozwój, cywilizacja i kultura. Istnieje wprawdzie ponad 300 definicji kultury, ale to bynajmniej nie ułatwia sytuacji etnografowi. Jedni za przedmiot badań w kulturze uznają obiektywną rzeczywistość kulturalną, wytworzoną przez ludzkość niezależnie od poszczególnych jednostek ludzkich, w którą one wchodzą z chwilą urodzenia i którą opuszczają z chwilą śmierci, inni zaś za przedmiot badań biorą właśnie zachowanie się jednostek w konkretnym kontekście kulturowym. Każda postawa wymaga odmiennych metod badawczych. Czy jest słuszne, że do badań obiektywnej rzeczywistości przyjmuje się metody psychologiczne, używane przez socjologów do badania postaw ludzkich w odniesieniu do zjawisk. Etnografia nie daje dotąd wyrażnego określenia tych spraw. Sama bowiem etnografia - zdaniem dyskutującego - nie jest adekwatnie określona i budzi wątpliwości. Mówimy, że badamy kultury, a tytuł n:Jszej dyscypliny głosi, że opisujemy ludy. A jak pojmujemy kulturę? Czy monicznie, czy pluralistycznie. Jeśli pluralistycznie, to jaka jest "differentia specifica" odróżniająca od siebie te kultury. Czy kultura regionu może być porównywana z sąsiednimi "al pari", czy na zasadzie podporządkowania. Badając pogr;micze polsko-niemieckie, spotkał szereg elementów kulturowych po jednej i drugiej stronie, mimo pewnych różnic w cechach drugo- i trzeciorzędnych. Z tego wniosek, że struktury polskiej i niemieckiej kultury są podporządkowane większej jednostce kulturowej. Przygotowując monografię regionalną musimy więc metodologicznie założyć, jak będziemy porównywać i podporządkowywać daną strukturę w stosunku do kultur sąsiednich. W dalszym ciągu swej wieloproblemowej wypowiedzi zatrzymał się dyskutant nad zagadnieniem przenikania elementów kultury ludowej w kulturę miejską. IvIówimy o urbanizacji wsi i przeobrażeniach kultury ludowej na wsi, a nie dostrzegamy, w każdym razie zbyt mało uwagi poświęcamy równie ciekawemu zjawisku przenikania wielu elementów kultury ludowej do miast wraz z ludnością �380 Kronika wiejską, przenoszącą się żywiołowo ze wsi do miastn. Gdyby ustalić pochodzenie społeczne ludności naszych miast, to widzielibyśmy, że około 800/0 dzisiejszych mieszkańców miast pochodzi ze wsi. Zakończenie swych uwag dyskusyjnych poświęcił doc. dr T. Wróblewski metodzie kartograficznej i roli atlasów etnograficznych. Na podstawie doświadczeń stwierdza, że linearne wykreślenie granic regionalnych metodą kartograficzną jest niemożliwe, gdyż przedmiot jest ruchliwy i zasięgi wielu zjawisk są zmienne. Atlasy etnograficzne, rewelacja końca XIX w. i pocz. XX w., nie spełniły tych nadziei, jakie z nimi łączono. Nie należy jednak z tej metody rezygnować, gdyż jakkolwiek na małych przestrzeniach nie daje ona czytelnych rezultatów, to jednak dość wyra żnie wyznacza większe struktury kulturowe. Całość swego wystąpienia zakończył T. Wróblewski apelem o precyzyjne uściślenie pojęć, którymi się posługujemy. Prof. dr Topolski zwrócił uwagę na to, że w referatach sporo miejsca pOSWlęcono uściśleniu pojęcia "region", a zbyt mało powiedziano o samej monografii. Podkreśla, że pełna monografia musi być opracowana integralnie, musi ona odpowiadać nie tylko na pytania faktograficzne, ale i eksplikacyjne, musi w równym stopniu uwzględniać rodowód historyczny (moment genezy) jak i funkcje opisywanych zjawisk, czyli ich miejsce w strukturze. Trzeba od początku badań mieć świadomość ~holistyczną, integralną i n~motetyczną. Trzeba zrehabilitować monografie wsi. Dawne wzory bujakowskie zostały w okresie międzywojennym splycone, gdyż nie umiano sobie metodologicznie poradzić. Monografie malych społeczeństw lokalnych pozwalają najlepiej uwzględnić postulat integralności metodologicznej i merytorycznej. W PAN powstaje podkomisja do badań monografii wsi. Na zakończenie prof. Topolski pochwala tematykę sesji naukowej, stwierdzając, że wychodzimy już z etapu pospiesznych syntez. Następny etap to sięganie do żywego materiału, którego poznanie doprowadzi do syntezy bardziej pogłębionej. Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska wyraża zadowolenie, że prof. Topolski pochwala monograficzne badania wsi. Stwierdza, że metody badań dostosowujemy do konkretnych warunków i potrzeb. Np. w jednych wypadkach konieczna jest metoda statystyczna, w innych nie. Są badania, które muszą być przeprowadzone stacjonarnie, badania poszerzone można natomiast przeprowadzić metodą ankietową. Podkreśla konieczność weryfikowania w terenie urzędowych danych statystycznych, które jak wykazały sprawdzenia, w wielu wypadkach są mylne. Monografie terenowe muszą być związane z życiem i oparte o konkrety, a nie mogą być mechaniczną rekonstrukcją, wyrwaną z życia. Tylko przez analizę żywego materiału, przez monografie odzwierciedlające życie, możemy dojść do adekwatnej syntezy naukowej. Dr Olga Gajkowa na tle wypowiedzi doc. Wróblewskiego ostrzega przed niedocenianiem metody kartograficznej. Zapewne, że lekcja kartogramu na małych obszarach niewiele nam daje, ale na większych obszarach objaśnia nam więcej i daje to, czego nie potrafimy pokazać tak wyrażnie innymi metodami. Musimy się więc zgodzić, że metoda kartograficzna jest jedną z wielu metod w warsztacie etnografa, ale bynajmniej nie najpośledniejszą. Nie bez racji allasy etnograficzne są w centrum zainteresowania tak w krajach obozu socjalistycznego, jak i w krajach kapitalistycznych. Zapewne, że świadomość nie da się w kartogramie ująć, ale od tego są monografie, by dać pełny obraz zjawisk kulturowych. W dalszym ciągu swej wypowiedzi dr Gajkowa poruszyła kilka aspektów "regionu", przypomniała podział Polski na grupy etnograficzne w ujęciu Bystronia, a następnie zatrzymała się nad przemianami zachodzącymi w kulturze ludowej �Kronika 381 w związku z urbanizacją i nad rytmem tych przemian, kończąc wnioskiem, że unowocześnienie wsi nie likwiduje przedmiotu badań etnograficznych. Dr Kukier zwraca uwagę, że przy określaniu regionu należy uwzględnić między innymi relację tegoż regionu do nadrzędnej całości. Ważną rzeczą jest również, by przy rozgraniczaniu regionów brać pod uwagę to co zalecał Bystroń, a mianowicie uwzględniać samookreślenie i poczucie odrębności mieszkańców. Mgr Jadwiga Grodzka dzieli się swoimi spostrzeżeniami nad zmianami zachodzącymi we współczesnej wsi. Zwraca uwagę, że zbyt mało etnografia zajmuje się kulturą duchową, że wieś zamyka się przed obcym ze swoim życiem wewnętrznym, podobnie zresztą jak obserwuje się to i wśród innych warstw społecznych. Stwierdza, że przez postęp techniczny i bodżce ekonomiczne bynajmniej nie rozładowaliśmy kompleksu niższości w świadomości wieśniaków, stąd nawet w bogatych wsiach, gdzie chłop ma i telewizor i auto nie idzie się w kierunku zatrzymania dzieci na ojcowskim warsztacie pracy, ale dąży się do tego, by wszystkie dzieci mogły się wykształcić na urzędników, by mogły odejść ze wsi do innych zawodów. Uważa, że zbyt mało jest wysiłku społecznego, by ten kompleks przezwyciężyć i rozładować w świadomości tak ludności wiejskiej, jak i całego społeczeństwa. Jako kuriosum podaje słyszane współcześnie w pociągu słowa "patrz chamy już orzą i sieją". Uważa również, że prześmiewki mądrości sołtysa Kierdziołka są odbierane jako ośmieszanie sołtysa w ogóle i jako drwina z chłopa. Godne zastanowienia się jest również zjawisko obserwowane w bibliotekach wiejskich. Czytają starsi i młodzież szkolna, a młodzież pozaszkolna stroni od książki. Tego zjawiska nie można lekceważyć. Ciekawym procesom ulega również wieś w związku z wchodzeniem w orbitę wielkiego przemysłu. Tak np. wieś łęczycka wchodzi w nową fazę rozwoju w związku z rozwojem w tym terenie górnictwa. Prof. dr B. Olszewicz nawiązuje do referatów i dyskusji. Pokazuje na materiale geograficznym, że rozgraniczenie regionów nie jest sprawą tak prostą jakby się wydawało. Mało też mamy monografii geograficznych. Geografia regionalna rozwinęła się bardzo dobrze we Francji, gdzie istnieją wyrażne jednostki geograficzne o wyraźnie odrębnej strukturze i o historycznym usankcjonowaniu podziału według cech morfologicznych. U nas geografowie nie wypowiedzieli się ostatecznie co do podziału Polski na regiony geograficzne i ten brak odczuwa się również i w etnografii. Etnografowie powinni pobudzić geografów, by brak ten zapełnili nowymi opracowaniami Geografii Polski. Jest nowa historia Polski, a brak dotąd nowej geografii Polski. Niezbyt szczęśliwe w skutkach jest również oddzielenie geografii od etnografii. Geografia raczej winnaby się znajdować wśród nauk humanistycznych. W sprawie metody kartograficznej w etnografii prof. dr Olszewicz starał się rozwiązać wątpliwości doc. Wróblewskiego popierając swymi argumentami stanowisko jakie zajęła w tej sprawie dr Olga Gajkowa. Poddał w wątpliwość nieuzasadnione historycznie, a sztucznie lansowane nie przez naukowców nazewnictwo regionalne tego typu jak "ziemia łódzka", czy "ziemia bydgoska". Takich ziem nie było i za poprawniejsze uważa określenia "region łódzki", czy "region bydgoski" itp. Doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa wypowiada się za hasłem prof. dr Topolskiego, że należy prowadzić całościowe badanie społeczności wiejskiej i opracowywać monografie integralne, bez wszelkich okaleczeń opisywanego przedmiotu badań. Oświadcza, że dotychczasowe monografie regionalne, w tym pełnym słowa znaczeniu, właściwie monografiami nie były. Region winien obejmować zwartą społeczność, a nie może być dowolnym konglomeratem różnych struktur arbitralnie zespolonych w sposób narzucony. Ostrzega również, by słowa urbanizacja nie �382 Kronika używać dziś w znaczeniu zrównanie wsi z miastem, lecz jedynie dla nazwania kierunku zmian na wsi. Urbanizacja to proces długi i jak nie od razu Krakow zbudowano, tak też nie zmieni się wieś w miasto po wielu choćby przemianach cywilizacyjnych. Te przemiany jednak symbolizują nam kierunek przemian kultury wiejskiej, których intensywność zależy od wielu czynników i badacza terenowego wykrycie tych czynników żywo pasjonuje. Odcina się od stanowiska jakoby już kończył się przedmiot etnografii wraz z kulturą tradycyjną, bo właśnie zderzenie kultur i tworzenie się nowych układów i nowych wartości w walce ze starym i jego twórczym wykorzystaniu stanowi bardzo ciekawy przedmiot badań. Mgr Maria Suboczowa wraca jeszcze do omawianego już kilka razy problemu urbanizacji wsi. Podkreśla, że urbanizacja nie polega na samym nasyceniu wsi techniką, ale przede wszystkim na przejmowaniu przez wieś miejskich wzorów życia. Stwierdza również, że jak wszystko na świecie, tak i region nie jest czymś statystycznym i stałym i już nasze doświadczenia minionego dwudziestolecia potwierdzają jego zmienność. Dr Anna Kowalska-Lewicka nawiązując do omawianej w referatach i dyskusji współpracy wielu dyscyplin nad monografią integralną, wypowiada się za wykorzystywaniem dorobku innych dyscyplin przez samodzielne ich opanowanie przez etnografów, a nie uważa za szczęśliwe dawanie zleceń usługowych przedstawicielom innych dyscyplin naukowych. Jeśli historycy Iwrzystają samodzielnie z naszego dorobku, my możemy z ich, a to da nam większą samodzielność. Prof. dr Maria Znamierowska-Prilfferowa podkreślając korzyści płynące z sesji poświęconej problemom metodologicznym zwraca uwagę na dużą rolę skansenowskich muzeów na wolnym powietrzu. Uważa, że jest jeden z ważkich elementów utrwalenia żródeł historycznych. Prof. dr Jadwiga Klimaszewska zwraca uwagę, że brakami monografii dziewiętnastowiecznych, a nawet w większości dwudziestowiecznych było nastawianie się na relikty i szukanie przede wszystkim przeżytków w kulturze ludowej. Obecnie jesteśmy zgodni, że badamy przeszłość i terażniejszość. Istnieją opracowania kładące większy nacisk na przeszłość, inne na teraźniejszość, żadne jednak nie pomija drugiej części problematyki. Stwierdza, że nie mn stałych prawidłowości w powiązaniu zjawisk kulturowych i relacje te muszą być każdorazowo pokazane w konkretnych warunkach, w konkretnym wycinku życia. Prof. dr Stanisłw Bąk podkreślając wymogi stawiane monografii integralnej stwierdza, że pełnej monografii nie prędko się doczekamy. Wykazał, ilustrując swe wypowiedzi konkretnymi przykładami, że obok innych dyscyplin etnograf musi współpracować z dialektologiem. Bez pomocy dialektologa nie będzie mógł interpretować żródeł językowych, które dają nam pierwszorzędne informacje. Prof. dr Feliks Markowski, wskazując na szybkie tempo przeohrażeń, zachodzące w naszych wsiach, uważa, że wbrew temu, co powiedziała dr Lewicka, powinniśmy dawać zlecenia i dzielić się pracą z przedstawicielami innych dyscyplin pokrewnych. Zwraca uwagę, że w pracach etnograficznych brak przeważnie wprowadzenia archeologicznego, które powinien napisać nie sam etnograf, lecz właśnie dobry archeolog. Wskazuje jak ważnym dla kultury ludowej jest budownictwo, które przecież stwarza ramy dla innych zjawisk kulturowych, a jednak etnografowie sami nie potrafią prawidłowo przedstawić tych problemów, nie dają właściwych rysunków, któreby jasno ilustrowały tekst i dlatego powinni dać zlecenie architektom. Zwraca uwagę również na niewłaściwe używanie terminów, dotyczących budownictwa, np. nie powinno się mówić o "szalowaniu ścian", lecz o "deskowaniu", powinno się mówić "budownictwo szkieletowe", a nie "budow- �Kronika 383 nictwo ryglowe", nie buduje się "z drzewa", lecz "z drewna", nie istnieje fundament drewniany, lecz "podwalina", która jest "łączona", a nie "wieńczona". Dla zapewnienia ochrony zabytków kultury ludowej popiera starania o muzea na wolnym powietrzu i rzuca hasło, które powinno nasze Towarzystwo Ludoznawcze popularyzować i dążyć do jego realizacji. "Przynajmniej 20 skansenów w Polsce na początek drugiego 1000-lecia Państwa Polskiego". Prof. dr Józef Burszta podsumowując sesję naukową podziękował za referaty i dyskusję, która poszerzyła i uzupełniła rozważania metodologiczne referatów. Zdaliśmy sobie sprawę jak z różnych stron można patrzeć i charakteryzować region i jak różne elementy go wyznaczają. Uświadomiliśmy sobie, że w naszych czasach nie możemy brać terenów wyznaczonych schematycznie według jakichś układów typologicznych, ale badać musimy żywe społeczności, stanowiące całości społeczno-kulturowe. Przedstawione tu komunikaty o stanie badań w naszych ośrodkach etnograficznych dają nam podstawę do przekonania, że etnografia polska jest na dobrej drodze. Sprawy organizacyjne Przewodniczyła XLI W. Z. obradom prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa. Część organizacyjna XLI W. Z. PTL obejmowała: 1. Otwarcie i zatwierdzenie porządku obrad. 2. Wspomnienie o zmarłych w ciągu ostatniego roku członków PTL. 3. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XL WZ, odbytego w Przemyślu, 4. Wybór komisji wnioskowej. 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za rok 1965/66. 6. Sprawozdanie i wnioski GKR. 7. Sprawozdania Oddziałów PTL. 8. Dyskusja nad sprawozdaniami. 9. Zatwierdzenie bilansu, sprawozdall i wniosków GKR. 10. Uchwalenie planu pracy i budżetu na rok 1966/67. 11. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez wybraną komisję wnioskową. 12. Zamknięcie Walnego Zgromadzenia. Ad 1. Zebranie otworzyła przewodnicząca prof. Priifferowa, a odczytany przez nią podany wyżej porządek dzienny został przyjęty bez zmian. Ad 2. Prof. dr Bąk wygłosił wspomnienie o zmarłym w ostatnim roku pro·· fes orze dr Tadeuszu Milewskim, po czym zebrani uczcili Jego pamięć chwilą milczenia. Wspomnienie o redaktorze Banaczkowskim, zasłużonym członku Oddziału Warszawskiego wygłosił mgr Makuiski, po czym zebrani uczcili pamięć zmarłego chwilą milczenia. Ad 3. Przeczytany przez mgra Kaleciaka protokół z poprzedniego Walnego Zgromadzenia, odbytego w Przemyślu, przyjęto bez zmian jednomyślnie. Ad. 4. W głosowaniu jawnym przyjęto wybór komisji wnioskowej w następującym składzie: prof. prof. Maria Priifferowa, Stanisław Bąk, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, dr dr Anna Lewicka, Stanisław Błaszczyk, Maria Suboczowa. Ad. 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL z poszczególnych dziedzin działalności odczytali: a) ogólno-organizacyjne mgr Suboczowa; b) finansowe prof. dr Bąk; c) redakcji DWOK - prof. dr Burszta; d) redakcji LL - prof. Priifferowa. Ad. 6. Sprawozdanie i wnioski GKR odczytał dr Longin Malicki. Ad 7. Ponieważ Oddziały nadesłały szczegółowe sprawozdania na piśmie, a ograniczenie czasem nie pozwalało na odczytywanie ich w całej rozciągłości, ustalono, by przedstawiciele Oddziałów podali w skrócie najważniejsze dane o swoim Oddziale, by nie zająć na jedno sprawozdanie więcej niż 5 minut. Sprawozdanie z Oddziału Gdańskiego złożył dr L. Malicki, z Katowic mgr Jan Hutka, z Kielc nie było nikogo, z Krakowa złożyła sprawozdanie mgr Łopuszańska. �384 Kront",a W imieniu Oddziału Limanowskiego złożył krótkie sprawozdanre mgr Kaleciak, obok sprawozdania ze swego Oddziału w Mszanie Dolnej. Z Lublina przedłożył sprawozdanie mgr Olesiejuk, z Łańcuta - dyrektor Jan Micał. Sprawozdanie Oddziału Łódzkiego przedstawiła mgr Lechowa, z Olsztyna dr Klonowski, z Opola mgr Kaleciak, z Przemyśla mgr Lew, z Poznania mgr Linette, z Sanoka mgr Kaleciak, ze Szczecina - mgr Kaleciak, z Torunia prof. Prufferowa, z Warszawy mgr MakuIski, z Wrocławia dr Pawłowska, z Zakopanego mgr Kaleciak. Ad 8. W dyskusji nad sprawozdaniami zabrała głos prof. Prufferowa wykazując, że trudności finansowe hamują pracę statutową Oddziałów i że to ograniczenie mniej lub więcej odbiło się na pracy wszystkich Oddziałów. Prezes PTL prof. Olszewicz wyjaśnił, że Zarządem nie kieruje sknerstwo ani skąpstwo, lecz twarda konieczność zmusza do daleko idących oszczędności. W miarę polepszania się sytuacji finansowej Towarzystwa i Oddziały otrzymają większe fundusze na działalność statutową. Wyjaśnił również, że wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej są słuszne, lecz stają się nieaktualne, gdyż budynek, w którym mieszczą się agendy PTL idzie do kapitalnego remontu, przy czym zostaną według zapewnienia rektora zabezpieczone potrzeby naszego Towarzystwa. Ad. 9. Walne Zgromadzenie jednomyślnie zatwierdziło bilans i sprawozdania Zarządu, GKR i Oddziałów PTL. Ad. 10. Problemy planu pracy i budżetu na rok 1966/67 referował mgr Nienartowicz. Budżet nie może być jeszcze przedstawiony w realnej postaci, gdyż P AN nie dała odpowiednich limitów. Postanowiono tedy upoważnić Zarząd do opracowania budżetu stosownie do możliwości limitowych, zalecając, by nie ograniczać działalności statutowej lecz starać się utrzymać ją przynajmniej na dotychczasowym poziomie, natomiast działalność wydawniczą modyfikować w granicach możliwości finansowych i uzyskiwanych dotacji. Uchwałę przegłosowano jednomyślnie. Ad. 11. Uchwalenie wniosków - w imieniu komisji wnioskowej przedstawiła Walnemu Zgromadzeniu zebrane wnioski doc. dr Kutrzeba-Pojnarowa. 1. Przyjąć na członków honorowych PTL: a) prof. dr Saulo Haltsonena z Helsinek, b) prof. dr Christo Vakarelskiego z Sofii. Wniosek przyjęto przez aklamację. 2. Pozostać przy zaprowadzonym w ostatnim roku sposobie centralnego ściągania składek. Przegłosowano większością głosów. 3. Popularyzować dorobek naukowy PTL i prace Towarzystwa przez prasę i radio. Przegłosowano jednomyślnie. 4. Otaczać opieką i chronić przed zniszczeniem ginące zabytki kultury ludowej i inicjować zakładanie nowych muzeów, w tym także muzeów na wolnym powietrzu. Przegłosowano jednomyślnie. 5. Na wniosek Oddziału Łódzkiego XLII Walne Zgromadzenie PTL w 1967 r. przeprowadzić w Łodzi. Przyjęto przez aklamację. 6. Walne Zgromadzenie dziękuje Oddziałowi Poznańskiemu za trud i wysiłek poniesiony dla przygotowania XLI W. Z. Przyjęto przez aklamację. Wniosku redakcji "Literatury Ludowej" o przyznanie etatu pracownika redakcyjnego nie głosowano, lecz rozpatrzenie go i załatwienie w myśl obowiązujących przepisów zostawiono Zarządowi Gl. PTL. Ad. 12. Zamknięcia zebrania organizacyjnego dokonała prof. dr Maria Prufferowa. Podziękowała za udział wszystkim uczestnikom zjazdu a szczególniejsze wyrazy podzięki skierowała do organizatorów i gospodarzy W. Z. - Oddziału Poznańskiego. Dopełnieniem XLI W. Z. w Poznaniu była jednodniowa wycieczka autokarowa na trasie Poznań-Szreniawa-Zbąszyń-Babimost-Leszno-Poznań, w której wzięla udział większość uczestników Walnego Zgromadzenia. �385 Kronika W ten sposób trzydniowy końca. Poznań, program XLiI W. Z. w Poznaniu został wypełniony do 24. X. 1966 r. mgr Piotr dr B. Otszewicz i I przewodniczący W. Z. prof. Kaleciak prezes protokolant PROTOKOŁ z XLII Walnego Zgromadzenia odbytego w dniach członków Polskiego 21-22 października Towarzystwa Ludoznawczego, 1967 r. w Ł o d z i Dnia 21 października 1967 r. prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska dokonała otwarcia XLII Walnego Zgromad2ienia. Po powitaniu zebranych i zawiadomieniu o stratach w szeregach PTL, jakie spowodowała śmierć członków: doc. dra Adama Chętnika, Józefa Jurka, Józefa Koniecznego i Bogusława Kowalca, prof. Zawistowicz-Adamska zaproponowała na przewodniczących W. Z. prof. dra W. Hejnosza z Torunia i doc. dra T. Wróblewskiego z Poznania. Wyboru dokonano przez aklamację. W imieniu Prezydium prof. Hejnosz odczytał proponowany przez organizatorów porządek obrad: 1. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XLI W. Z., odbytego w 1966 r. w Poznaniu. 2. Wybór komisji. 3. Sprawozdanie Zarządu Głównego za okres 3-letniej kadencji. 4. Sprawozdanie Oddziałów. 5. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 6. Dyskusja. 7. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków Głównej Komisji Rewizyjnej oraz udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu. 8. Uchwalenie planu pracy i budźetu na rok 1968. 9. Uchwalenie wniosków, przedłożonych przez komisję wnioskową. 10. Wybór członków Zarządu Głównego i Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego PTL na okres następnych 3 lat. 11. Zamknięcie Walnego Zgromadzenia. W dyskusji nad porządkiem dziennym, na wniosek prof. dra Stanisława Bąka, skreślono punkt 4 (sprawozdania Oddziałów), gdyż sprawozdanie Sekretarza Generalnego obejmuje całość. Na wniosek dra W. Sobisiaka punkt 2 (wybór komisji) przesunięto na punkt 1. Ad. 1. Do komisji mandatowo-skrutacyjnej zostali wybrani jednomyślnie: dr B. Bazielich, dr J. Kamocki, mgr Sto Chmielowski i mgr A. Oleszczuk. W skład komisji matki weszli wybrani jednomyślnie: prof. dr Fr. Wokroj, doc. dr T. Wróblewski, mgr K. Różanowski, mgr Z. Neyman, dr K. Pietkiewicz, dr L. Malicki, dr R. Kukier, dr Fr. Klonowski i dr J. Bohdanowicz. Do komisji wnioskowej wybrano jednomyślnie: dra Z. Jasiewicza, dr W: Kwaśniewicza, mgr M. Polakiewicz. Ad. 2. Protokół z XLI W. Z. przeczytał mgr Piotr- Kaleciak. Protokół przyjęto jednomyślnie. Ad. 3. Sprawozdanie ogólne za lata 1964-67 w mieniu Zarządu Gl. złożył Sekretarz Generalny Ignacy Kuźniewski. Sprawozdanie finansowe za ten okres przedstawił Skarbnik Towarzystwa prof. dr St. Bąk. Ad. 5. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej odczytał mgr St. Błaszczyk. Wnioski kończyły się sugestią, by W. Z. udzieliło ustępującemu Zarządowi absolutorium. 25 - Lud, t. LII �z działalności statutowej Suma mgr A. Nienartowicz Gł. Księgowy bilansowa ._--_._--_. ------- obrotowych Zmniejszenie 7 środków Zyski nadzwyczajne niewyodrębnionej działalności gospodarczej za 1966 r. : l 808 143,60 ': I Ii I I I 507928,39 I ,i I ;i il 'I 4 3 2 statutowej Treść Komitetu Zarządu Kolbergowskiego Głównego Suma Prof. bilansowa dr Stanisław Skarbnik ------ Straty nadzwyczajne niewyodrębnionej działalności gospodarczej Koszty akcji i zadań zleconych - - Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej) il-l-~~~;~-~~ałalności 'I 30050,- 5293,- 400000,- 470000,- 55930,- 162273,20 164070,01 12599,- I wyników Suma Lp. _-,--_z_ł_o_ty_c_h_:i , Rachunek miesz- 6 dodatki Kołbergowskiego przejściowe dla Komitetu - Głównego zleconych Dotacja na kaniowe dla Zarządu - z P.A.N. Dotacja i zadań Kolbergowskiego z akcji Komitetu - Głównego Dochody Zarządu - Dochody z niewyodrębnionej działalności gospodarczej (sprzedaż wydawnictw) Dochody Treść 5 4 3 2 Lp. Dochody Bqk 11 808 143,60 10668,34 32 100,40 1023919,17 444835,25 296620,44 . Suma złotych Wydatki l'> ~ ;l c ..•~ �Kronilca 387 Ad. 6. W dyskusji nad sprawozdaniami zabrali głos: doc. Wróblewski, prof. M. Znamierowska-Priifferowa, dr Sto Świrko, dyr. W. Babinicz, dr O. Gajkowa, mgr A. Nienartowicz, prof. dr J. Gajek, mgr B. Gawin, mgr St. Lew, prof. sto Bąk. Doc. Wróblewski mówił o trudnościach finansowych Towarzystwa, o wydawnictwach PTL oraz o pewnych nieporozumieniach personalnych, które winny zniknąć, by była stosowniejsza atmosfera do pracy. Prof. Priifferowa podkreśliła osiągnięcia PTL oraz trudności wynikające ze zbyt skromnej liczby etatów. Setki ludzi winny brać udział w badaniach i należy wciągnąć w te prace więcej ludzi młodych. Apeluje o wzmożenie tempa prac i o większą solidarność w szeregach Towarzystwa. Dr Swirko zabrał głos w sprawie "Literatury Ludowej" uważając, że sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej jest niedomówione i krzywdzące dla "Literatury Ludowej" i jej Redakcji. Przypomniał, że Redakcja ta zdobywa znaczne kwoty na poszczególne pozycje i to tak z Ministerstwa Kultury i Sztuki jak i od władz terenowych. Jednak Zarząd Główny nie może pozostawiać swojego przecież wydawnictwa bez regularnych dotacji, które są zapreliminowane w budżecie. Stawia to bowiem Redakcję w niezwykłych trudnościach i utrudnia prawidłowy rytm wydawniczy ze szkodą zarówno dla "Literatury Ludowej" jak i dla całego PTL. Wyraża nadzieję i życzenie, by w przyszłości nie dochodziło do takich zadrażnień, jak zwracanie niepokrytych rachunków. Nie widzi żadnej potrzeby niedomówień w sprawie "Literatury Ludowej" i jest święcie przekonany, że tak sprawy redakcyjne jak i sprawy finansowe są jasne i nie posiadają niczego do ukrywania czy zawoalowania. Dyrektor Babinicz nawiązał do Kongresu Kultury Polskiej i podkreślił w swej wypowiedzi moment, że wszyscy jesteśmy zobowiązani do ponoszenia odpowiedzialności za polską kulturę. Stwierdził, że w ciągu długich lat padały nieodpowiedzialne zdania w sprawie etnografii, a ludzie odpowiedzialni za etnografię nie dają autorytatywnej odpowiedzi. Czy można być zadowolonym, że po tylu latach nie napisano na poziomie nowoczesnego podręcznika etnografii, że deklamuje się o integralności badań, a nikt nie napisał podręcznika metodologii etnografii. Widzimy, że nie rzadko na stanowiskach, związanych z etnografią i potrzebujących niewątpliwie etnografów z pełnymi kwalifikacjami, pracują nieetnografowie. Dostrzega w szeregach Towarzystwa pewną obojętność. Apelował swego czasu o żywszą współpracę z Uniwersytetami Ludowymi. Dotychczas U.L. w Rożnicy nawiązał kontakt jedynie z Katedrą Etnografii w Krakowie. Czy PTL nie mogłoby być tak jak Towarzystwo Wiedzy Powszechnej, Towarzystwem wyższej użyteczności. Wyraził też ubolewanie, że na Walnym Zgromadzeniu brak Prezesa Towarzystwa, że jeden z prelegentów nie przysłał nawet zgłoszonego przez siebie referatu. Doc. Wróblewski nawiązując do wypowiedzi dyr. Babinicza w sprawie klimatu w PTL stwierdza, że PTL odgrywa ważną rolę w kulturalnym życiu kraju i wywodzi się z postępowych tradycji. Uchwały Kongresu Kultury Polskiej, w którym brało udział wielu członków naszego Towarzystwa, nie są nam obojętne, ale uchwały te stały się naszymi wytycznymi działania. Proponuje również, by nowo wybrany Zarząd przedstawił się ministrowi Kultury i Sztuki. Dr Gajkowa nawiązała do pewnych niedomówień w sprawozdaniu Głównej Komisji Rewizyjnej, dotyczących rozliczeń niektórych kont osobowych współpracowników PTL i oświadczyła, że po 40-tu latach pracy w szeregach PTL spotkało ją wiele przykrości i mimo, że w związku z tym nosi się z zamiarem opuszczenia szeregów Towarzystwa, nie zawiedzie jednak Towarzystwa jeśli chodzi o rozliczenie osobowego konta. Na dowód odczytała pismo, jakie w tej sprawie skierowała do Zarządu Głównego 16. X. 1967 r. �388 Kronika B I L A N S Polskiego Towa na dzień 31. Aktywa Lp. l. Ban ki- Zarządu -Oddziałów - Komitetu 2. Sumy jednostkowe złotych Treść Kasy - Zarządu Głównego Kolbergowskiego Głównego - Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego 3. 91,45 4630,59 844,64 5566,68 126285,50 800465,52 926751,02 138152,83 17044,36 14401,40 31445,76 Ma t er ia ł y Zarządu 7. Przedmioty 8. Wyr ob y - nietrwałe Głównego S r od k i ma 121 776,96 (wydawnictwa) 2637479,65 1448880,- 4086359,65 trwałe 65495.- Pozostałe wartości trwałe Straty niewyodrębnionej działalności gospodarczej S li 23206,75 w użytkowaniu - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 10. 11. 629321,52 D ł u ż n ic y - 9. .._-- Kolbergowskiego - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 6. 81045,01 539646,79 -----_ Sumy do rozliczenia - Komitetu 5. 8629,72 Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej) + produkcji w toku - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 4. Sumy zbiorcze złotych b il 1 444520,72 714701,IB ansow a---------------I------------T--8~;~~ Gl. Księgowy mgr A. Nienartowicz �389 Kronika rzystwa Ludoznawczego XII. 1966 r. Passywa ... 1. Sum y - 2. Sumy jednostkowe złotych T re ś ć Lp. __ Sumy zbiorcze złotych ._._---_ .... _---'------------'------- do rozliczenia Zarządu Głównego 138498,68 Wier zyciele - Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego 3. Zużycie przedmiotów 4. Fundusz środków 5. Fundusz obrotowy \ \ .. 26727,22 565626,75 59235397 ---- nietrwałych 121776,96 trwałych 1510015,72 5824652,74 \ _. ---------_. __ ----- ._-.,.--------.....,.---- bilansowa 8187298,07 Prof. Skarbnik dr Stanislaw Bąk �390 Kronika Mgr Nienartowicz w swej wypowiedzi udowodnił, że Towarzystwo przeznacza na wydawnictwa gros swojego budżetu. Często ma duże trudności finansowe i wtedy trudno pokryć rachunek, gdy nie ma czym. Na administrację wydaje Towarzystwo 100/0swego budżetu. Pozycja ta w ostatnich latach znacznie się zmniejszyła. Podkreślił i pochwalił dużą operatywno§ć dra Świrki w zdobywaniu dodatkowych źródeł finansowania "Literatury Ludowej", co walnie odciąża budżet Towarzystwa, mocno okrojony przez PAN. Prof. dr J. Gajek przypomniał, że po zakończeniu procesu, w którym został uniewinniony już w 1966 r. złożył oświadczenie, że gotów jest rozliczyć swoje konto w PTL i jeśli otrzyma przekonywujące uzasadnienie jakichś pretensji do jego konta, gotów jest je wyrównać. Wszelkie niedomó\vienia wytwarzają atmosferę dwuznaczną i w okolicznościach, jakie wokół tej sprawy zaistniały, wysoce dla niego szkodliwą, czego nie spodziewał się po 40-tu latach pracy w PTL. Doc. Wróblewski, jako wieloletni skarbnik PTL i współprzewodniczący XLII W.Z. złożył oświadczenie, że ten problem nie powinien ciążyć nad porządkiem obrad W.Z., gdyż sprawa została skierowana za zgodą Zarządu Głównego i prof. Gajka do odpowiedniej komisji. Pewne nadpłaty, jakie zaistniały w ciągu działalności Towarzystwa w żadnym wypadku nie stanowiły przestępstw kryminalnych, lecz pewna grupa osób specjalnie reżyserowała bieg sprawy, wskutek czego sprawa -traiiła do sądu. Działały tu w dużej mierze mechanizmy osobistych animozji. Prof. Gajek jest trochę apodyktyczny, przez co przysporzył sobie wrogów, ale od strony finansowej sprawa nie zasługuje na dyskusję na Walnym Zgromadzeniu i prosi, by więcej tym tematem dziś się nie zajmować. Mgr Konrad Wypych dodał kilka szczegółowych wyjaśnień do sprawozdania Sekretarza Generalnego w sprawie wydawnictw. Stwierdził, że zapasy wydawnict\v PTL w magazynach są już w niektórych pozycjach znikome, a sprzedaż ostatnio idzie zadawalająco. Uważa, że ostatnie tytuły Archiwum Etnograficznego mialy za niski nakład. Prof. dr Zawistowicz-Adamska przyznaje rację wypowiedzi dyr. Babinicza, że często opinie a etnografii ferują nieetnografowie. Etnografia jest na styku nauk i w związku z integracją nauki jest przedmiotem zainteresowań przedstawicieli innych dyscyplin. Tymczasem etnografia rozrosła się tak szeroko i dotyczy tak wielu dziedzin, że nikt kto nie jest w pełni etnografem, nie może być reprezentantem całej etnografii. Na Kongresie Kultury był podany wniosek o ocenienie znaczenia etnografii. Mgr Gawin podziękował doc. Wróblewskiemu za beznamiętne wyjaśnienie sprawy, która niesłusznie wywołała znaczne zadrażnienie i mogłaby niekorzystnie zaważyć nad przebiegiem Walnego Zgromadzenia. Sprawa wyjaśnila się korzystnie dla obu stron. Nie możemy się załamywać tym, że napotykamy na trudności finansowe. Takie same trudności finansowe istnieją i w innych towarzystwach. "Literatura Ludowa" to jest pozycja, która winna być utrzymana przynajmniej jako kwartalnik. Każda nowo wydana pozycja to najlepsza legitymacja Towarzystwa i dowód, że PTL działa. Etnografia się nie przeżyła, a nasza sesja naukowa również pokazała, że nasi etnografowie prowadzą badania naukowe nie tylko w kraju, ale i za granicą. Mgr Stefan Lew doszedł do przekonania, że w PTL wytworzył się kern pl eks biadolenia, a tymczasem należałoby szukać nowych sposobów rozwiązywania trudności. Apeluje o lepszą współpracę z innymi pokrewnymi instytucjami i placówkami. �Kronika 391 Prof. Bąk w imieniu Zarządu Głównego i nieobecnego Prezesa podsumował dyskusję i stwierdził, że poruszono w niej wiele problemów i wypowiedziano wiele poglądów, lecz celem wszystkich bylo dobro Towarzystwa i rozwój naszej etnografii. Nie wszystkie wypowiedzi z natury rzeczy były równie słuszne. Niektóre padły w żarliwości dyskusyjnej bez głębszej racji. Bo czyż można np. mieć pretensję do prezesa, że zachorował, albo do Zarządu Głównego, że otrzymuje za małe subwencje. Nie przesadzajmy również z rzekomym przerostem rezerw magazynowanych naszych wydawnictw. Bronimy te skromne zresztą rezerwy przed przemiałem, gdyż z pewnością jeszcze się przydadzą w swoim czasie. Zresztą należy pamiętać, co już podkreślił w swej wypowiedzi sekretarz wydawnictw PTL mgr Konrad Wypych, że nasze wydawnictwa idą bez remanentów. Nasze obecne warunki lokalowe są dość skromne, ale jest nadżieja, że otrzymamy nowy lokal. Utrzymanie na poziomie dotychczasowych tytułów wydawniczych mimo trudności finansowych, wzrost liczby członków Towarzystwa mimo ograniczenia do minimum subwencji dla Oddziałów, poszerzenia zakresu naszych badań i pogłębienie metod gwarantuje nam pełniejszy rozwój całej naszej etnografii i możemy mieć zasłużoną satysfakcję z świadomości, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze walnie przyczynia się do rozwoju etnografii polskiej i swymi pracami wzbogaca skarbiec polskiej kultury. Ad 7. Po dyskusji przystąpiono do zatwierdzenia bilansów, sprawozdawczości i udzielenia absolutorium dla ustępującego Zarządu Głównego. Walne Zgromadzenie stwierdziwszy po przedstawieniu odpowiednich danych przez Komisję Mandatowo-Skrutacyjną, iż zostało zwołane prawidłowo w oparciu o statut PTL i że zostały spełnione wszystkie warunki potrzebne do prawomocności uchwał postanowiło: a) przyjąć sprawozdanie Zarządu Głównego, złożone przez sekretarza generalnego jako wyczerpujące, b) przyjąć i zatwierdzić bilans i sprawozdanie finansowe, złożone przez skarbnika Zarządu Głównego, . c) przyjąć i zatwierdzić sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej i na wniosek tejże komisji d) udzielić ustępującemu Zarządowi Głównemu absolutorium. Wszystkie części tej uchwały głosowane były oddzielnie w głosowaniu jawnym i zostały przyjęte jednomyślnie. Jedynie przy głosowaniu nad absolutorium dla Zarządu Głównego członkowie tego Zarządu wstrzymali się od głosowania. Oddzielnie przegłosowano również zatwierdzenie bilansu za rok 1966 na wniosek gł. księgowego mgra A. Nienartowicza, podejmując następującą uchwałę: "XLII Walne Zgromadzenie PTL w Łodzi zatwierdza wykonanie budżetu i bilansu za rok 1966, przebadanego już przez biegłego księgowego oraz Główną Komisję Rewizyjną w brzmieniu przyjętym przez Polską Akademię Nauk". Uchwałę przegłosowano niemal jednomyślnie, gdyż za uchwałą głosowali wszyscy prócz jednego wstrzymującego się od glosu. Przeciw zatwierdzeniu bilansu nie głosował nikt. Ad. 8. Projekt preliminarza i oparty o ten projekt plan pracy referowal mgr A. Nienartowicz. Projekt ten przedstawił jako problematyczny i postulatywny, gdyż brak jeszcze konkretnych limitów ze strony Polskiej Akademii Nauk. Wobec takiej sytuacji Walne Zgromadzenie uznało za rzecz nierealną zatwierdzenie budżetu na następny rok a jedynie zaleciło, by Zarząd opracował budżet w stosunku do możliwości limitowych PAN, zalecając przyszłemu Zarządowi, by działalność statutową utrzymać przynajmniej na dotychczasowym poziomie, a działalność wydawniczą modyfikować w granicach możliwości finansowych i uzyskanych dotacji z PAN jak i subwencji docelowych na konkretne pozycje wydawnicze. �392 Kronika Ad. 9. Uchwalenie wniosków. Komisja wnioskowa przedstawiła zebrane wnioski, które W.Z. rozpatrywało i przegłosowało pojedyńczo, a więc każdy oddzielnie. 1. Najpierw podano wniosek Oddziału Zakopiańskiego, zgłoszony przez prezesa tegoż Oddziału mgr Wandę Jostową, by następne, tj. XLIII W.Z. PTL połącżyć z rocznicą 80-lecia Muzeum Tatrzańskiego i związaną z tą okolicznością sesją naukową i odbyć je w 1968 r. w Zakopanem. Wniosek przyjęto przez aklamację, a następnie w formalnym głosowaniu jawnym przegłosowano przyjęcie wniosku jednomyślnie. 2. W.Z. apeluje do wszystkich członków PTL o podejmowanie w coraz szerszym zakresie etnograficznych badań nad współczesnością i ściślejszego powiązania badań etnograficznych z potrzebami praktyki. W głosowaniu wniosek przeszedł niemal jednomyślnie, gdyż przy jednym wstrzymaniu się od głosu. 3. W.Z. zaleca Zarządowi Głównemu przeanalizowanie polityki wydawniczej PTL i profilu czołowego czasopisma etnograficznego jakim jest "Lud". Wniosek przegłosowano przy dwu głosach przeciwnych i trzech wstrzymujących się od głosu. 4. W.Z. zaleca przyszłemu Zarządowi Głównemu przeanalizowanie struktury wydatków pod kątem przystosowania ich do statutowych zadań Towarzystwa. Wniosek przyjęto przy jednym wstrzymaniu się od głosu. 5. W.Z. zobowiązuje Zarząd Główny i Zarządy Oddziałów do zbadania możliwości wpływu na zwiększenie udziału etnografów w pracach instytucji i towarzystw kulturalnych, jak uniwersytety ludowe, powszechne, czy robotnicze, jak domy kultury, czy towarzystwa regionalne i inne. Wniosek przegłosowano jednomyślnie. 6. W.Z. zwraca się do Zarządu Gł. z zaleceniem przeprowadzenia rozmów z Centralnym Zarządem Muzeów w sprawie obsadzenia stanowisk etnograficznych przez etnografów. Przegłosowano większością przy jednym sprzeciwie i jednym wstrzymaniu się od głosu. 7. W.Z. PTL wzywa członków swych Oddziałów do współdziałania w akcji ochrony zabytków kultury ludowej, a w szczególności do pomocy przy organizowaniu małych i większych muzeów na wolnym powietrzu, typu skansenowskiego. Małe, wiejskie muzea skansenowskie, urządzone w zabytkowych chatach, pozostawionych in situ mogłyby służyć jako placówki kulturalne dla danej i sąsiednich wsi, a w okresie letnim mogłyby służyć jako punkty turystyczne, posiadające atrakcyjne programy, związane z folklorem danego regionu oraz skupiające twórców ludowych i ich dzieła. Przyczyniłoby się to do ratowania ginących zabytków budownictwa ludowego oraz do podnoszenia kulturalnego i ekonomicznego poziomu wsi. Przegłosowano jednomyślnie. 8. XLII W.Z. PTL, biorąc pod uwagę narastającą i bardzo pilną potrzebę zarejestrowania i oddania do użytku społecznego ginących elementów folkloru muzycznego i tanecznego, zwraca się do Ministerstwa Kultury i Sztuki z prośbą o rozpatrzenie możliwości przygotowywania kadr specjalistów w zakresie dokumentacji, teorii i praktyki związanej z folklorem muzycznym przez przedstawicieli Wyższych Szkół Muzycznych, Instytutu Sztuki oraz zainteresowanych tą sprawą etnografów. Wniosek przeszedł przy 5-ciu wstrzymujących się od głosu. 9. W.Z. Zaleca Zarządowi Gł. starania, by PTL mogło organizować zespołowe wyjazdy zagraniczne swych członków w celu wymiany doświadczeń naukowych. Wniosek przegłosowano jednomyślnie. 10. W.Z. PTL uważa za konieczne udzielenie przez Zarząd Gł. w miarę możności stałych rocznych dotacji na działalność statutową, a więc tak na prowadzenie badań terenowych jak i na akcję popularyzatorską w terenie. Przegłosowano większością przy trzech głosach przeciwnych i 4 wstrzymujących się od głosowania. Ad. 10. Komisja "Matka" ustaliła listę kandydatów do władz naczelnych PTL. Lista została częściowo zmieniona, a częściowo uzupełniona przez W. Z. Komisja mandatowo-skrutacyjna rozdała listy wyborcze wszystkim, uprawnionym do głosowania i podała regulamin głosowania. Po ukończeniu zbierania głosów �z działalności statutowej T r eŚć Suma mgr obrotowych A. Nienartowicz Gl. Księgowy bilansowa środków Zmniejszenie 7 miesz- Zyski nadzwyczajne z niewyodrębnionej działalności gospodarczej dodatki 6 przejściowe Kolbergowskiego Dotacja na kaniowe dla Komitetu - Głównego zleconych 5 dla Zarządu z P.A.N. - Dotacja 4 i zadań Kolbergowskiego Głównego z akcji Komitetu - Dochody Zarządu - Dochody z niewyodrębnionej działalności gospodarczej (sprzedaż wydawnictw) Dochody 3 2 Lp. Dochody . 12419553,12/ 312392,32 39780,17 3052,- 850000,- 475000,- 202262,70 319726,- 205035,93 12304,- 3 2 działalności statutowej ----------------'--- Treść Suma Prof. i zadań Skarbnik dr Stanislaw zleconych Kolbergowskiego Głównego bilansowa akcji Komitetu Zarządu Koszty - - i I I Bqk Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej) Koszty za 1967 r. Lp. wyników Suma złotych Rachunek 2419553,12 84896,50 1525461,57 484 365,96 324829,09 Suma złotych Wydatki �394 Kronika Bl LANS Polskiego Towa na dzień 31. Aktywa Lp. T Sumy jednostko złotych r eśĆ _ 1 2 3 4 5 6 _. __ .__ l.....- .. __ ._ .._. B a n k i - Zarządu Głównego -Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Kasy - Zarządu Głównego -Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego 'Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej produkcji w toku) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Koszty akcji zadań zleconych realizacji) - Zarządu Głównego 1558,66 124780,96 604400,71 730740,33 638,32 4225,61 391,21 5255,14 59 187,70 657664,33 716852,03 (w toku 9725,50 Sumy do rozliczenia - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 10000,- ___!Q'! ~91,09 114391,09 65146,49 18 168,43 83314,92 Dłużnicy - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 27111,61 7 Materiały 8 Przedmioty 9 w yr ob y nietrwałe 122044,46 w użytkowaniu (wydawnictwa) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Śr od k i trwałe 11 Pozostałe wartości trwałe Straty niewyodrębnionej spodarczej (wymiana żek) Suma 4282 168,25 1 501 966,57 I działalności gO-I i przecena ksią- bilansowa 1 461 254,83 9 120319,73 Gł. Księgowy mgr 2614568,25 1667600,-_. --- -.---. 65495,- 10 12 _ Sumy zbiorcze złotych A. Nienartowicz �395 KTonika rzystwa Ludoznawczego XII.1967 r. Passywa T re Lp. Sum y Sumy jednostko złotych Ś Ć do rozliczenia - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 11 738,09 200,- Wierzyciele - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 2 3 Zużycie przedmiotów 4 Fundusz środków 5 Fundusz obrotowy I Suma \\ \ Sumy zbiorcze złotych 111938,09 119442,34 954968,10 1074410,44 122044,46 nietrwałych 1567461,57 trwałych 6244465,17 \ 9120319,73 bilansowa Prof. Skarbnik dr Stanislaw Bąk �396 Kronika do pustej urny, przy czym członkowie komisji wzywali uprawnionych do głosowania według listy i czuwali, by każdy bezpośrednio oddał jeden głos, komisja skrutacyjna (w składzie: J. Kamocki, St. Chmielowski, B. Bazielich i A. Oleszczuk) przeliczyła głosy i sporządziwszy protokół ze swych czynności, ogłosiła wynik wyborów. Głosowało 127 osób na 190, uprawnionych do głosowania członków PTL, biorących udział w sesji naukowej i XLII W.Z. PTL. Dwa głosy unieważniono za niespełnienie wymogów regulaminu wyborczego. Zgodnie z protokółem komisji skrutacyjnej do Zarządu Głównego według ilości głosów weszły następujące osoby: a) jako członkowie Zarządu Głównego: J. Burszta - 109 głosów, Fr. Klonowski - 108, M. Suboczowa, - 107, K. Zawistowicz-Adamska - 104, J. Klimaszewska 104, P. Kaleciak 103, W. Kwaśniewicz 103, K. Pietkiewicz 101, L. Malicki -1 99, A. Kowalska-Lewicka 96, A. Kutrzeba-Pojnarowa 91, M. Znamierowska-PrUfferowa 88, St. Błaszczyk 86, B. Jaworska 83, St. Bąk - 82, K. Różanowski - 82, T. Wróblewski - 79, St. Lew - 78, P. Dekowski - 77. b) na zastępców członków Zarządu Głównego: Fr. Wokroj - 76 głosów, Z. Neyman - 74, J. Optołowicz - 69. Do Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Z. Jasiewicz - 118 głosów, 1. Kuźniewski - 114, J. Jastrzębski - 106, B. Linette - 80, T. Prus-Wiśniowski - 62. Do Sądu Koleżeńskiego wybrani zostali według kolejności głosów: WI. Antoniewicz - 121 głosów, W. Babinicz - 112, F. Olesiejuk - 109. Protokół komisji skrutacyjnej wraz z opieczętowanymi głosami oddano do przechowania jako dokument głównemu księgowemu PTL. Ad. 11. Zamknięcia W.Z. dokonał prof. dr Hejnosz dziękując członkom PTL za udział, a organizatorom i gospodarzom za włożony trud w jego przygotowanie. Dopełnieniem Walnego Zgromadzenia była uroczystość jubileuszowa, przygotowana na cześć prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej z okazji 40-lecia jej pracy naukowej. Wybitnie zasłużonej dla nauki polskiej Jubilatce złożono wiele życzeń, kwiatów i wydawnictw naukowych, specjalnie opublikowanych dla uczczenia prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej i upamiętnienia Jej jubileuszu. Uroczystość dopełniły występy ludowego zespołu artystycznego z Łowicza i spotkanie towarzyskie uczestników W.Z. XLII Walne Zgromadzenie poprzedziła sesja naukowa, a jego uzupełnieniem była ciekawa wycieczka etnograficzna szlakiem Łódż-Łęczyca-Poddębice-Uniejów-Warta-Sieradz-Łódź. Łódź, 20-32 mgr Piotr X 1967 r. KaLeciak (protokólant) prof. dr Wojciech (przewodniczący Hejnosz W.Z.) � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/00c301f4c062e173ebb4f4f3c1abc700.pdf 1cedcbef8f37eda298759aa21f92300a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:276 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1968 t.52 Description An account of the resource LUD 1968 t.52, s.285-352 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. I RECENZJE SPRAWOZDANIA Lud, Etnografia Polskiej Polska. Akademii Instytut Historii Kultury Materialnej Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków, t. 52, 1968 r. 1966, zeszyt X. Zeszyt X Etnografii Polskiej rozpoczynają cztery artykuły z zakresu metodologii. K. D o b r o w o l s k i i A. K u t r z e b a - P o j n a r o wa Sylwetka Jana-Stanisława Bystronia. Artykuł zawiera krótkie curriculum vitae prof. J. Sto Bystronia (1892-1964) oraz obrazuje w sposób szczegółowy jego drogę naukową. Podkreślona jest wielostronność zainteresowań uczonego oraz jego wspaniały dorobek w dziedzinie etnografii, socjologii i historii. B. O l s z e w s k a - D yon i z i a k Funkcjonalny model kultury w świetle niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii. Tematem artykułu jest zagadnienie wartości, jakie w stosunku do koncepcji ewolucjonistycznej i kulturowo-historycznej wniósł do teorii kultury funkcjonalizm Malinowskiego. Na tle tych rozważań przeprowadzona zostaje analiza i kry·· tyka funkcjonalnego modelu kultury. Stwierdzając, że u podstaw naukowej teorii kultury Malinowskiego, tkwi instrumentalna interpretacja zjawisk kultury w kategoriach determinizmu biologicznego, omawia się jej konsekwencje teoretyczne i metodologiczne, zarówno od strony pozytywnej, jak i negatywnej. Proponując wprowadzenie pewnej korekty do funkcjonalnego modelu analizy kultury, podkreśla się przydatność należycie opracowanej teorii potrzeb, jeśli nie uniwersalnej, to \v każdym razie mającej zastosowanie w określonych warunkach społeczno-ustrojowych. K. M a ł k o w s k a Problem akulturacji w etnologii arnerykańskiej. Problem akulturacji wiąże się ściśle z ekspansją Europejczyków na inne kontynenty, zamieszkane przez ludy kolorowe i z wprowadzeniem w życie tych ludów szeregu nowych czynników, przekształcających w stosunkowo szybkim czasie ich tradycyjne modele kulturowe. Artykuł poświęcony jest omówieniu poszczególnych etapów w badaniach nad akulturacją w etnografii amerykańskiej; omawia poszczególne zagadnienia akulturacji i jej rozróżnienia pojęciowe (definicje). E. P i e t r a s z e k Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury. Artykuł stanowi próbę ustalenia obecnego rozumienia pojęć "kultura ludowa" i "kultura robotnicza", jako przedmiotu zainteresowań badawczych etnografii i socjologii, a także skonfrontowania istotnych cech kultury ludowej i kultury masowej. W części I - Studia i materiały - znajdują się następujące opracowania: T. M i l e w s k i Ludy starożytnych Bałkanów. Badania językoznawcze nad historią i mechaniką procesu indoeuropeizacji na przykładzie ludów starożytnych Bałkanów wykazują, że proces indoeuropeizacji �286 Sprawozdania i recenzje Azji Mniejszej i wybrzeży Półwyspu Bałkańskiego, objętych krajami i koloniami greckimi był zjawiskiem bardzo skomplikowanym i nie ograniczał się do jednorazowej migracji indoeuropejskiej. Podobnie, kilka warstw indoeuropejskich można wyróżnić w językach grupy macedońskiej, trackiej, dako-myzyjskiej i iliro-mesapijskiej. H. B a t o w s k i Bałkany, kraje i narody bałkańskie. Omówienie politycznego terminu "Bałkany" i zmian, jakim ten teren podlegał w ciągu XIX i XX wieku, ze względu na przesunięcie granic państwowych na Półwyspie Bałkańskim. B. U r b a ń s k a Etnografia historyczna Półwyspu Bałkańskiego w czasach nowożytnych i dzisiejsza dyferencjacja etniczna. Omówienie grup etnicznych, zamieszkujących Półwysep Bałkański (1. Słowianie, 2. Grecy i Albańczycy, 3. Romanie, 4. Turko-Tatarzy, 5. Inni), w historycznej perspektywie, od początku XIX wieku do pierwszej wojny światowej oraz przegląd stosunków, jakie wytworzyły się na Bałkanach w wyniku obu wojen światowych. Podkreślenie charakterystycznego współistnienia wielu różnorodnych ludów i kultur, dzięki długotrwałej izolacji i trudnej dostępności terenu. J. P e t e r a Budownictwo pasterzy Aromunów w ALbanii. Omówienie rodzajów budownictwa mieszkaniowego i gospodarczego pasterzy Aromunów, w powiązaniu z koczowniczymi warunkami ich egzystencji, na podstawie materiałów terenowych, zebranych przez autorkę artykułu. Opracowanie uzupełnione rysunkami i fotografiami. L. M r ó z O probLemie cygańskim. Omówienie sytuacji Cyganów, przede wszystkim na tle warunków ich bytowania w różnych krajach europejskich od średniowiecza do II wojny światowej, oraz tych zmian, jakie zaszły w sytuacji Cyganów po roku 1944, ze szczególnym uwzględnieniem stosunków, panujących w Polsce. Analiza i ocena dwóch odn;bnych systemów działania: w krajach Europy zachodniej i w krajach Europy wschodniej w zakresie "produktywizacji" Cyganów. W. P a p r o c k a Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handLowych na terenach północno-wschodniego Mazowsza w XIX w. (na przykładzie miasta Myszyńca). Wykonana, na podstawie materiałów archiwalnych, analiza roli, jaką dla gospodarki wsi kurpiowskiej miały mniejsze i większe ośrodki wymiany. Wykazanie, że mimo zasadniczej samowystarczalności gospodarki chłopskiej rodziła się konieczność zapewnienia sobie sum pieniężnych na zakup najbardziej niezbędnych przedmiotów i na podatki. Wynikająca stąd aktualna potrzeba powstania stałego ośrodka handlowego na tych terenach. Omówienie rozwoju Myszyńca, jako ośrodka handlowego. O. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a Wiejskie tkactwo chałupnicze w Belchatowskim. Próba ustosunkowania się do faktu oddziaływania na tereny okolicznych wsi rozwijającego się szybko łódzkiego okręgu przemysłowego i związanego z tym zagadnienia dotyczącego przyszłości tkactwa tradycyjnego na wsiach podłódzkich. Społeczne i ekonomiczne konsekwencje pracy chałupniczej tkaczy - rolników . .M. G ł a d y s z Z badań nad rozwojem etnografii bułgarskiej - Christo WakareLski. Omówienie dróg rozwoju naukowego oraz -badawczych wybitnego etnografa bułgarskiego; skiego z nauką polską. działalności i osiągnięć podkreślenie związków naukowoWakarel- �Sprawozdania Część II - Artykuły - 287 recenzje zawiera: M. F r a n k o w s k a Zadania i portrety polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii. Postulaty polskiej amerykanistyki w zakresie jej zadań naukowych, dydaktycznych, informacyjno-popularyzatorskich oraz działalności zmierzającej do nawiązania i rozszerzenia kontaktów z zagranicznymi ośrodkami naukowymi. Wytyczenie kierunku i tematyki przedsiębranych prac. Omówienie dotychczasowych osiągnięć. T. M i l e w s k i Pochodzenie ludności Ameryki przed kolumbijskiej w odbiciu językowym. Umieszczenie kolebki ludów przedkolumbijskiej Ameryki w północnowschodniej Azji, skąd przybyły one przez cieśninę Beringa wieloma następującymi po sobie i nawarstwiającymi się na siebie falami etnicznymi. Wskazanie na kontakty transpacyficzne, prowadzące do obustronnych wpływów kulturowych. B. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Ekonomiczne podstawy kultury Indian Prerii. Proces kształtowania się oraz charakterystyka kultury Indian prerii. Opowiedzenie się za poglądem, uznającym wykształcenie się charakterystycznych cech kultury prerii w tzw. okresie pieszym, przed wprowadzeniem na prerie konia w wieku XVII-tym. Podkreślenie znaczenia konia jedynie w dziedzinie polowania i transportu; brak zasadniczych zmian w gospodarce myśliwskiej. B. K o h u t n i c k i Proces akulturacji Indian Pueblo. Przebieg procesu adaptacji niektórych wzorców kultury europejskiej w grupie plemion Pueblo. Typy kontaktów z Białymi począwszy od XVI wieku do chwili obecnej i ich wpływ na życie Indian w zakresie religijnym i świeckim. Początki kapitalizmu. M. S k a z i ń s k a Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z gospodarką i ustrojem społecznym. Opis zewnętrznych form widowisk obrzędowych Indian Zuni w powiązaniu z ich podłożem gospodarczym i ustrojem społecznym. Wskazanie znaczenia wpływu środowiska i typu gospodarki na kształtowanie się określonych wierzeń i związanej z nimi organizacji społeczno-ustrojowej plemienia. Estetyczna rola widowisk obrzędowych. K. M a ł k o w s k a Potlatch, jego rola w kulturze Indian północno-zachodniego wybrzeża Kanady. Rozpatrzenie potlachu, czyli ceremoniału rozdawania lub niszczenia własności, nie tylko w powszechnie znanym jego związku z kształtowaniem się rangi i pozycji społecznej u Indian Północno-Zachodnich wybrzeży Ameryki, lecz jako instytucji, o ściśle określonych zadaniach społecznych, w stosunku do których rozdawnictwo darów jest jedynie oprawą zewnętrzną. A. K o wal s k a - L e w i c k a Przeobrażenie kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską. Charakterystyka tradycyjnej kultury grupy ludów Montanii. Kontakty z Białymi od okresu wypraw zdobywczych (XVI wiek) poprzez okres misyjny do okresu współczesnego kolonizowania puszczy. Przejmowanie przez Indian elementów kultury europejskiej - początkowe wzbogacenie kultury tradycyjnej, potem jej stała i wyraźna destrukcja. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Problemy powiązań kulturowych Ameryki przedkolumbijskiej Wskazanie z Oceaniq. "zbieżności" zachodzących między kulturami ludów Oceanii i Ame- �288 SpraWozdania recenzje ryki. Przyczyny występowania wytworów podobnych na obu kontynentach. Konieczność weryfikacji istniejących zbieżności od strony ich funkcji i genezy. A. M r o z ekSpoleczna funkcja Koranu. Przegląd poszczególnych przepisów, zawartych w Koranie, zwłaszcza akceptacji nierówności społecznej oraz norm etycznych. Społeczne skutki norm i przepisów Koranu w ich konfrontacji z wymogami życia współczesnego. Omówienie tendencji modernistycznych w Islamie. W części II - Studia i materiały - znajdują się: T. L e w i c k i Awunkulat w średniowiecznej Afryce. Przegląd żródeł arabskich z IX-XIV wieku, w których znajdują się dane do dziejów awunkulatu w Afryce. T. M a r s z e w s k i Postacie antropomorficzne w maskach niedźwiedzi w starożytnej sztuce chińskiej. Próby interpretacji. Opis trzech wyobrażeń postaci o kształtach ludzkich w strojach naśladujących niedźwiedzie, na naczyniach glinianych i płytce kamiennej. Powiązanie ich z kreacyjnymi praktykami magicznymi na podstawie analogii do zwyczajów ludów sąsiadujących z Chinami. J. K a m o c k i Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich. Charakterystyka i ocena zbiorów afrykańskich zgromadzonych w pięciu muzeach polskich oraz omówienie ich tendencji rozwojowych. Ponadto w X zeszycie Etnografii Polskiej znajdują się działy "Kronika" oraz "Recenzje" (z Polski, krajów europejskich i krajów pozaeuropejskich). Krystyna A. Record of Anthropological Institute. London 1965, rocznik LXV. !\lInn. Science. Wyd. The Royal Czerniewska Anthropological Jest to ostatni rocznik tego zasłużonego czasopisma antropologicznego, ulegającego likwidacji z końcem 1965 r. Przestaje również wychodzić drugie tego rodzaju czasopismo: "Journal of the Royal Anthropological Institute". Względy oszczędnościowe sprawiają, że od 1966 r. w miejsce dwóch dotychczasowych wydawnictw powstaje jedno czasopismo o kombinowanym tytule: "Man, The Journal of the Roy. Anthr. Inst." Omawiany poniżej rocznik jest więc ostatnim dawnego typu. Charakterystyczne żółte zeszyty "Man" ukazywały się początkowo jako miesięcznik, \V ostatnich latach jako dwumiesięcznik. Było to swego rodzaju "Archiwum Nauk Antropologicznych" w najszerszym tego słowa znaczeniu. Układ treści był tradycyjnie ten sam w każdym kolejnym zeszycie. Poszczególne pozycje były numerowane i przy cytatach podawało się nie stronę lecz liczbę artykułu. Każdy zeszyt zawierał na wstępie kilka oryginalnych prac i doniesień, ułożonych według rozmiarów, wpierw dłuższe następnie krótsze. Długość prac była zresztą limitowana, maksymalnie mogły zawierać 1000 słów. Dział korespondencji, prowadzony systematycznie, dotyczył głównie polemik. Kilkanaście końcowych pozycji zawieruło wyczerpujący przegląd literatury światowej z zakresu antropologii fizycznej i społecznej, etnologii, historii sztuki, archeologii, socjologii, językoznawstwa, folklorystyki, religioznawstwa, psychologii, nawet medycyny. Autorami recenzji byli wybitni specjaliści z danej dziedziny wiedzy. Recenzje krótkie ale treściwe uderzały nieraz ostrością, często były dowcipne. W omawianiu poszczególnych artykułów podają oprócz nazwiska autora także nazwę instytucji, z którą był związany, o ile taka informacja była dostępna. Pozwoli to na lepszą ocenę recenzowanych publikacji. �Sprawozdania Zesz. styczeń-luty 1965, art. 1-28. Nr 1. K. P. h s m a n n, a drum chime Wac Uniw. 289 i recenzje Lo'S Angeles: Same specuLations conceTJting in Buganda. W muzykologii wskazuje się na podobieństwa w budowie bębnów oraz w technice ich obsługi we wschodniej Afryce i w południowo-wschodniej Azji. Autor omawia zespoły "Entenga" 6 muzyków, obsługujących 15 bębnów u plemion na północ od jez. Wiktorii, podając próbę zapisu nutowego, teksty poetyckie i podania, dotyczące tych instrumentów. Nr 2. K. G o u g h, Uniw. Oregon: A note of Nayar marriage. Autorka omawia zagadnienie poliandrii na wybrzeżu Malabarskim w połudn. zach. części płw. Indyjskiego, najgęściej zaludnionego regionu Indii. U Nayarów zdarza się wspólnota żon między braćmi, bywają też małżeństwa grupowe i związki różnego stopnia zależnie od panującego rytuału religijnego. Nr 3. A. P. du Survey of the beads of Ingombe Ilede, doniesienie o wisiorkach itd.). Kilka stanowisk, datowanych na pierwsze tysiąclecie p.n.e., dostarczyło obfitych materiałów, które autor klasyfikuje na 4 kategorie wg techniki wykonania. Ich pochodzenie jest arabskie lub hinduskie. Northern T o i t: A, preLiminary R.hodesia. (Tymczasowe Nr 4. A. J. S h e l t o n, Uniw. Nigeria: The presence of the "withdrawn" High (Obecność "spoczywającego" Wielkiego Boga w wierzeniach reI. i kulcie u płn. Ibo). We wschod. Nigerii u ludu Ibo wierzą w obecność Wielkiego Boga w każdym człowieku, należy więc praktykować stały kult bóstwa zamkniętego w sobie, które po śmierci wraea do swego żródła. God in north Ibo religious beLief and worship. Nr 5. J. 1\1 o n t a g u: What is a gong? Definicja różnych instrumentów perkusyjnych i połemika z poglądami różnych autorów. Metalowe, drewniane, nawet skalne gongi są podobne do dZW01IÓW,nie należy ich jednak z nimi mylić. Krótkie doniesienia (6-10) dotyczą kolejno: linii papilarnych w greckiej próbce losowej; zwyczajów małżeńskich u tubylców Australii; datowania metodą C14 wykopalisk w Nigerii; seminarium w sprawie malarstwa skalnego; 17 głów odlanych z brązu z He w Nigerii. Korespondencje (11-14) dotyczą małżeństw kuzynowskich; związków rodzinnych u Weddów i Singalezów; dyskusji na temat "znaku wiosła" w Afryce płd. Recenzje (15-28). Zesz. marzec-kwiecień, art. 29-58. Nr 29. E. Z. Vo g t, Uniw. Harvard: Zinacanteco souls. Autor wraz z gronem współpracowników prowadzi od 1957 systematyczne badania terenowe na wyżynie Chiapas (granica Meksyku i Gwatemali) na wys. f)-8 tys. m n.p.m. wśród populacji Indian Zinakanteków, liczącej wg spisu z 1960 r. 7600 osobników. Jest to grupa Majów, posługująca się obok własnego dialektu także jęz. hiszpańskim jako urzędowym. Formalnie wyznają katolicyzm, do którego jednak przeniknęło wiele dawnych obrzędów religijnych. Autor zajmował się animistycznymi koncepcjami Zinakanteków (animizm w sensie Taylora). Nr 30. A L a m b, Uniw. Canberra: Some gLass beads from the Malay Peninsula. Autor nawiązuje do pracy T. Harrisona (Man 1964, 50), dotyczącej analizy 19 - Lud, t. LII �290 Sprawozdania chemicznej podobnych micznym. południowo-azjatyckich materiałów. Paciorki Nr 31. G. J a c k s o n rock painting i recenzje paciorków szklanych, podaj~ własne analizy z różnych stanowisk różnią się składem che- i in., Uniw. Makerere, on Lolui Island Lake Victoria, Uganda: Rock gongs and associated Uganda. W Ugandzie od kilkunastu lat znane są naturalne układy skalne, wydrążone i nasunięte na siebie w taki sposób, że uderzenia wywołują głuche dżwięki podobne do gongu czy dzwonu. Na Lolui odkryto podobne utwory przypadkowo wraz z towarzyszącym malarstwem skalnym o specyficznej technice. Tubylcza ludno~ć Lolui została w 1908 r. ewakuowana wskutek epidemii śpiączki. Okoliczni rybacy wg autora nie potrafią wyjaśnić znaczenia tych zabytków. Nr 32. J. C a r s well, Amer. Uniw. Bejrut: A professional tatooer in Beirut. Autor obserwował specjalistę, który wyuczył się rzemiosła w Australii i teraz praktykuje w Bejrucie. Opisuje technikę, katalog wzorów, klientelę (więcej kobiet) a także wierzenia lecznicze i magiczne, przypisywane tatuażom. Nr 33. J. G. J e n k i n s, Walijskie in some modern farm Muz. Ludozn. St. Fagans: Traditional designs tools. Autor opisuje kilkanaście typów narzędzi gospodarczych, charakterystycznych dla różnych okolic Walii i zach. Anglii. Pewne tradycyjne dla regionu wzory utrzymują się b. długo i są wykonywane nadal ze względu na stały popyt. Nr 34. C. R. B a r b e r, thoughts on the Inst. Folk-Urban Antrop. Społ. continuum of Oxford: this Sacred dichotomy. and Profans, (Sprawy same religijne i świeckie, kilka myśli o ciągłości dichotomii wiejsko-miejsk.). Autorka pracowała w zach. Nigerii w społeczeństwie zacofanym, w którym panowały trzy typy religijne: chrześcijaństwo, islam i pogaństwo. Obserwacje próbuje konfrontować ze stosunkami w wysoce cywilizowanym społeczeństwie dzisiejszej Anglii. Nr 35. H. H u b e r: A Diviner's apprenticeship and wark among the Bayaka. (Nauka zawodu i działalność wróżbity u Bayaków). Autor prowadził badania w połudn.-zach. Kongo. Omawia sprawy "powołania", ćwiczeń, języka magicznego, funkcji i sposobów wróżenia. Autor głównie opiera! się na ankietowaniu autentycznych wróżbitów. Nr 36. M. K i n g: The eagle dance of At Sabe. Autorka brała udział w badaniach etnologicznych i muzykologicznych w portugalskiej części wyspy Timor. Autorka omawia taniec orła, podając nuty i szkice sytuacyjne. Korespondencja (37-39) omawia małżeństwa krewniacze; istotę pokrewieństwa; opowiadania dotyczące siły wiatru z Tybetu i Grecji. Recenzje 40-58. Zesz. maj--czerwiec 1965, art. 59-94. Nr 59. D. F r e e m a n, Uniw. Canberra: Anthropology, psychiatry and the doctrine of cuUural relativism (Antropologia, psychiatria i doktryna względności kultury). Jest to referat wygłoszony na kongresie psychiatrów z Australii i Nowej Zelandii w pażdz. 1964. Istnieją przejawy kulturowe o charakterze neurotycznym a nawet psychopatycznym, tym tłumaczy się barbarzyńskie praktyki np. kaleczenie, morderstwa rytualne, zabobony. Nierealna interpretacja rzeczywistości leży także �SprawoZdania 291 i recenzje u podstaw męczeństwa i ascezy. Bywają zbiorowe psychozy np. masowa paranoia w narodzie niemieckim. Literatura dot. tego przedmiotu jest b. duża. Poglądów dotąd nie uzgodniono. Nr 60. G. R. H. W r i g h t, Muz. Damaszek: The correlation of the Romano-Celtic temples. Rozważania tekturę Celtów. Nr from autora 61. E. E. E van the Gore dotyczą głównie wpływów s - P r i t c h a r d, Uniw. Dalekiego o,xford: Same Wschodu Zande na animal architales collections. Autor podaje przekłady kilku opowiastek, współpracował student Sudańczyk z Chartumu. Jest to uzupełnienie i niekiedy ogłoszonej 1931 r. przez E. C. Gore. z nim korekta A. Bec1a, antologii Nr 62. R. J o n e s, Uniw. Sydney: Excavation on a stone arrangement in Tasmania. Podczas ekspedycji archeo!. w Tasmanii w sezonie 1963/1964 odkryto układ 138 płaskich głazów, tworzących wał ok. 90 m długości. Podobne układy znano z Australii. Ich znaczenie było może rytualne. Nr 63. Nekrolog prof. Renato Biasutti 1878-1965 pióra H. J. Fleure'a. Biasutti był profesorem antropogeografii w Uniw. we Florencji. Zajmował się antropologią etniczną i rozmieszczeniem geograf. typów antropologicznych. Jego największe 4-tomowe dzieło: "Rasy i ludy świata", Turyn 1953-57. W 1961 r. bawił Biasutti w Polsce, odwiedzając również Wrocław. Krótkie doniesienia (64-70) dotyczą kolejno: filmów socjologicznych i antropologicznych; insygniów władzy we wsch. Nigerii; myśliwskiej figurki kultowej z Nigerii; ziemiopłodów i agrotechniki z Rwandy; gongów skalnych z Tanzanii; ceremonii wyzwolin ucznia na czeladnika w zawodzie drukarskim w Wielko Brytanii; kultu pszczół u Aszantów (Ghana). Korespondencje (71-73) omawiają demografię i antropologię etniczną; małżeństwa krewniacze; modę "topless" na Krecie. Recenzje (74-94). Zesz. lipiec-sierpień 1965, art. 95-141. Nr 95. A. R e e d, Uniw. Yale: A Human Frontal bone from the late pleistocene of the Kom Ombo Plain, Upper Egipt. W lutym 1963 odkryto uszkodzoną kość czolową wraz z ułamkami dalszych kości czaszki, wyróżniono 2 osobniki, mężczyznę i kobietę. Wiek szacuje się na górny plejstocen, ok. 15 tys. lat. Był to Homo sapiens porównywalny z innymi znaleziskami późniejszej daty. Nr 96. K. P. O a k l e y: The antiquity of the new Kom Ombo skulI. Autor, wybitny paleontolog brytyjski, zwraca uwagę na znalezisko, przeoczone w poprzednim artykule. W tej samej miejscowości Kom Ombo w marcu 1926 K. S. Sandford odkrył dobrze zachowaną zmineralizowaną czaszkę ludzką wieku prawdopodobnie też paleolitycznego. Autor proponuje, by to było Kom Ombo I, a opisane powyżej Kom Ombo II. Nr 97. M. D. S a h l i n s, Uniw. Michigan: On the ideology and composition of descent groups. (Sens i układ tablic genealogicznych). Zakłócenia i trudności powstają głównie w krajach egzotycznych o systemach rodzinnych, opartych nie na linii ojcowskiej ale macierzyńskiej. Zagmatwane �292 SpraWozdania stosunki krewniacze są nieraz socjologicznych i genetycznych trudne do ujęcia. Dane dla badań demograficznych, są nieodzowne. Autor podaje kilka schematów. i recenzje Nr 9B. E. L e y t o n, Uniw. Belfast: Composite descent groups in Canada. Jest to studium demograficzno-socjologiczne, oparte o schematyczne wykresy badanych rodzin. Metody te na Zachodzie są cz~sto stosowane. Nr 99. E. W. I k i n i in.: The blood groups and haemoglobin of the Assyrians of Iraq. Badania krwi hemoglobiny obejmują grupę chrześcijan obrządku nestoriańskiego, używającą języka syryjskiego na granicy iracko-tureckiej. Autorzy oczekiwali, że izolacja, wynikająca z odrębności wyznania, przejawia się w różnicach serologicznych, jednak wyniki badań były raczej negatywne. Nr 100. D. C o II i er, ethnological research W. N. F e n t o n, Muz. in North American Autorzy wskazują na sytuację odrodzenia tych instytucji podając Chicago-New York: Problems of Museums. krytyczną muzealnictwa w USA i na potrzebę różne aspekty i postulaty. Nr 101. J. E. G. S u t t o n, Uniw. Dar es Salaam: Sirik:wa holes, stane houses and their makers in the Western Highlands of Kenya .. Autor omawia odkryte przed niedawnym czasem budowle kamienne, zastanawiając się nad ich zastosowaniem. Dyskusje nad nosicielami tej kultury są wciąż aktualne. Nr 102. E. L. M a I' g e t t s, Uniw. Vancouver: Traditional Yoruba healers in Ni- geria. Autor dotyczące jest psychiatrą i chwilowo przebywa w Kenii, podaje lecznictwa ludowego szczególnie chorób psychicznych. interesujące dane Krótkie komunikaty (103-107). Na wstępie notka o likwidacji "Man" i utworzeniu nowego wydawnictwa wraz z Journal of the Royal Antrop. Institute. Ciekawostką szczególnego rodzaju jest komunikat nr 104 w sprawie procesu, wytoczonego przez R. Gayre of Gayre, redaktora czasopisma "Mankind", przeciwko redakcji "Man" za uwłaczający czci zarzut prohitlerowskiego rasizmu, rzekomo propagowanego przez "Mankind". Proces zakończył się całkowitym oczyszczeniem powoda i skazaniem redakcji "Man" na grzywnę i koszty sądowe. Jest to sprawa o tyle ważna, że w "Mankind Quarterly" publikowali również polscy antropolodzy. Nr 105. F. P. L i s o w s ki, Uniw. Birmingham: (Ludzkie Human in Shensi prot;ince, China. szczątki fossil kopalne remains odkryte recently ostatnio w prowincji Szensi w Chinach). W sierpniu 1963 odkryto nową żuchwę kopalną kręgu Sinanthropus. Nazwano ją Sinanthropus lantianensis. Pod koniec 1964 w pobliżu tego stanowiska natrafiono na strop czaszki i fragmenty szkieletu twarzowego. Geologicznie były te szczątki starsze od pekińskich znalezisk Sinanthropus o ok. 100-200 tys. lat. W dolinie Huang-Ho odkryto ponadto szczątki małpiatek z dolnego trzeciorzędu. Należy żałować, że notatka o tych ważnych znaleziskach jest tak lakoniczna. Pozostałe komunikaty 106-107 dotyczą nowego systemu kart obserwacyjnych, stosowanych w pracach terenowych oraz zagadnień muzykologicznych. Korespondencje (lOB-Ill) w sprawie ustalania grup krewniaczych; figurek ceramicznych z Portugalii w stroju "topless"; oraz wydawnictw antropologicznych. Recenzje (112-141). discovered �SpralJjozdania Zesz. wrzesień-październik 293 i recenzje 1965 art. 142-215. Nr 142. W. E. M j t c h e II, Uniw. Vermont: Proximity patterns of the urban Jewish kindred. (Formy sąsiedzkie u miejskich żydowskich grup krewniaczych). Dla antropologa interesujące jest środowisko grup ludzkich. Społeczne i geograficzne powiązania środowisk trzeba zdefiniować. Jakie osobniki żyją wspólnie i w jaki sposób? Autor ankietował 182 pary małżeńskie spośró(1 nowojorskich Żydów. Więzy rodzinne są w populacjach źydowskich szczególnie silne. Nr 143. L. U n d e r woo d: Le baton de commandement. (Buławy [oriniackie] wodzowskie). Autor wykazuje, źe oriniackie wyroby kościane interpretowane przez dawnych archeologów jako "buławy" naleź y w istocie uznać za miotacze dzid. Porównując z analogicznymi przyrządami Melanezyjczyków i Eskimosów przeprowadza wnikliwy dowód swej tezy. Nr. 144. T. O. B e i d e l m a n, Uniw. Harvard: Notes on boy's initiation among the Ngulu of East Africa. Autor nawiązuje do swej pracy, dotyczącej obrzędów inicjacyjnych u dziewcząt plemienia Ngulu. Materiały, dotyczące chłopców, są niestety bardzo skąpe. Plemię Ngulu jest matrilinearne. Autor daje krótką charakterystykę obrzędów. Nr 145. L. D u p r Tripolitania e, Uniw. Pensylwania: and Northern Fezan, Archeological reconnaissance in Southern Libya. Latem 1956 r. przebywał autor w Libii jako cywilny ekspert lotnictwa wojskowego USA, przy tej okazji prowadził orientacyjne sondaże terenu w poszukiwaniu znalezisk archeol. Wyniki zachęcają do dalszych systematycznych już badań. Nr 146. F. B. L i v i n g s t o n e, Uniw. Michigan: Mathematical models of mar- riage systems. W ciągu ostatnich 15 lat notuje się wciąż rosnącą liczbę prac, dotyczących związków rodzinnych, kręgów małżeńskich, stosunków krewniaczych itd. Badania te zapoczątkowała monografia C. Levi-Straussa: "Elementarne formy układów rodzinnych" z 1949 r. Autor proponuje metody statystyczne stosowane przez zootechników. Dla społeczeństw żyjących w warunkach prymitywnych zapewniają te metody dobre rezultaty, w wyźszych cywilizacjach zapewne by zawiodły. Nr 147. N. C h i t t i c k: 11 mate on stone-built enclosures in South Nyanza, Kenia. Od 1962 r. prowadzi autor systematyczne badania nad kamiennymi obwałowaniami porównując je z innymi tego rodzaju zabytkami afrykańskimi. Nr 148. M. D. W. J e f f r e y s, Uniw. Witwatersrand, Johannesburg: The hand bolt (ręczny pocisk). Autor twierdzi, źe miotane ręcznie pociski istnieją od paleolitu starszego, jakkolwiek mylnie interpretowane przez archeologów jako tzw. tłuki plęsclOwe, a także dawniejsze rozłupywacze i ciosaki. Są to wg autora raczej pociski dalekosiężne, miotane ręcznie. Argumentacja poparta dowcipnym rysunkiem brzmi przekonywująco. Nr 149. S. M u k h e r j e e, D. P. M u k h er j e e, Kalkutta: A study of foot contour among the Sema of Naga Hills and the Lushai of Mizo Hills, India (Analiza narysów stóp plemion Serna i Lushai w Indii). Autorzy mieli do dyspozycji niewielki materiał 28 mężczyzn z plemienia Sema �294 Sprau'ozdania i 20 z plemienia Lushai wymagają ewentualnych lub środowiskowa. badanych dalszych i recenzje w 1959/1960 r. Stwierdzili badań. Przyczyna różnic pewne rozmce, które może być genetyczna Nr 150. P. W. G. B r o c k: Myth and environmental change in Tanganyika. Niektóre podania tubylcze zdają się świadczyć o bardzo niedawnych procesach geologicznych, przekształcających środowisko. Korespondencje (151-157) dotyczą zagadnień metodologicznych badań kopalnych paciorków i wisiorków; układów społecznych; nego oraz obrzędów kultowych. Recenzje (158-215). Zesz. listopad-grudzień 1965, art. i filozoficznych; malarstwa skal- 216-279. Nr 216. M. F o r t e s, Roy. Antrop. Inst.: B. Z. Seligman 1882-1965 Zeszyt otwiera wspomnienie pośmiertne zasłużonej dla antropologii badaczki. Nr 217. Th. Nigeria. S h a w, Uniw. Ibadan: Further excavations a memoir. społecznej at Igbo-Ukwu, Eastern Prace terenowe prowadzono w 1959-1960 r. oraz w 1964 r. Odkryto piękną ceramikę oraz wyroby metalowe, świadczące o wysokim kunszcie zdobniczym. Zidentyfikowano też zmineralizowane fragmenty ludzkich kości. Wiek znalezisk dotąd nie ustalony. Nr 218. P. S t a a l s e n: Brugnowi oTtgms. The founding of a village. Autor jako językoznawca w oparciu o ustne tradycje mieszkańców nowi na Nowej Gwinei podaje relacje o zakładaniu nowej osady. Nr 219. Zawiera A. H. Gardinera drugie w tym zeszycie egiptologa. wspomnienie pośmiertne. osady Brug- Krótki życiorys 1879-1964, Następują krótkie komunikaty i notatki: nr 220 to pozegnanie ustępującej Redakcji i podziękowanie dla współpracowników. Nr 221. A. H. J. P r i n s, Uniw. Groningen: .<1 carved headrest z czytelnikami of the Cushitic Boni. W czasie pobytu w Somali otrzymał autor rzeźbione w drewnie głowy. Wyjaśnia szczegółowo symbolikę tej rzeźby użytkowej. Nr 222. T. O. B e i d e l m a n, Uniw. Harvard: A Massai Text. Językoznawca podaje przekład tekstu masajskiego z krótkim oparcie dla komentarzem. Nr 223. P. K. D a t t a, Uniw. Delhi: The plantar main-line and transversalit!! (Wskaźnik linii głównych i poprzecznych stopy). Autor przedstawia materiały dermatoglificzne 150 mężczyzn oraz 120 kobiet szczepu Khatri w Pendżabie, przeprowadzając porównania z innymi seriami. Badania takie są ważne dla genetyki człowieka, w szczególności w sprawach dochodzenia ojcostwa. Krótkie komunikaty (224--229) dotyczą kolejno: święta Bali .Jaira w Indii i Indonezji; legendy hinduskiej o ptaku nosorogu; statuetki drewnianej z Afganistanu; malowideł skalnych z płd. Afryki; pułapek na dzikie ptactwo z Sumatry i drewnianego rzeźbionego krzesła-tronu z Ghany. �Sprawozdania 295 i recenzje Korespondencje (230-234) omawiają tradycyjną pomoc społeczną, spotykaną u Malajów; znachorstwa w Nigerii; paciorków i wisiorków kopalnych z zach. Afryki; archaicznych, kamiennych budowli na Riwierze oraz technologii metalurgicznej w epoce brązu. Recenzje (235-279) kończą ostatni działalności. Pożałowania godne likwidację tego czasopisma. tom "Man", zamykając okres 65-letniej owocnej są trudności wydawnicze, które spowodowały Wanda Stęślicka The Journal of the Royal Anthropological Instytute. New Series. London. Nowe wydawnictwo powstało w sukcesji po czasopismach "Man" oraz "Journ. Roy. Anthr. Inst." jako kwartalnik, mający się według zapowiedzi ukazywać w miesiącach III, VI, IX i XII każdego roku. Man. Tom. l, nr l, marzec 1966, ss. 135 + 8 ilustracji. R. F i r t h, Uniw. Londyn: cations in primitive religious Twins, thought. birds and vegetabLes: ProbLems of identifi- Autor rozważa skomplikowane zagadnienia związane z pierwotnym totemizmem u prymitywnych społeczeństw Afryki i Azji. J. B o i s s e v a i n, Univ. Sussex: Patronage in SiciLy (s. 18-33). Autor opisuje reliktowe instytucje, zachowane do dziś na Sycylii, nawiązujące do dawnych stosunków patrona i klientów. Sycylia wskutek swoistych warunków historycznych zachowała wiele dawnych form społecznych. F. W i 11 e t t: On the funeraL effigies of Owa and Benin and the interpretation of the Ufe-size bronze heads from lfe, Nigeria (s. 34-45) (Wizerunki pogrzebowe u Owo i Beninów oraz wyjaśnienie brązowych głów wielkości naturalnej z He w Nigerii). W czaf30'opiśmie "Man" (1965, 10) podano pierwsze wiadomości o odkryciu 17 głów, odlanych z brązu. w Nigerii. Autor omawia zarówno to ciekawe znalezisko jak wiele innych wizerunków pogrzebowych z Afryki i z innych kontynentów. R. D. S a n wal, Uniw. Delhi: Bridewealth and marriage stabiLity among the Khasi of Kumaon (s. 46-59). Autor badał stosunki społeczne (małżeństwo) w populacji hinduskiej u podnóża Himalajów. Ludność ta, w większości rolnicza, przechodzi dziś żywiołowe przemiany społeczne, w których dawne obyczaje zanikają. J. B e a t t i e, Uniw. Oxford: RituaL and sociaL change. Autor nawiązuje do koncepcji B. Malinowskiego zwracając uwagę na zachodzące przemiany u społeczeństw prymitywnych. Pracę swą oparł na 30-letnich badaniach porównawczych. L. T i g e r, Uniw. Londyn: The zooLogicaL perspective in sociaL science (s. 75-81). Zagadnienie "behavioru" ludzkiego wiąże się z badaniami zoopsychologicznymi. Kultura jest adaptacją gatunku ludzkiego w procesie ewolucyjnym i wiąże się z działaniem doboru naturalnego. Zoologia może dać owocną pomoc w rozumieniu zjawisk socjologicznych. R. L i s t e r i in.: The blood groups and haemoglobin of the Bedouin of Socotra (s. 82-86). Badania w Somali doprowadziły autorów do wniosku, że ludność tubylcza wykazuje większe podobieństwa do Arabów oraz do populac,ii śródziemnomorskich niż do Afrykańczyków z głębi kontynentu. �296 Sprawozdania H. J. D e a c o n: Note Africa on the X-ray i recenzje of two mounted impLements from Sou.th (s. 87-90). Kombinowane narzędzia są świadectwem wyższego rozwoju umysłowego ludzi z paleolitu młodszego, dowodzą bowiem zdolności kojarzenia wyobrażeń i abstrakcyjnego myślenia. Metoda rentgenologiczna zastosowana w tym przypadku dała pozytywne wyniki. D. J. P a l' k i n, Uniw. Londyn: Urban voLuntary associations as institutions Of adaptation (s. 90-95). Badania dotyczyły napływowej ludności murzyńskiej z wiosek, która w miastach łączyła się ze sobą wspomagając się nawzajem. G. W i j e yew a l' d e n e: A comparative note on ecoLogy and sociaL structure (s. 95-109). Autor polemizuje z poglądami E. R. Leach'a (1961) o stosunkach we wiosce Pul Eliya na Cejlonie. Wnioski obu autorów są sprzeczne. K. L. B e z i n g, R. R. I n s k e e p, Uniw. Cape Town: ModelLed terracotta heads from Lydenburg, S. Africa (s. 102). W Transwalu w latach 1957-1964 odkryto kilkanaście ciekawych zabytków, których opracowanie jest w toku. Zawiadomienia o zjazdach i konferencjach oraz korespondencja w sprawie techniki piktograficznej - s. 103-104. Recenzje s. 105-135. Tom. 1. nr 2, czerwiec 1966, ss. 139-286 W. H. W h i t e l e y, Uniw. linguistics Dar +8 es Salaam: ilustracji. SociaL anthropoLogy, meaning and (s. 139-157). Trudność przekładów z języków egzotycznych na angielski polega na różnicach semantycznych. Niekiedy jest wprost niemożliwością zachowanie pełnej wierności dla oryginału. Psychiki są różne i różne są języki, autor dostrzega tu zasadnicze rozbieżności. J. A. B a l' n e s, Nation. Uniw. Australia: Durkheim's division of Labour in society (s. 158-175). Są to rozważania ekonomiczno-polityczne na tle pracy Durkheim'a przeciwnika Spencera (z 1893) o organizacji wyżej rozwiniętych społeczeństw. J. E l' i c, S. T h o m p s o n: Maya hierogLyphs of the bat as metaphorograms (s. 176-184). Autorzy przyjmują dwojakie znaczenie wizerunków nietoperzy u Mayów. Mogą one symbolizować albo kołowrót czasu albo krwawą ofiarę. Jedynie wczucie się w psychikę Mayów daje możność zrozumienia ich symboliki. Autorzy zgodnie sprzeciwiają się stosowaniu elektronicznych maszyn liczących w badaniach językoznawczych, szczególnie ludów egzotycznych. J. C. L a v e, Uniw. Kalifornia, Irvine: A formaL anaLysis of preferentiaL marriage with the sister's daughter (s. 185-200). Autor rozważa stosunki rodzinne i społeczne u Hindusów porównując je z innymi populacjami pozaindyjskimi. B. E. War d, Uniw. Londyn: SocioLogicaL seLf-awarness: same uses of the conscious modeLs (s. 201-215) (Społeczna świadomość siebie: przydatność różnych typów świadomości). Autorka snuje rozważania, dotyczące różnych typów organizacji społecznej, z którymi wiążą się różne typy świadomości. Różnice psychiczne między ludżmi są w myśl tych rozważań bardzo istotne. �SpraWOzdania R. W. D u n n i n g, Uniw. among eastern Canadian Columbia: Eskimo (s. ~97 i recenzje An aspect of domestic group structure 216-225). Autor wyróżnia trzy kategorie: 1) domownicy skupieni w jednym domostwie (namiot, igloo, domek jednorodzinny); 2) skupisko dwóch lub więcej sąsiadujących domostwo niektórych wspólnych urządzeniach; 3) czasowe zrzeszenie większej liczby rodzin np. z okazji wspólnych wypraw łowieckich, zbiorowy biwak skupiający 20-30 rodzin, czyli około stu osobników. Autor charakteryzuje wzajemne stosunki. R. J. Wal s h, R. E. C h a p m a n, A study of the quantitative measurement of human head hair fibres (s. 226-232). Autorzy posługiwali się metodami stosowanymi do badań włókien wełny owczej. Przeprowadzali analizę mikroskopową przekrojów, mierzyli długość włosa i amplitudę naturalnych fal. Badali różnice międzyrasowe wielu populacji ludzkich, także dymorfizm płciowy i różnice związane z wiekiem osobniczym. Podają liczne zestawienia liczbowe. U. M. C o w g iII, Uniw. Yale: The season of birth in Man (s. 232-240). Autorka wykazuje na dużych materiałach statystycznych, zebranych z całego świata, niezaprzeczalny związek rozrodczości z porą roku. W różnych strefach geograficznych sezon nasilenia zapłodnień powoduje nasilenie porodów zwykle w najkorzystniejszych dla przeżycia noworodka warunkach. Prawidłowości te są cokolwiek zakłócone w wysoce cywilizowanych społeczeństwach, ale zaznaczają się także u nich. M. B 1 o c h, P. V e r i m: Disco'l:ery of an apparentLy neolithic artefact in Madagascar (s. 240-241). Jest to fragment topora, wykonanego z chalcedonu; jego wiek szacuje się na około 1500 lat p. n. e. Autorzy przypisują tę kulturę imigrantom malajo-polinezyjskim (Austronezyjczykom), którzy zajęli Madagaskar w neolicie. Podobne topory spotyka się wg autorów w neolicie Jawy i Sumatry. Przyjmuje się, że proto-Malgasze opuścili południowo-wschodnią Azję w okresie stosunkowo póżnym, być może na początku n. e. nawarstwiając się wtórnie na ludność tubylczą Madagaskaru. V. M I'lll e r - C h r i s t e n s e n, D. R. H u g h e s: An early case of leprosy from Nubia (s. 242-243). Au torzy opisują przypadki trądu, stwierdzone na materiałach osteologicznych egipskich z pierwszych stuleci n. e. Korespondencje (s. 244-245) - pierwsza dotyczy handlu paciorkami importowanymi z Indii do Rodezji; druga polemiki D. Seddona z interpretacją, podaną przez M. D. W. Jeffreysa (Man 1965, 148). Jeffreys uważa tzw. tłuki pięściowe za pociski miotane ręcznie. Seddon sprzeciwia się temu szczególnie w odniesieniu do tzw. rozłupywaczy i ciosaków, które nie nadawałyby się do tego celu. Recenzje s. 246-283. Trudno dać ogólną ocenę nowej serii na podstawie dwóch pierwszych tomów. Układ treści pozostał ten sam, jaki był dawniej. Niestety bardzo jednak zubożała szata graficzna. Umieszczenie ilustracji na końcu tomu, a nie bezpośrednio przy danym tekście, utrudnia cokolwiek lekturę. Jest to najwidoczniej podyktowane względami oszczędnościowymi. Wysoki poziom wydawnictwa pozostał niezmieniony. Wanda Arts et traditions populaires. W dziale "Artykuły" Jean-Marie Guilcher, Stęślicka R. XIII, 1965, 408 s. rocznik Stare zawiera formy następujące tańca w Berry. prace: Według panującej opinii �298 SpraWozdania i recenzje tradycyjny taniec Berry opiera się głównie na starofrancuskim tańcu "bourree", tańczonym przez 2, 4 lub 6 osób. Tymczasem figury tego tańca, charakterystyczne cechy rytmu i stylu nadają mu swoiste piętno, typowe dla tej dzielnicy Francji. Najnowsze badania tradycji ludowych i dokumentów z XVIII i XIX w. pozwalsją jednak domyślać się, że współczesna forma tańca Berry wykształciła się stosunkowo póżno i zastąpiła stare tańce zbiorowe, zupełnie innego typu. Autor zbiera i analizuje materiały, uzasadniające taką tezę, oraz usiłuje wyjaśnić przemiany w formie tańca przemianami psychologicznymi i socjalnymi. Praca ilustrowana zapisami nutowymi, współczesnymi i archiwalnymi oraz tekstami przyśpiewek towarzyszących tańcowi. Ed. Kapp i Roger Schaefer, Uprawa konopi na równinie reńskiej. Znaczenie gospodarcze i rola tej rośliny włóknistej w życiu wiejskim dawnej Alzacji. Liczne zanikające już zresztą coraz bardziej moczydła świadczą jeszcze o znaczeniu, jakie miały kiedyś konopie na równinie nadreńskiej. Uprawa konopi, rośliny jednocześnie włókienniczej i lekarskiej, choć ciężka i żmudna była silnie zakorzeniona na wsi alzackiej. Dowodzą tego pogwarki i powiedzenia ludowe, które autor pieczołowicie zebrał. Opisał również drobiazgowo szczegóły techniki uprawy w ich rozwoju historycznym oraz zdał relację z przemian gospodarczych i politycznych, które doprowadziły do tego, że uprawa konopi nad dolnym Renem od 1778 r. (który był okresem jej szczytowego rozwoju) zaczęła stopniowo podupadać, aż straciła zupełnie znaczenie w 1918 r. Alzackie włókno konopne, znane kiedyś ze swej świetności dzięki warunkom naturalnym i wiedzy chłopów, którzy je uprawiali - należy już dziś do przeszłości. Praca zawiera kilka tablic statystycznych i porównawczych z innymi dzielnicami. Andre Langrange, Burgundzkie Muzeum Wina w Beaune. Sale wina, uprawy winnej latorośli i rzemiosł pomocniczych. Katalog. Katalog ten, opracowany przez nieżyjącego już niestrudzonego badacza wszystkich spraw, dotyczących produkcji wina, został sporządzony przez grono uczniów i przyjaciół zmarłego, pracowników Muzeum Wina. Katalog podaje szczegółowe opisy eksponatów, zgromadzonych we wszystkich salach muzeum, wyjaśnienia nazw, pochodzenie i daty, informacje typu administracyjnego (porządkowego). Całość bogato ilustrowana rysunkami eksponatów i mapami z ich rozmieszczeniem. Eksponaty są zgromadzone i opisane według typowych cykli produkcji wina: cykl pierwszy, listopad - styczeń, czyli sen i przebudzenie winnicy, drugi - winobranie. Następnie prace przy winie: winobranie, tłoczenie, przechowywanie w kadziach i w butelkach. Wśród eksponatów "rzemiosła pomocnicze" znajdują się przedmioty, wykonywane na przestrzeni wieków przez różnych rzemieślników dla potrzeb winnicy, a więc wyroby nożownicze, stolarskie, bednarskie, szklarskie, a także dokumenty, dotyczące życia cechów bednarskich. Zbiory muzealne obejmują także ogromny materiał dokumentalny historyczny oraz fotografie ilustrujące wszystkie etapy pracy i czynności w winnicach. Próbki tych dokumentów i fotografii zamieszczono na końcu pracy. Albert Colombet, Folklor winnicy i wina na Złotym Wybrzeżu. Praca zbiera wszystkie elementy folkloru Złotego Wybrzeża, dotyczące winnej latorośli, winnic, wina, winobrania, pracowników winnic itd. Kolejne rozdziały: Wino w zwyczajach rodzinnych, szczególnie w weselach; wino w różnych okazjach "kalendarzowych"; wino w życiu codziennym; wino i winnica w literaturze i wiedzy ludowej: folklor uprawy winnej latorośli i winobrania; aspekt religijny życia i ludzi winnic. Choć bez zbyt widocznych i uroczystych manifestacji, Złote Wybrzeże jest bardzo bogate w tradycje i zwyczaje. �SpraWozdania 299 i recenzje Fran~oise Lapadu-Hargues i Georges Henri Riviere, Wytwórnia obrazków, do gry, tkaniny drukowane: problemy ewolucji oraz współzależności centrów produkcji i stylów. Jest to studium porównawcze tych trzech rodzajów produkcji rękodzielniczej, ich chronologii i stylów, począwszy od końca średniowiecza aż do XIX w. Wprowadzenie miedziorytu spowodowało zanikanie drzeworytu, który utrzymywał się stosunkowo najdłużej w produkcji tkanin drukowanych. Chwilowy nawrót drzeworytu z końcem XVIII w. był skazany na krótkotrwałość w związku z gwałtownym rozwojem przemysłu i różnych innych technik reprodukcji, wypierających stare metody rękodzielnicze. Praca zawiera ciekawe reprodukcje starych obrazków i kart do gry. Gyula Ortutay, Badania nad opowieściami ludowymi na Węgrzech. Szkic metodologiczny. Autor daje krótki rys historyczny badań nad opowieścią ludową węgierską od 1780 r. do czasów dzisiejszych. Wskazuje w szczególności te momenty, kiedy badacze węgierscy mieli znakomite osiągnięcia w zakresie katalogowania zjawisk z tej dziedziny, równocześnie jednak przyznaje, że obecnie Węgrzy są opóźnieni w pracach nad aktualnym katalogiem. Istotę pracy stanowią koncepcje metodologiczne, dotyczące aktualnego stanu badań, wrażliwe na aspekty społeczne. Badania nad osobowością bajarza, nad rolą zbiorowiska słuchaczy, nad życiem i funkcją baśni - są traktowane jako niezbędne warunki zgłębienia zasadniczych problemów, objawiających się w zestawach przeciwieństw: tradycja i tWQrczość, zmienność i niezmienność. W dziale ,.Notatki i materiały" znajdują się następujące artykuły: Jean Baucomont, WyLiczanki dziecinne; Charles Joisten, Baśń o cudownym kosiarzu w Dauphine; Georges Henri Riviere, Piąty plan i etnologia Francji dziedzictwo narodowe w niebezpieczeństwze: tradycyjny dom chłopski; G. M. Thomas, Zwyczaje, karty wierzenia i legendy jednej gminy bretońskiej widziane poprzez gazetkę szkolną. W dziale "Kronika" znajdują się obszerne sprawozdania z życia francuskiego towarzystwa ludoznawczego i towarzystw regionalnych, sprawozdania z działalności muzeum etnograficznego, z życia etnograficznego Francji i innych krajów oraz porozumień międzynarodowych. Dział "Recenzje" jest bardzo obszerny. Zrecenzowano ogólem 28 tytułów; większość z nich to regionalne prace Francuzów, jest jednak kilka prac zagranicznych (nazwiska recenzentów podano w nawiasach): Bloch, M., Mieszanka historyczna, Paryż 1963 (R. Mandrou). Caillard, M. M., Duval, Ph., Guillot i IVI. C. Gricourt, Poprzez Normandię XFll i XVIII w., Caen 1963 (C. Pris). Chombart de Lauve, M. J. et P. H., Kobieta w społeczeństwie, Paryż 19!3:~ (H. Raulin). Dorson, R. M., Buying the Wind (Kupowanie wiatru), Chicago i Londyn 1964 (C. Meyer). Drouillet, J., Folklor Nivernais i Morvan. IV. Istoty fantastyczne, Charite-sur-Loire 1964 (M. Bouteiller). Erixon, S., Wsie szwedzkie bez reglamentacji systematycznej, Sztokholm 1960 (G. de Rohan-Csermak). Faille, R., Ludowa twórczość malarska w Cambrais, Paryż 1964 (E. Mauriange). Falc'hun, G., Historia języka bretońskiego na podstawie geografii lingwistyczne] (A. G. Haudricourt i M. J. Brunhes-Delamarre). Fraysse, J. i C., Jaskiniowcy w Anjou, Cholet 1963 (M. Bouteiller). Gottman, J., Materiały do studiów nad strukturą agrarną w zachodniej Francji, Paryż 1964 (M. J. Brunhes-Delamarre). �300 Sprateozdc:.nia i recenzje Hultkrantz, A., Międzynarodowy słownik regionalnej etnologii europejskiej folk1960 (G. de Rohan-Csermak). Kruger, F., MebLe ludowe w krajach romańskich, Coimbra 1963. Kuret, Niko, Gra "quantaine" Słoweńców w dolinie ZiHa i jej ramy europejskie, Ljubljana 1963 (H. Tremaud). Lerat, S., Kraje Adour (Struktura agrarna i gospodarka rolna), Bordeaux 1963 (M.. J. Brunhes-Delamarre). Louis, 1\'1., FoLklor i taniec, Paryż 1963 (V. Langevin). Plume, Ch., Wszystko o petance ("petanque"), Paryż 1963 (H. Tremaud). Porchnev, B., Powstania ludowe we Francji od 1623 do 1648, Paryż 1963 (C. Pris). Robert, M., Koszykarze i kaszykarstwo w Limousin i Mm'che od czasów najdawniejszych do dziś, Limoges 1964 (A. Desvallees). Scelles-Millie, J., Baśnie saharyjskie z Souf, Paryż 1964 (G. Massignon). Seignolle, C., DiabeLskie ewangelie według wierzeń ludowych, Paryż 1964 (M. Boutellierl. Tardieu, S., Zycie domowe w Mliconnais przed uprzemysłowieniem, Paryż 1964. (M. L. Teneze). Vasseur, G., Słownik gwary pikardzkiej z Vimeu (Somme), ze szczegóLnym uwzględnieniem dialektu Ni ba:;, Amiens 1963 (A. G. Haudricourt). Vernois, P., Powieść wiejska od George Sand do Ramuza. Jej tendencje i rozwój (1860-1925), Paryż 1962 (R. Elion). Vernois, P., Styl Ludowy w powieściach wiejskich po George Sand, Clermont-Ferrand 1963 (R. Elion). Vigier, Ph., Szkice o podziale własności ziemskich w rejonie aLpeJskim, Paryż 1963 (H. Raulin). Sztuka Ludowa Alzacji, zbiór prac pod redakcją A. Riff, Strasbourg 1963. Problemy rozwoju gospodarczego w krajach śródziemnomorskich, red. J. Cuisenier, Paris-La Haye 1963 (G. H. Riviere). O niektórych nowych czasopismach (M. L. Teneze). W pozostałych działach czasopisma (filmoteka, dyskoteka i bibliografia) znajdujemy obszerne opisy filmów wyprodukowanych w 1964 r., opracowane przez J. Tremaud, oraz nagrań płyt z lat 1963 i 1964, opracowane przez M. P. Andral. Bibliografia publikacji etnograficznych, które otrzymało Muzeum Etnograficzne, została podzielona na bibliografię zagraniczną i etnologię francuską. Wśród 83 tytułów zagranicznych znalazły się dwa polskie (J. Burszta, Kultura ludowa Wielkopolski, oraz B. Kopczyńska-Jaworska, Gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa tatrzańskiego, a ponadto trzy inne, dotyczące Słowian: J. Podolak, Sposoby chowu zwierząt gospodarskich, Bratysława 1962; Z. Rudy, Etnosocjologia ludów Związku Radzieckiego, Monachium 1962; J. Schutz, Volksmdrchen aus Jugoslawien, Diisseldorf-Cologne 1960. Loru. I, Kopenhaga Jadwiga FLasi1l,ska Franciszek Klonowski, Drewniane budownictwo Ludowe na Mazurach i Warmit. Wyd. "Pojezierze", Olsztyn 1965, s. 247, ryc. 159, tabl. III, map 12. StreszczeDle w języku angielskim. Głównym celem wyżej wzmiankowanej pracy w ujęciu autora jest "rozwój drewnianego budownictwa wiejskiego na Mazurach i południowej Warmii, terenach skolonizowanych w przeszłości wyłącznie przez polski element osadniczy". Zakres przestrzenny pracy (przedstawiony na mapce 10, s. 51) obejmuje środkową oraz południowo-wschodnią część ziem obecnego woj. olsztyńskiego wraz �Sprawozdania i recenzje 301 z trzema powiatami mazurskimi, wchodzącymi od 1954 r. w skład woj. białostockiego (ełcki, gołdapski i olecki). Poza zasięgiem badań autora znalazły się: północna Warmia, Powiśle i Lubawskie. Praca składa się z 3 rozdziałów: I. Części składowe chałupy; II. Rozplanowanie wnętrza chałupy; III. Wierzenia i przesądy, związ:ane z budową chałupy; z przedmowy i wstępu pióra autora, zawierającego opis dotychczasowego stanu badań, podstawowe składniki środowiska geograficznego, historii osadnictwa, kształtów osiedli i zagród. Za podstawę źródłową posłużyły autorowi uzyskane w terenie wyniki badall etnograficznych z lat 1953-1960 w czasie których przebadał autor około 800 obiektów budownictwa drewnianego, uzupełniając wyniki badań poszukiwaniami archiwalnymi. W badaniach terenowych posługiwał się autor "Kwestionariuszem nad budownictwem wiejskim", opracowanym przez prof. dr J. Gajka i korzystał z materiału naukowego w tym zakresie, znajdującego się w Zak~adzie Etnografii IHKIVIPAN we Wroclawiu. W pracy autor starał się odpowiedzieć na następujące problemy: 1. Wykazanie oryginalności form architektury i ciesiołki wiejskiej na Mazurach i Warmii; 2. Ukazanie specyficznych cech tego budownictwa na tle rozwoju dziejowego obu regionów; 3. Ustalenie klasyfikacji typologicznej chałup wiejskich oraz różni~ lokalnych; 4. Przedstawienie oceny wkładu kulturowego elementu polskiego w procesie kształtowania się form budownictwa ludowego; 5. Krytyczne ustosunkowanie się dotychczasowego stanu badań w tym zakresie. Autor zwrócił uwagę na potrzebę badania tradycyjnego budownictwa ludowego na Mazurach i Warmii, bowiem jak ustalił to, ziemie te już od najdawniejszych czasów były terenem krzyżujących się wpływów i oddziaływań: mazowieckich, chełmińskich, kurpiowskich, bialoruskich, litewskich, jak również niemieckich oddziaływań kulturowych przenikających tu zwłaszcza z ziem północnych dawnych Prus Wschodnich. W związku z tym Fr. Klonowski starał się uzasadnić rozmiary tych ostatnich wpływów. Ważnymi osiągnięciami autora są ustalenia fachowe w zakresie ważniejszych odmian składowych części badanych chałup (konstrukcja ścian i ich geneza, drzwi i okna, szeroki komin czyli "czarna kuchnia", deskowanie szczytów, dach i podłoga, rozplanowanie chałup), ustalenia w zakresie typologii występujących odmian budownictwa podcieniowego oraz ustalenia form budownictwa w zakresie rozwarstwienia stanowego (chałupy chłopów, zagrodników i chałupników). W zakresie konstrukcji ścian i ich genezy, autor wyszedł od ustaleń współczesnych w oparciu o natężenie ilościowego występowania obiektów drewnianych w terenie. Wskazał przy tym na występujące bogactwo architektonicznych form konstrukcji ściany nie spotykanych na ziemiach północnej Polski, a także w kraju macierzystym, którym dla badanych terenów było Mazowsze. Autor wskazał, iż specyfiką w zakresie budownictwa na badanych terenach jest budownictwo podcieniowe z przewagą form podcienia szczytowego, które pełniło tu funkcję dekoracyjną i nie posiada obecnie większego znaczenia funkcjonalnego. Podcienia te wyróżniają się jednak zdaniem autora od podcieni w budownictwie mieszkalnym Kaszub, Kujaw, ziem: dobrzyńskiej i chełmińskiej -ale są one jednak genetycznie z nimi spokrewnione. Ulegały one tu różnym przekształceniom i przetrwały w postaci reliktu dłużej niż w kraju macierzystym. Na ziemiach środkowej i południowej Warmii wyróżnił autor następujące typy chałup podcieniowych: 1. Z wystawką podcieniową; 2. Z podcieniem naróżnym; 3. Z podcieniem szczytowym; 4. Z wnęką podcieniową. Na s. 189-203 omówione zostały tradycyjne chałupy zagrodników, chałupni- �302 SpTawozdania recenzje ków i wyrobników wiejskich, zaś na s. 204-205 budownictwo gospodarcze, a następnie wierzenia i przesądy, związane z budową chałupy. We wnioskach końcowych przedstawił Fr. Klonowski następujące ustalenia syntetyczne: 1. Zwartość przestrzenną specyficznych cech budownictwa ludowego na badanym obszarze w stosunku do regionów sąsiednich, do których zalicza odeskowanie szczytów i ozdoby nadszczytowe; 2. Odrębność warunków historycznych, fizjograficznych (wielka lesistość kraju), majątkowych i społecznych w ewolucji rozwiązań technicznych; 3. Na występowanie chałup dwu i trójdzielnych z szeregiem podtypów; 4. Na związki procesu kształtowania się poszczególnych typów budownictwa ludowego z etnicznym charakterem budownictwa ludowego. Praca Fr. Klonowskiego pomimo pewnych uchybień (np. niedoslateczny stan badań nad budownictwem gospodarczym i jego związku z gospodarką mieszkańców terenu) jest ważnym indywidualnym osiągnięciem badawczym autora, tym cenniejszym, iż jako opracowanie typu monograficznego wypełnia praca ta dotkliwa lukę w tego typu badaniach na ziemiach północnej Polski. Nawiązuje ona jaknajsilniej do badań w tym zakresie prowadzonych w toruńskim, warszawskim i poznańskim ośrodku etnograficznym uniwersyteckim i stanowi przykład współpracy badawczej z katedrami badania architektury ludowej politechnik gdańskiej i warszawskiej. Ryszard Kukier A. Kwilecki, Problemy socjologiczne i społeczeństwo. R. X. nr 3, Poznań Łemków 1966 r. na Ziemiach Zachodnich. Kultura Odnotować należy ten szczególnie ważny artykuł A. Kwileckiego, stanowiący część większego studium. Autor przystępuje w sposób prostolinijny do omówienia losu Łemkowskiej diaspory, temat dla etnografa pasjonujący, tak od strony teortetycznej, jak i w rozważaniach szczegółowych, dotyka bowiem problematyki stricto sensu etnograficznej, która często gubi się w rozważaniach na temat historii gospodarczej, historii wsi czy też w rozważaniach nad historią kultury. W pracy drukowanej w "Przeglądzie Zachodnim" (nr 4, 1964) pt. Liczebność i rozmieszczenie grup mniejszości narodowej na Ziemiach Zachodnich autor określa wielkość grupy Łemków na około 30-35 tys. pozostającej w Polsce i zamieszkującej obecnie w kilkudziesięciu powiatach na Ziemiach Zachodnich. Powstały stan rzeczy wpłynął na zmianę struktury etnicznej południowej Małopolski stwarzając nowe możliwości dla polskich grup góralskich i laskich. Tematykę tę podjął od strony etnograficznej ponownie R. Reinfuss (1962) i K. Marczakowa. Kwilecki skoncentrował swoją uwagę na ~połecznych problemach Łemków jako grupy mniejszościowej, a więc na ich sprawach życiowych, świadomości etnicznej i stanowiska środowiska polskiego, a także na ich wewnętrzne przeobrażenia społeczne i kulturalne. Autor prowadził swoje badania w latach 1958~-1959 we wsiach województwa zielonogórskiego i koszalińskiego, tam gdzie stosunkowo silniejsze są te grupy a równocześnie istnieje możliwość napięć, tak wśród Łemków, jak i ludności polskiej. Autor słusznie zauważył, że siła i jakość tych napięć jest różna między Łemkami i ludnością polską miejscową a repatriantami np. z Podhala czy Polesia. Zaobserwowane procesy oświetlone są wielostronnie, autor uogólnia je na całą diasporę łemkowską. Autor podkreśla, że do II wojny światowej Łemkowie stanowili zwartą grupc etniczną co przejawiało się w ich dialekcie, kulturze i religii i stanowiło o dużym poczuciu odrębności kulturalnej. To prawda - ale sądzę, że autor nie dość do- �Sprawozdania 303 i recenzje kładnie rozpatrzył iż towarzyszyła temu chwiejność świadomości etnicznej, skłaniająca się w różnych kierunkach, zależnie od koniunktur politycznych i ekonomicznych. I tak zaznaczały się związki z narodowym ruchem ukraińskim, nie brak było orientacji staroruskich, prapolskich a nawet lokalnego autonomizmu. Natomiast z własnych obserwacji musiałbym stwierdzić, że autor trafnie ujął proces adaptacji i rozluźniania się więzi kulturowo-etnicznych, wskazując nierównomierny przebieg ich w poszczególnych skupiskach i wsiach a nawet w poszczególnych klasach wieku. Współczesne przemiany, industrializacja i urbanizacja w całej Polsce rozluźnia również dawne więzi sąsiedzko-towarzyskie, a nawet rodzinne, nic więc dziwnego, że dotyka również i ludność łemkowską, przyśpieszając procesy adaptacyjne. W oparciu o literaturę przedmiotu określa autor różne formy adaptacji kulturowej, ekonomicznej i społecznej. Uważa on, że najszybciej przychodzi proces adaptacji ekonomicznej. Na odcinku kultury zaobserwował przejawy adaptacji czynnej a więc próby wyciskania na otoczeniu swego piętna, na dawaniu mu cech swojskich. Szkoda jednak, że autor podał mało faktów na poparcie tej tezy. W sumie jest on skłonny uznać, że skutkiem dużego przemieszania się grup etnicznych na Ziemiach Zachodnich zaistniał swego rodzaju "pluralizm kulturowy". Proces stabilizacji Łemków nie przebiega równomiernie, sądzę, że decydujące znaczenie mają klasy wieku i że tęsknota za dawnym miejscem osiedlenia jest zależna nie tylko od klasy wieku, ale i od sytuacji społeczno-ekonomicznej rodziny. W części poświęconej świadomości etnicznej Łemków ujęcia autora są skrótowe, nie przedstawiają faktów, natomiast zastąpić ją ma formuła "dualizmu narodowego", przyjęta za R. Michelsem (Zur historischen AnaLyse des Patriotismus. Archiv fUr Sozialwissenschaft und Sozialpolitik. Tiibingen 1931). Rozproszenie obok warunków ekonomicznych, szkoła i współżycie różnych grup poprzez małżeństwa mieszane tworzą klimat dla postępującej asymilacji, mimo początkowych tendencji do izolowania się. Charakteryzując artykuł A. Kwileckiego należy podkreślić, że dominują w nim rozważania teoretyczne nad definicjami różnych zjawisk a oczekiwania teoretyczne konfrontuje on z obserwacjami terenowymi. Szkoda, że jest ich tak mało. JG Adam Grzymala-Siedlecki, Stojedenaście z lat 1942-1943. Wyd. Literackie, Kraków dni Letargu. Wspomnienia z Pawiaka 1965. W książce A. Grzymały-Siedleckiego na s. 153---4 oraz 198 znajdują się wartościowe wspomnienia o profesorze Stanisławie P o n i a t o w s k i m, które pogłębiają wiadomości o Nim z końcowego, a tak tragicznego okresu Jego życia. Już we wspomnieniu pióra E. Bulandy, poświęconemu pamięci Wielkiego Etnologa, a drukowanym w XXXVI t. "Ludu" tuż po zakończeniu II wojny światowej była zawarta informacja o tragicznym losie S. Poniatowskiego - warto też przypomnieć i inne pozycje, opublikowane w "Ludzie", a także znajdujące się w Archiwum PTL.l 1 Stanislaw P O n l a t o w s k i ogłaszał na lamach "Ludu" do 1939 r. swoje prace w następujących tomach: XXI, XXIII, XXV, XXVI, XXXVII, XXXVIII, L; szczegółowa bibliografia znajduje się w XL t. "Ludu", s. 1062. W tomach powojennych zostały ogłoszone: E. B u ł a n d a, Pamięci wybitnego etnologa polskiego Prof. dra Stanisława Poniatowskiego. Lud, t. XXXVI, s. 19-32. S. P o n i a t o w s k i, Mahavrata. Lud, t. XXXVI, s. 107-134. �304 Sprawozdania i recenzje Wspomnienia Grzymały-Siedleckiego zasługują na dosłowne ich przytoczenie: "Nie bez wzruszenia zabieram się do wspomnień o profesorze Poniatowskim. Niedługie było nasze wspólne w więzieniu przebywanie, a jednak tak zbliżyliśmy się, tyleśmy sobie mieli wzajemnie do powiedzenia i tyleśmy sobie powiedzieli, że gdy od nas odchodził na oddział, żegnaliśmy się jak naj dawniejsi przyjaciele. Zesłano go potem do Majdanka, przez dłuższy czas dochodziły wieści, że się dobrze trzyma. Z Majdanka przewieziono go do Litomierzyc, gdzie żywota dokonał. Profesor Stanisław Poniatowski na Pawiak dostał się przez przypadek, powiedzieć by można: w nocy przybywa doń gestapo i z pierwszych już pytań jasne. że zaszli tutaj przez pomyłkę, bo szukają Juliusza Poniatowskiego, byłego ministra rolnictwa; sprawa się wyjaśnia, przepraszają za najście, tylko jeszcze _._-niejako z amatorstwa, czy nawyku - chcą odbyć rewizję: "Pan profesor rozumie: skoro już u pana jesteśmy" ... No i na półkach wśród innych druków komplet konspiracyjnych gazetek, z pedanterią, po profesorsku ułożonych! Profesor etnologii powędrował na Pawiak, przebywa z nami, spędza czas jak najczynniei, organizuje nam wykłady, seminaria, odczyty, dyskusje, colloquia, niemal egzaminy ...". A dalej na s. 198 wspomnienia: "Już w pierwszych rozdziałach pisałem o wdzięku narratorskim rektora Michałowicza. Obecnie po cyklu wykładów profesora Poniatowskiego zestawiam sobie te dwa talenty popularyzatorskie. Jakaż różnica w sposobach, w gatunkach wypowiadania się. Michałowicz to rektor dawnej szkoły szkoły, powiedziałbym: salonowej, przyzwyczajony do głoszenia prawd w gronach "panów szanownych i pięknych pań" - z wyszukaną umiejętnością dba więc o to, by audytorium nie przeciążyć natłokiem uczoności, by fragmenty serio przegrodzić anegdotą, wspomnieniem, dowcipem. I cały jego kunszt polega na tym, że z tych różnorodnych elementów lepi się całość logiczna i konstruktywna. - Profesor Poniatowski mówi już do ludzi nowej, demokratycznej epoki, do jednostek, miłujących trud w myśleniu, niechętnych ozdobom stylistycznym i dygresjom, w jego wykładzie jest bezwiedna skłonność do metod matematycznych, nie do beletrystyki, jak u profesora Michałowicza. I nie ma większej przyjemności, jak słuchać ich obu systemem płodozmianowym: raz jednego, zaraz potem drugiego. Magnificencja lubi wykładać, to niewątpliwie (profesor Poniatowski również), chętnie nawet wsłuchiwał się kiedyś w swoje mówienie, ale tutaj na Pawiaku przemawia nie tylko z tych powodów". JG stanisław Helsztyński Wśród swoich i obcych w USA. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Warszawa 1966. W ciekawej książce reportażowej S. Helsztyńskiego można znaleźć niejedml ',vażną dla etnografa informację o emigracji polskiej w USA jak chociażby wzmianka o badaniach wpływu języka angielskiego na język polskich emigrantów, lub ciekawe i bystre charakterystyki modelu życia amerykańskiego. Znajdujemy w niej na s. 159 następującą relację: "Również profesor Stith Thompson, staruszek Tenże, Fakty etnologiczne i metody ich badań. Lud, t. XXXVII, s. 32 - 68. Tenże, Zagadn;~nie paralelizacji kuHur paLeolitycznych z kulturami etnologicznymi. Lud, t. XXXV'III, s. 28 - 34. Tenże, Dziennik wyprawy (do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 r.). Lud, t. L, s. 7 - L20. Wstęp od Redakcji. Wstęp do Dziennika opr. B. H e i d e n r e i c h. F. Wok r oj. Ludno,;c nadamurska w świetle antropologicznych materiałów S. Poniatowskiego. Lud, t. L, s. 121 - 190. J. G l i n k a, Somatoskopia i somatotypologia (konstytucjonalna) grup nadam,ursklej lUr!· ności GoLdów i Oroczonów. Lud, t. L, s. 191 - 230. Materiały S. Poniatowskiego gromadzone do różnych Jego prac znajdują się w archiwum naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pod numerami inw: 236, 237, 240 - 245, 247 - 284, 286 - 291, 293, 295 - 312, 361 - 362, 267 - 376, 824, 881 - 886, 491, 601. JG �SpraWozdania 305 i recenzje osiemdziesięciopięcioletni, emeryt, pracownię z kartotekami wątków gościu, wyraził chęć poznania go. ciel w licznych ośrodkach, ogłosił Indian, co przyniosło mu rozgłos wość zebrania i wydania w sześciu lecz nadal mający w BallantineHall swoją i podań ludowych, dowiedziawszy się o polskim Pochodzący z Bloomington unitarianin, nauczyw roku 1929 Opowieści pólnocnoamerykańskich i katedrę, a przede wszystkim stworzyło możlitomach wielkiej publikacji pt. Indeks motywów literatury folklorystycznej 0932-1936) i uzupełnienia tego zbioru w dwadzieścia trzy lata później. Zaznajamiając mnie ze swymi materiałami, uszeregowanymi w segregatorach, wspomniał prace profesora Juliana Krzyżanowskiego, z których korzystał pracując nad swymi światowej już dzisiaj sławy zbiorami". Przy tej okazji warto nadmienić, że Systematyka baśni J. K r z y ż a n o ws k i e g o odbiega nieco od klucza S. Thompsona, jak też i prac wcześniejszych A. Arnego. Dyskusja na ten temat znalazła odbicie we Wstępie autora do w.W. pozycji. Ciekawe są również dla etnografa notatki o badaniach w chicagowskim ośrodku nad zmianami języka polskiego w środowisku amerykańskim, co znalazło swój \vyraz w pracy habilitacyjnej F. Lyry, The American English Polish Contakt on the Philological Level of Polish. Na marginesie warto zaznaczyć, że i w Anglii zostały przeprowadzone podobne badania przez Janinę Pilatową, uczennicę profesora Tadeusza Lehra-Spławińskiego. JG Z. Nożyńska, w Poznaniu, O wartości i celowości z. 11, 1965, s. 223-238. badai~ przeżytków. Roczniki Naukowe WSWF Według poglądów J. st. Bystronia i E. Piaseckiego tradycyjne zabawy dziecięce zawierają pewne elementy taneczne świata dorosłych z dawniejszych epok. Wykazują one cechy przeżytków. Zrąb ruchowy tych zabaw zdaje się być starszy i wykazuje większą stalość, aniżeli treść słowna, pojęciowa, dolączona często znacznie później. Autorka dokonuje analizy niektórych materiałów z zakresu zabaw dziecięcych, zebranych przez E. Piaseckiego. Okazuje się, że procentowo duża ilość zaba IV wyrażnie nawiązuje do formy tanecznej korowodów (kolistych, rzędowych, szeregowych) szeroko znanych w okresie średniowiecza również na terenie Polski. Inne grupy zabaw wykazują przeżytki obrzędowe, magiczne i demonologiczne. W dalszym ciągu artykułu autorka podkreśla rolę tego rodzaju materiałów w pracach nad rekonstrukcją wyglądu dawnych form tanecznych, zvvłaszcza ze względu na brak innej dostatecznej dokumentacji w dawnych źródłach pisanych czy ikonograficznych. Autorka zaklada m. in., że tego rodzaju analizy powinny być podejmowane przez osoby obeznane ze źródłami historycznymi i etnograficznymi. Wydaje się nam jednak, że tego rodzaju analizy mają pierwszorzędne znaczenie szczególnie wtedy, gdy można szeroko nawiązać do form historycznych tańca w ogóle i przede wszystkim do istniejącego jeszcze folkloru tanecznego. Roderyk R. Jerabek, V. Frolec, D. Holy. Podluzi. Kniha o lidovem telstvi Brno 1962, 4°, s. 196, ilustr. 141, tab!. 3. Układ red. Jaroslava Suchomelova. Na całość pracy składają się następujące regionu; Wytwory sztuki ludowej; Widowiska 20 - Lud, t. LII Lange umeni. Krajske nakladagraficzny Oldrich Barta, CZęSCl: Wprowadzenie do historii ludowe, muzyka, pieśń i taniec �306 Sprawozdania i recenzje ludowy. W zakończeniu znajdujemy wykaz i objaśnienia do ilustracji i tekstów' folkloru ludowego, charakterystykę metody pracy, spis ilustracji oraz streszczenie w językach niemieckim i rosyjskim. Praca poświęcona jest kulturze i sztuce ludowej regionu Podluzi wchodzącego w skład większej jednostki etnograficznej tzw. Slovacka w dorzeczu Morawy i Dyji na pograniczu Moraw i Słowacji. Głównym ośrodkiem gospodarczym, administracyjnym i usługowym, oddziaływującym na kulturę mieszkańców regionu - jest miasto Bfeclav. Podluzi graniczy na południu z prowincjami dolnej Austrii, na wschodzie ze Słowacją, na północy i na zachodzie z Mo.cavskym Valasskem i po części z tzw. Chorvatskem. Na północy sąsiaduje Podluzi z górską krainą Kopanice i Horni3cko, zaś na południowym wschodzie z nizinnymi krainami Dolniacka, dolnego Horniacka, z HradiSskem, Brodskem, Straznickem i Kyjevskiem czyli z ziemiami slowacko-walasskimi i hanatskimi. W genezie nazwy upatrują autorzy charakter fizjograficzny, wyprowadzając ją od "lużi" - ługi, charakterystycznych form dla nizinnych ziem regionu południowych Moraw, bądź uzasadniając ją na podstawie kryterium toponomastycznego - od nazwy starej XIV-wiecznej wsi LuZice. Do literatury nazwa regionu została wprowadzona przez J. Komenskeho, zaś w postaci Podluzaci zanotowana w 1708 r. przez Fr. Dostała. W XVIII wieku Podłuzi obejmowało ponad 70 wsi, obecnie zaś zaledwie kilkanaście wsi, bowiem utraciło ono znaczną przestrzeń na styku dolno-austriackim na skutek oddziaływania XVIII i XIX-wiecznych procesów germanizacyjnych. W słowie wstępnym autorzy zgodnie stwierdzają, iż region Podluzi i jego mieszkańcy spośród ziem południowo morawskich wyróżniają się wielkim bogactwem sztuki ludowej, rozwijającej się w pełni po dzień dzisiejszy. Podobnie zresztą do naj starszych reliktów zaliczają tradycyjne ornamentowanie malarskic chałup, bogactwo haftu łudowego na ubiorach .świątecznych, które jeszcze w początkach XIX w. oddziaływały na zniemczoną ludność pogranicza morawsko-dolnoaustriackiego i były dowodem silnej ekspansji kulturowej Podluzi'aków. Z innych tradycyjnych, a zanikających już dziś obecnie zajęć wymieniają autorzy tkactwo, rybołówstwo ogarnięte do XV wieku niemieckimi wpływami ustrojowymi, z których wyodrębniły się w czasie późniejszym ustroje rodzime, a także obróbkę drewna. Od dawna mieszkańcy Podluzi zajmowali się rolnictwem, zwlaszcza uprawą winnej latorośli oraz przetwórstwerp. winogrona, po których to zajęciach pozostały do dziś zabytkowe tzw. winnickie budy i łisy, w których tłoczono owoce winnej latorośli. W górzystej części Podluzi rozwinięta byla hodowla zwierząt domowych, bowiem jeszcze w okresie międzywojennym wiele wsi wypasało zwierzęta na naturalnych pastwiskach. Przetrwała do początkowego okresu międzywojennego instytucja wspólnych pastwisk i pasterzy gromadzkich. Na przełomie XIX i XX wieku do coraz większego znaczenia dochodziły dwa ośrodki małomiasteczkowe Bfeclav i Hodonin, które zaczęły przekształcać się w ośrodki przemysłowe, narazie dostosowane do potrzeb lokalnych. Powstały w nich zakłady przemysłu przetwórczego, jak np.: cegielnie, cukrownie, przetwórnie tytoniu. browary, młyny, tartaki, które poprzez swe ekonomiczne oddziaływanie przyspieszyły u schyłku XIX wieku wstępne procesy industrializacyjne. Dalsze przeobrażenia industrializacyjne miały tu miejsce w dwudziestoleciu międzywojennym, przede wszystkim zaś w latach 1952-1960 i związane były tu one z procesem socjalistycznej przebudowy wsi i gospodarki narodowej. Omawiana publikacja jest wynikiem współpracy kilku etnografów uniwersyteckiego ośrodka etnograficznego na Uniwersytecie J. Purkyne w Brnie i jest �Sprawozdania i 307 recenzje efektem ujęcia monograficznego kompleksowego. W związku z tym autorzy ustrzegli się przeceny wybranych dziedzin sztuki ludowej Podluzi i dokonywania analiz abstrakcyjnych. Korzystali w szerokim zakresie z materiałów, nagromadzonych w muzeach Moraw i Słowacji, jak również z tekstów z zakresu folkloru ludowego. Monografia ta o niewątpliwych wartościach naukowych w bardzo przystępny sposób naświetla podstawowe problemy etnograficzne Podluzi. W sposobie jej ujęcia uwidacznia się w pełni pasja popularyzatorska wzmiankowanego zespołu autorskiego i redakcyjnego. Uwagę czytelnika zwraca przewaga materiału ilustracyjnego nad tekstem, doskonały wybór ilustracji popularyzujących w należyty sposób wiedzę o tym regionie. Z tego względu praca spełnia podstawowe zadanie komunikatywności w szerszych warstwach społeczeństwa Moraw, bowiem wypełnia w dotychczasowej literaturze dotkliwą luk<; jeśli chodzi o badanie pogranicza morawsko-dolnoaustriackiego. Ryszard Kukier Magdalena Stehlikova. Ludove zdobene 1966, stron 136 oraz 101 fotografii. ptachty. Stredoslovenskć Vydavatelstvo Wydana pozycja jest czwartą z kolei w serii "Narodopisne zbierky Slovenskćho narodneho muzea v Martine a muzei na Slovensku". Otwiera ona cykl publikacji zbiorów ludowych tekstyliów. W oparciu o eksponaty słowackich muzeów i muzeum w Pradze tworzy wyczerpujący katalog zdobionych chust-płach et ludowych, głównie tzw. "kutnic", czyli zasłon odgradzających posłanie położnicy, stojące w jednym kącie, od pozostałej części izby i reszty domowników. Poza wstępem omawiającym pokrótce formy, funkcje i zdobnictwo chust-płachet (nakryć, zasłon), rozmieszczenie ozdób, rodzaje motywów występujących na brzegach, motywy wstawek siatkowych, zawiera dwie mapki: jedna uwzględniająca rozmieszczenie technik zdobniczych, druga - występowanie chust-płachet na Słowacji; nadto jest tutaj jeszcze tłumaczenie w języku niemieckim, przypisy, literatura, katalog 1435 eksponatów, indeks miejscowości, indeks muzeów, spis treści i część ilustracyjna obejmująca 101 fotografii. W swoim opracowaniu autorka kierowała się chęcią zaprezentowania form i funkcji tekstyliów, których tradycje przechowały się w kulturze ludowej najlepiej i posiadają najstarsze zachowane przykłady. Uwzględniając wszelkie możliwe okazy muzealne stworzyła zbiór mogący ułatwić porównanie tego typu materiałów, określenie ich charakteru regionalnego, zbadanie historycznych zmienności funkcji, technik zdobniczych i ornamentów. Katalog ma zobrazować również różne techniki tekstylne. W tej formie dużych chust-płach et jedno- dwu- trój- i pięciodzielnych (tzn. zeszytych z poszczególnych szerokości płótna) miały one zastosowanie w odzieży dla ochrony przed zimnem, w pościeli jako prześcieradła i nakrycia, oraz jako zasłony nie pozbawione także znaczenia obrzędowego, np. przy narodzeniu dziecka (o czym wyżej), wywodzie, czy śmierci; nierzadko darowywano je również kościołowi jako obrusy na ołtarz lub antepedia. Chusty noszone przez kobiety były przeważnie z dwu szerokości (używano ich też do noszenia ciężaru na plecach) i zdobione jectynie na szwach i krótszych brzegach nieznacznym wyszyciem, koronką, tasiemką, czy przetykaniem. Płachty pościelowe były niezdobione, natomiast "kutnice" bogato wyszywane, co pozostawało w związku z funkcją magiczną, jaką odgrywały w zwyczajach rodzinnych. Jedne były wyszywane na biało, z mereżką i koronką, inne czerwoną bawełną ściegami typu liczonego, zwłaszcza krzyżykowym-zwykłym-poziomym, krzyżykowym warkoczykowym, półkrzyżykami, ściegiem kwadratowo-konturowym, płaskimi. Stosowano także przetykanie, aplikacje, a w koronkach robotę siatkową, �30S SpraWozdania i recenzje klockową i maszynową. Motywy były geometryczne, roślinne i figuralne. Najstarsze tego rodzaju przykłady przetrwały z XVII i XVIII w., najwięcej zaś z XIX w. Tradycja "kutnic" dotrwała mniej więcej do lat trzydziestych bieżącego wieku. Katalog zawiera zestaw "kutnic", chust i antepediów według technik zdobniczych w następującej kolejności: mereżki i obrębianie, koronki szyte, siatki, hafty płaskie i konturowe liczone, hafty płaskie uzupełnione innymi, hafty krzyżykowe, hafty swobodne nieliczone, hafty pełne, wyciąganie nici, hafty różnych technik typu liczonego i nieliczonego, aplikacje, przetykania, koronki klockowe, techniki maszynowe. Przyjęcie takiego podziału nie wydaje się słuszne, gdyż w większości przykładów stosowano różne techniki. Tym samym nie ma się jasnego obrazu i zainteresowany musi i tak przejrzeć całość, aby wybrać dla siebie to, co go w tej dziedzinie zajmuje. Bardziej słuszna byłaby chyba typologia według rozmieszczenia zdobin, jaką autorka przedstaw.iła na rycinie (str. 10-11). Mogło by to rzutować na genezę niektórych technik, rozwój ornamentu i kompozycji, genezę bądź historyczną zmienność funkcji wytworu i jego zdobin. Można też było przyjąć układ chronologiczny. Katalog tego typu jako pełny zbiór zabytków winien być możliwie wiernym dokumentem powyższych treści. Rzucone na mapę według obranego kryterium, jak to zrobiono na mapie nr 2, stanowiłyby podstawę do szerszych wniosków. Załować należy, że autorka zadając sobie tyle trudu w opracowaniu materiału podała w opisach za mało szczegółów, np. co do budowy i kompozycji ornamentu oraz kompozycji barw. Sytuację ratują podane na końcu fotografie, aczkolwiek ich ilość jest znikoma w stosunku do całości opisal'lych eksponatów. Tym niemniej praca zasługuje na uwagę zwłaszcza badaczy zdobnictwa strojów i tkanin. Jako pełny zbiór daje obraz stosowanych technik zdobniczych i ich zasięgu (mapa nr l), a uwzględniając daty powstania okazów umiejscawia je również w czasie. Gdyby większość muzeów podjęła tego typu edycje, byłyby one nie tylko cennym źródłem dla różnego rodzaju badan, ::lIe tak:;e materiałem dla syntezy kultury ludowej. Barbara. B. S. Butnik-Siwjerskij. wydawnictwo "Naukowa Ukrainskje dumka", radjanskje narodnje stron 220, ilustracji mistjectwo. 121, kolorowych Bazietich Kijw 1966, tablic 7. Pod auspicjami instytutu sztuki, folkloru i etnografii im. M. T. Rilskiego Akademii Nauk Ukraińskiej SRR ukazała się w Kijowie w 1966 r. książka B. S. Butnika-Siwjerskiego "Sztuka ludowa Radzieckiej Ukrainy". Jest to obszerna publikacja, w której autor nie tyko poddaje krytycznej ocenie opracowania. jakie do tej pory się ukazały, charakteryzujące dorobek i stan twórczości ludowej w okresie po Rewolucji Pażdziernikowej, ale także omawia szczegółowo warunld oraz wydarzenia i procesy historyczno-ideologiczne i gospodarcze, jakie w tym okresie do 1965 r. zaszły na terenie Związku Radzieckiego i USRR, a które oddziałały również i na ludową twórczość artystyczną. Zdaniem autora nikt do tej pory nie pokusił się nawet o wyjaśnienie samego pojęcia "sowiecka sztuka ludowa". W dotychczasowych opracowaniach wprawdzie pełno jest opisów i stwierdzeń, że sztuka łudowa za czasó\v sowicc:kich wzbogaciia się, polepszyła, rozwinęła i dostosowała do współczesnej tematyki i potrzeb, że twórczość ukraińska głęboko tradycyjna w swej osnowie wkroczyła w nowe stadium, że jest ściśle związana z rodzimymi, gospodarczymi i życiowymi warunkami mieszkańców wsi, brak w tym jednak uzasadniającej dokumentacji. Stąd �Sprawozdania i recenzje 309 więc w dotychczasowych wnioskach wynikły pierwsze pomyłki. Twierdzono bowiem, że twórczość ludowa w formie utylitarnej, użytkowej, przeznaczona tylko dla pewnego środowiska i konkretnego czasu stała się zalegalizowana, przetworzona i obowiązująca poza czasem i poza środowiskiem. Nastąpiło przemieszanie jej treści i znaczenia, co doprowadziło np. do zatarcia się symboliki wymowy ornamentu itp. Twórczość ludowa sowieckiej Ukrainy biegła po Wielkiej Rewolucji dwoma torami. Z jednej strony rozwijały się i udoskonalały formy twórczości utylitarnej (tkactwo, garncarstwo), przy czym w tych formach użytkowych wzmacniały się dekoracyjne elementy, z drugiej strony w dwudziestych latach poczyna się rozwijać cała gama form ludowej twórczości spełniających wyłącznie funkcję estetyczną (na ścienne malowidła, małe formy w rzeźbie i garncarstwie, malarstwo i grafika). To też zaczęto wszystko wartościować według znaczenia estetycznego, a dopiero potem funkcjonalnego. Nie dziw zatem, że fachowa literatura 40-50 lat miała prawie wyłącznie charakter albumowy. Twierdzono, że sztuka ludowa przeżywa okres upadku, gdyż nie znajdowano w niej innych form i treści poza tradycyjnymi. Z takimi poglądami spotkać się było można jeszcze na naradzie w 1961 r. Instytutu Etnografii AN ZSRH w Moskwie przedstawiającej wyniki badań za miniony okres. Referowane tam materiały datowane na XVIII i początek XIX w. dowodziły, że w dotychczasowych badaniach nie było miejsca dla twórczości współczesnej. Analogiczny pogląd panował i na Ukrainie, czego dowodem wielki album "Sztuka ludowa Ukrainy", gdzie na 260 tablic tylko 25 dotyczyło twórczości okresu socjalizmu. Autor krytykuje pogląd zawarty w wypowiedzi Je. Spaskiej, że sztuka ludowa jest twórczością stałą, kolektywną, anonimową, bez jaskrawych przejawów indywidualności i postępu. W tych i temu podobnych teoriach szukano bowiem poparcia dla dawnych czasów. A to z kolei doprowadzało do błędnego rozumienia tradycji i nowatorstwa oraz do pojawienia się bezsensownego twierdzenia, że "wytwory sztuki ludowej nie wchodzą w krąg współczesności". Sztuka ludowa związana jest ściśle z życiem narodu i równocześnie z jego zmianami zmienia się sztuka. Jedne formy przechodzą w drugie dostosowując się do aktualnych potrzeb. Tak np. za czasów sowieckich zaznaczają się największe i najgłębsze zmiany w chłopskim życiu w związku z przejściem do kolektywizacji, co szło w parze z rozwojem ekonomicznym. To też każda próba umieszczenia sztuki ludowej poza historią lub na jej ogonie może doprowadzić tylko do dwóch ewentualności: albo ograniczy się ją do opisów bez wyjaśnienia przyczyn zachodzących w niej zmian, albo do czystej analizy wytworów bez próby wyjaśnienia, jakie miejsce zajmują one w rozwoju kultury. W latach 40-tych bieżącego wieku starano się zsynchronizować rozwój twórczości z warunkami ekonomicznymi i politycznymi, natomiast w 50-tych zwracano uwagę na specyfikę twórczą regionu. Pierwszy okres od 1917 do 1920 r. był dla twórców pełen wątpliwości, a drugi, który się rozpoczynał w 1921 r. (w związku z przejściem Ukrainy na nowy tor ekonomiczny) wykazywał różne tendencje. Żądania twórców doprowadziły w końcu w 1932 r. do I Wszechzwiązkowego Zjazdu pisarzy, gdzie ogłoszono metodę socjalistycznego realizmu jako osnowę twórczej pracy radzieckich artystów na nowym etapie. Nie dało to jednak konkretnych rezultatów, a póżniejsza analiza wykazała, że wszystkie dziedziny twórczości weszły na tę samą drogę rozwoju podporządkowując się schematycznie naczelnym założeniom socjalizmu. Wychodząc z założenia, że sztuka ludowa związana jest w dużej mierze z życiem, a życie narodu zmienia się w zależności od podstaw ekonomicznych, politycznych i czynników kulturalnych można jej rozwój ująć w następujące �310 Sprawozdania i recenzje historyczne ramy czasowe: 1) od wybuchu Rewolucji do zakończenia I wojny (1917-1920); 2) początki budowy socjalizmu do zakończenia kolektywizacji gospodarstw rolnych (1921-1932); 3) okres rozwoju socjalizmu we wszystkich dziedzinach w czasie do II wojny (1932-1941); 4) od napadu Niemców do zakończenia wojny 0941-1945); 5) okres odbudowy powojennej 0945-1953); 6) okres zakończenia budowy socjalizmu i wejście ZSRR w budowę komunizmu (1953-1965). Zmiany ekonomiczne pociągnęły za sobą napływ towarów fabrycznych w tym też fabrycznych wyrobów artystycznych. Sztuka ludowa działała pierwotnie na zasadzie indywidualnej, prywatnej wytwórczości. To też okres kolektywizacji gospodarstw wiejskich w połączeniu z kolektywizacją poszczególnych dziedzin twórczości był ze wszechmiar nową formą. Pociągnęło to za sobą powstanie wytworów, jakie nie mogły by się rozwinąć w kapitałiźmie; wzrasta też twórczość indywidualna o wąskich gałęziach specjalizacji. Ale ostatnia wojna zahamowała dalszy rozwój tych form. Przykłady rozwoju twórczości ludowej w okresach wymienionych etapów historycznych można dostrzec w każdej dziedzinie, choć pozornie nie są one widoczne. Było by jednak pożyteczne przeanalizowanie, co pozostało ze starych, tradycyjnych form, co i dlaczego uległo zmianie, oraz uwypuklenie nowych elementów. Ułatwiło by to prawidłowe rozumienie sztuki ludowej i jej przejście z tradycji na nowatorstwo, oraz stwierdzenie, jakie zachodzą związki między wytworami artystów ludowych a profesjonalnych. Podając we wstępie charakterystykę dotychczasowego stanu badań w zakresie sowieckiej sztuki ludowej oraz drogi jej rozwoju, autor przechodzi z kolei do omówienia jej podstaw i stanu w 20-30 latach bieżącego wieku. Przedmiotem np. X Zjazdu RKP była artystyczno-przemysłowa współpraca. Postanowiono na nim zaliczyć twórców i chałupników do artystów i zabezpieczyć im prawa wytwórczości włączając tym samym do wspólnoty radzieckiej. Dalej autor omawia tradycje twórczości ludowej i sowieckiego przemysłu artystycznego, stan ludowej twórczości na artystycznych i przemysłowych wystawach, wreszcie poszczególne dziedziny twórczości, jak wyszycia, tkactwo dekoracyjne i kilimiarstwo, artystyczną ceramikę, rzeźbę w drewnie i malarstwo. Nie opisuje ich jednak, ani nie przeprowadza analizy form i treści; podaje jedynie jak wydarzenia historyczno-polityczne ostatnich czasów (po rewolucji) wpłynęły na kształtowanie się działalności poszczególnych twórców i jakie przyświecały cele organizacji tej kolektywnej działalności w latach kolejno po sobie następujących. W socjaliźmie sztuka ludowa przestała być obiektem kapitalistycznego wyzysku, a likwidacja różnic między wsią a miastem dała jej szerokie pole do popisu stawiając ją na równi z twórczością profesjonalną i torując miejsce w muzeach nie tylko etnograficznych i historycznych, lecz i w galeriach. Rewolucja pażdziernikowa zlikwidowała bowiem burżuazyjny pogląd, że sztuka ludowa jest niższego rzędu. Dzięki działalności Narodowego Komisariatu Oświaty USRR utworzono Wszechukraiński Komitet Umiejętności, a w guberniach gubernialne komitety mające na celu opiekować się twórczością profesjonalną i ludową. Odtąd też chałupnicy i rzemieślnicy nie podlegali municypacji i mogli swe wytwory sprzedawać na mocy dekretu Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego. Rozkwit ludowej sztuki w okresie budowy podstaw socjalizmu przybrał nieco inny obrót. W 1929 r. rozpoczął się ruch kołchozowy, owładający warstwę biedniacko-średniacką, który przeszedł w socjalną kolektywizację. Hasło mechanizacji i ruchu stachanowskiego oraz masowej produkcji ogarnia też twórców. Stworzyło to konieczność ustalenia nowych normatywów. Wszystkie ośrodki twórcze podporządkowano ukraińskiej spółdzielni przemysłu artystycznego, która w latach �Sprawozdania 311 i recenzje 1936-1941 podjęła inicjatywę przebudowy dotychczasowej organizacji twórców celem dalszego podniesienia ich produktywności. Rezultatem tego było odznaczenie prac i wytworów złotym medalem na międzynarodowej wystawie w Paryżu. Członkami spółdzielni mogli być tylko kołchoźnicy, ludzie nowej formacji, z nową, socjalistyczną świadomością i psychologią. Walka o podwyźszenie jakości i produktywności pracy złamała zalążki cechowych "tajemnic". Założono wiele nowych szkół przemysłu artystycznego i fachowego nauczania. Dzięki temu przygotowywano nowe kadry do pracy w dziedzinie twórczości artystycznej, kształcono instruktorów. Rozwinęła się nowa technologia produkcji. Twórcy profesjonalni dostrzegli wartość i znaczenie elementów tradycyjnych i sami je zastosowali. Zaznacza się więc koegzystencja różnych wątków dekoracyjnych, niezależnie od granic gubernialnych i regionalnych. Dzięki temu wzrasta rozwój ukraińskiego hafciarstwa, dekoracyjnego tkactwa 'i kilimiarstwa, obróbka drewna (płaskorzeźba i rzeżba figuralna), garncarstwo i malarstwo, co pozostaje w zależności od naturalnego środowiska (glina, drewno). Niektóre natomiast gałęzie twórczości zanikły, np. obróbka metalu w związku z hutnictwem i wielkim przemysłem, pisankarstwo zaś ze względów ideologicznych. Przetrwały jednak ich elementy i motywy zdobnicze, które przejęto do innych technik przenosząc je z jednego materialu na drugi. Tak np. ornamenty pisankowe zaadoptowano w kilimiarstwie, a metalowe w grafice książkowej. W procesie rozwoju wszystkich gałęzi twórczości istnieje możliwość przechodzenia wątków zdobniczych z jednej dziedziny na drugą. Tym samym mniemanie, że sztuka ludowa to tylko stare, przeżyte formy jest błędne. Ona bowiem rozwija się i idzie naprzód z nurtem życia i jego potrzebami. Specyfika zaś regionalna przestaje być wykładnikiem tradycji danego regionu - staje się dorobkiem ogólnonarodowym. Omówiona praca jest przykładem nowego spojrzenia na przyczyny zmian, jakie zaszły w ukraińskiej sztuce ludowej w okresie po Wielkiej Rewolucji Październikowej. Jest typowo historycznym ujęciem faktów następujących w czasie od 1917 do 1965 r. Etnograf próżno jednak szukał by tu opisu, czy analizy treści poszczególnych form i elementów zdobniczych oraz ich zróżnicowań w czasie i przestrzeni. Przykłady bowiem tego rodzaju posłużyły autorowi jedynie w przypadkach zadokumentowania założeń ideologicznych. Szkoda jednak, że nie podaje on odbicia tych założeń w twórczości. Widocznie nie zawsze idzie ona w parze z procesami społeczno-ekonomicznymi i gospodarczym:. Utwierdzenie bowiem w świadomości ludzkiej nowych haseł i idei wymaga daleko więcej czasu, niż wprowadzenie ich praktycznie w życie. Praca wydaje się w wielu wypadkach dyskusyjna, tym niemniej godna jest uwagi, zwłaszcza ze względów metodologicznych: marksistowsko-leninowskiej teorii nauk, które w swej konsekwencji winny zmierzać do budowy podstaw komunizmu. To też starał się osiągnąć autor książki jako ostateczny cel swych zamierzeń. Barbara HISTORYCZNO-ETNOG RAFICZNY ATLAS BIAŁORUSI I MOŁDA WI! * BazieUch UKRAINY, Idea kartografowania określonych typologicznie wytworów kulturowych grup etnicznych, zamieszkujących Ukrainę została wysunięta przez V. Dobizeja i A. Metlińskiego już w 1854 r. Jednakźe realizację tego zamierzenia zaczęto dopiero po • Opracowano na podstawie: K. G. Guslistyj, V. F. Gorlenko, J. P. Prilipko, Rabota .atlasom ·na Ukrai ••e. Sovetskaja etnografija, nr l, 1967,s. 94- 98. nad istorUw-etnQ.grajicukim �312 SpraWOzdania I recenzje drugiej wojnie światowej, kiedy to Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we Lwowie przystąpiło do systematycznego zbierania materiałów dla potrzeb planowanego atlasu. W 1964 r. Oddział Etnografii Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. F. Rylskiego A. N. USRR opierając się na doświadczeniach kolegów z Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja A. N. ZSRR, którzy wydali dotychczas Istoriko-etnograficeskij atŁas Sibiri i atlas Russkije, przystąpił do zbierania i systematyzowania materiałów etnograficznych w celu wznowienia prac nad Ukrainskim Istoriko-etnograficeskim atŁasom. Podobnie jak w atlasie Russkije zawężono badania do trzech zasadniczych działów kultury materialnej Ukrainy: narzędzi rolniczych, budownictwa i odzieży, przez co szereg kartogramów obydwu atlasów, jak można wnioskować, będzie porównywalny. Kierownictwo nad grupą badającą budo';vnictvvo objął G. E. Stelmach; nad grupą opracowującą odzież - J. P. Prilipko, a nad badającymi narzędzia rolnicze V. F. Gorlenko. Kierownictwo naczelne powierzono K. G. Guslistemu. Rok llhJ4 upłynął nad pracami wstępnymi. Zaznajomiono się wówczas z pracami nad atlasami etnograficznymi radzieckimi i zagranicznymi, opracowano kwestionariusz, przebadano niektóre muzea i mniej znane etnografom obszary Ukrainy. Uzgodniono też, że zachodnią Ukrainę badać będą pracownicy Ukraińskiego Muzeum Etnograficznego we Lwowie. Zapoznano się także z pracami nad atlasem gwar Ukrainy'. W kwietniu 1964 r. odbyła się w Kijowie konferencja, na której dyskutowane były założenia metodologiczne atlasu. W czasie dyskusji zwrócono uwagę na fakt, że w atlasie "Russkije" odzwierciedlono wyłącznie kulturę ludową Rosjan (pominąwszy mniejsze grupy etniczne, mieszkające wśród Rosjan europejskiej części Rosyjskiej Federacyjnej SRR) i ustalono, że w ukraińskim atlasie powinna znaleźć odbicie kultura wszystkich grup etnicznych, zamieszkujących terytorium Ukrainy. W konferencji tej oprócz etnografów ukraińskich wzięli udział również etnografowie z Białorusi i Mołdawii, którzy zgłosili do planu badawczego atlasy swoich regionów. Na początku 1965 r. Oddział Historii A. N. ZSRR, rozpatrując plany perspekty·· wiczne 'instytutów republikańskich akademii, uznał za celowe wydać jeden wspólny RegionaLnyj Atlas Ukrainy, BeLorussii i MoLdavii zamiast planowanych trzech. Na wspólnym zebraniu trzech połączonych grup rozważono zagadnienia ram chronologicznych atlasu, problemy ukazania współczesności, kartografowanie kultury robotników oraz badanie kultury mniejszości narodowych. Opracowany dla Ukrainy kwestionariusz po wniesieniu pewnych poprawek, związanych z rozszerzeniem badanego obszaru, wysłano do Białorusi i Mołdawii. Rok 1965 upłynął pod znakiem badań terenowych, prowadzonych głównie na obszarach mało znanych etnografom. Szczególnie interesujące okazały się wyniki badań nad odzieżą wieloetnicznego okręgu odeskiego (Ukraińcy, Mołdawianie, Bułgarzy i Gagauzi). Okazało się, że mimo pewnych zapożyczeń o charakterze unifikacyjnym, w ubiorach poszczególnych grup etnicznych zachowało się wiele cech specyficznych dla tych grup, a zwłaszcza w ubiorze weselnym Ukraińców i Bułgarów. Grupa badająca rolnictwo i budownictwo na Podolu stwierdziła znaczną jednolitość tego obszaru. Udało się natomiast uchwycić granicę między Podolem a Wołyniem. Jest to, zdaniem autorów referowanego artykułu, granica południowego zasięgu sochy i północnego zasięgu radła. Przygotowano dwie wstępne mapy; l Z dotychczasowych osiągnięć kartografii lingwistycznej Ukrainy odnotować interesującą także dla etnografów pracę: Dzendzelivskyj 1. O., Linhvistyćnyj atlas skych narodnych hovorlv Zakarpatskoj obLasti USRR, t. l, II, Uzhorod 1958, 1960. należy ukrain- �Sprawozdania i recenzje 313 rozprzestrzenienie typów budownictwa ludowego (V. P. Samojłowicz) i mapę, dotyczącą odzieży ludowej (S. G. Kołos) na Ukrainie. Szczególnie intensywnie przebiegały prace nad atlasem w 1966 r. Na posiedzeniach połączonych grup zostały uzgodnione jednolite wykazy map i kwestionariusze. Na ostatnim posiedzeniu wybrano kolegium redakcyjne atlasu (przewodniczący K. G. Guslistyj, sekretarz naukowy V. F. Gorlenko). Podjęto decyzję opublikowania i rozprowadzenia jednakowych kwestionariuszy do narzędzi rolniczych, budownictwa i odzieży i przeprowadzenia szeregu wspólnych ekspedycji etnografów Instytutu Etnografii A. N. ZSRR i Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii A. N. USRR celem przebadania 'kultury ludności rosyjskiej Ukrainy, a także niektórych inych mniejszości narodowych. W kwietniu 1966 r. uzgodniony na posiedzeniu w Kijowie wykaz map został przedstawiony na posiedzeniu Sekcji Etnografii Slowiańskiej Wszechzwiązkowej Sesji Archeologów i Etnografów, poświęconej podsumowaniu badań terenowych w 1965 r. Sekcja zaaprobowała w całości perspektywiczny plan atlasu oraz zaproponowała ,zwiększenie liczby map w przekrojach chronologicznych. Nadto w 1966 r. etnografowie z Kijowa, Moskwy, Mińska, Kiszyniewa i Lwowa przygotowali pracę pt. Principy i metodika sostavlenija regional'nogo atlasa Ukrainy, Belorussi i Moldavii oraz kontynuowali prace nad zbieraniem materiałów z literatury, źródeł archiwalnych i w terenie. Podczas badań ekspedycji kijowskiej na Rusi Zakarpackiej wprowadzono pewną innowację w metodzie wywiadu terenowego. Otóż część grupy (pracownik naukowy i laborant) prowadziła wywiad z informatorem do połowy kwestionariusza a druga od połowy do końca. W ten sposób uzyskany przez badaczy czas pozwalał na miejscu uzupełnić luki i nieścisłości w zebranej dokumentacji u tego samego informatora. Z reguły w każdym rajonie (jednostka administracyjna - odpowiednik naszego powiatu) badano trzy wioski, a w obrębie każdej z nich przeprowadzano wywiady u trzech informatorów. Oprócz etnografów w badaniach brali udział rysownicy i fotografowie. Na szeroką skalę zastosowano także do celów dokumentacyjnych zdjęcia filmowe. Wstępna analiza zebranego materiału pozwoliła już na pewne stwierdzenia. I tak w drugiej połowie lat pięćdziesiątych XX w. nastąpiły wielkie zmiany w budownictwie wiejskim. Między innymi na obszarze południowej Ukrainy zanikł \V tym czasie rosyjski piec, wyparty przez palenisko zamknięte z płytą, połączone z piecem kaflowym. Elektryfikacja i radiofonizacja wiosek, przeprowadzenie wodociągów i kanalizacji, zmiana kształtu i rozplanowania wnętrza wiejskiej chaty, upowszechnienie się piecyków gazowych itp. przybliżyło życie wiejskie do miejskiego. Zasadniczym rozplanowaniem wnętrza chałupy południowo-ukraińskiej był typ "izba sień izba". Typ ten obecnie zanika; plan współczesnego domu zbliża się do kwadratu: jedna lub dwie sypialnie, pokój, kuchnia, oszklona weranda. Grupa badająca odzież kontynuowała w 1966 r. badania terenowe obszarów mało zbadanych, a więc południowo-wschodnią i południową część Republiki Ukraińskiej, a także obszarów, co prawda dość dobrze zbadanych przez etnografów (kijowska i cerkaska obłast), ale bez uwzględnienia wzajemnych wpływów kultu·· rowych między Rosjanami, Białorusinami i Polakami. Te wzajemne wpływy były tu tak trwałe i intensywne, że doprowadziły do prawie zupełnej unifikacji wielu dziedzin kultury. Jednak w obwodzie kijowskim zróżnicowanie strojów ludowych dosyć dokładnie odzwierciedla zasięgi występowania różnych grup etnicznych. Wpływy białoruskie zaznaczają się choćby w fakcie scalenia kobiecego serdaka i spódnicy (cernobylski mjon obwodu kijowskiego) a wpływy polskie - w kroju odzieży wierzchniej (białocerkowski mjon kijowskiego obwodu). W czasie badań w obwodzie kijowskim udało się również zrekonstruować pełny komplet rosyjskiej. �314 Sprau...••ozdania i recenzje odzieży kobiecej staroobrzędowców. Interesująco zachodził proces wzajemnego przenikania różnych kultur na południowym wschodzie Ukrainy. W szczególności widać tu wpływ dońskich Kozaków, Greków,. Bułgarów i in. na strój ludowy Ukraińców z początku XX w. Niektóre specyficzne elementy tradycyjnego stroju zachowuje bułgarska ludność obwodu zaporożskiego (primorski rajon) oraz przesiedleńcy z Białorusi (w. Gusarka, mjon kujbyszewski). Natomiast strój starszych kobiet Bułgarów Priazowia początku XX wieku w porównaniu ze strojami Bułgarii zachował jedynie, niekompletną zresztą, terminologię. Wszystkie te stwierdzenia są wstępne i wymagają dalszego opracowania. Ważne miejsce w działalności grup, pracujących nad wydaniem omawianego atlasu, miały badania zbiorów muzealnych w 1966 r. W rezultacie badań żródeł pisanych, kolekcji muzealnych oraz w drodze badań terenowych pracownicy Instytutu im. Rylskiego wypełnili w 1966 r. około 5 tys. kart materiałowych. Grupa badająca narzędzia rolnicze rozprowadziła około 40 egzemplarzy kwestionariusza między studentów kijowskiego uniwersytetu, którzy prowadzili badania w ramach praktyk studenckich. Pierwsze wypełnione kwestionariusze obiecują, że badania takie będą nową formą zbierania materiałów. Uciekanie się do pomocy studentów zostało spowodowane zbyt szczupłą kadrą etnografów, związanych z pracami nad atlasem. Realizację atlasu Prezydium Akademi Nauk ZSRR określiło jako naczelne zadanie ukraińskich etnografów w bieżącej pięciolatce. A. J. Gerlach-Kloclnicka Russkije. Istoriko-etnograficeskij złova, P. J. Kusniera 1967, s. 358 + 71 map. (red. atlas. od pow.), Pod red. V. A. Aleksandrova, V. J. KoM. G. Rabinovica. Wyd. "Nauka", Moskva Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk ZSRR realizując swój wielki plan zbadania kultury ludowej różnych narodów przy pomocy metody historyczno-kartograficznej wydał już drugi z kolei atlas etnograficzny \. Został on w całości poświęcony kulturze Rosjan europejskiej części ZSRR. Jego powstanie poprzedził Atlas russkich narocZnych govorov centralnych oblastej k va· stoku ot Moskvy pod red. R. 1. Avanesova, Moskwa (b. r.) wyd. Akademia Nauk SSSR, Institut Jazykoznanija. Atlas Russkije składa się z obszernej części tekstowej, ilustrowanej fotografiami i rysunkami oraz z oddzielnej teczki z mapami (71 map) i przedstawia określone typologicznie fakty kulturowe z trzech dziedzin kultury materialnej: rolnictwa, budownictwa i odzieży. Prawie każde kartografowane zagadnienie jest ujęte w dwóch przekrojach chronologicznych: połowa XIX w. (do lat 1880) oraz koniec XIX i początek XX w. (od 1880 r. do Wielkiej Rewolucji Październikowej). Pozwoliło to na uchwycenie dynamiki przemian kulturowych. Przemiany te przybrały na sile wraz z szybkim rozwojem kapitalistycznych stosunków w Rosji w drugiej połowie XIX w., a zwłaszcza po reformie w 1861 r. Przy opracowywaniu atlasu korzystano głównie z materiałów, zgromadzonych w muzeach: Gosudarstviennyj muzej etnografii narodov SSSR w Leningradzie, GosudarstV'iennyj Istoriceskij muzej w Moskwie i in. Dużą rolę odegrały materiały 1 Istoriko-Etnograjiceskij Attas Sibiri Akademii Nauk ZSRR, Moskwa-Leningrad pod red. M. G. Levina 1961 r. i L. Potapova. Wydawnictwo �SpraWozdania -2 recenzje 315 archiwalne a zwłaszcza odpowiedzi na ankiety, rozpisane w 1848 r. oraz w latach 1916 i 1917 przez Russkoje Geograficeskoje obscestwo. Ta druga ankieta była rozesłana w celu zbierania materiałów do atlasu etnograficznego (sic!), Mniej materiałów zachowało się w archiwum Etnograficeskogo ot deI a Obscestva lubitelej jestestvoznanija, antropologii i etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim. Oddział ten w latach 1890-1891 również rozsyłał ankiety. Dużo dobrze datowanego materialu znaleziono w archiwum Volnogo Ekonomiceskogo obscestva w Etnograficeskoje bjuro W. N. TeniSeva. To ostatnie w 1898 r. wydało ankietę do zbierania danych o kulturze ludowej Centralnej Rosji. Wiele materiału znaleziono w literaturze etnograficznej oraz słownikach gwarowych. Przy pracach nad atlasem Russkije szeroko korzystano także z kartoteki Russkogo dia~ekto~ogii':eskogo atlasa, nad przygotowaniem którego pracuje Instytut russkogo jazyka AN SSSR. Luki w zebranych materiałach zostały wypełnione poprzez badania terenowe, prowadzone po II wojnie światowej według kwestionariuszy, przygotowanych przez szerokie grono etnografów. Powstanie atlasu poprzedziło szereg artykułów, w których specyzowano podstawy metodologiczne (P. L Kusner, O. A. Ganckaja, G. C. Maslova, D. W. Najdic, M. G. Rabinovic, S. L Bruk, W. L Kozlov i J. L Sauskin). By w pełni wykorzystać dane oficjalnej statystyki z literatury i innych żródeł przyjęto jako zasadę, że każdy ujezd (jednostka administracyjna, odpowiadająca naszemu powiatowi) jest obszarem jednolitym, wyrównanym kulturowo. Stąd znak (znaki), leżący w granicach danego ujezda jest reprezentatywny dla całego ujezda. Dlatego też na mapach zaznaczono granice ujezdów i guberni. Mapy wykonane są techniką punktową (niekiedy także płaszczyznową), a rozmiary punktów przy niezmienionej formie określają równocześnie natężenie występowania zjawiska w kategoriach: przeważające, współwystępujące (na równi) z innymi zjawiskami, rzadkie względnie sporadyczne. Na niektórych mapach pewne zasięgi zaznaczono kolorowymi płaszczyznami, co w znacznym stopniu ułatwia odczytywanie mapy. Niewygodne natomiast jest porównywanie zasięgów tych samych wytworów, ujętych w dwóch różnych przekrojach chronologicznych. Dużą pomocą byłyby tu mapy kalkowe lub uwzględnienie zmienności zjawisk w czasie na jednej mapie. Tym bardziej, że to ostatnie rozwiązanie, stosowane często w mapach Polskiego Atlasu Etnograficznego, przy odpowiednim doborze punktów, zasięgów płaszczyznowych i linearnych, wcale nie zaciera jasności obrazu. Autorzy nie przytoczyli nawet fragmentów ankiet, pochodzących z XIX w. ani też kwestionariuszy według których prowadzono badania terenowe, dlatego też trudno zorientować się, czy i o ile opisy stanowiły dostateczną podstawę do typo·· logii określonych zjawisk. Wiadomo jak dalece tekst ankiety wpływa na jakość materiałów. Ankieta dla celów kartografii etnograficznej w zasadzie powinna stanowić odpowiednio zmodyfikowany tekst uprzednio przygotowanych legend określonych map, by wystarczyło odpowiednie dane podkreślić, a inne przekreślić, względnie w określone rubryki wstawić odpowiedni znak w rodzaju ,,+" lub ,,-". W przeciwnym bowiem przypadku materiał zawsze będzie zawierał dosyć poważne luki. Luki te zwykle nie są możliwe do zupełnego wyeliminowania z uwagi na niezbyt dokładnie prowadzone badania przez tych, czy innych eksploratorów. Stąd bardzo często zachodzi konieczność wprowadzenia na mapę dodatkowego znaku, oznaczającego zjawisko niezbyt dokładnie określone typologicznie. Stąd też oglądając mapy na których, poza kilkoma wyjątkami (nry 44-46, 51, 65-69), brak znaków na określenie zjawisk niezbyt dokładnie określonych typologicznie, można by z dużym stopniem prawdopodobieństwa przypuszczać, że autorzy często interpolowali te czy inne cechy różnych zjawisk. Nie jest to chyba rozwiązanie naj- �316 Sprau}ozdania i recenzje szczęśliwsze. Dodatkowym i niepomiernie wielkiej wagi efektem wspomnianej wyżej "idealnej" ankiety jest możliwość umieszczenia na mapie znaku o charakterze negatywnym, informującym, że określone typologiczni e zjawisko na danym obszarze nie występuje względnie nie występowało. Brak takiego znaku budzi wątpliwości, gdyż mapa w tym przypadku może (i tak też często się zdarzC!) przedstawiać jedynie stan badań, bowiem nieobecność tego czy innego znaku na danym obszarze może być spowodowane zarówno brakiem określonego zjawiska jak i brakiem informacji o jego istnieniu. Atlas dotyczy jedynie wybranych zagadnień z zakresu ludowej kultury materialnej największej grupy językowej (narodu) europejskiej części Związku Radzieckiego Rosjan. Obraz ten z pewnością wzbogacą atlasy mniejszości narodowych, zamieszkujących terytorium Rosyjskiej Federacyjnej SRR i wówczas dopiero będziemy mogli rozważać problemy specyfiki kulturowej narodów europejskiej części ZSRR. Jak już wspomniano atlas Russkije został poświęcony trzem działom ludowej kultury materialnej: rolnictwu, budownictwu i odzieży. Rolnictwu poświęcono 17 map. Narzędzia do uprawy roli i sprzętu zbóż opracował D. W. Najdic, sposoby młocki i czyszczenia zbóż - M. D. Goren a sposoby przesuszania zbóż, spichrze i młyny - L. M. Saburova. Budownictwu poświęcono 20 map (E. E. Blomkvist, E. P. Busygin, O. A. Ganckaja, M. J. Salmanovic, T. W. Staniukovic i L. N. Ciźikova). Dotyczą one materiału, używanego do budowy domów, występowania domów podpiwniczonych i bez piwnic z uwzględnieniem rodzaju podłogi, form dachów i materiałów, służących do ich krycia, rozplanowania wnętrza, typów pieców, rozplanowania zagrody i położenia domu w stosunku do drogi, występowania łażni, typow dOlnÓ\\' mieszkalnych i kompleksów zagród. Najwięcej, bo 34 mapy, poświęcono odzieży. Opracowały je N. L Lebedeva, G. S. Maslova i M. N. Śmeleva. Na mapach opracowano tradycyjny strój żeńsk;, kompleksy odzież)" żeńskiej, typu i nazwy sarafana, typu poniewy, spódnic i koszul żeńskich, bluzek i ich nazw, fartuchów, ozdób z ptasich piór, typy kokosznikó\\', dziewczęce i kobiece nakrycia głowy i ich ozdoby, kompleksy męskiej odzieży, męskie nakrycia glowy, formy pasów, wierzchnia odzież robocza, wierzchnia odzież kobieca z tkaniny, wierzchnia odzież skórzana, różne typy wierzchniej odzieży z tkaniny oraz różne typy obuwia. W części tekstowej autorzy dali cały szereg wycinkowych monografii, zwiazanych z powyższą problematyką. W monografiach tych uwzględniono także starsze materiały ikonograficzne i pisemne oraz wykopaliska archeologiczne. W sumie, mimo wymienionych wyżej niedociągnięć, spowodowanych zapev.'np. jakością posiadanych materiałów (pochodzących w części sprzed ponad stu lati, otrzymaliśmy bezcenny obraz ludowej kultury materialnej Rosjan europejskiej części ZSRR w połowie XIX w. i przełomu XIX i XX w. Zygmunt Jeno Barabas, s. 1-190, Kartogrcifiai módszer a 7tI~prajzban. Akademiai Klod:ticki Kiadó. Budapest 1963. 14 map. Rozprawa J. Barabasa jest poświęcona metodzie kartograficznej W pięciu kolejnych rozdziałach daje autor przegląd historii głównej związanej z metodą kartograficzną, zastosowaną w etnografii, takiej w etnografii. problematyki, jak zagadnie- �Sprawozdania i recenzje 317 nie prawidłowości w tworzeniu się regionów kulturowych w procesach ciągłej historycznej zmienności. Rozdział I jest zarysem dziejów myśli kartograficznej w etnografii, rozwijającej się zwłaszcza w Europie zachodniej. Rozdział drugi poświęcił autor zagadnieniom metodologicznym, zwłaszcza metodzie porównawczej w etnografii. Wywody autora obracają się wokół zagadnienia tego, co wspólne i tego, co różne w kulturze narodów, ale również w kulturze całej ludzkości. Ciekawie i wnikliwie przedstawia funkcje dyfuzji kulturowych w kształtowaniu się kultur, określonych grup etnicznych, z ciągłą jednak uwagą, aby nie przeoczyć oryginalnego i twórczego wkładu poszczególnych narodów do rozwoju kultury własnej. Doceniając wpływy postronne, podkreśla autor rolę narodu, który rozwija elementy rodzime w sposób twórczy. W rozdziale III - poprzez analizę istniejącej kartografii etnograficznej szuka autor metody, systemu ujmującego uniwersalnie systematykę przestrzennną faktów kulturowych. Tę tendencję autora ilustrują załączone w tekście osobne mapy: 1. Kartogram nr 14 przedstawiający zasięg zapaski i jej różnych form, opracowany przez G. S. Masłową 1956 (Opyt sostawlenija kart razpostrenenja russkoj narodnoj odieżdy. Kratkije Soobszczenija 22-12-20). 2. Zagadnienie wierzeń o "Weerwolf'ie" w holendersko-flamandzkim atlasie etnograficznym (kartogram nr 13). 3. Zagadnienie spichrzy jako oddzielnych budynków, opracował Janusz Bohdanowicz, Polski Atlas Etnograficzny mapa 14. Zeszyt próbny 1958. 4. Zagadnienie pieczyw obrzędowych w Austriackim Atlasie Etnograficznym Festtagsgebiicke Ostem Patenspenden und Zeitgebiicke (kart. nr 12). 5. Z niemieckiego Atlasu Etnograficznego, Atlas der Deutschen Volkskunde, mapa poświęcona motywowi wierzeniowemu o człowieku na księżyciu, Der Mann im Mond. Warto w tym miejscu odnotować pracę J. Kuchty, jak też i prace Czubryńskiego. 6. Z Atlasu Szwajcarskiego, Atlas der Schweizerischen Volkskunde, wybrał autor mapę 27 Waltera Eschera, Holzschuhe, Form und Verbreitung. Wymienione mapy stanowią osobny dodatek, dający także pogląd na kartograficzne ujęcia tematów. Pierwszych 8 map ukazał autor w zmniejszonym formacie w tekście pracy; są to mapy K. Moszyńskiego, o roślinach, zatykanych \\' strzechy na dzień św. Jana, Atlas kultury ludowej (1934). B. Pottier'a, Używane materiały we Francji, żelazo, drzewo, skóra (1957. "Arts et traditions populaires'·). Mapę S. Erixona z Atlasu Szwedzkiego, Atlas over svensk folkkultur. (1946) oraz T. Vuorela mapę występowania pożywienia (BLutwiirste, Schweinwiirste) w Finlandii (1950), P. Scheuermeiera mapę ukazującą sposoby wypiekania w Italii (943) a także mapy z obszaru Węgier i mapę B. Bratanić'a z Atlasu Jugosławii, ukazującą zasięgi narzędzi do orania (951). Analiza poszczególnych atlasów etnograficznych doprowadziła autora omawianego dzieła do tezy, że opracowania kartograficzne winny wykrywać zespoły faktów kulturowych, typowe dla epoki feudalnej i kapitalistycznej. Postulat ten, słuszny tylko w świetle realnych materiałów etnograficznych, jest możliwy. Autor słusznie zauważa, że dla prac kartograficznych ważne jest również uchwycenie determinantów, które w określonych okresach historii doprowadziły do zróżnicowania kulturowego, w myśl zasady "cum duo faciunt idem, non est idem". Autor dość wnikliwie rozpatruje europejskie atlasy etnograficzne i problemy kultury od strony prawa zmienności w ujęciu marksistowskim i skłania się w swojej rozprawie do postulatu kompleksowego rozpatrywania zagadnień, a więc pogłębiania jednego problemu w różnych aspektach, to też doradza raczej ograniczenia tematyczne i pogłębianie jednego problemu w paralelistycznym ujęciu. �318 $prav..;~ozdania i recenzje W omawianym rozdziale ni analizuje autor rolę kultury materialnej w kształtowaniu się rozwoju kultury w ogóle. Jako drugą zasadę wysuwa Barabas kryterium klasowego charakteru kultury. Jest to założenie ogólne, ale autor nie potrafi przetłumaczyć go na język kartografii, jest to zresztą postulat trudny do ujęcia, co nie oznacza by kultura ludowa nie byla klasowo uwarunkowana. Jest, ale to w atlasie etnograficznym nie jest do uchwycenia. W tym samym rozdziale omawia autor zagadnienie czynnika geograficznego w powstawaniu kultury. W tej jednak dziedzinie nie wnosi on niczego nowego do dawnej literatury. Deklaratywny też charakter posiadają w tym rozdziale rozważania o roli instytucji i społeczności na kształtowanie się kultury. W stosunku do metody kartograficznej w etnografii rozważania te mają charakter wniosków a priori. Natomiast dużą pomysłowość wykazują rozważania Barabasa na temat roli elementu etnicznego w powstawaniu kultur, a zwłaszcza w różnicowaniu ich. Autor jednak nie formułuje jasno wag i m e t o d y kar t o g r af i c z n e j dla rozważań etnogegenetycznych. Dla slawistyki jednak właśnie etnografia węgierska a zwłaszcza kartografia etnograficzna ma zasadnicze znaczenie. Świadczą o tym studia B. Korompay'a, nie zawsze zresztą obiektywne. Ciekawe i przekonywające są rozważania autora o roli życia społecznego a w nim, roli jednostki. To samo można powiedzieć o rozważaniach zmienności w perspektywie czasu, choć nie całkiem wyrażnie omawia autor problem prawa zmienności i zagadnienie perspektywy czasu. Natomiast trafnie referuje zagadnienie upowszechniania się faktów kulturowych w ujęciu kartografii etnograficznej. Szczegółowa analiza rozmaitych problemów z teorii kultury i etnografii w rozdlziale III nie jest jednak oparta na konkretnej pracy kartograficznej autora, chociaż nie brak cennych skartowań w etnografii węgierskiej. W rozdziale TV autor próbuje sformułować program badań, ankiety, wybór tematów. Omawia zasady techniki kartograficznej i na podstawie etnograficznych atlasów europejskich - szuka najlepszego rozwiązania. Należy więc poczekać na realizację tych założeń. W rozdziale V ostrożnie określa autor możliwości metody kartograficznej, wskazując, że kartogram jest tylko systematyką przestrzenną określonych faktów, a zbiór skartowań może tylko w przybliżeniu wykazać współzależność i współwystępowanie faktów kulturowych. W ten sposób podkreśla, że kartogram etnograficzny jest tylko środkiem do celu, a nie celem samym w sobie. Takie stanowisko jest zgodne z zasadami, przyjętymi w Polskim Atlasie Etnograficznym, atlas jest jednak bardzo usłużnym i obiektywnym elementem w studiach porównawczych w etnografii i historii kultury. Staranny indeks i zestawienie bibliograficzne podnoszą wartość całej pracy Barabas'a. J. Gajek A. Jankowski, A. Olszewski, Struktura narodowościowa graficzne, t. 37, z. 1, Wrocław 1966, s. 25-39. Rumunii. Czasopismo Geo- Artykuł składa się z dwóch części. W pierwszej z nich autorzy w skrócie omawiają historię migracji etnicznych na obszarze Rumunii począwszy od neolitu do końca II wojny światowej. Załączona do pracy mapa, dzięki odpowiednio dobranym znakom, bardzo plastycznie pokazuje główne szlaki i okres trwania wędrówek poszczególnych ludów w Europie południowo-wschodniej z uwypukleniem ich roli w kształtowaniu się stosunków narodowościowych na terenie dzisiejszej �SpruuJ<)zdania 319 recenzje Rumunii. Pewne zastrzeżenia budzi zbyt mocne podkreślenie na mapie roli okupacji tureckiej przy jednoczesnym stwierdzeniu na sąsiedniej stronie: "Jest charakterystyczne, że mimo długotrwałego panowania na Bałkanach nie zmienili Turcy etnicznego charakteru narodów podbitych. W Dobrudży po 5-wiekowej n-iewoli pozostała garstka Turków i kilkanaście meczetów." Powyższy cytat należałoby uzupełnić stwierdzeniem, że Turcy wywarli wyrażny wpływ na kulturę ludową Rumunów. W drugiej części artykułu autorzy rozważają przemiany struktury narodowościowej Rumunii w okresie od 1913 do 1960 r. koncentrując swoją uwagę nad geograficznym rozmieszczeniem ludności na podstawie danych z końca lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w. Uzyskane wyniki przedstawiono tabelarycznie oraz na dwóch mapach. Druga z tych map opracowana jest przy pomocy wskażnika zwartości (zróżnicowania) socjoetnicznego zwanego także, od nazwiska jego autora, wskażnikiem Piaseckiego. "Wskaźnik ten zmniejsza się ze wzrostem ilości, i zmniejszaniem się liczebności poszczególnych mniejszości narodowych, przy niezmiennej liczbie ludności głównego narodu" (s. 35). Wskażnik Piaseckiego oblicza się według \,vzoru S =, n~ +n~ -+N2 0.0 + n~ . 100 gdzie: nt, n", ..., nk oznacza liczebność poszczególnych narodowości podanych w tysiącach mieszkańców lub w postaci procentów, k oznacza liczbę tych narodowości, N ogólną liczbG ludności analizowanego obszaru. Opracowanie materiału przy pomocy wskażnika zwartości pozwoliło na sporządzenie mapy Rumunii ujmującej precyzyjnie stosunki narodowościowe. Wnioski wyciągniGte z analizy mapy są interesujące także dla etnografów. Otóż najbardziej jednolita pod względem narodowościowym w omawianym okresie czasu jest tzw. stara Rumunia. Wielonarodowościowy charakter przejściowy posiada obszar leżący między etnicznie jednolitymi Węgrami a najstarszą, mołdawsko-wołoską częścią Rumunii. Granica miGdzy starą Rumunią a obszarem przejściowym przebiega wzdłuż łuku Karpat. Ta naturalna granica, będąca jednocześnie wyraźną linią podziału etnicznego (ściślej: narodowościowego - przyp. Z. K.), uwarunkowała długotrwałość granicy politycznej, która biegła wzdłuż łuku Karpat począwszy od przełomu XVII na XVIII w. aż do końca I wojny światowej. Etnografa interesowałaby tu uderzająca współzależność granicy politycznej i narodowościowej. Można by przypuszczać, że granica polityczna monarchii Habsburgów, a od 1867 r. królestwa węgierskiego wyznaczała jednocześnie zasięg kolonizacji niemieckiej i węgierskiej. Nadto długotrwałość utrzymywania się granicy z pewnością powodowała procesy unifikacyjne w zakresie świadomości etnicznej. Procesy te mogły przebiegać w innym kierunku wewnątrz łuku Karpat a w innym na zewnątrz tego łuku. Być może materiał, jakim dysponowali autorzy, nie pozwolił na opracowanie mapy zwartości socjoetnicznej Rumunii dla okresu wcześniejszego, by móc uchwycić dynamikę przemian w strukturze narodowościowej w szerszym przedziale czaso\vym. Ze proces ten zachodzi w szybkim tempie świadczą poniższe cytaty. "Przyłączenie do Rumunii w wyniku wojny bałkańskiej i I wojny światowej Siedmiogrodu, części Banatu, Bukowiny, Besarabii i południowej Dobrudży ... spowodowało gwałtowną zmianę struktury narodowej ludności. Rumuni stanowili już zaledwie około 60"/" ludności ... Ale już w 1920 r. Rumuni stanowili 69,9010 ludności kraju" (s. 29-30). Zastanawiająco wielka zmiana po kilku zaledwie latach. "W 1925 r. liczba Rumunów wzrosla do ... 75,4010 ludności kraju. Ilość Węgrów �320 Sprawozdania i recenzje zmniejszyła się ..." (s. 30). Nie jest wykluczone, że zmniejszenie się liczby Węgrów w okresie międzywojennym było spowodowane emigracją. Możliwe też, że u części Węgrów i innych mniejszości narodowych nastąpiły zmiany w zakresie świadomości etnicznej, tak czułej przecie na politykę narodowościową państwa. Szkoda, że ten ważki problem nie został przez autorów wyjaśniony. Istnieje kilka metod pozwalających określać świadomość etniczną ludności. Każda z nich obarczona jest pewnymi wadami. Z tych i innych jeszcze względów rozważania nad strukturą narodowościową zawsze są obarczone błędem petitio principii. Jest to niestety błąd nie do uniknięcia. Mimo to powyższy artykuł, analizujący zagadnienia z pogranicza geografii i etnografii, jest przykładem ilustrującym bardzo wielkie możliwości w zakresie analizy i syntezy zagadnień z zakresu kultury przy pomocy prostych metod statystycznych, możliwości w etnografii polskiej wciąż nie wykorzystanych. Zygmunt Kiril Penusliski, Crven s. 243. se bajrak razveva. Narodni borbeni pesni. Klodnicki Skopje 1965, Zbiór Kirila Penusliskiego, profesora Uniwersytetu w Skopje, zawiera macedońskie bohaterskie pieśni ludowe, związane z walką narodowo-wyzwoleńczą tego nielicznego ludu słowiańskiego. Reprezentowane są tu wszystkie gatunki pieśni junackich - o czynach bohaterskich władców średniowiecza, o bojach hajduków, o walkach powstańców końca XIX i początku wieku XX oraz nowsze teksty, poświęcone działalności partyzantki przeciwko okupantom hitlerowskim. Wybór ten daje pełny obraz bogatej tradycji epickiej ludu macedońskiego. Postacie epickie, występujące w tych utworach, są w zasadzie postaciami historycznymi poza Chorym Dojczinem, również bohaterem epickim Serbów, Chorwatów i Bułgarów. Poza pierwszymi 4 pieśniami ludowymi, z których trzy są poświęcone królewiczowi Markowi i jedna Choremu Dojczinowi, wszystkie pozostałe związane są z okresem niewoli Macedończyków. Jeśli chodzi o klasyfikację chronologiczną to pierwszych 6 pieśni poświęcono pierwszemu okresowi niewoli tureckiej (czwarta ćwierć wieku XIV). W rozdziale drugim 36 tekstów stanowi część bogatego repertuaru pieśni hajduckich. Rozdział trzeci 30 pieśni ludowych to utwory, opiewające powstanie Ilińdenskie (1903 roku), a ostatnia grupa utworów -- zawarta w rozdziale czwartym, składająca się z 23 pieśni - to nowsze utwory partyzanckie z okresu drugiej wojny światowej. Poza nielicznymi utworami, które drukowane są po raz pierwszy (Nr Nr 1, 2, 32, 58, 67, spisane przez Penusliskiego w okręgu Maleszewo) wszystkie pozostaJe pochodzą z różnych zbiorów oraz czasopism, wydanych w XIX i XX w. Wybór ten ilustruje nieprzerwane 550-letnie walki wyzwoleńcze ludu macedońskiego. W pieśniach tych przeważa element epicko-liryczny, co świadczy, że sq one utvvorami nowszych czasów. Treść ich jest realistyczna. Poza wspomnianymi wątkami, poświęconymi bohaterom średniowiecza, królewiczowi Markowi oraz Choremu Dojczinowi, w których dominuje element legendarno-epicki, większość pozostałych pieśni jest tworem okupacji tureckiej. Ostatnie są utworami lokalnymi, nieznanymi u pozostałych Słowian bałkańskich. Warto dodać, że Macedonia dzięki jej położeniu geograficznemu oraz odmiennym warunkom polityczno-społecznym stała się kolebką bogatych tradycji kultury duchowej. Spisano tu dotąd tysiące oryginalnych pieśni bohaterskich i lirycznych, �Sprawozdania i recenzje w większości wypadków, stanowiących odrębne motywy, niespotykane u sąsiednich ludów słowiańskich. Macedonia była ojczyzną wiełu bohaterów epickich Słowian bałkańskich, takich jak: Momczila, królewicza Marka, Nowaka, Reli, Lutycy Bogadana, którzy byli postaciami historycznymi i sprawowali rządy w tym kraju w XIV w. Działalność ich byla związana z najazdem tureckim, który zdecydował o losie wszystkich ludów półwyspu Bałkańskiego. Tradycje epickie ludu macedońskiego sięgają jeszcze głębiej i są wynikiem krwawych walk, jakie nie ucichły tu od VII w. do okresu wojen bałkańskich naszego stulecia. Ciężkie życie ludu było niewyczerpanym żródłem powstawania eposu bohaterskiego przed pojawieniem się Turków na Bałkanach. Nieprzerwanie epos ten wzbogacał siq szczególnie w okresie niewoli tureckiej. Jednak zrąb macedońskiej epiki ludowej, jak twierdzą badacze, sięga pierwszych lat wieku XI. Omawiany zbiór poprzedza wstęp Penusliskiego (s. 5-51), w którym autor daje ogólną charakterystykę macedońskiej epiki ludowej. Autor niepotrzebnie poświęca wiele miejsca wydarzeniom historycznym omijając tak istotne zagadnienia jak: charakterystyka wątków, wędrówka motywów i powstawanie nowych wariantów, cechy wspólne z eposem bohaterskim Serbów i Bułgarów oraz cechy odrębne macedońskiej epiki ludowej, strona artystyczna utworów ludowych i ich rola w kształtowaniu się narodowej kultury macedońskiej itd. We wstępie tym można spotkać i takie oto zdanie autora: "podstawą tych utworów były wydarzenia ściśle związane z życiem i czynami bohaterskimi poszczególnych postaci okresu feudalnego i że z tego powodu poezja bohaterska .,. ma niektóre cechy feudalne, ale ... że według ogólnego charakteru ... jest ona poezją ludową, gdyż bohaterowie feudalni byli nosicielami właściwości bohaterskich swego ludu" (s. 6). Stanowisko to mniej więcej pokrywa się z teorią głoszoną przez zwolenników szkoły historycznej, którzy negowali ludowy charakter eposu bohaterskiego południowych Słowian, odnosząc jego genezę do sfer panujących feudałów. Prawdą jest, że w eposie bohaterskim tych ludów występują władcy średniowiecza, ale utwory o nich układał tylko lud. Działalność opiewanych bohaterów interpretowana przez śpiewaków ludowych nie ma nic wspólnego z panującą klasą. Zawarte w tym zbiorze teksty pomagają badaczowi odkryć geneologiczne oraz typologiczne podobieństwa w epice ludowej Słowian południowych. Zadanie to wybór tych pieśni spełnia całkowicie, służąc jako materiał porównawczy szczególnie dla serbskiej i bułgarskiej epiki ludowej oraz do greckich pieśni hajduckich i dum ukraińskich. Kole Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. Etnologija, svesk;a XIX, Simiczijew Sarajevo 1964, s. 312. Folklor Bośni był przedmiotem zainteresowań jeszcze Vuka Stef. Karadzicia. Konglomerat narodowy tego kraju, nawarstwienie różnych wpływów budziło i budzi nadal zainteresowanie wielu etnografów. Dawna kultura ilirska, póżniej Rzymu, Turków, Austriaków, wpływy religii prawosławnej, katolickiej i mahometańskiej spowodowały, że kultura ludowa Bośni stanowi dziś mozaikę różnych tradycji. Zrozumiałym jest więc dlaczego w wielu pracach etnografów, folklorystów, historyków i filologów dzieje kultury Bośni znajdują się w centrum ich rozważań. 21 - Lud, t. LII �322 Sprawozdanta i recenzje W Sarajewie i w innych miastach Bośni widoczne jest skrzyżowanie kultury wschodniej i zachodniej. W stolicy Bośni mieści się Instytut Folklorystyczny Jugosławii. Tu wychodzi "Glasnik", organ krajowego Muzeum. XIX zeszyt "Glasnika" poświęcono życiu kulturalnemu Zepy, tj, okręgowi wschodniej Bośni, zamieszkałemu przez muzułmanów. Omawiany zeszyt składa się z 12 rozpraw, do których wstęp napisał Vlajko Palavestra. Prace te dotyczą historii oraz kultury materialnej i duchowej regionu Żepy. Mario Petrić (s. 15-38) omawia pochodzenie mieszkańców tego okręgu. Hazim Sabanović oraz Vlajko Palavestra (s. 39---44)poruszają pierwszy okres okupacji tureckiej. Jovan Vuković (s. 45-62) zajmuje się gwarą zamieszkałej tu ludności. Astrida Bugarski (s. 63-93) pisze o osadach, budownictwie i sprzęcie domowym. Cvetko Popović (s. 95-117) porusza problemy gospodarcze. Bratislav Vladić-Krstić (s. 119-130) omawia technologię i technikę tkactwa, Zorislavia Culić (s. 131-143) pisze o strojach ludowych, Vlajko Palavestra (s. 145-168) zajmuje się przysłowiami i legendami. Ludowe tradycje epickie porusza rozprawa Djenany Buturovicia (s. 169-194). Radmila Kajmaković (s. 195-208) pisze o obyczajach ludowych, Radmila Filipović-Fabijanić (s. 209-236) porusza zagadnienia, związane z medycyną ludową oraz wierzeniami ludowymi, a Cvjetko Rihtman(s. 237-306) pisze o ludowych tradycjach muzycznych mieszkańców Żepy. Zbiór ten zamyka indeks (s. 307-312). Prace te są wynikiem badań terenowych autorów. Ilustrują one wszystkie dziedziny życia społecznego i kulturalnego Zepy. Rozprawy omawiające kulturę materialną zapoznają czytelnika z dawnymi tradycjami i stanem obecnym. Autorzy zgodnie stwierdzają ewolucję w tej dziedzinie, gdyż dawny sposób życia ulega ciągłym zmianom, które powodują nowy ustrój Jugosławii. Zmiany nastąpiły również i w kulturze duchowej, lecz w mniejszej mierze, gdyż ludność mahometańska Zepy hołduje dawnym tradycjom. W pracach tych autorzy wydobyli i udostępnili etnografom mnóstwo materiałów, poszerzając tym znajomość życia społeczno-politycznego oraz materialnej i duchowej kultury ludności tego jugosławiańskiego regionu, niezbadanego przedtem przez nikogo. Wiadomo, że jeszcze w 1909 roku znany folklorysta jugosłowiański Tomo Maretić wskazał na różnice istniejące w poezji ludowej ludności mahometańskiej oraz Słowian Jugosławii. Szczególnie podkreślał on łagodność tematyki epiki ludowej mahometan Bośni w odróżnieniu od ludowych pieśni bohaterskich Słowian południowych, gdzie dominuje surowość i okrucieństwo a często przeważająca dzikość. Na odmienną kulturę duchową muzułmanów Jugosławii zwracał uwagę również znany folklorysta chorwacki Matijas Murka w jego pracy Tragom. srpsko-hrvatske narodne epike. Putovanja u godinama 1930-1932, I, wydanej w Zagrzebiu w 1951 roku, lecz jak wspomniano żadna praca przedtem nie omawiała tych zagadnień w pełni. Omawiany zeszyt zawiera bardzo ciekawy materiał do prac porównawczych. Spotykamy tu wiele wspólnych cech kultury duchowej wszystkich ludów Jugosławii. Jedna z legend muzułmańskich, o moście nad rzeką Zepą głosi, że most ten został zbudowany przez czeladnika jakiegoś mistrza Włocha, który zbudował znany most "Soko-paszy" w Wyszehradzie. Ponieważ czeladnik ów zbudował lepszy most od swego mistrza ten ostatni uciął mu rękę, gdy pobierał podany mu pieniądz. Mistrz postąpił w ten sposób, aby jego uczeń nie mógł nigdy budować więcej. Motyw ten przypomina znany wątek macedońskiej pieśni epickiej o królewiczu Marku i kowalu Gjuro ze zbioru Panczo Michajłowa, wydanego w Sofii w roku 1924 (B'Lgarski narodni pesni ot Makedonija, Sofija 1924, s. 189-190, Nr pieśni 348). �Sprawozdania 323 i recenzje Szczególnie wiele wspólnych obyczajów można spotkać u mahometan ów Zepy i u innych ludów południowo-słowiańskich, związanych z pochowaniem zmarłych, jak również i w obyczajach obchodzenia niektórych świąt chrześcijańskich, takich jak św. Jerzego i Bożego Narodzenia. Obyczaje i zwyczaje tego rodzaju można spotkać i wśród innych muzułmanów Bośni, Kosowa i Metochii oraz Macedonii. Tak samo pewne z tych obyczajów istnieją i w niektórych okręgach Hercegowiny. Należy żałować, że autorzy tych rozpraw nie nawiązali do sąsiednich okręgów oraz nie pokusili się rozpatrzyć poruszanych przez siebie zagadnień na szerszej skali porównawczej, obejmującej i pozostałe tereny Jugosławii, zamieszkałe przez ludność mahometańską. Kole Torno l\'Iaretić, Nasa narodna epika. Nolit. Beograd Simiczijew 1966, s. 353. Do ciekawszych pozycji folklorystycznych, jakie ukazały się ostatnio, należy niewątpliwie drugie wydanie Mareticia Nasa narodna epika. Praca ta była dotąd bibliograficzną rzadkością, trudno dostępną w wielu bibliotekach naukowych świata. Torno Maretić, pierwszy wśród folklorystów jugosłowiańskich, dał pełny obraz epiki ludowej Serbów i Chorwatów w 1909 r. Zasygnalizował on zanikanie zainteresowania poezją ludową ze strony inteligencji serbo-chorwackiej, co było wynikiem ustępowania i wygasania dawnych silnych ognisk, w których kwitła owa poezja. Nowy tryb życia wypierał twórczość ludową z życia kulturalnego tych ludów. Ulubione w XIX stuleciu pieśni ludowe ustępowały miejsca utworom literatury pięknej. Torno Maretić (1854-1938), znany slawista chorwacki, wieloletni profesor uniwersytetu, należy do czołowych badaczy eposu serbo-chorwackiego. Pracę Nasa narodna epika napisał mając 55 lat i bogate doświadczenia 3D-letniej pracy naukowej. Maretić poza tym jest znany jako świetny tłumacz utworów klasycznych (Homera, Wergiliusza, Owidiusza i in.). Przełożył on na język serbo-chorwacki także Pana Tadeusza Adama Mickiewicza. Na Uniwersytecie Zagrzebskim wykładał o bohaterskim eposie ludowym Serbów i Chorwatów oraz o bylinach rosyjskich. Był zwolennikiem jednolitego serbo-chorwackiego j~zyka literackiego oraz autorem licznych prac, związanych z poezją ludową i literaturą Serbów i Chorwatów. lVIaretić zbadał olbrzymi materiał utworów ludowych, a jego poglądy na niektóre zagadnienia, związane z epiką ludową Słowian południowych, do dziś nie utraciły swej aktualności. Zasługą Mareticia było i to, że odkrył w niektórych zbiorach wiersze literackie, figurujące jako utwory ludowe oraz słabe pieśni epickie, posiadające lepsze warianty, dotąd niewydane. Rozpatrując niektóre motywy, posiadające odpowiedniki u innych ludów, Maretić był zdania, że chociaż utwory te mają niektóre podobne cechy, jednak rozwinęły się one w różnych krajach świata. Jeśli chodzi o wiek powstania eposu ludowego południowych Słowian sądził, iż znane nam motywy i warianty powstały w wieku XVI i że niewiadomo jak dawno przedtem Słowianie bałkańscy posiadali pieśni junackie. Problem ten, jak wiadomo, jeszcze dotąd wywołuje ostre dyskusje wśród współczesnych folklorystów. Poruszając kwestię ojczyzny epiki ludowej południowych Słowian badacz udo- �324 SpraWozdania i recenzje wadniał, że powstała ona naJPIerw w południowej Serbii, w Starej Serbii oraz w Macedonii (s. 31), skąd póżniej niektóre wątki przedostały się do innych ludów południowej Słowiańszczyzny. Jako ojczyznę zaś bugarsztyc, które jak wiadomo zanikły jeszcze w XVIII w., uważał Macedonię i sąsiadujące z nią tereny zachodniej Bułgarii (s. 32). Główny nacisk w swojej pracy Maretić położył na trzy zasadnicze zagadnienia - budowę wiersza, na stosunek poezji ludowej do wydarzeń historycznych oraz na systematykę wątków. Jako pierwszy wśród uczonych południowosłowiańskich, Maretić pokusił się przedstawić obszernie poetykę, stylistykę i wersyfikację eposu ludowego Serbów i Chorwatów. Często porównywał budowę wiersza pieśni junackich tych ludów z utworami Homera. Odkrywczy jest również rozdział trzeci, w którym omawia systematykę wątków. Rozdział ten zbudowany na podstawie bogatego materiału i doświadczenia autora jest do dziś cennym źródłem dla folklorystycznych prac pnr0wnawczych, dotyczących epiki ludowej Słowian Zadunajskich. Do rozdziału tego chętnie powraca każdy, piszący o jugosłowiańskiej epice ludowej, gdyż poglądy Mareticia są wciąż aktualne. W rozdziale czwartym autor szukał w niektórych motywach serbskich i chorwackich pieśni junackich więzi z literaturą bizantyjską, z powieściami rycerskimi krajów Europy zachodniej oraz z bylinami rosyjskimi. Jeśli chodzi o wpływy zachodnie na poezję ludową Słowian bałkańskich, gloszone przez Mareticia, są one podzielane i przez innych badaczy eposu ludowego Serbów i Chorwatów (N. Banasević, Le cykle de Kosovo et les chansons de geste. "Revue des etudes slaves", VI, 1926, s. 222-244; N. Banasević, Ciklus Marka Kraljevića i odjeci francusko-italjanske viteske knjiievnosti. Skopje 1935; M. Murko, Geschichte der iilteren silds!. Literaturen. 189-194; L N. Goleniszczew-Kutuzow, Epos serbskogo naroda. Moskwa 1963, AN SSSR, s. 238). Aleksander Bruckner uważał, że serbska epika ludowa czerpie wyłącznie z motywów europejskich, a nie z tradycji ludowych (A. Bruckner, Wremenik serbsko-turecki. "Slavia", 2-3 rocznik II, Praha, s. 323). Praca Mareticia osnuta jest na materiałach folklorystycznych XIX w. oraz pierwszych lat XX w. Dlatego niektóre zagadnienia są mniej naświetlone. albo są pomijane. Lukę tę uzupełnili późniejsi badacze ludowego eposu bohaterskiego Serbów i Chorwatów. Mimo to, Nasa narodna epika jest jedną z najciekawszych prac naukowych o junackich pieśniach ludowych tych dwóch ludów słowiańskich. Pierwszy raz, jak było powiedziane, praca Mareticia ukazała się w roku 1909 w Zagrzebiu. Od tego czasu minęło prawie 60 lat, a jednak zostaje ona nadal wartościową pozycją światowej nauki folklorystycznej. Kole Zlatna lorko, ja buka, Zagreb hrvatske 1956,s. narodne balade romanse. II knjiga, Simiczijew uredio Olinko De- 173. Poezja ludowa Chorwatów jest mało znana w Polsce. Pieśni ludowe Serbów natomiast były przedmiotem zainteresowań wielu badaczy polskich. Twórczość ludowa pozostałych Słowian bałkańskich, w tym i Chorwatów, nie doczekała się jeszcze jakiejś syntezy naukowej czy pełniejszego przekładu, z wyjątkiem antologii Anny Kamienskiej Perly i kamienie. Wybór serbo-chorwackiej poezji ludowej, wydanej przez Państwowy Instytut Wydawniczy w Warszawie w roku 1967. �SpraWozdania i recenzje 325 Chorwacja posiada świetne tradycje literackie - Renesans i wspaniałą literaturę dubrownicką, ale jest również ojczyzną ciekawych pieśni ludowych epickich, lirycznych i ballad. W Słowenii natomiast, która graniczy z Chorwacją nie zachowała siG epika ludowa, jak i u Słowian zachodnich. Warto wspomnieć, że pierwsza pieśń bohaterska południowych Słowian o królewiczu Marku i jego bracie Andrejasze została zanotowana w Chorwacji przez Petra Hektorovicia na wyspie Hvar jeszcze w roku 1568. Jest to pierwszy tekst pieśni junackiej, zanotowanej na Bałkanach i to paręset kil~m€trów na północ od stolicy władcy Prilepu. Hektorović spisał utwór ten od rybaków wspomnianej wyspy i włączył go do swej książki Ribanje i ribarsko prigovaranje. Pieśń ta jest zabytkiem dawnych bugarsztic, które zanikły w wieku XVIII w epice serbskiej, a jakich nie spotykamy w zbiorach macedońskich i bułgarskich pieśni ludowych. Po Hektoroviciu, chorwackie pieśni ludowe zbierali Diiordie Baranović (1613), Dźiordźe Krizanić (1666), Petal' Zrinski (1671) i in. W wieku XVIII wspominano o chorwackich pieśniach lirycznych, o budowie wiersza bugarsztic. Były to rękopisy tekstów, pochodzących z XVII-XVIII w., przechowywanych w Dubrowniku i w innych miastach Dalmacji. Poza tym, znany pisarz chorwacki Andrija Kacić (1704-1760) do swego u tworu "Razgovor ugodni naroda slovinskoga" (1756) włączył dwie pieśni ludowe o Sibinjaninie Janku. Jednak zbieractwo chorwackich pieśni ludowych osiągnęło swój szczyt w wieku XIX i XX. W roku 1871 ukazał się w Zagrzebiu zbiór F. Kurelca. Siedem lat póżniej B. Bogisić wydał w Belgradzie zbiór pt. Narodne pjesme iz starijh, najvise primorskih zapisa. Z kolei ukazały się zbiory S. Mazuranicia, N. Andricia, V. Stefanicia, V. 2ganca. Poza tym w Zagrzebiu przechowywane są rękopisy zbiorów Ś. Ljubicia, M. Pavlinovicia, N. Tordinca, S. Ugarkovicia, B. Glavicia, L Zovki, M. Bośkovicia-Stulli, K. Brodaricia, L. Mainicia, A. Petrićevicia, M. Bonifacicia Roźina, L. Tasa, F. Żidovca, L Ivancana i 13 zbiory alinki Delorki. alinko Delorko należy do współczesnych badaczy folkloru chorwackiego. W ruku 1951 wydał zbiór Zora hrvatske narodne baLade i romanse, a pięć lat później ukazał się drugi tomik pod tytułem ZLatna Jabuka. "Złote jabłko" wywodzi swój tytuł z jednej z zamieszczonych w tym tomie pieśni. Zawiera on 105 tekstów poezji ludowej. Niektóre z nich pochodzą z niewydanych zbiorów chorwackich pieśni ludowych, przechowywanych w archiwach Zagrzebia .. Większą część natomiast spisał Delorko z ust prostego ludu, zamieszkałego na terenach Chorwacji. Pracując w Instytucie Sztuki Ludowej w Zagrzebiu w roku 1951 Delorko badał tereny Istrii, okręgi Karlovca, Śibenika, Zadra i Slawonii. Odwiedził również wyspy: Silba, Olib, Premuda, Pasman, Ugljan, Ii, Dugi Otok, Zlarin i Murter, gdzie ludność zachowała dawne tradycje kultury ludowej. Wtedy to napotkał ciekawe utwory ludowe, które zaczął systematycznie spisywać. Z badaI1 tych powstał jeszcze jeden jego zbiór pt. Istarske narodne pjesme (Zagrzeb 1960). Jak sam pisze (s. 143) jego zainteresowanie poezją ludową zrodziło się, gdy zaczął tłumaczyć hiszpańską pieśI1 miłosną o Wirgilliuszu. Aby mógł dostosować się do rytmu tej pieśni zmuszony był czytać dużo utworów ludowych swego narodu. Wtedy właśnie odkrył wartość artystyczną chorwackich pieśni ludowych. Odtąd zaczął systematycznie zbierać teksty poezji ludowej. Idąc śladami A. Tresicia-Pavicicia, który w 1894 r. w MLada Hrvatska wspominał, że chorwackie ludowe pieśni' miłosne posiadają niektóre cechy podobne do romansów hiszpaI1skich, Delorko uważa, iż w poezji ludowej jego narodu widoczne są wpływy epiki ludowej Europy zachodniej. Zdanie to, jak wiadomo, podzielają i inni badacze poezji ludowej Słowian bałkańskich. Przytacza on pieśI1 �326 Spra'lL'ozdania i recenzje Nr 14 (Orlando na vodi), która posiada kilka odpowiedników w chorwackiej poezji ludowej, a także w zbiorze Vuka Stef, Karadiicia (nr 748). Delorko uważa, że opiewany bohater Orlando jest głównym bohaterem francuskiej epiki ludowej Roland (s. 150). Pieśni ludowe Delorko dzieli na ballady liryczno-epickie, na ballady liryczne, na pieśni miłosne o charakterze liryczno-epickim, na utwory liryczne oraz na kontaminacje tych ostatnich dwóch gatunków. Utwory ludowe dzieli on według treści i systemu wierszowania. Zbiór Delorki pomaga badaczom poezji ludowej Słowian południowych odkryć zasięg wędrówek niektórych wariantów, szczególnie motywów serbskich. Jest to wynikiem wzajemnych więzi kulturalnych tych dwóch ludów, które chociaż w przeszłości znajdowały się w odmiennych sytuacjach polityczno-społecznych posiadają wiele wspólnych cech w kulturze ludowej. W omawianym zbiorze Delorki znajduje się wariant znanej bośniackiej pieśni ludowej Chasanaginica, którą jak wiadomo przełożył Geothe na język niemiecki. Wśród utworów, zawartych w tym zbiorze, znajdują się niektóre wątki archaiczne, takie jak pieśń nr 7 Vrbanka djevojka. Tekst ten zanotowano w roku 1851 na wyspie Krk i jak zaznacza Delorko nosi jaku boju starine (posiada wiele barw starożytności, s. 147), o czym świadczy nie tylko kompozycja, lecz i język. Występuje w niąj liczba podwójna gredeta. Poza tym pieśń ta ułożona jest systemem bugarsztycy. Bugarsztycami są trzy utwory z tego zbioru (Nr 1 Vrbanka Djevojka, Nr 5 Turćin dvorba dvorase u Iva Hrvaćanina oraz Nr 12 ViLin grad). Delorko uważa, że utwór Vrbanka Djevojka został spisany przez pisarzy chorwackich jeszcze w XVI stuleciu (s. 147), natomiast pieśń nr 5 pochodzi ze zbioru Bogisicia. Pieśni ludowe, zawarte w zbiorze Zlatna ja buka ilustrują ciężkie życie ludu chorwackiego, jego dążenia i stosunki społeczne. Poza nielicznymi wątkami, jakie można spotkać u pozostałych Słowian bałkańskich, większość stanowią samodzielne oryginalne utwory ludowe. W pieśniach Nr 39 Irina Kosnja, Nr 41 Brat i sestra, Nr 59 Nedo2Voljena ljubav pokazane jest życie moralne. Ciekawy jest wątek ballady Nedozvoljena ljubav (Niedozwolona miłość). Brat nie chce wydać za mąż siostry nawet gdyby poprosiło o jej rękę dwóch królów. Ja tP. ne dam caru nijednome, Jer je jazuk, da te drugi ljubi, Već ja ću te, seko obljubiti ... Dowiedziawczy się o zamiarach syna matka radzi corce popełnić samobójstwo poprzez powieszenie się na drzewie pomarańczowym. Drzewko to jednak bylo miłosierne i połamało swe gałązki, nie pozwalając dziewczynie powiesić się. Potem udała się ona do czerwonej różyczki i prosiła, żeby nie połamała swych gałęzi. Różyczka również okazała się litościwa i połamała swe gałązki. Z kolei dzie\yczyna poszła do winorośli prosząc, aby nie połamała swych pędów. Winorośl była miłosierna i nie pozwoliła, aby dziewczyna popełniła samobójstwo i połamała swe pędy. Na końcu dziewczyna udała się do czarnego ciernia, który mając twarde serce nie połamał gałęzi i dziewczyna powiesiła się. Gdy się dowiedział o tym brat też popełnił samobójstwo wieszając się, jak i jego siostra. O podobnej tematyce istnieją serbskie i macedońskie pidni beJowe, w których król serbski Stefan chciał się ożenić z siostrą, lecz brak w nich charakteru balladowego i zakończenia tragicznego. W niektórych innych wątkach również można zauważyć podobne cechy wspólne dla utworów ludowych pozostałych Słowian południowych. Tak np. w pieśni Nr 6 �Sprau<ozdania 327 i recenzje Pronadjena sestra (Znaleziona siostra) lve Karlović wyzwolił siostrę z niewoli tureckiej, jak to uczynił królewicz Marko ze swoją siostrą Szajną w macedońskiej pieśni epickiej (Miladinovci, Zbornik 1861-1961, Skopje 1962, s. 205-208), z tą tylko różnicą, że utwór macedoński jest zupełnie inaczej zbudowany kompozycyjnie. Ten sam rve Karlović występuje w kilku jeszcze wątkach (Nr Nr 7, 9, 70). W niektórych tekstach tego zbioru występują Turcy jako nosiciele zła i nieszczęścia. Zbiór Delorki ZLatna jabuka świadczy o bogatych tradycjach ludu chorwackiego, którego życie kulturalne osnute jest na folklorze. Poza tym zbiór ten jest bogatym żródłem dla badaczy poezji ludowej południowej słowiańszczyzny. Należy żałować, że Delorko nie podał miejsca pochodzenia pieśni, które spisał sam oraz zbiorów, z których przedrukował teksty. Dla badacza są to dane bardzo ważne, gdyż znając pochodzenie danego wątku i wariantu może szukać ewentualnych odpowiedników, występujących na ziemiach chorwackich, na terenach innych Słowian bałkańskich, jak również i w folklorze innych ludów. KoLe Simiczijew Tragudia tu HeHeniku Lau - Pieśni ludu greckiego, "Nea Hellada" s. lOB. Do ciekawych pozycji, które budzą duże zainteresowanie wśród folklorystów należy niewątpliwie ten zbiór greckich pieśni ludowych. Wybór ten zawiera prawie wszystkie gatunki tak bogatej greckiej poezji ludowej. Są tu więc pieśni historyczne, epickie, hajduckie, ballady, pieśni miłosne i obrzędowe: weselne, pogrzebowe, kołysanki i krótkie pieśni humorystyczne, ilustrujące rodzinne życie. Chociaż zbiór ten jest mały jednak dobrze reprezentuje bogaty folklor grecki, który nie przestał rozwijać się. Korzeniami sięga do czasów Homera. Te dawne klasyczne tradycje wcale się nie zatarły; z biegiem czasu wzbogaciły się wchłaniając ciągle nowe wątki, jakie bieżące życie hamowało. W istocie jednak w zbiorze tym są pieśni tylko z okresu niewoli tureckiej, w których odbija się życie człowieka i procesy historyczne, polityczne oraz społeczne, a zwłaszcza to, co wiązało się z walką o wolność i niepodległość, szczególnie z powstaniem z roku 1B21, które opiewali Puszkin, Byron i Słowacki. Powstanie to, które przywrócilo wolność kraju po 36B-Ietniej niewoli tureckiej, było punktem zwrotnym w nowszej historii Grecji, a zarazem i w poezji ludowej. W pieśniach epickich przedstawiony jest światopoglćld prostego ludu, który i dziś układa utwory poetyckie o wydarzeniach, które nurtują go, o przygodach bohaterów nowszych czasów. Pieśń ludowa nie umarła tu. Żyje i rozwija się równolegle z poezją artystyczną. Liczne z zawartych tu pieśni posiadają motywy ogólnonarodowe, jak również i regionalne, odkrywające bogactwo życia kulturalnego ludu greckiego .. Pieśni te są ulubionym repertuarem w tym egzotycznym kraju, gdzie wolność jest ulubionym tematem muzy ludowej. Nierozerwalnie związana z wolnością jest miłość do życia, pełnego marzeń i gorących uczuć. W pieśniach epickich, o tych bohaterskich wydarzeniach odbiły się nie tylko zdarzenia historyczne, ale i elementy refleksyjne, obrazujące myśli i uczucia ludu greckiego. Ludowa pieśń epicka nowogrecka jest zresztą ciągle żywa, tzn. że i współcześnie ciągle powstaje i przetwarza się odbijając współczesne życie. Tak jak i w przeszłości tak i w nowej greckiej poezji ludowej, motywem tej twórczości jest walka o wolność, umiłowanie życia i ofiarność oraz gorące uczucia. W zbiorku tym najlepiej ilustruje to pieśń nr 17, w której matka Kicosa, schwy- �328 SpratL,;ozdania i recenzje tanego przez Turków i prowadzonego na szubienicę nie płacze, że syn zginie, lecz że przepadnie jego broń '. W pieśniach lirycznych wielobarwnymi nićmi utkane jest życie biednego chłopa, młodego pastucha, wędrującego marynarza, marzącej dziewczyny, stęsknionej żony i smutnej matki, kochającej siostry i brata, ich krystaliczne uczucia i myśli. W pieśniach tych odczuwa się wrażliwość prostego ludu na piękno przyrody i umiejętność wypowiadania wzruszeń. Zjawiska przyrody, góry, rzeki, lasy, słońce, księżyc i gwiazdy traktuje ta poezja jako istoty żywe. Charakterystyczną również cechą tych pieśni jest przywiązanie do tradycji i gorący patriotyzm, a Olimp, niegdyś siedziba bogów stała się symbolem wolności ojczyzny. Z wyrzutem odnosi się do góry Kisabos, że "depczą ją Turcy, gdy Olimp jest wolny": "Ja, stary Olimp, jestem znany na całym świecie. Posiadam 42 szczyty i 60 źródeł czystej wody. Na każdym szczycie powiewa sztandar, Pod każdą gałązką znajduje się hajduk. A gdy przychodzi wiosna i zielenią się lasy, Wtedy góry są pełne hajduków, a wąwozy niewolników"." W wielu pieśniach pokazano psychikę dwóch światów - bogaczy i biednych. Dla bogatego radością jest złoto, a największą cnotą dla ubogiego - to bohaterstwo. W pieśniach lirycznych zawarte są oryginalne myśli filozoficzne utalentowanego ludu. W krótkich, o wysokich walorach artystycznych utworach odbija się psychika ludu, jego ciężkie źycie, zwłaszcza utwory poświęcone biednym marynarzom i ich kochankom, zawierają duży nabój ekspresji. utwory, poświęcone dziewczętom, które daremnie nieraz oczekują powrotu ukochanych, tchną czystą poezją: "Wszyscy patrzą na słońce, które zachodzi, A dziewczyna smutna obserwuje powierzchnię morza" ", które zabrało .jej szczęście i radość. Ciekawe są ballady greckie. Niestety jest ich bardzo mało w tym zbiorze. bo tylko 6 (nr nr 43, 44, 45, 46, 47 i 48) 4. Dla badaczy ballad ludów słowiańskich budzą zainteresowanie szczególnie wątki ballad "Most Arty"", "Zmarły brat·, "gdyż spotyka się je nie tylko wśród Słowiań bałkańskich. Paralele tych wątków oświetlają dzieje ludów bałkańskich i ich wzajemne związki oraz wpływy kulturowe. Słabiej rysują się w zbiorze tym pieśni obrzędowe, z których wiele ma odpowiedniki w słowiańskich pieśniach obrzędowych na Bałkanach. Mimo językowych rozbieżności między Grekami a ludami słowiańskimi na Bałkanach, w ich folklorze jest wiele podobnych wątków i motywów jako rezultat wspólnego losu wszystkich ludów bałkańskich szczególnie w okresie wielowiekowej 1 Tragudia 2 Ibid, J Ibid, 4 Ibid, tu Helleniku s. 9. s. 68. s. 48 - 58. 5 Ibid, s. 54 - 55. 6 Ibid, s. 56 - 58. Lau, "oNea Hellada" .•. 17. �SpraWozdania 329 i recenzje niewoli tureckiej. Niestety zagadnienia te dotąd nie są zbadane, właśnie skutkiem trudności nieznajomości przez współczesnych folklorystów języka nowogreckiego oraz z braku publikacji i zbiorów greckiej poezji ludowej. Warto podkreślić, że po wyzwoleniu Grecji spod jarzma tureckiego (1821) polityka jej rządów oraz stosunek wielu naukowców greckich wobec kultury i historii sąsiednich ludów słowiańskich nie były obiektywne. Począwszy od Nikolaosa Politisa z XIX w. do folklorystów naszego stulecia - Akademika, profesora Uniwersytetu Ateńskiego - Nikolaosa Veisa, profesora Uniwersytetu w Salonikach Jannisa Apostolakisa, Zakintinosa i wielu innych współczesnych, w ich pracach nie można znaleźć nie tylko wzmianki o wspólnych wątkach Greków i Slowian południowych, ba nawet nie ma ani słowa o folklorze tych Słowian, które znalazły uznanie u Herdera, Goethego, braci Grimm, Puszkina, Mickiewicza i wielu innych przedstawicieli świata nauki i kultury krajów europejskich w ubiegłym i naszym stuleciu. Grecja, to jedyny kraj sąsiadujący ze Słowianami, gdzie nie było i nie ma po dziś katedr slawistycznych na jej uniwersytetach. Dlatego nie rozwija się tam slawistyka. Takich prac brak i w Bułgarii i Jugosławii, gdzie etnografowie nie wiedzą prawie nic o folklorze greckim. Prace tego rodzaju pomogłyby ustalić nie tylko genezę poszczególnych wątków pieśni ludowych i bajek ludów bałkańskich, lecz rozwiązałyby i wiele spornych zagadnień, związanych z rozwojem, charakterystyką i migracją podobnych motywów ich folkloru. Mamy nadzieję, że w najbliższym okresie uruchomione zostaną katedry bałkanistyki na uniwersytetach w Jugosławii i Bułgarii. Kole Kazachskaja wajewym). narodnaja Ałma-ata poezija (iz obrazcow sobrannych Simiczijew zapisannych A. A. Di- 1964, s. 256. Kazachskie pieśni ludowe, zawarte w tym tomie, są częścią' zapisów, dokonanych przez Baszkira profesora Abubekira Achmedżanowicza Diwajewa na ziemiach Kazachstanu. Znany etnograf i badacz kultury ludowej ludów azjatyckich Związku Radzieckiego Diwajew zaczął zbierać starodawne utwory kirgiskie, poematy bohaterskie, baśnie i inne materiały folklorystyczne już w roku 1884. Później, w latach 1891-1897, 1902-1907 rozszerzył swoje zainteresowania. W okresie tym Diwajew współpracował z pismami "Turkienstanskiie Vedomosti" (1892), "Okraina" (1894), z almanachem "Sriedniaja Azija" (1895). W latach 1895-1900 zebrane przez niego materiały zaczęły się ukazywać na łamach pism naukowych "Zapiski Wostocznogo Otdeła Ruskogo Archeologiczeskogo Obszczestwa", "Zapiski Russkogo Geograficzeskogo Obszczestwa" i in. Za swoje zasługi Diwajew został wybrany na członka Towarzystwa Archeologii, Historii i Etnografii Uniwersytetu Kazańskiego, później zaś na członka Towarzystwa Miłośników Nauk Przyrodniczych, Antropologii i Etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim. W roku 1906 Diwajew objął stanowisko dyrektora szkoły tatarskiej w Taszkiencie. Całe swoje życie poświęcił on pracy badawczej nad twórczością ludową krajów Srodkowej Azji Związku Radzieckiego. W roku 1915, kiedy obchodził 25-lecie swej działalności naukowej, W. A. Gozdlewski nazwał go "entuzjastą, który bezinteresownie poświęca swój wolny czas nauce" (Ziwaja starina", 1916, vypusk I, s. 37). W roku 1918 Diwajew wykładał etnografię w Kirgizji na Wschodnim Instytucie Turkiestańskim. Wtedy skupiał wokół siebie grupę studentów, zajmujących się zbieraniem i odkrywaniem folkloru kazachskiego. Wynikiem tych jego za interes 0- �330 SpraWozdania wań były zebrane w 1922 r. kazachskie ludowe pieśni epickie Alpamys batyr i in. Współczesny folklorysta rosyjski Wiktor Zirmunski zalicza Diwajewa do czołowych badaczy epiki ludowej krajów Srodkowej Azji (W. M. Zirmunskij. Nekotorye itogi izuczenija geroiczeskogo eposa narodow Srednej Azii, "Woprosy izuczenija eposa narodow SSSR", Moskwa 195B, AN SSSR, s. 25). Diwajew wraz z Walichanowem, Radłowem i Potaninem zapoznał świat naukowy z kazachskim ludowym eposem bohaterskim jeszcze przed rewolucją październikową· Zbiór Diwajewa Kazachskaja narodnaja poezija zawiera bajki (s. 33-93), plesm obrzędowe (s. 94-103), przysłowia, zagadki (s. 104-130), artykuły (s. 133-159) oraz prace i recenzje uczonych rosyjskich i radzieckich o nim. Na s. 22B-233 podany jest olbrzymi materiał etnograficzny, zebrany przez Diwajewa w języku kirgiskim, a na s. 234-243 bibliografia kazachskich materiałów etnograficznych, wydanych przez Diwajewa, zaś na s. 244-254 jego rękopisy z kazachskiej twórczości ludowej, przechowywane w archiwum biblioteki Akademii Nauk Kazachskiej SRR. Omawiany zbiór Diwajewa zawiera utwory ludowe w języku kazachskim oraz ich przekłady w języku rosyjskim. Pozycja ta jest cennym nabytkiem dla badaczy folkloru ludów Srodkowej Azji Związku Radzieckiego oraz dla etnografów i folklorystów, zajmujących się szerszą komparatystyką twórczości ludowej. Wędrowne motywy niektórych utworów ludowych Srodkowej Azji i Bliskiego Wschodu na pewno dostawały się do ludów słowiańskich - południowych i wschodnich - szczególnie w okresie najazdów Tatarów i Turków. Na bliskim Wschodzie, jak wiadomo, narodził się i grecki ludowy epos bohaterski średniowiecza o Digenisie Akritisie. Ludy Srodkowej Azji Związku Radzieckiego w swojej wielowiekowej historii utrzymywały ścisłe kontakty kulturalne, szczególnie Uzbecy, Kozacy, Kirgizi, Karakałpacy i Turkmeni; mają oni języki zbliżone oraz wiele wspólnych cech w ich kulturze ludowej. Jako plemiona koczownicze ludy te zamieszkały obszernE tereny stepów średnioazjatyckich. W procesie tworzenia grup narodowych ludy te nie zerwały stosunków między sobą. Gdy osiedliły się ostatecznie na terenach zamieszkałych przez chłopów, mówiących po irańsku zetknęły się z ich kulturą. Kultura tubylców pochodzenia irańskiego wywarła szczególnie duży wpływ na Uzbeków i Turkmenów. Zycie kulturalne ludów Sradkowej Azji Związku Radzieckiego, ich dawna przeszłość, odbite są w folklorze. Szczególnie bogata jest ich epika ludowa. W eposie bohaterskim zawarta jest starodawna bajka bohaterska, pieśni bohaterskie okresu gminnego i feudalnego oraz utwory późniejszego okresu, tzw. powieściowego. Te właśnie bogate tradycje kulturalne Kazachstanu ilustruje omawiany zbiór Diwajewa. W kazachskich utworach ludowych, jak i u pozostałych ludów Srodkowej Azji ZSRR znajdujemy elementy modernizacji, jednak dominuje w nich fanatyzm religii muzułmańskiej, wpływ utworów literackich itd. Kazachska twórczość ludowa rozwinęła się w warunkach życia koczowniczego; wyraża ona stosunki społeczno-polityczne, panujące na tych ziemiach. Aczkolwiek życie kulturalne ludów Srodkowej Azji ZSRR jak było wspomniane, posiada wiele wspólnych cech, jednak w ich twórczości ludowej istnieją różnice, wynikające z tradycji historycznych i życia społecznego. Kazachski ludowy epos bohaterski, który składa się z poematów bohaterskich (batyrlar żyry) oraz poematów lirycznych ba tyr, Koblandy i wydane i recenzje batyr, Kambar �Sprawozdania 331 i recenzje żyry) różni się od eposu ludowego Kirgizów (Manasa). Kazachskie epickie pieśni ludowe nie są długie, jak epos kirgiski. Te właśnie cechy ujawniają zapisy Diwajewa. Teksty spisane przezeń na ziemiach kazachskich zaopatrzone są imieniem i nazwiskiem śpiewaka ludowego. Podane jest i miejsce pochodzenia utworu. Folklor kazachski, jak również i pozostałych ludów Srodkowej Azji, jest przedmiotem żywych zainteresowań uczonych radzieckich, szczególnie po drugiej wojnie światowej. Do grona badaczy tego folkloru należy i komitet redakcyjny w składzie N. Smirnowa, M. Gumarowa, M. Silczenki i T. Sydykowa, który przygotował do druku zbiór Diwajewa, zaopatrując go wstępem (s. 5-29). (gatyktyk Kole s. P. Kraszeninniko1O w Sibiri, nieopubliko1Oannyie matierialy. i wstupitielnaja statja prof. N. N. Stiepanowa. Izdatielstwo Lenigrad 1966, s. 239, ilustr. l, mapa l, cena 81 kop. Simiczije10 Podgotowka tieksta "Nauka", Moskwa- Historia geograficznego poznania Syberii i kultury zamieszkujących ją grup etnicznych wzbogaciła się o nowe wartościowe opracowanie. Recenzowana książka poświęcona jest omówieniu nieopublikowanych dotychczas materiałów zgromadzonych przez S. P. Kraszeninnikowa (1713-1755), uczestnika Wielkiej Północnej Wyprawy (1733-1743) V. Beringa, autora fundamentalnego dzieła w historii etnografii rosyjskiej Opisanie ziem li Kamczatki, wydanego po raz pierwszy ponad 200 lat temu. t Książka sklada się z trzech części. We wstępie (s. 1-7), znany archeolog A. Okladnikow prezentuje wkład S. P. Kraszeninnikowa do historii badań rosyjskich nad kulturą ludów Syberii, zestawiając przy tym bogatą literaturę. Sprawy te zasygnalizowane tylko we wstępie zostały szerzej przedstawione przez N. N. StiepanO\\ia \V drugiej części pracy: T100rczeskij put' S. P. Kraszeninn·iko1Oa (s. 8-37), noszącej charakter skrótowej biografii, z której dowiadujemy się, że w roku 1724 udało się S. P. Kraszeninnikowowi wstąpić do "Słowiańsko-grecko-łacińskiej Akademii w Moskwie". Tu zdobył gruntowne wyksztalcenie, a dzięki posiadanym zdolnościom humanistycznym i przyrodniczym włączono go w skład Wielkiej Północnej Wyprawy (1733-1743) V. Beringa, której "pierwsze kolumny wyjechały do dalekiego kraju zwanego Kamczatką" w lutym 1733 r. Przebywając na Kamczatce kierował się S. P. Kraszeninnikow zasadą nieobchodzenia się nigdy żle z ludnością tubylczą, co pomogło mu zgromadzić ogromny materiał etnograficzny, który przedstawił po latach w pracy Opisa.nie ziemli Kamczatki. Dziesięć lat spędził S. P. Kraszeninnikow w ekspedycji V. Beringa, a z tego cztery na Kamczatce, mając przy tym sposobność poznania życia jej tubylców i ich kultury. Przedstawione przez N. N. Stiepanowa fakty z życia autora Opisanja ziemli Kamczatki składają się na skróto\vą interesującą biografię, w której nie pominięto istniejącej literatury z tego zakresu, zawierającej dokładniejsze omówienie tej problematyki. Najciekawszą dla etnografa partią książki jest część trzecia zawierająca niepublikowane dotychczas materiały S. P. Kraszeninnikowa, wśród których na plan pierwszy wysuwają się: Dnie10nik putiszest10ja w 1734-1736 godach, (s. 49-85), Rejestr skolko pod Bagruzinskim ostrogom i Barguzinskogo 1Oiedomstwa ostrożkami 1 Pierwsze wydanie tej pracy ukazało się w Petersburgu 1755 r. Potem maczenia na język niemiecki (1766), francuski (1767; 1768, 1770) i angielski wydanie rosyjskie ukazało siG w 1949 r. w Leningradzie. nastąpiły tłu(1764). Ostatnie �33~ Spra1Dozdania jasacznych Opisanie tungusow bratskich imiejetsja mużikow i recenzje i na skolko Irkuckogo rodow razdieleny wiedomstwa - (s. 139-140), 1736 (s. 137-138), O sobolinom pro- i "pieszych" larnutow, platjaszczych jasak w Ochotskij i Taujskij ostrogi (s. 194-195). W "Dzienniku" oprócz wiadomości natury przyrodniczej znajdują się również informacje z zakresu etnografii, a wśród nich szczegóły o Tatarach syberyjskich i ich kulturze - zawieranie małżel1stwa, obrzęd pogrzebowy oraz inne. Relacje te dotyczą faktów z pierwszej połowy X VIII stulecia, a więc tego okresu historycznego, w którym nie zarysowały się jeszcze wyraźne wpływy cywilizacji rosyjskiej, która w latach późniejszych wyeliminowała szereg tradycyjnych form kulturowych właściwych ludom Syberii. Publikowany na dalszych' stronach pracy Rejestr skolko ... oraz Opisanie bratskich rnużikow... zawierają cenne wiadomości dla badacza historii etnicznej Syberii, z których wywnioskować można o liczebności poszczególnych rodów, wysokości opłacanego przez nich podatku tzw. "jasaku", rozsiedleniu i podstawach gospodarczego bytu. Zgromadzone na kartach książki relacje S. P. Kraszeninnikowa posiadają ogromną wartość przy współczesnym rozwoju etnografii Syberii. Materiały te interpolowane bogatą literaturą przedmiotu składają się na ówczesny obraz kulturowy Syberii, tak bliski w sensie czasowym odmienny jednak w zakresie inwentarza, którego szereg szczegółów utrwalił S. P. Kraszeninnikow. KOl1cząc należy podkreślić, że dobrze się stało iż materiały S. P. Kraszeninnikowa, leżące przez stulecia w trudno dostępnych archiwach doczekały się opublikowania. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że redaktorska strona publikacji posiada szereg niedociągnięć, wśród których na plan pierwszy wysuwa się brak mapy przedstawiającej ówczesne rozsiedlenie omawianych przez S. P. Kraszeninnikowa grup etnicznych, a także należało podać w przypisach używane dziś etnonimy opisanych przez niego ludów. Braki te nie ujmują jednak zasadniczej wartości rezenzowanej książce, a zgromadzone w niej szczegóły z zakresu etnografii ludów Syberii winny być uwzględnione przez współczesnych badaczy, zajmujących się etnografią tej części Związku Radzieckiego. Recenzję można zak0l1czyĆ życzeniem, aby w naszej literaturze ukazała się podobna publikacja, poświęcona polskim materiałom z zakresu etnografii Syberii sięgającym wieku XVII i XVIII. myslie (s. 155-174) i Spisok rodow o!ennych Antoni I. S. Wdowin, Oczerki istorii skwa-Leningrad 1965, s. 400. etnografii Czukczej. "Izdatielstwo Kuczyński Nauka", l\Io- Recenzowana książka powstała w dużej mierze w oparciu o nieliczne wprawdzie ale wartościowe i nie opracowane dotychczas materiały historyczne dotyczące Czukczów, wzbogacone przez autora bogatą literaturą przedmiotu. W krótkim wstępie kreśli autor stan badal1 etnograficznych na północno-wschodnich rubieźach Azji podkreślając przy tym, że pierwsze relacje z zakresu etnografii Czukczów pochodzą z kOl1cowych lat XVII stulecia i ujęte są w sztywne ramy urzędowych komunikatów, sporządzanych przez rosyjskich podróżników i carskich kolonizatorów tych obszarów. Materiały te nie nadają się wprawdzie do samodzielnych rozważal1 analityczno-porównawczych, ale stanowią one widoczny ślad minionej przeszłości, tak bliskiej w sensie czasowym, a jednak bardzo odległej pod względem kulturowym. Wiek XVIII i XIX wzbogacił te skromne relacje nowymi materiałami z zakresu etnografii Czukczów, stanowiących najstarszą warstwę etniczną wśród rozsiedlonych obecnie na obszarach Azji północno-wschodniej przybyszów -Ewenów, Ewenków, Jakutów i Rosjan. �Sprawozdania i recenzje 333 .f-ublikacja składa się z trzech rozdziałów, z których pierwszy zatytułowany s sieriediny XVII do sieriediny XIX w. (s. 9-152) podzielony jest na szereg podrozdziałów poświęconych omówieniu ważniejszych zagadnień z zakresu kultury materialnej ze szczególnym zwróceniem uwagi na hodowlę reniferów, rybołówstwo, łowiectwo ssaków morskich i lądowych, budownictwo oraz transport i komunikację. Poza tym kreśli w nim autor obraz wzajemnych kontaktów Czukczów z Koriakami i Jukagirami informując przy tym o istnieniu świadectw historycznych, potwierdzających utrzymywanie przez nich stosunków handlowych z Eskimosami mieszkającymi po przeciwnej stronie Cieśniny Beringa. Lektura tego rozdziału wprowadza czytelnika w problematykę kultury Czukczów z końca XVII i początków XVIII stulecia, której charakterystycznymi znamionami były wówczas neolityczne narzędzia w rodzaju kamiennych toporów, kościanych grotów do strzał i harpunów, świdry ogniowe itp., a także ustrój plemienno-rodowy. Sygnalizując tematykę tego rozdziału warto podkreślić, że w świetle zgromadzonych w nim materiałów rysuje się bardzo wyraźnie ówczesna kultura materialna Czukczów, ldórzy dzielili się na dwie odrębne grupy z uwagi na system gospodarki. Jedną z grup stanowili łowcy ssaków morskich, rozsiedleni na wybrzeżach Azji północno-wschodniej, którzy mieszkali w ziemiankach i używali zaprzęgu w psy, podobnie jak mieszkający w ich sąsiedztwie Eskimosi. Drugą grupę twoszyli Czukcze reniferowi, hodujący te zwierzęta nie tylko dla skór i mięsa, lecz także dla celów pociągowych. Grupa ta prowadziła koczowniczy tryb życia pokonując nieraz olbrzymie odległości w poszukiwaniu chrobotka reniferowego (gatunek mchu stanowiący postawowy składnik pożywienia tych zwierząt - A.K.) dla swych stad, osiągających często ponad 1000 sztuk. Ważnym składnikiem treściowym tego rozdziału jest zagadnienie kolonizacji półwyspu. cżukockiego przez Rosjan, którzy po raz pierwszy zetknęli się z Czukaczami w roku 1647. Autor po przeanalizowaniu wielu tekstów źródłowych ukazał właściwe oblicze carskich rządów w tej części Azji, których rezultatem był znaczny proces depopulacji wśród rozsiedlonych na jej obszarach grup etnicznych. Zgromadzony materiał historyczny posiada również i to znaczenie, że przyczynia się walnie do ustalenia ówczesnych rejonów rozsiedlania ludności czukockiej, która kryła się zazwyczaj w trudno dostępne rejony półwyspu uchodząc przed poborcami podatków i zaborczymi kupcami. W rozdziale drugim zatytułowanym Czukczi sa wtoroj połowiny XIX w. do 1917 g. (s. 153-272) omówił autor te same zagadnienia co w części pierwszej, z tą tylko różnicą, że oparł je na bogatszej literaturze przedmiotu, a przede wszystkim o szereg prac członka amerykańskiej wyprawy Jesup North Pacyfic Ęxpedition 0901-1902), Rosjanina W. Bogoraza, doskonałego znawcy etnografii Czukczów, jedynego, jak do tej pory, autora monografii o kulturze tego ludu. Wyznaczony przez autora okres czasowy tego rozdziału przyniósł gospodarce czukockiej szereg zmian, a rozwijająca się hodowla reniferów zmniejszyła znacznie proces depopulacji, tak bardzo zarysowanej w latach poprzednich. Począwszy od połowy wieku XIX myśliwi czukoccy zaczęli na szerszą skalę aniżeli poprzednio, używać broni palnej, ułatwiającej polowania, przez co częste niegdyś klęski głodowe stały się rzadkością. Władze Rosji carskiej, które jeszcze pod koniec XVIII stulecia zrezygnowały z ujarzmienia Czukczów drogą zbrojnych poczynań rozpoczęły w wieku XIX uzależniać ich od siebie na drodze gospodarczej. Podatek tzw. "jasak" płaciły wśród Czukczów tylko te osoby, które się do tego dobrowolnie zobowiązały, za co otrzymywały tytoń, metalowe wyroby, wódkę oraz mąkę. Administracja carska stosując środki gospodarczego oddziaływania na tubylców podważała jednocześnie stare normy ich prawa zwyczajowego wnosząc nowe formy organizacji, które u wielu grup lokalnych spowodowały zanik więzi rodowo-plemiennej, Czukcze �334 Sprawozdania i recenzje a w konsekwencji utratę świadomości etnicznej. Wprawdzie ani razu przez okres trzech ubiegłych stuleci nie przyjęli Czukcze władztwa Rosji carskiej, ale ekspansja gospodarcza cywilizacji europejskiej uzależniła ich w znacznym stopniu od administracji rosyjskiej. Idąc za autorem wspomnieć jeszcze należy, że druga połowa XIX stulecia dostarczyła obszarom półwyspu czukockiego znacznej ilości kupców z terenu sąsiedniej Ameryki. Były to bowiem czasy, gdy Rosja osłabiona wewnętrznym kryzysem ustroju feudalnego zmuszona była pozbyć się za bajecznie niską cenę 7 200 000 złotych dolarów swej zamorskiej kolonii - Alaski. Od tego momentu droga amerykańskich kupców na krańce Azji północno-wschodniej stała otworem. Kupcy ci w równy sposób co rosyjscy łupili ludność tubylczą kupując ze bezcen skóry zwierząt futerkowych, dając w zamian tytoń, wódkę, tanie świecidełka i choroby weneryczne. Lektura rozdziału drugiego pozwala prześledzić proces przekształcania się kultury czukockiej pod wpływem ekspansji gospodarczej idącej od kupców rosyjskich i amerykańskich, a także od Jakutów, Jukagirów i Ewenów. Kwestia stanie się bardziej widoczna gdy podkreślimy, że już w drugiej połowie XIX stulecia używali Czukcze nie tylko wachlarzowatego systemu wprzęgania psów lecz stosowali również zaprzęg podłuży, polegający na tym, że każdy pies posiadał oddzielne szelki, które w odpowiednich odstępach przymocowane są do mocnej liny rzemiennej, pełniącej rolę dyszla, umocowanego do przedniej części sań. Zaprzęg ten typowy dla osiadłych Ewenów, części Jakutów, Jukagirów, Koriaków, Kamczadali i Eskimosów przeniesiony do nich został przez kolonistów rosyjskich, którzy zetknąwszy się z uprzężą psią udoskonalili ją na swój sposób 1. Najście nowych przybyszów nie wyeiiminowało jednak całkowicie starych prawideł życia gospodarczego, a w wielu osadach czukockich można było jeszcze pod koniec XIX i na początku XX stulecia spotkać kamienne młotki oraz kamienne piły do cięcia reniferowych kości, zmarzniętego mięsa i skór. Zachowały się też kościane kopaczki, używane przez kobiety przy zbieraniu korzeni oraz szereg innych narzędzi, stanowiących wyposażenie gospodarstwa. Nie zanikły także stare obrzędy i zwyczaje, które nadal kultywowano czcząc szamanów i szereg innych bóstw, właściwych ich kulturze duchowej. W każdej rodzinie spotkać było można liczne amulety, mające chronić od złych duchów, zwanych "kelet", a sezonowe święta między innymi z okazji pierwszego na wiosnę wypędzenia reniferów, spuszczenia nowej łodzi na wodę, obchodzono nadal z zachowaniem całej ceremonii obrzędowej. Właściwie stwierdza autor, że jakkolwiek cywilizacja rosyjska wyeliminowała szereg tradycyjnych zjawisk w obrębie kultury materialnej to kultura społeczna oraz duchowa pozostały prawie nie zmienione i przetrwały w swej osiemnastowiecznej formie do początków XX stulecia. Najobszerniejsza część pracy poświęcona jest omówieniu przeobrażeń gospodarczych, które dokonały się na półwyspie czukockim w okresie od 1917-1960 r. Rozdział ten zatytułowany Czukczi w sowietskoie wriemja 1917-1960 gg. (s. 273400) ukazuje problematykę hodowli reniferów, łowiectwa morskiego i lądowego oraz zagadnienia szkolnictwa i służby zdrowia. Współczesna gospodarka czukocka to przede wszystkim kolektywne zespoły rybackie i hodowlane. Koczownictwo nieodłączne niegdyś przy hodowli reniferów zaczyna coraz bardziej zanikać, gdyż wypasem stad zajmują się tylko nieliczni członkowie kolektywnego gospodarstwa. Olbrzymią pomoc w prowadzeniu gospodarki rybackiej i hodowlanej niosą stacje naukowo-badawcze, rozrzucone w wielu rejonach półwyspu. W sumie rozdział 1 Istoriko-etnograjiczeskij skwa-Leningrad 1961, s. 65. atlas Sibiri, pod red. M. G. Lewina L. P. Polapowa, Mo- �Sprawozdania 335 i recenzje ten nie zawiera wiele materiałów, mogących zainteresować etnografa, gdyż dotyczy on przede wszystkim problemów gospodarczych, kształtujących się w kolektywnych zespołach rybackich, myśliwskich i hodowlanych. Recenzowana praca jest w pierwszej swej części dość dobrym przykładem w literaturze przedmiotu, tym bardziej godnym podkreślenia, że analizy żródeł historycznych dokonał nie historyk a etnograf wydobywając z nich wiele cennego materiału umożliwiającego rekonstrukcję XVII-stowiecznej gospodarki Czukczów i ich kultury. Szkoda jednak, że tekstu pracy nie wzbogacono materiałem ilustracyjnym, tak ważnym w pracach etnograficznych. Do usterek zaliczyć również należy brak map ilustrujących rozsiedlenie Czukczów w omawianych okresach historycznych, a także nierównomierne potraktowanie poszczególnych zagadniell bądź całkowite ich pominięcie. Mimo wymienionych braków zawarty w pracy materiał faktograficzny stanowi cenne kompendium z zakresu kultury Czukczów. Książka I. S. Wdowi na jest więc wartościowym opracowaniem w dziedzinie etnografii Syberii, a zgromadzony w niej materiał posuwa znacznie naprzód badania z zakresu struktury kulturowej ludów paleoazjatyckich, stąd przekonanie, że stanie się ona niezbędną w dalszych studiach nad tym zagadnieniem. Antoni Margarete ryc. 56. Wagner, Aus aZten Backstuben und Offizinen. Esslingen Kuczyński 1961, ss. 86, Dotychczasowe badania nad formami pieczywa codziennego i obrzędowego cechuje położenie nacisku na niektóre tylko aspekty tego problemu. Sytuacja ta jest odbiciem stanu żródeł, które wyjątkowo informują o technologii, formie i funkcjI pieczywa, natomiast ukazują stosunkowo dużą ilość form piekarskich, odznaczających się często wysokimi walorami ar~ystycznymi i wzbudzających zainteresowanie historyka sztuki, kultury i etnografa. Wielkość i różnorodność form piekarskich jest geograficznie zmienna; na wschodniej i zachodniej Słowiailszczyźnie nasilenie ich występowania jest o wiele mniejsze niż w Niemczech (np. powszechne występowanie zarówno na wsi jak i w mieście żelaznych form do wypieku wafli i opłatków kończy się na Ziemiach Odzyskanych). Zrozumiałe więc, że dysponując bogatą bazą żródłową badacze niemieccy poświęcili wiele uwagi formom piekarskim, analizując kompozycję obrazu i ornamentu, wykazując ich związki z innymi gałęziami sztuki, wyodrębniając motywy tradycyjne, które z drobnymi jedynie zmianami przetrwały od średniowiecza do czasów współczesnych, i ustalając zależność innych od modnych w danej epoce motywów plastycznych, a nawet od ważnych wydarzeń historycznych. Tendencji tej uległa również M. Wagner, która w swej książeczce daje przegląd różnych form pieczywa po·· jawiających się w Niemczech na przestrzeni stuleci. Niekiedy powołuje się autorka równieź na tradycję autentyczną, ale w większości wypadków stan źródeł nie pozwala wyjść jej poszukiwaniom poza XIV w. Autorka już we wstępie podkreśla walory artystyczne stempli i form piekarskich oraz żelaz do wypieku wafli i opłatków, i to zaaferowanie poziomem ich artystycznego wyrazu zadecydowało o charakterze jej pracy. Nie materiał, nie technologia i nie funkcja pieczywa jest ośrodkiem jej analizy, ale negatyw ich ozdób zachowany poprzez stulecia w różnorakich formach piekarskich. Dlatego też pierwszy rozdział, poświęcony formom chleba i pieczywa obrzędowego kształtowanych ręką względnie tylko przy pomocy noża, łyżki, wałka etcnależy do najkrótszych. �SpraWozdania i recenzje Chleb, którego historia stale czeka jeszcze na napisanie, został szczególnie po macoszemu potraktowany. Odkrycia fermentacji ciasta dokonały według autorki wszystkie kultury i ludy oddzielnie w wyniku obserwacji fermentacji pozostawionych resztek ciasta. O ile jednak historia chleba jest jeszcze pełna niejasności, to właśnie fakt zapożyczenia sposobu kwaszenia ciasta przez wiele kultur nie ulega wątpliwości w świetle dzisiejszego stanu badań etnografii, archeologii, filologii i historii. W rozdziale o żelazach do wypieku wafli i opłatków autorka dysponując fotografiami oryginałów począwszy od XIV-XX wieku pokazuje zmiany ich ornamentu w perspektywie zmieniających się stylów w sztuce. Czternastowieczną Matkę Boską zastąpił renesansowy ornament z kolumienek, girland, profilów głów i amorków. Równocześnie jednak, jako że formy te były częstym podarkiem weselnym, popularnym motywem były postacie państwa młodych z inicjałami, względnie nazwiska nowożeńców wplecione w ornament, zaś w rodzinach szlacheckich -centralną pozycję kompozycji zajmował herb. Najwięcej uwagi poświęciła autorka różnym formom służącym do ozdabiania pieczywa. Najprostsze z nich, drewniane stempelki z figurami geometrycznymi, służyły upiększaniu chleba. Bogate kompozycje, składające się z kilku osób, często z scen religijnych (Zwiastowanie, fragmenty Drogi Krzyżowej, sceny z życia Józefa i Marii w Egipcie etc.), służyły ozdabianiu pieczywa świątecznego i zmieniały swe motywy wraz z rozwojem sztuk plastycznych. Autorce udało się też przekonywująco wykazać analogie między tematyką form piekarskich a treścią sztychów, a nawet koronek weneckich. Nie tak podatne plastycznie marcepany i cukry uchodziły za środki uzdrawiające i przez stulecia ich przygotowywaniem trudnili się przede wszystkim aptekarze. Natomiast pierniki były wypiekane przeważnie przez specjalistów, wyłącznie mężczyzn, gdyż wyrabianie gęstego ciasta piernikowego wymaga znacznej siły. Autorce nie udało się niestety w większości wypadków połączyć określonych form piekarskich z technologiczną, formalną i funkcjonalną charakterystyką odpowiednich pieczyw; zresztą w wielu wypadkach z powodu niekompletności żródeł problem pozostanie na zawsze nierozwiązany, tym bardziej, że niektóre formy były zapewne używane również do produkcji wotywnych kompozycji woskowych. Wartość pracy M. Wagner podnosi spora ilość ilustracji (ponad 50), które w obrębie poszczególnych rozdziałów zestawione tematycznie i chronologicznie pozwalają na szybkie zapoznanie się z dominującymi w poszczególnych epokach motywami form piekarskich. Nie psuje tego pozytywnego wrażenia nawet kilka pomyłek drukarskich, które zresztą przy dokładny~ czytaniu tekstu łatwo daj'l się wykryć (na str. 14 i 15 pod rycinami 8 i 9 zamiast roku 1500 powinien być rok 1300, a na str. 28 pod ryciną 17 zamiast wiek V poprawnie winien być wiek XV). Gerhard Wilhełm Muhlmann, Ernst W. Muller (wyd.), Kulturanthropologie. schaftliche Bibliothek, t. IX, KaIn-Berlin, 1966, s. 434. Kloska Neue wissen- W. E. Mi.ihlmanna i E. W. MUlIera jest dziewiątym tomem, do wydanego w 1956 r. przez Gaeten Picona dzieła Panoramy des idees conteporaines (Paris), serii Neue wi:ssenschaftliche Bibliothek (pierwszy tom tej serii ukazał się w 1965 r.) ukazującej się w Kolonii pod redakcją Dietera Wellershoffa w wydawnictwie Kiepenheuer i Witsch. O ile jednak wydany przez G. Picona tom był przedsięwzięciem jednorazowym, to "Neue wissenschaftliche BiblioKulturanthropologie podobnym �SpraWozdania i recenzje 337 thek" pomyślana jest jako długofalowa akcja wydawnicza. Cała seria dzieli się dotychczas na 5 działów: nauki ekonomiczne, literaturoznawstwo, psychologia, socjologia, historia, których redaktorami są wybitni w tych dziedzinach fachowcy niemieccy. W obrębie tych działów ukazują się tomy poświęcone zagadnieniom bardziej szczegółowym. Każdy z tych tomów stanowi oddzielną całość i zawiera wprowadzenie w problematykę, którego autorem jest redaktor tomu, oryginalne prace, uprzednio drukowane w czasopismach specjalistycznych i stanowiące już dzisiaj po większej części literaturę klasyczną współczesnej nauki, względnie tylko ich fragmenty, związane z przedmiotem badań lub tworzące metodologiczną podstawę określonego prZez wydawcę problemu, wreszcie indeks autorów i indeks rzeczowy. Wydawnictwo to przerasta obszernością pracę G. Picona, ale obydwie łączy ten sam cel dania obrazu współczesnej nauki i myśli nie poprzez kompendium, lecz na przykładach oryginalnych tekstów autorów, których wyniki badań miały w tworzeniu się tego obrazu głos decydujący. W dziale socjologicznym (wydawca Jiirgen Habermas, Frankfurt) ukazały się dotychczas trzy tomy: 1. Jugend in der modernen GeseHschaft, wyd. Ludwig von Friedeburg, 1965; 2. Logik der Sozialwissenschaften, wyd. Ernst Topitsch, 1965; 3. Kulturanthropologie, wyd. W. E. Miihlmann i E. W. Muller, 1966. Wydanie pracy o antropologii kulturalnej w dziale socjologicznym można uważać za klasyfikacyjną niekonsekwencję, z której też wydawcy tłumaczą się we wstępie. Będące przedmiotem badań socjologicznych procesy społeczne dają się według autorów sprowadzić do postępowań jednostek, określonych normami i wzorami, tworzącymi kulturę danej grupy społecznej. Kultura warunkuje więc w dużej mierze działanie społeczne, a tym samym antropologia kulturalna wspiera badania socjologiczne. Autorzy nie poprzestają jednak na przedstawieniu stosunku antropologii kulturalnej do socjologii, lecz próbują również określić charakter innych nauk pokrewnych. "Ethnographie (im deutschen Sprachraum - Valkerkunde) behandelt die marginallen Gesellschaften, die Trager schriftloser' Kulturen sind und gewahnlich aIs Naturvalker bezeichnet werden" (11). "Auch die Tatsachen der europaischen Volkskunde ist £tir Ethnographie relevant" (12). Etnologię definiują natomiast jako "soziologische Theorie der interethnischen Systeme" (12), która jako socjologiczna dyscyplina "sich mit den interethnischen Zusammenhangen und Systemen befasst und daraus typische Situationen und Prozesse zu abstrahieren sucht" (12). O ile definicja etnografii w mniej lub większym stopniu zgodna jest z przyjętymi w nauce (przynajmniej w krajach słowiańskich i niemieckich, gdzie w powszechnym jest użyciu), to określenie etnologii jako dyscypliny badającej interetniczne związki i systemy (patrz także W. E. Muhlmann, Ethnologie aIs soziologische Theorie der interethnischen Gebilde, w: KaIner Zeitschrift fur Soziologie und Sozialpsychologie, t. VIII, 1950, s. 186-205) różni się zasadniczo od '>:azwyczaj używanego znaczenia tego terminu, który w Anglii, jak to autorzy sami zaznaczają, używany jest rzadko i to przede wszystkim w odniesieniu do muzeów, w USA używa się go często jako jednoznacznego z "cultural anthropology" i "social anthropology", a w krajach niemieckich (kierunek kulturalno-historyczny) nazywa się nim ten etap pracy badacza, w którym ten opierając się na usystematyzowanych przez etnografię materiałach dąży do poznania ogólnych prawidłowości rozwoju kultury. Nowatorscy są również autorzy w określeniu przedmiotu antropologii kulturalnej, która różni się mimo podobieństwa nazw od amerykańskiej "cultural anthropology", a jeszcze bardziej od angielskiej "social anthropology". 22 - Lud, t. LII �Sprawozdania i recenzje "Kulturanthropologie" - "eine Disziplin, die aus dem empirischen Pluralismus und der Formenmanigfaltigkeit der Kulturen typische Chance menschenmóglichen Verhaltens abzulesen sucht" (11). Wprowadzenie w problematykę antropologii kulturalnej daje W. E. Miihlmann w zamieszczonym w tym tomie szkicu "Umrisse und Probierne einer Kulturanthropologie" (15-47), będącym fragmentem pracy Homo Creator, Wiesbaden 1962. Za duchowych poprzedników swojej nauki uważa W. E. Miihlmann Ernsta Cassirera, Philosophie der symbolischen Formen, Darmstadt 1953-54; An Essay on Man, New Haven 1944 i filozofię E. Huserla. Podkreśla natomiast odrębność antropologii kulturalnej od morfologii kultury ("Kulturmorphologie"), etnografii ("Vólkerkunde") etc. Jest to szczególnie zrozumiałe w kraju, gdzie żywa jest tradycja L. Frobeniusa, który proponował przeciwstawić kulturę społeczeństwu i traktować ją jak żywy organizm, który ma swój okres narodzin, dzieciństwa, dojrzałości i starości, gdy tymczasem dla Mi.ihlmanna celem poznania jest człowiek i jego zachowanie, a kultury, których empiryczna wielość jest dla niego podstawowym aksjomatem, są pojmowane jako typowe możliwości ludzkich zachowań. Z tej kulturowej rzeczywistości wyabstrahowuje antropologia kulturalna dominujące w niej szanse zachowań. Antropologię kulturalną można więc określić jako naukę o uwarunkowano:ch kulturowo różnicach modyfikacji zachowań, albo też jako porównawczą etologię zachowań (17). Porównując wyniki psychologii i socjologii zwierząt z fenomenami kulturowymi dochodzi autor do ustalenia abstrakcyjnych transkulturowych, tzn. właściwych wszystkim kulturom, ogólnoludzkich konstant, np. potrzeba pożywienia, schronienia, współżycia płciowego itp. Realizacja jednak tych formalnych zasad przybiera każdorazowo odmienne kształty kulturowe. To stwierdzenie pozwala autorowi negować sens przeciwstawiania natury kulturze; natura jest w istocie tylko potencją, a kultura jest manifestacją. Antropologia kulturalna dąży zaś do poznania potencji za pomocą manifestacji. Nie miejsce tutaj na przedstawienie dalszych problemów antropologii kulturalnej W. E. Miihlmanna, a tym bardziej na ich krytyczne omówienie. Pouczające będzie jednak podanie tytułów dalszych składających się na treść tego tomu artykułów, a które według W. E. Muhlmanna realizują w pewnym przynajmniej stopniu wysunięte przez niego postulaty: 1) Ernst Topisch, Phylogenetische und emotionale Grundlagen menschlicher Weltauffassung (50-79, 1962). Uwaga: podany w nawiasie rok jest datą pierwszej publikacji danego artykułu. 2) Claude Levi-Strauss, Natur und Kultur (80-107, 1949). 3) Edward Sapir, Die Sprache (108-136, 1937). 4) John W. Bennet, Die Interpretation der Pueblo-Kultur: Eine Frage der Werte (137-153, 1946). 5) W. E. Miihlmann, logen (154-166, Erfahrung und Denken in der Sieht der Kulturanthropo- 1964). 6) Adolf E. Jensen, Weltkampf-Parteien, Zweiklassen-Systeme und geographische Orientierung 067-185, 1947). Friedrich, Das Bewusstsein 7) Adolf Ursprung des Lebens 8) E. Lot-Falek, (196-217, 9) Fritz eines Naturvolkes von Haushalt und 1955). Eigentumsbegriff und die Herren Geister in Sibirien 1953). Krause, der Form. Der 086-195, Ein Maske Beitrag und zur Ahnenfigur: Das nichtanimistischen Motiv der Hiille Weltanschauung und das Prinzip (218-237, 1931), �Sprawozdania 10) Hsien 11) Weston Chin hu, Die chinesischen Begrijfe vom la Barre, Die kulturellen Grundlagen (264-285, 339 i recenzje "Gesicht" von (238-263, Emotionen 1944). und Gesten 1947). 12) Laura Bahannan, Der angsterjiiLlte Zauberer (286-303, 1960). Steinnez, Die pogsionze der Mossi (304-311, 1960). 14) Richard Thurnwald, Die Psychologie der Akkulturation (312-326, 15) Robert Redfield, Die "Folk"-Gesellschajt (327-355, 1962). 16) Richard Thurnwald, Beitriige zur Analyse des Kulturmechanismus 13) Elliot 1932). (356-391, 1936). 17) E. R. Leach, Zwei Aufsiitze uber die symbolische Darstellung der Zeit (392- 407, 1961l. Powyższy wykaz wskazuje na wartość tego dzieła jako klucza do współczesnych nauk o człowieku. Dlatego też należy je polecić przede wszystkim studentom nauk antropologicznych i wlączyć je do podstawowych lektur seminaryjnych. Jednakże i specjalistom ofiarowuje ono, gromadząc w jednym tomie rozrzucone po wielu czasopismach narodowych (Anglia, Francja, USA, Włochy) prace o dużym znaczeniu dla dalszych badań antropologicznych, duże korzyści. Gel'hard Waiter Hirschberg (wyd.), Worterbuch der Volkerkunde. Stuttgart Kloska 1965, ss. VII + 508. Wydany przez wiedeńskiego profesora W. Hirschberga przy współpracy etnologów Wiednia, Frankfurtu nad Menem, Heidelbergu, Mainzu i Mannheimu WorterblIch der Wijlkerktmde jest w krajach niemieckich pierwszą próbą ujęcia w formie słownika historii, metod, kierunków etnografii społeczeństw pierwotnych i niektórych nauk pokrewnych, jak antropologii, archeologii i religioznawstwa. Dla zdania sobie sprawy z zawartości słownika koniecznym jest zwrócenie uwagi na specyficzny zakres pojęcia "Volkerkunde" (nauka a ludach), które nie znajduje w języku polskim odpowiednika i oznacza ten dział etnografii, który zwykło się w Polsce nazywać etnografią społeczeczeństw pierwotnych, mając na myśli przede \vszystkim ludy pozaeuropejskie, w literaturze popularno-naukowej obdarzone często przymiotnikiem egzotyczne. Dygresję tę dobrze uzupełnia zamieszczona w słowniku definicja "Volkerkunde", eine der Wissenschaften von Menschen (...) mit besonderer Berucksichtigung der Kulturen bis vor kurzen schriftloser Volker oder Menschen geringer Naturbeherrschung (470). Zawarte więc w słowniku hasła dotyczą z małymi wyjątkami, północne i wschodnie krańce Europy, niepiśmiennych kultur ludów pozaeuropejskich, które szczególnie w inwentarzu technicznym cechuje stosunkowe ubóstwo, prymitywność i z tym związana pierwotność. Naturalnie i taki, choć naszym zdaniem nieco ograniczony zakres etnografii, dostarcza tak bogatego materiału, że dokonanie spośród niego wyboru haseł do kilkusetstronicowego słownika wymaga zrezygnowania z wielu zagadnień. Pominięto więc w pierwszym rzędzie wszystkie etnonimy, których samo tylko wyliczenie zajęłoby sporo miejsca, a dokonanie wyboru wśród tej wielotysięcznej masy natrafia na brak kryterium, gdyż wymienienie tylko najbardziej licznych grup, a pominięcie społeczności małych byłoby podobnym błędem, co uwzględnienie jedynie ludów głośnych w historii, względnie dobrze znanych etnografii. Natomiast niesłusznie ograniczono się jedynie do przedstawienia sylwetek zmarłych etnologów (głównie z krajów niemieckich) pomijając współczesnych (H. Bau- �340 SpraWozdania i recenzje manna, S. Passarge, K. Birket-Smitha, A. L. Kroebera, G. P. Murdocka, e. Lewi-straussa, W. E. Miihlmanna i innych), którzy w pełni zasłużyli na miano klasyków nowoczesnej etnologii. Zbyt mało uwagi poświęcono również metodom i kierunkom etnologii, którą charakteryzowano łącznie w ramach ogólnego hasła "Vólkerkunde" (470-475). Wyjątkiem jest jedynie kierunek kulturowo-historyczny, którego tradycjom wierni są obydwaj główni autorzy słownika prof. prof. W. Hirschberg i J. Haeckel, omówiony nie tylko w ramach wyżej wspomnianego hasła, ale także poprzez potraktowanie podstawowych pojęć tego kierunku jako oddzielnych haseł: Kulturkreis (245), Kulturkreislehre (245-246), Kulturmorphologie (ibid.), Kulturparaltelen (ibid.), Kulturgeschichte (244), Kriterium des Verwandtschaftsgrades (240), Kontinuitiits- hasłach omówiono również wyznaczone przez przedstawicieli tego kierunku L. Frobeniusa, F. Graebnera, B. Ankermanna, W. Schildego, W. Schmidta, W. Kopersa i H. Baumanna - jednostki kulturowo-historyczne. Przy tym należy jednak podkreślić, że autorzy w stosunku do wielu, dawniej tak często używanych pojęć, zajmują podstawę krytyczną i przyznają im już jedynie znaczenie dla historii nauki, np.: Matriarchat (274), Patriarchat kriterium (331), (236), Paideuma Mutterrecht (328) etc. W oddzielnych (303-305). Na tej przewadze pojęć kierunku kulturowo-historycznego najbardziej ucierpiał strukturalizm e. Levi-Straussa. O badaniach struktury kultury wspomina się w jednym zdaniu. Łącznie z funkcjonalizID€m, przy czym ten ostatni jest jednak omówiony w oddzielnym haśle: "Interessieren abel' den forschenden Beobachter mehr die funktionalen und strukturalen Zusammenhange der einzelnen Kulturgiiter innerhalb eines Kulturgefiiges, ist er mehr an dem gegenseitigen Abhangigkeitsverhaltnis und den Wechselwirkungen der verschiedenen Kulturaspekte interessiert, wird er sich mehr an eine strU'ktural C.. ) odeI' funktional C .. ) orientirle (F.Krause, R. H. Lowie, B. Malinowski, W. Mi.ihlmann, A. R. Radcliff-Brown, R. Thurnwald) halten" (471). Poniżej następują jeszcze dwa zdania uzupełnienia, ale odnoszą się one bardziej do funkcjonalizmu niż strukturalizmu. Podobnie w wykazie literatury do tego hasła pominięto pracę e. Levi-Straussa, AnthropoLogie strukturale, (Paris 1958). Pozostała, przeważająca część artykułów poświęcona jest opisowi inwentarza kulturowego społeczeństw pierwotnych. Naturalnie najbardziej obszernie omówiono pojęcie (tabu, totemizm, potlacz, animizm, inicjacja, magia etc.) i fakt)' kultury materialnej, kopaczka, łuk, oszczep, piła ogniowa etc.) dla tych społeczeństw charakterystyczne i będące od dawna ośrodkami zainteresowań etnografów. Niekonsekwentnie zaopatrzono natomiast !:Jasła we wskazówki bibliograficzne. Wiele haseł np.: Managlaube (267-268), Miinnerbund (262-263), Hund 091-192) zaopatrzono w stosunkowo, jak na możliwości słownika, bogatą literaturę z uwzględnieniem najnowszej np.: Mythos (307), Naturjahr (312-313), Nomadismus (317-320), Nativismus (312), Sidamo-Staaten (402), Sintflutsagen (403). przy innych zaś bibliografię pominięto np.: Akkulturation (9), Deszendenz (81-82), Difusionismus (84), Nangabund (310-311), gdy tymczasem zebranie odpowiedniej literatury nie nastręcza większych trudności, np.; proces akulturacji został dobrze omówiony przez R. Thurnwalda w "American Anthropologist", 1932, nr 34, s. 557-569 i przez L. Bealsa w "Anthropology Today", 1953. Do podanej już bibliografii chcielibyśmy dorzucić jeszcze kilka ważnych pozycji, np.: przy haśle Priianimismus pominięto pracę F. Krausego, Maske und Ahnenfigur: Das Motiv der Hittle ulld das prinzip der Form. Ein Beitrag zur nichtanimistischen Weltanschaung (w: "Ethnologische Studien", 1931, t. 1, s. 344-364), zaś bibliografię hasła elan zwiększylibyśmy o pracę E. Schlesiera, Die Grundlagen der Klanbildung (Góttingen 1956). �SpraWozdania 341 i recenzje Domyślamy się, że autorom chodziło o uniknięcie nadmiernego zwiększenia objętości, ale sądzimy, że w następnych wydaniach ilość haseł zaopatrzonych w bibliografię powinna wzrosnąć. Słownik tego typu jest przecież nie tylko informatorem wyjaśniającym niezrozumiałe pojęcia, ale poprzez wskazania odpowiedniej literatury prowadzi do ich głębszego zrozumienia. Postulat ten zyskuje na ważności, jeśli uwzględnimy, że słownik ten jest przeznaczony przede wszystkim dla studentów etnografii i specjalistów nauk pokrewnych, którzy dzięki niemu i wskazanym przez niego podstawowym pracom mogą szybko zaznajomić się z istotą interesujących ich etnograficznych pojęć. W tym tkwi też jego duże znaczenie, gdyż zastępuje on do pewnego stopnia brak podręczników etnografii ogólnej. Na zakończenie chciałbym wskazać na drobne nieścisłości, które w następnych wydaniach powinny zostać usunięte. Dwom typowym muzeom ludoznawczym: Muzeum Etnograficznemu w Krakowie (błędnie podano Wilnica zamiast Wolnica) i Muzeum Archeologicznemu i Etnograficznemu w Łodzi (300), prawdopodobnie dzięki tłumaczeniu przymiotnika etnograficzny przez volkerkundliches, przypisano zbiory pozaeuropejskie, gdy tymczasem posiadające takie zbiory Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie zwane obecnie Muzeum Etnograficznym pominięto. Niedostatecznie podkreślono różnicę w pojmowaniu tzw. kultury nilotyckiej przez W. Schildego, i H. Baumanna (316--317). Pierwszy nazywał ten zespół kulturą i łączył z nią te wszystkie atrybuty, jakie przedstawiciele kierunku historyczno-kulturowego z tym pojęciem zwykli wiązać, gdy tymczasem H. Baumann dopuszczał jedynie istnienie nilotyckiego kompleksu kulturowego, będącego rezultatem wymieszania się wschodnio-hamickich hodowców bydła z staronigryckimi kopieniaczami, większość jednak inwentarza kulturowego Nilotów (np.: kult przodków, kij do parowania ciosów, wybijanie czterech zębów przednich) ma być wg H. Baumanna pochodzenia staronigryckiego. Pod pojęciem cywilizacja (505-506) rozumie autor hasła jedynie ekspansywną cywilizację europejskoamerykańską, mającą swe źródło w kulturze helleńskiej, rzymskiej i późno-katolickiej, gdy tymczasem nawet w krajach niemieckich przypisuje się temu terminowi często inną, zazwyczaj szerszą treść (np. O. Spengler, Der Untergang des AbendLandes, 1916). W haśle Pyramiden (356) omówiono wyłąc'mie piramidy dawnych cywilizacji (EgJpt, Orient, Mezoameryka), a pominięto piramidy kultur niższych np. Nuerów. Zapewne już przeoczeniem wydawnictwa było opatrzenie umieszczonej na okładce fotografii głowy rzeźby z wysp hawajskich podpisem: Grosse Tanzmaske der Bacham, Banii.Lcke - Gruppe in Bamenda. Gel'hard KLoska Florence Mann Spoehr, White FaLcon. The House of Godeffroy and Its CommerciaL and Scientific RoLe in the Pacific. Pacific Books, Publishers, Palo Alto 1963, s. 120, ilustr., mapa. Opublikowana przez autorkę monografia hamburskiego domu Godeffroy, którego bandera przedstawiała białego sokoła (White FaLcon) na niebieskim tle, jest ważnym przyczynkiem do historii etnografii, a także w pewnym stopniu do historii polskiej etnografii. W pracy tej autorka zwróciła uwagę na zasługi Jana Cezarego VI Godeffroy dla nauki i sztuki w ogóle, a na jego zainteresowania etnograficzne ludów mórz południowych w latach 50-tych do aD-tych ub. stulecia w szczególności. Z działalnością tej firmy wiązały się prace naukowe Amalii Dietrich, Andrew Garretta �342 Sprawozdania i recenzje i Stanisława Kubarego, którzy znależli się w czołówce zasłużonych badaczy etnograficznych drugiej połowy XIX wieku. Nieprzemijające wprost są zasługi naukowe samego Godeffroya, założyciela pierwszego muzeum mórz południowych w Hamburgu, założyciela czasopisma etnograficzno-przyrodniczego JournaL des Museum Godeffroy, wydawcę AnthropoLogisches Album des Museum Godefroy, lub Die ethnographisch-anthropologische Abteilung des Museum Godeffroy i innych. Drugi rozdział poświęciła autorka działalności zbierackiej Amalii Dietrich, zasłużonej w dziesięcioletnich badaniach nad ludami Australii, rozdział III działalności Jana Stanisława Kubarego, a rozdział IV Andrew Garrett, amerykańskiemu malarzowi i przyrodnikowi, pracującemu również na rzecz Godeffroya. Omawiając działalność Jana Stanisława Kubarego, autorka monografii niewątpliwie usiłowała przedstawić jego sylwetkę i badania w Mikronezji, lecz nie wykorzystała wszystkich dostępnych żródeł i być może dlatego zamierzony cel osiągnięty został tylko połowicznie. J. St. Kubary pracował w służbie domu Godeffroy 10 lat, w czasie których przemierzył Mikronezję ze wschodu na zachód i z powrotem, odbywając liczne wycieczki w centralne i południowe Karoliny. Owocem tej dziesięcioletniej działalności jest kilka artykułów opublikowanych w 4 zeszytach Journal des Museum Godeffroy i kilkaset eksponatów w muzeach etnologicznych, spośród których wiele omówionych zostało w Die ethnogTaphisch-anthropologische AbteiLung des Museum Godeffroy. F. M. Spoehr w głównej mierze oparła się o pracę Kubarego 'Die Palau-InseLn in der Siidsee, której szerokie fragmenty w tłumaczeniu podaje, jak i o prace F. W. Christiana, The Caroline-IsLands, London 1899 i A. Kramera, Palau, Hamburg 1917, powołując się także na pracę W. Słabczyńskiego, Na wyspach Pacyfiku. O Janie Kubarym, badaczu Oceanii, Warszawa 1956. Nie wnikając tu w szczegóły stwierdzić należy, że autorka powtórzyła bezkrytycznie niektóre dane, nie potwierdzające się w świetle materiałów J. sto Kubarego (np. Kubary wyruszył na morza południowe 1 maja 1869 r. a nie 1 kwietnia 1869 r., jest to data zaangażowania go do pracy u Godeffroya). Na wyspy Palau Kubary udał się z wysp Ebon przez wyspę Yap, z pominięciem wyspy Ponape. którą autorka również wymienia, nie wymieniając natomiast wyspy Yap, na której przez 4 miesiące Kubary prowadził badania zoologiczne i etnograficzne. W świetle' materiałów Kubarego nie wytrzymuje krytyki również stwierdzenie autorki, jakoby nie wiadomo było w jakich okolicznościach Kubary opuścił Palau, lecz znana jest tylko data przybycia badacza na Ponape. Tymczasem Kubary podaje dokładnie te okoliczności i przebytą drogę morską - Pamiętnik II Zjazdu, Lwów 1875 i Beitrag zur Kenntniss der Nukuorooder Monteverde-Insetn, Mitt. der Geogr. Gesell., Hamburg 1900, i inne. F. M. Spoehr nadto zawęziła geograficzny zasięg badań Polaka, pominęła zasadnicze zasługi podróżnika, zbieracza eksponatów i badacza z okresu pracy w służbie domu Godeffroy (np. monografia wyspy Ebon wraz z słowniczkiem języka ebońskiego, monografia wyspy Yap, badania nad florą i fauną mikronezyjską) a wykraczając poza rok 1879 (upadek domu Godeffroy i zwolnienie Kubarego) podaje mniej istotne. znane z życia badacza fakty biograficzne, pomijając jego istotne badania i prace naukowe, w tym także największe jego dzieło Ethnographische Beitriige zur Kenntniss des Karolinen Archipels (Leiden 1889-1895). J. Sto Kubarego autorka charakteryzuje w krótkich słowach jako młodego Polaka, badacza obdarzonego wrodzoną ciekawością, o wrażliwym zmyśle obserwacyjnym i niespożytym poczuciu przyrody, który z upływem lat wytyczał sobie coraz ambitniejsze zadania, a nawet w niedostatku znalazł dosyć sił, by kontynuować podjętą pracę, podkreśla również jego zdolności lingwistyczne - znajomość �Sprawozdania 343 i recenzje języków miejscowych zjednywała mu zaufanie w badanym środowisku. Przytaczając w tłumaczeniu obszerne wyjątki z pracy Die Palau-Inseln in der Siidsee oraz krótsze z Weitere Nachrichten von der Insel Ponape, Journal des MUSeUlTI Godeffroy, z. VIII, Humburg 1875 (nie podając źródła) oraz charakterystykę J. st. Kubarego w świetle wypowiedzi F. W. Christiana, autorka nie tylko zapoznaje czytelników z życiem wyspiarzy, ale przede wszystkim pogłębia sylwetę badacza i podkreśla jego humanitarne uczucia dla badanych przez niego wyspiarzy. Zasługi kartograficzne Kubarego ilustruje fotokopia mapy wysp Palau "...hauptsachlich na ch dem Tagebuch und den Kartenskizzen von J. Kubary ...". Wartość White Falcon, publikacji bardziej popularnej niż naukowej, polega przede wszystkim na tym, że mimo wielu niedociągnięć, z których nieliczne tylko powyżej wytknięto, pozwala czytelnikowi amerykańskiemu ocenić rolę kolonialną i zasługi naukowe domu Godeffroy i jego pracowników - w tym również Kubarego - dla nauk przyrodniczych i humanistycznych. W rozdziale, poświęconym Kubaremu, wartość White Falcon polega przede wszystkim na tym, że jako pierwsza publikacja amerykańska zwraca uwagę czytelnika anglosaskiego na zasługi naukowe Jana Stanisława Kubarego nad społecznościami mikronezyjskimi, który spośród wszystkich wysłanych przez Godeffroya "pozostawił najlepszy wynik swoich badań" (left the best account of his labors). Z tej też przyczyny omawiana publikacja zasługuje na odnotowanie jej w polskim piśmiennictwie etnograficznym. Konrad Gerd Koch, Materielle Kultur offentlichungen des Museums mapy 4, tabl. 38. der Gilbert-Inseln, fUr Volkerkunde Nonouti, Berlin. Wypych Onotoa. Ver1965, s. 216, ryc. 130, Tabiteuea, Berlin Po długoletnim okresie przewagi prac, opartych o metody funkcjonalne czy też strukturalistyczne, monografia G. Kocha nawraca do starszych modeli prac, w których dominują nowsze kierunki funkcjonalistyczne, konkretnie opisujące inwentarz kultury materialnej na wyspach Gilberta. Widoczne jest, że autor nie kładzie głównego nacisku na mechanikę konkretnych grup, względnie na stosunki zachodzące pomiędzy różnymi częściami kultury tych grup, ale opisując kulturę materialną uwzględnia starsze, nowsze i najnowsze jej składniki, co otwiera drogę do rozważań historyczno-etnograficznych. Praca opiera się na materiałach zebranych przez autora na atolach Nonouti, Tabitenea i Onotoa w latach 1963-64 i tam opracowanych od października 1964 r. do lutego 1965 r. Podstawę pracy stanowiły źródła materialne, filmy, fotogramy, obserwacje, wywiady i nagrania magnetofonowe. Monografia ma układ tradycyjny i składa się z następujących części: pozyskiwanie pożywienia, przygotowanie potraw, uźywki, dbałość o czystość ciała, ubiór, ozdoby, sznury i powrozy, domy i osady, sprzęt domowy, tratwy i łodzie, zabawy, zawody i broń. Wyspiarze z wysp Gilberta są ludem zbierackim. Jego troska w głównej mierze skupia się na zdobywaniu fauny morskiej i zbieractwie roślin, których uprawie nie poświęcają większej uwagi. System gospodarki jak i kultura materialna, związane z nimi proste sposoby przetwarzania produktów naturalnych w przedmioty użytkowe względnie artykuły spożycia, noszą wszelkie cechy rozmyślnego, kosztem najmniejszego wysiłku, dopasowania się do otoczenia. W przeciwieństwie do prymitywnego wyposażenia wyspia:rzy .stoją ich wspaniałe damy zebrań, zaliczane do naj obszerniejszych budów �344 Sprawozdania recenzje Oceanii, zasługujące tym bardziej na uwagę, że wyspy nie obfitują w dobry budulec, oraz łodzie żaglowne, uważane za jedne z najszybszych na świecie. Godne uwagi są nadto kunsztownie wyplatane maty, przewyższające ornamentacją podobne wyroby zachodniopolinezyjskie. Zdaniem autora, kultura materialna wysp Gilberta stanowi kulturę jednolitą, dającą się wyrażnie wyodrębnić na tle sąsiednich regionów, aczkolwiek w wyniku podłoża austronezyjskiego i innych wpływów, wynikających z historii osadnictwa, wyrażnie wyodrębnić można także wpływy sąsiedzkie. Przyjmując Polinezję i Mikronezję za dwa odrębne "kręgi" kulturowe - stwierdza autor - należy granicę kulturową przeprowadzić pomiędzy wyspami Gilberta (jako archipelagiem w południowo-wschodniej Mikronezji) i archipelagiem Ellice (jako najbliższymi wyspami zachodnio-polinezyjskimi). Wyspy Gilberta stanowić będą wówczas, zdaniem Kocha, samodzielny "krąg" w obrębie Mikronezji, a wyspy Ellice ogniwo Polinezji. Niektóre argumenty Kocha na potwierdzenie tych stwierdzeń są wprawdzie przekonywujące, lecz z drugiej strony można wysunąć kontrargumenty, skłania-, jące raczej do potwierdzenia tezy o terytorium przejściowym mikronezyjsko-polinezyjskim wysp Gilberta, choć liczniejsze są powiązania mikronezyjskie (np. ubiór, ozdoby, plecionkarstwo, kult przodków, domy, zebrań, magia). Z wpływów polinezyjskich przede wszystkim wymienić należy patriarchat i wpływy językowe. Na odrębną uwagę zasługują wpływy malajskie, niewątpliwie najstarsze, pominięte przez autora. Znajdują one m. in. wyraz np. w nazwie pieca ziemnego umum na wyspach Gilberta. Umu oznacza bowiem pieczenie za pomocą rozgrzanych kamieni i pochodzi z malajskiego rumah i znajduje swoje odbicie w palauskim i yapskim klum, na Truk i Ponape w um 1, oznaczającym dom do gotowania, a na! Lamotrek 2 po dzień dzisiejszy piec ziemny do pieczenia na rozgrzanych kamieniach. Bardzo starego, malajskiego pochodzenia naj prawdopodobniej jest również nazwa pływaka, polinezyjskie ama, na wyspach Gilberta rama, yapskie sam, truckie tam, nukuorskie te ama, ponapejskie tam 3. Przytoczone przykłady, nie przypadkowo wybrane, przemawiają raczej za pierwotną jednością kulturową, w świetle których Mikronezję i Polinezję należałoby traktować jako całość kulturową. Wreszcie nadmienić tu należy, że wysunięty przez Kocha argument o tzw. "zawodach żeglarskich modeli łodzi" na Yap i Palau nie znajduje pokrycia w literaturze. Zarówno na Yap 4 jak i Palau 5 dzieci li tylko dla zabawy bawią się modelami łodzi, nie uprawiają natomiast modelami tymi zawodów sportowych, jak to mylnie podaje Koch. Puszczanie modeli łodzi posiadało charakter zawodów sportowych tylko w Karolinach centralnych, gdzie przypisywało mu się charakter religijny 6. Dokumentację omawianej pracy stanowią, oprócz zebranych wytworów i licznych fotografii o bardzo wysokich walorach, 67 filmów dokumentalnych, z których część poświęcona jest kulturze duchowej (taniec, medycyna ludowa) oraz nagrania magnetofonowe pieśni, tekstów i komentarzy. Autor, wykorzystując współczesne 1 J. St. K u b a r y, Ethnographische Beitriige ZUr Kenntnis des Karolinen Archipets. Leiden 1889- 1895, s. 256. 2 w. H. A l kir e, Lamotrek AtoLL and Inter-IsLand Socioeconomic Ties. Illinois Studies in Anthropology, No.5, Urbana and London 1965, s. 107. 3 J. St. K u b a r y, op. cit., s. 273. 4 W. M U 11 e r, Yap. Ergebnisse der SUdsee-Expedition 1908- 1910. 1. Halbband, Hamburg 1917, s. 199. 5 A. K r li m e r, PaLau. Ergebnisse der SUdsee-Expedition 1908- 1910. 3. Teilband, Hamburg 1926, s. 197 i s. 322. 6 J. St. K u b a r y, op. cit., S. 297. �SpraWozdania 345 i recenzje środki techniczne utrwalił na taśmie filmowej 16 mm zbieranie krabów morskich i raków, ryb, połów ża pomocą wędek, zbiór i przeróbkę orzechów kokosowych i soku palmowego, uprawę tara, wykonanie i użycie świdra ogniowego, plecenie koszy i koszyczków, mat itp. Korzystanie ze zdobyczy technicznych w utrwalaniu przebiegów przetwórczych lub wytwórczych w monografii etnograficznej w postaci filmów wraz ze stanowiącymi również dokumentację naukową taśmami magnetofonowymi, zawierającymi teksty i komentarze, niewątpliwie podnosi walory pracy Kocha. Praca jest więc także przykładem .godnym naśladowania i stosowania w badaniach etnograficznych zdobyczy technicznych, stanowiących jedyną w tym rodzaju dokumentację, przewyższającą niewątpliwie każdy, nawet najlepszy zapis. Kultura materialna wysp Gilberta, mimo datujących się od półtora wieku wpływów europejskich, nie uległa zasadniczym przemianom. Niewątpliwie powodów tego stanu rzeczy dopatrywać się należy w znacznej odległości wysp od uczęszczanych szlaków morskich oraz w małym zainteresowaniu gospodarczym ubogich z natury wysp. Nie bez znaczenia pozostaje również konserwatyzm wyspiarzy oraz ich kultura społeczna i duchowa, w której niepoślednią rolę odgrywa przetrwała do dnia dzisiejszego magia (czarna i biała), często połączona z duchami przodków, uważanymi za szczególnie skuteczne, którym wznosi się ofiary na placach kultowych, jak kiedyś wznoszono ofiary czaszkom przodków, przechowywanym w osiedlach. Zgodnie z totemistycznymi przekonaniami wyspiarzy rodziny przywiązane są do różnych zwierząt morskich i ptaków, kultywują stare tradycje i strzegą z całą bezwzględnością nawet najprostszych zabiegów dnia powszechniego, szczególnie tych, związanych z uzyskiwaniem pożywienia, budową więcierzy, czy też sposobów połowu, a przede wszystkim połowu rekinów. Uwzględniając dodatkowo ustrój społeczny (patrylokalny, patrylinearny, • egzogamiczny i totemistyczny) rodziny oraz mało rozwinięty zmysł współdziałania z innymi rodzinami zrozumiałym się staje zachowanie tradycyjnej kultury materialnej u społeczności wysp Gilberta, liczącej obecnie 40 000 mieszkańców i cieszącej się od lat samodzielnym ustrojem politycznym. Monografia Kocha stanowi nadto dzie!o sztuki poligraficznej, zaopatrzona jest \V bez wyjątku pierwszorzędnej jakości rysunki i fotografie i jest graficznie bardzo estetycznie rozwiązana. Konrad PRZEGLĄD WAŻNIEJSZYCH WYDARZEŃ ZAGRANICZNYCH FOLKLORU TANECZNEGO ZA LATA 1964-1966. Konferencje W Wypych ZAKRESIE i kongresy Obrady Podsekcji Tańca VII Kongresu MUNAE w 1964 r. w MoskwiE:. Jest rzeczą charakterystyczną, że dziedzina folkloru tanecznego coraz wyraźniej wyodrębnia się z domeny muzykologów i staje się jedną ze specjalności etnograficznych w miarę precyzowania się metod badawczych tańca. Wyrazem tego jest m. in. pojawianie się specjalnych sekcji tańca na kolejnych międzynarodowych kongresach folklorystycznych i etnograficznych na przestrzeni ostatnich kilku lat. W czasie ostatniego', VII Kongresu MUNAE w Moskwie czynna była również oddzielna sekcja Tańca i Teatru Ludowego. Referaty wygłoszone w ciągu 2 sesji (w dniu 2 VIII 1964 r.) z zakresu folkloru tanecznego miały jednak przeważnie charakter opisowy, dotyczyły tańców poszczególnych narodów, a rzadko kiedy �346 Spruu;:ozdania i recenzje poruszały problemy natury bardziej ogólnej z zakresu metodyki badań itd. Ponadto wśród kilkunastu wygłoszonych referatów wyraźnIe zaznaczał się brak wystarczającej dokumentacji samej formy ruchowej tańców w demonstrowanych przykładach i omawianych opracowaniach. A przecież w myśl programu głównym tematem obrad miały być właśnie metody utrwalania folkloru tanecznego. Tym niemniej referaty wnosiły pewne nowości do ogólnego obrazu badań nad tańcem i dlatego warto ich treść zasygnalizować. Wnikliwą charakterystykę folkloru tanecznego Armenii łącznie z omowleniem utanecznionego tam teatru ludowego dał referat S. S. Lisicjan - ZSRR (Tancevalnyj i tieatralnyj folklor armianskogo naroda). Autorka kieruje od 1930 r. specjalnym Instytutem w Erewaniu, zbierającym te materiały. Trzeba tu też pod· kreślić, że p. Lisicjan jest wynalazczynią własnej notacji graficznej ruchu. M. Y. 20rnickaja - ZSSR (Opyt izucenija tradicjonnych tancev narodov Jakutii) omawiała w swym referacie tańce Jakutów, Jukagirów i Czukczów w oparciu o badania terenowe, przeprowadzane na Syberii począwszy od 1960 r. Autorka próbowała wykazać wzajemne wpływy widoczne w materiale tanecznym. Krótką charakterystykę tańców Hucułów, Bojków i Łemków dał R. Harasymczuk ZSSR (Osobiennosti ukrainskich narodnich tancev karpatskogo rajona), autor znanej monografii o tańcach huculskich '. Do wygłoszenia referatu E. L. Gvaramadze - ZSSR (O niekotorych specificeskich osobiennostiach gruzinskogo narodnogo tanca) nie doszło ze względu na brak czasu. Jednak z krótkiej wypowiedzi referentki i demonstrowanych ilustracji wynikało, że w Gruzji znana jest m. in. forma taneczna "piętrowego" koła, znana też na Słowiańszczyźnie (na barkach tancerzy stojących w kole stoją inni, tworząc "piętro"). Analizę dwóch wiosennych obrzędów, połączonych z tańcami z terenu Izraela, dał referat M. Szelem'a - Izrael (Sielskije viesennyje prazdniki v Izraile). Aspekty społeczne tańca weselnego i jego znaczenie magiczne (obsypywanie nowożeńców banknotami) z terenu Włoch, omawiała C. Naselli Włochy (La danza nuziale nei suoi aspetti sociali e magici). Ciekawy przejaw sprzedaży tańca praktykowany w Afryce Zachodniej był tematem referatu J. W. Fernandez - USA (Dance Exchange in Western Equatorial Africa). Wśród plemion Bantu kilkanaście znanych im tańców przechodzi ustawicznie od jednej wsi do drugiej w zmiennych wariantach na drodze sprzedaży. Tańce te stanowią własność kierownika grupy, demonstrującej je w kolejnej wsi. Problem adaptacji folkloru tanecznego do potrzeb współczesnej sceny i widowisk plenerowych uwzględniał przede wszystkim referat H. Suny - ZSSR (Narodnaja choreografija na prazdnikach piesni i tanca Sovietskoj Latvii). Autor widzi możliwość "kontynuowania" tradycyjnych łotewskich form choreograficznych w współczesnych, masowych widowiskach festiwalowych. Przyjmuje przy tym konieczność zachowania oryginalnego brzmienia melodii towarzyszącej tańcowi. Choreografię natomiast proponuje odpowiednio zwielokrotnić, powiększyć "wzbogacając" ją też o współczesne treści i nowe elementy choreotechniczne. Referat spotkał się z krytycznymi uwagami dyskutantów. Trzeba przyznać, że problem poruszony przez referenta jest jednym z najbardziej dyskusyjnych momentów wśród współczesnych użytkowników folkloru tanecznego w wielu krajach. Jednak wielu dyskutantów stanęło na stanowisku, że taka koncepcja eksploatacji mate- , R. w. Harasymczuk, Tańce huculskie, Lwów 1939. �Spl'awozdania 347 i recenzje riału nie ma nic wspólnego z kontynuacją tradycyjnej choreografii ludowej, a niektórzy uważali, że takie powiększanie, zwielokrotnianie oryginalnej formy prowadzi wręcz do jej wynaturzenia. Wreszcie dwa referaty poświęcone były pieśniom tanecznym. N. N. Nadirov ZSSR (Sovremiennyje igrovyje i pljasovyje piesni tatarskogo naroda) przeprowadził wnikliwą analizę dostępnych mu dawnych i nowych materiałów i podał ich systematykę. Charakterystykę korowodów podmoskiewskich dała N. Vladykina-Bacinskaja-ZSSR (Podmoskovnyje chorovody). Na pytanie dyskutantów jak przebiegał ruch taneczny do śpiewanej przez prelegentkę pieśni, nie umiała ona dokładnie tego okreśłić, mimo że w referacie usiłowała podać opis słowny akcji tanecznej. Jako muzykolog nie była po prostu w stanie uchwycić przebiegów ruchowych tańca. Nasuwa się przy tej okazji nieodparty wniosek, że dziedzina folkloru tanecznego wymaga dzisiaj już tak dalece posuniętej specjalizacji, że muzykolog może być tu już tylko ścisłym współpracownikiem choreologa. Problematykę badań nad tańcem podjął dopiero referat A. Bucsan i E. Balaci -Rumunia (La Methode d'Analyse Morphologique et Stylistique de la Danse Populaire Roumaine). Analiza morfologiczna materiału tanecznego z terenu Rumunii umożliwiła autorom ustalenie pewnych typów tanecznych, zajmujących określone obszary (jak gdyby zasięgi "dialektów" tanecznych) i ekspandujących okresowo na inne tereny Europy. Referat odczytano pod nieobecność autorów, dlatego nie można było się zorientować w metodach przez nich stosowanych. Referat R. Lange'go - Polska (Kinetography Laban - Movement Notation and the Folk Dance Research in Poland) 2 omawiał metodę badań nad folklorem tanecznym w Polsce, stosowaną w ośrodku toruńskim. Poruszona w nim problematyka wywołała duże zainteresowanie i burzliwą dyskusję. Stanowisko referenta zostało poparte przez wielu dyskutantów i uczestnicy tego posiedzenia doszli do wniosku, że istotnie, bez użycia jednoznacznego sposobu notacji ruchu nie może być już współcześnie mowy o pracy naukowej w zakresie folkloru tanecznego. Kolejna konferencja international Folk Music Council odbyła się w sierpniu 1964 r. w Budapeszcie. Komisja do spraw tańca ludowego IFMC debatowała głównie nad zagadnieniami terminologii, stosowanej w badaniach naukowych nad tańcem ludowym. Wobec prób rozwiązania tego zagadnienia podejmowanych do tej pory przez poszczególne ośrodki, zaistniała potrzeba ujednolicenia tej terminologii w skali światowej. Ma to pierwszorzędne znaczenie dla prac w zakresie analizy formalnej tańca, wymagających często zestawień porównawczych w bardzo szerokiej skali. Rezultatem tych poszukiwań jest próbna publikacja, opracowana przez delegowane grono fachowców i opublikowana przez ośrodek badawczy w Lipsku". Proponowana w tej pracy terminologia oparta została na analizie ruchowej materiału tanecznego, pochodzącego z 6 krajów europejskich. Przy rejestracji materiału dowodowego posługiwano się notacją Labana. Schematy analityczne wypisywane są w formie równań matematycznych. Praca ta spełnia jednocześnie rolę metodycznego wprowadzenia w studium analizy tańca. 2 Lange Poland, Lud R., Kinetography Laban t. L, s. 378 - 391:1 IFMC Volkstanz-Kommission, analyse. Herausgegeben von Dr. Kurt .Tuli 1965. (Movement Notation) and the Arbeitsgruppe Terminologie, Petermann, National-Komitee Folk Dance Syllabus der fUr Volksmusik Research in Volkstanzder DOR, �348 SpraUXJzdania Nie trzeba specjalnie podkreślać, jak klorystyki tanecznej ma to osiągnięcie. i recenzje wielką wagę dla przyszlości całej fol- W Bukareszcie odbył się w dniach od 5-8 X 1965 r. zjazd rumuńskich etnografów i folklorystów. M. in. reprezentowana była tu dziedzina folkloru tanecznego. Referowano głównie prace związane z morfologią i terminologią folkloru tanecznego z terenu Rumunii. Ze względu na tworzącą się aktualnie dopiero dziedzinę etnologii tańca warto zasygnalizować niektóre tematy prac rumuńskich badaczy: a) Andrei Bucsan, Problematyka systematyki materiału kinetycznego w rUmU1tskich tańcach ludowych. b) Anna Giurchescu. Analiza strukturalna rumU1iskich tańców ludowych. c) Emanuela Balaci, Szereg obserwacji, dotyczqcych stylu rumuńskich tańców ludowych. d) Constantin Costea, Lokacja tańców męskich we współczesnym repertuarze tańców ludowych. Również w Albanii dziedzina folkloru tanecznego zyskuje sobie pozycję w etnografii. Na posiedzeniu naukowym, urządzonym z okazji 20-lecia wyzwolenia Albanii m. in. zreferowany został przez Nexhat Agolli przebieg badań terenowych nad tańcem w jednym z regionów kraju. Określono styl tańców, ich strukturę i towarzyszącą im muzykę. (Demos 1965/2, s. 227). W Folkwang Hochschule, Essen (NRF) urządzono w ciągu czerwca i lipca 1965 r. specjalną sesję pt. "Spotkania z Polską". Obok wykładó"" z dziedziny muzyki i dramatu (z udziałem fachowców z Polski), Wydział Tańca tej uczelni zorganizował cykl, poświęcony folklorowi tanecznemu Polski (wykładowca - R. Lange), który spotkał się z ogromnym zainteresowaniem ze strony międzynarodowego grona słuchaczy, publiczności i prasy. Okazuje się, że problematyka folkloru tanecznego zawsze jest jeszcze nieodkrytą domeną dla praktyków tal1ca scenicznego i zawiera w sobie wiele elementów, mogących inspirować twórczość w zakresie tańca artystycznego, który utknął aktualnie na bezdrożu poszukiwań w dziedzinie abstrakcji. Omówienie wybranych publikacji Zornickaja M. J., Narodnyje tancy Jakutii. Moskwa 1966, ss. 168, mapy, ilustr. Zwięzła monografia folkloru tanecznego ludów zamieszkujących Jakutską SSR. Praca ma charakter etnograficzny i oparta została głównie na materiale zebranym w czasie ekspedycji, organizowanych przez Jakutską Filię Syberyjskieg" Oddziału AN ZSSR w latach 1950-1965. Materiały zostały zebrane nu drodze bezpośredniej indagacji informatorów i zaopatrzone w odpowiednie metrykacje. Formy ruchowe utrwalono tylko w opisie słownym, dopełnionym rysunkan;; i fotografiami. Posługiwano się również filmem. Prace przeprowadzano głównie w miesiącach letnich i wiosennych. Obok tradycyjnego folkloru tanecznego zwrócono również uwagę na tzw. "współczesną twórczość ludową" w zakresie tańca i badania przeprowadzono też w niektórych kołchozach. Tło akustyczne do tańcó .•,: nagrywano na taśmy magnetofonowe. W pracy przeprowadzona została charakterystyka materiału tanecznego n8 badanym obszarze. Ustalone zostały lokalne odmiany tańców i zasięĘ ich występowania oraz postawiono problem genezy i rozwoju tych tallców. Podany jest również stan zachowania tradycyjnej kultury tanecznej i współczesne jej zastosf'- �Sprawozdania recenzje 349 wanie. Dane dotyczące choreografii dopełnione są uwagami o ubiorze i obrzędach, związanych z tańcem, a niekiedy autorka bardziej szczegółowo szkicuje ogólne tło kulturowe. Również dawniejsza literatura typu podróżniczego i etnograficznego została w pracy wzięta pod uwagę. Nie zawiera ona jednak bliższych szczegółów o tar'leach, co jest zjawiskiem ogólnie znanym w skali światowej. W obliczu badań nieprawdziwe okazały się też przypuszczenia niektórych autorów, że ludy północne w ogóle tańców nie uprawiają. Praca wnosi też cenne wiadomości o mało znanym repertuarze tanecznym ludów typu koczowniczego. Głównym zrębem pracy jest charakterystyka tańców Jakutów, Ewenów i Ewenków, Jukagirów i Czukczów. Autorce udało się stwierdzić, że na całym badanym obszarze występuje forma korowodu jako reprezentatywna w różnych odmianach i wariantach. (Choć np. wśród Czukczów z trudem odkryto ten typ tańca. Przeważają tu bowiem tańce typu indywidualnego, polegające głównie na improwizacji). Zasięg występowania taóców typu korowodowego ilustruje załączona mapa. Obok tańców korowodowych występują w repertuarze badanego obszaru tańce parowe lub indywidualne, improwizowane, z elementami naśladowczymi. Ten ostatni rys przenika niekiedy też do tańców korowodowych (załączona mapa zasięgu występowania tych zjawisk). Zabawy ruchowe o charakterze grupowym, parowym i indywidualnym noszą znamiona bardzo dawnego pochodzenia. Występują tu też pantomimy o charakterze obrzędowym z elementami totemistycznymi (np. u Jakutów). Zatraciły one obecnie już swe dawne funkcje rytualne i przechodzą w zapomnienie. Od wiekowych informatorów autorka uzyskała też fragmenty tańców szamanów, wykonywanych niegdyś w czasie specjalnych misteriów. Akompaniament do tar'lców i zabaw stanowią głównie rytmiczne okrzyki tańczących, niekiedy naśladujące odgłosy ptaków (np. taniec "żurawia", "czajki" u Czukczów, "Łabędzia" u Jukagirów). Autorka dostrzega przewagę elementu geometrycznego w rysunku tanecznym. Analizuje również różnice i podobieństwa pomiędzy tańcami poszczególnych ludów badanego terenu. Dostrzega też możliwość wpływów rosyjskich (osadnicy jeszcze z XVII w.). Rozważa również w niektórych przypadkach nawiązania do kultury tanecznej Buriatów. Brak materiałów porównawczych z terenów sąsiednich uniemożliwia jednak wyprowadzenie dalszych wniosków. Autorka zwraca też uwagę na konieczność przeprowadzenia dalszych badań w okolicach bardziej odległych na terenie badanego obszaru. Uwzględnia również zmiany, zachodzące w ubiorze i wynikające z tego różnice w sposobie tańczenia. Przekonywująco również omawia wpływ środowiska naturalnego i tła kulturowego na kształtowanie się form tanecznych. Jeżeli chodzi o zastosowanie folkloru tanecznego we współczesności, to autorka reprezentuje pogląd, jakoby tradycyjny folklor taneczny, organizowany przez profesjonalistów i "zasilany" zdobyczami zawodowego wykonawstwa tanecznego jest jego dalszą drogą rozwoju i ma prowadzić do powstania nowych form ludowej twórczości (kultura masowa). Autorka postuluje również konieczność ustalenia ujednoliconych kryteriów analizy formalnej. Zwraca uwagę na brak metodologii w pracach nad folklorem tanecznym. Krytykuje literaturę taneczną o charakterze użytkowym, dającą tylko opisy materialów, selekcjonowanych bez żadnego kryterium i bez uwzględniania kontekstu tradycyjnego repertuaru tanecznego. �350 Sprawozdania i recenzje Flett J. F., T. M., Traditiona~ Dancing in Scot~and. London 1964, s. 313, ilustr., mapy. Autor jest wykładowcą matematyki na uniwersytecie w Liverpool'u. Wraz z żoną podjął przed wielu laty zbieranie tańców w terenie i przebadanie żródeł pisanych, dotyczących tańców szkockich. Oboje publikowali liczne artykuły w magazynach folklorystycznych. Przy pomocy swego zespołu tancerzy organizowali liczne odczyty, połączone z demonstracją tańców szkockich. Rozdział wstępny orientuje pobieżnie w historii tańców szkockich. Omówione w nim zostały ważniejsze zbiory tańców i zasięg działania dawnych zbieraczy. W dalszym ciągu następuje opis zwyczajów, związanych z wykonawstwem tanecznym. Charakterystyka trybu szkolenia tancerzy (ważny moment w tańcu szkockim) jest tematem następnego rozdziału. W dalszym ciągu pracy poszczególne rozdziały poświęcone są tallcom wysp Archipelagu Orkadzkiego i wysp Szetlandzkich. Następnie choreotechnika tańców "reel" i "country dance" badanego terenu (opisy słowne dopełnione znaczkami graficznymi). W aneksie - charakterystyka tańców z "Nowej Szkocji", przeniesionych niegdyś przez osadników szkockich. Całość dopełnia wykaz informatorów i bibliografia. W całości pracy uderza gruntowna znajomość materiałów, staranna ich analiza w oparciu o zaplecze historyczne. Wydobyte zostało ciekawe zjawisko upowszechnienia się i adaptacji form tańca dworskiego przez szerokie kn;gi społeczne. Autorzy równocześnie jednak starają się odkryć elementy dawniejsze tat1ca szkockiego. Dlatego przytoczony został duży materiał z odległych zakątków i wysp, dokąd wpływy formalnej etykiety zawodowych mistrzów tańca z południa kraju - nie docierały. Czasopismo "Ethnomusicology" publikowało w ostatnim czasie sporo artykudotyczących etnologii tańca. Poniżej przegląd kilku ważniejszych prac: Hugh M. Miller, A Data Check-Ust for the Study of Ethnic Dance. (Kwestionariusz do studium nad tańcem etnicznym), Ethnomusicology 1964/1, s. 55. Krótki zbiór dyspozycji, dotyczących przebiegu badań terenowych wypróbowany przez autora w Polinezji. Są to ogólne dane z pominięciem subtelności, które badacz nanosi na arkusz materiałowy zależnie od możliwości i potrzeb. Joann Wheeler Kealiinohomoku, A Court Dancer Disagrees with Emerson'.) CLassic Book on the Hu~a, (Tancerka nadworna nie zgadza się z klasyczną książką Emerson'a na temat tańca hula), Ethnomusicology 1964/2, s. 161. Autorka porównuje wiadomości, uzyskane od 90-letniej tancerki hawajskiej, z książką N. B. Emerson'a z roku 1909, uchodzącą dotąd jako klasyczny zbiór' wiadomości o tańcu hula. Sędziwa informatorka była tancerką na dworze króla Kalakaua i później prowadziła własną szkołę tego tańca. Rozbieżności wynikają głównie przez niewłaściwe interpretowanie "terminologii" tanecznej przez Emerson'a. John Donald Robh, Rhytmic Patterns of the Santo Domingo Corn Dance, (Przebiegi rytmiczne tańca "na zboże" w Santo Domingo), Ethnomusicology 1964/2, s. 154. Notacja przebiegu tańca o skomplikowanych rytmach i rysunku z terenu Republiki Dominikańskiej (Haiti). Norman Feder, Origin of the Ok~ahoma Forty-nine Dance, (Pochodzenie tańca pod nazwą "czterdzieści-dziewięć" z Oklahoma), EthnomusicoJogy 1964/;3, s. 290. Powstanie tańca i jego nazwy, rozprzestrzenienie i stan zachowania. łów, �Sprawozdantu 351 t recenzje Judith Lynne Hanna, Africa's New TraditionaL Dance, (Nowy taniec tradycyjny z terenu Afryki), Ethnomusicology 1965/1, s. 13. Autorka artykułu w oparciu o l-roczne badania terenowe dowodzi zmian, jakie zaszły w tradycyjnym tańcu afrykańskim wskutek przebudzenia się poczucia nacjonalizmu i powstawania tworów państwowych. Niektóre tańce uległy zapomnieniu lub też zmieniły się. Przestały być aktualne niektóre dawne funkcje religijne i społeczno-ekonomiczne tańca. Autorka dostrzega w nowych tworach tanecznych przejawy ciągłości tradycji obok całkowicie nowych elementów. W dalszym ciągu analizuje zmiany, jakim te tańce podlegały już w przeszłości (wpływ okupacji europejskiej, chrystianizacja, szkolnictwo, urządzenia cywilizacyjne itp., a w innych rejonach podobne oddziaływanie islamu), charakteryzuje obecny obraz tańca afrykańskiego. Podkreśla aspekty polityczne pokazów tanecznych. Festiwale i konferencje są okazją do demonstrowania tańców jako przejawów odrębności kulturowych. W dalszym ciągu autorka analizuje zmiany jakie zaszły również w kostiumach, używanych do tańca i akompaniamencie muzycznym. Końcowy rozdział poświęcony jest analizie zmian, jakie uwidaczniają się w formach tańca afrykańskiego, którym zaczyna zagrażać niwelacja. Roderyk G. Kurath, S. Marti, Dances of Anahuac. Chicago Lange 1964, ed. by Sol Tax, ss. 251, ill. W powstającej współcześnie etnologii tańca ta praca dwojga autorów (choreolog i muzyk) ma szczególną pozycję. Przeprowadzona w niej rekonstrukcja tańców i rytuałów Majów i Azteków z epoki prekortezjańskiej oparta została głównie o wnikliwą analizę starych kodeksów, kronik i przede wszystkim ceramiki i rysunków z wyobrażeniami tańca. Występująca w tych materiałach ogromna ilość bóstw przedstawiona jest zwykle w pozach tanecznych. Dzięki temu udało się autorce wypośrodkować styl poszczególnych grup tańców. Nieodzownym dopełnieniem tej pracy są materiały porównawcze z dziedziny współcześnie istniejącego folkloru tanecznego. Cały materiał choreotechniczny został podany w transkrypcji systemem Labana (kinetografia). Obraz tańca tej odległej epoki ukazany został na tle życia codziennego, społecznego i poszczególnych zwyczajów. Uwzględnione rówmez zostały rozliczne aspekty tańca (religijny, ekonomiczny, leczniczy, rekreacyjny). Praca składa się ze wstępu i 12 rozdziałów; ale dadzą się wyróżnić 3 zasadnicze części: a) analiza żródeł; b) analiza materiału tanecznego, zawartego w żródłach oraz materiał choreotechniczny współczesnego folkloru tanecznego; c) analiza elementów muzycznych (ikonografia, instrumenty muzyczne, nawiązanie do współczesnego folkloru muzycznego), analiza symboliki tańców. Wspaniale ilustrowane dzieło jest przykładem nowocześnie przeprowadzonej rekonstrukcji tańca jednej z dawnych cywilizacji (archeochoreografia). Roderyk H. Suna, Novaja sistema kinetograf H Latvijas PSR Zinatnu Akadcmijas Vestis, zaptSIeJ nr choreograficeskich 5 (214), Riga Lange dvizenija. 1965. Autor omawia stosowany przez siebie system notacji ruchu, na dużej ilości materiału z dziedziny folkloru tanecznego Łotwy. wypróbowany �352 SpraWozdania i recenzje W treści artykułu polemika z niektórymi wypowiedziami uczestników Sekcji Tańca VII Kongresu MUNAE w Moskwie w 1964 r. (np. wypowiedź W. Malma) co do uniwersalności systemu notacji R. Labana w pracy nad folklorem tanecznym. System H. Suny istotnie obejmuje: 1) podział czasowy - wyznaczony rytmem, 2) horyzontalną projekcję ruchu, 3) wertykalną projekcję ruchu, 4) jednoczesność ujmowania ruchów różnych części ciała . . Brak jednak ostatniego z pryncypalnych elementów pełnej notacji ruchu, jakim jest rejestracja przepływu ruchu (the Flow of Movement), dzięki czemu występuje widoczny brak powiązania pomiędzy poszczególnymi fazami notacji. Tymczasem element ten jest zawarty w systemie Labana. Stąd teź nic dziwnego, że ten ostatni system ma dziś w dziedzinie folklorystyki tanecznej powszechne zastosowanie na całym świecie. System H. Suny jest niewątpliwie znacznym usprawnieniem zapisu ruchu w stosunku do opisu słownego. Ma on jednak charakter mnemotechniczny i znaczenie lokalne (jak np. swego czasu system St. Totha w Czechosłowacji). Roder'uk Lange � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/6eafddefb7e22eb50eebec9020e3cef3.pdf 306e81f97aa3a28ee1667b0a550f6f20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:315 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:279 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.181-218 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S P R A W O Z D A N I A ETNOGRAFIA POLSKA. Instytut Historii demii Nauk, Wrocław~WarszRwa~Kraków I RECENZJE Kultury Ivlaterialnej 1963, z. VII. Polskiej Aka- Zeszyt VII Etnografii polskiej rozpoczyna artykuł W. D y n o w s k i e g o pt. Z dziedzin deficytowych etnografii poLskiej. Określając mianem deficytowych te wszystkie dziedziny życia zbiorowego w państwie, które nie wykazują właściwej pr~żności rozwojowej, autor stara si~ wykazać, że brak na terenie nauki polskiej żywszych tradycji w zainteresowaniach problematyką tzw. ludów niecywilizowanych zarówno w tematyce prac badawczych nad kulturą ludów "pierwotnych", jak i w zakresie własnych koncepcji teoretycznych, wypływa z ogólnej sytuacji polskiej przeszłości w ubiegłym stuleciu. Zastanawiając się wszakże nad aktualną sytuacją ludów niecywilizowanych, nad ich zmienioną pozycją i rolą we współczesnym świecie wiodącą w kierunku emancypacji politycznej i świadomych poszukiwań nowej, własnej kultury, dochodzi do przekonania, że podstawową sprawą w etnografii winny stać si~ obecnie studia nad zachodzącymi procesami przeobrażel1 kulturowych ludów niecywilizowanych ze szczególnym uwzględnieniem realnie istniejącej sytuacji. Aby ta dziedzina etnografii polskiej mogła dojść do pełnego rozkwitu, należy przede wszystkim wyrównać dawny deficyt, co zdaniem autora artykułu oznacza konieczność odpowiedniego ustosunkowania się do dorobku przeszłości, czyli innymi słowy, do spopularyzowania fundamentalnych twierdzel1 teoretycznych oraz przyswojenia sobie podstawowej bazy faktograficznej, zgromadzonej przez poszczególne szkoły, czy kierunki etnograficzne. W maksymalnym uj~ciu dojść powinno do wypracowania oryginalnych stanowisk poznawczych, ale to jedynie w oparciu o konkretne badania terenowe. W cz~ści ~ Studia i materiały T. L e w i c k i, Pożywienie źródeł -- ludno.ki znajdują Zachodniej si~ następujące Afryki artykuły: w średniowieczu wedłur; arabskich. Jest to próba ukazania całokształtu wiadomości o pożywieniu ludów zamieszkujących Zachodnią Afrykę przed początkiem XVI stulecia, zawartych w dziełach średniowiecznych pisarzy arabskich. Wiadomości te mają charakter fragmentaryczny i przypadkowy, mimo to pozwalają na ogólną orientacj~, dotyczącą źróder pożywienia i konsumpcji mieszkal1ców Afryki Zachodniej. W pożywieniu większości tych ludów zasadniczą rol~ odgrywały pokarmy pochodzenia roślinnego. Uzyskiwano je bądż przez zbieranie roślin dziko rosnących, bądż też najpowszechniej i najcz~ście.i przez kopieniaczą uprawę. Wśród artykułów spożywczych pochodzenia roślinnego na pierwszym miejscu wymienione jest proso, następnie ryż, fonio, pszenica, jęczmień oraz ziarna różnych traw zbieranych. W dalszej kolejności cytowany jest yam, woandzu, czyli orzeszki ziemne, rośliny strączkowe (fasola, bób), warzywa (cebula, czosnek, kapusta, bakłażan, rzepa), dynie, owoce, trufle i manna. W porównaniu z pokarmem pochodzenia roślinnego, mi~so odgrywało w konsumpcji �182 Sprawozdania i recenzje ludności Zachodniej Afryki o wiele mniejszą rolę i spożywane było' jedynie z okazj i specjalnych uroczystości, aczkolwiek u niektórych plemion zdarzały się odstępstwa od tej zasady. W średniowiecznej Afryce Zachodniej hodowano bydło rogate, m. in. woły, krowy, owce, barany i kozy. U szczepów berberskich jadano mięso wielbłądzie, a w kraju Mali - mięso osłów. Duża ilość Czarnych jadała mięso psów. Z ptactwa domowego hodowano ku.ry, gęsi, kaczki i gołębie. Poza mięsem zwierząt domowych i ptactwa pewną rolę w pożywieniu ludności odgrywała zwierzyna łowna, a wśród niej antylopy, żyrafy, strusie, hipopotamy, krokodyle, słonie, żółwie i węże. Duże znaczenie miały ryby i to zarówno morskie, jak i słodkowodne. Z innych artykułów spożywano tłuszcze roślinne i zwierzęce (w tym ogromne ilości masła) oraz miód i trzcinę cukrową, stosowane do słodzenia potraw. Sól używana do przypraw konsumowana była w niewielkich ilościach i uchodziła za artykuł rzadki i drogi. Znanymi przyprawami importowanymi były imbir i pieprz. Jedyną używką (pomijając alkohole) był orzech koLta, bardzo chętnie żuty przez Czarnych. Z napojów, poza wodą rozpowszechnione było mleko słodkie i kwaśne, różne kwaśne polewki, piwo z prosa oraz płynny miód. W zakończeniu artykułu podane są wiadomości o naczyniach do gotowania, jedzenia i przechowywania pokarmów i napojów, używane przez mieszkańców Zachodniej Afryki. K. M a k u l s k i, Geneza Buszmenów na podstawie bad01l. (/rcheoLogicznych etnograficznych. Opracowanie poświęcone jest genezie etnicznej Buszmenów, potraktowanych przykładowo ze względu na swą pierwotną kulturę zbieracko-łowiecką, jako warstwa naj starszych mieszkańców Afryki. W kulturze buszmeńskiej wyróżnionych jest kilka etapów rozwojowych. Są nimi: 1. lata 1900-1950, na które przypada szybka industrializacja terenów Afryki płd., powodująca zasadnicze zmiany w tradycyjnej kulturze Buszmenów; 2. lata 1900-1870, w których występuje zanik żywotności kultury Buszmenów, spowodowany ekspansją sąsiednich ludów; 3. okres poprzedzający lata 1870, a sięgający momentu odkrycia Buszmenów przez europejskich podróżników. Buszmeni stanowili lud zbieracko-łowiecki. Ich gospodarka miała typowy charakter przyswajający. Sposób życia koczowniczy; grupy liczebnie słabe; kultura materialna bardzo uboga. Ten tryb życia Buszmeni wiedli od niepamiętnych czasów i nie zmieniali go bez wyraźnego przymusu. Porównując kulturę buszmeńską, głównie do XVIII wieku (gdyż w latach późniejszych widoczne są duże zmiany), z kulturami archeologicznymi Afryki płd .. datowanymi na ,późną epokę kamienia, a reprezentowanymi przez przemysł smithfieldzki i wiltoński, daje się stwierdzić łączność kulturową, polegającą na podobieństwie występowania pewnych typów narzędzi oraz charakterystycznych ozdób. Z tych przesłanek autor wyciąga wniosek, że Buszmeni jako lud uformowali się w bliżej nieokreślonym czasie, w wyniku zmieszania się autochtonicznych elementów południowo-afrykańskich z elementami przybyłymi z północy. A. Wal kańskiego i g ó.r plemienia S k i, Studio nad więzią terytoriaLną i Todzinną wschodnioafry- Luo. Artykuł poświęcony jest analizie podstawowych form więzi społecznej, stanowiącej o spójni wschodnio-afrykańskiego plemienia nilockich Luo, zamieszkałych na terenach przylegających do wschodnich wybrzeży jeziora Wiktoria w zachodniej Kenii. Zasadniczą więzią społeczną wśród LUD jest pokrewieństwo, które, choć stale jeszcze zajmuje miejsce naczelne, nie stanowi już jedynego czynnika, deter- �Sprawozdania 183 i recenzje minującego zbiorowe życie plemienia. Do momentu przyjścia Europejczyków podstawową jednostką rodzinną była rodzina poligamiezna, pozostająea pod władzą naczelnego patriarchy. Jej sytuację społeezno-gospodarczą cechowała prz'ewaga pasterstwa nad rolnictwem, mimo że rolnictwo stanowiło główną bazę wyżywienia. Bogactwo określane było posiadaniem wielkich trzód bydła. Zwie,rzęta stanowiły nie tylko o stanie zamożności właściciela, lecz także o znaczeniu władzy, wpływach grupy męskiej w życiu publicznym oraz o liczebności i trwałości rodu. Odpowiednikiem terytorialnym tego typu rodziny była zagroda, zbudowana najczęściej na planie koła, wg. specjalnego, tradycyjnego schematu, zazwyczaj ufortyfikowana i posiadająca własną drużynę wojskową, niezbędną wobec częstych wojen plemiennych. W zagrodzie takiej mieszkała cała rodzina, która wśród Luo przybrała formę zespołu małżeństw indywidualnych, powiązanych osobą wspólnego męża, gdzie wszystkie kobiety były pełnoprawnymi żonami. W rodzinie poligamicznej współżycie małżonków stanowiło splot wzajemnych uprawnień, obowiązków i usług. Mężczyzna dostarczał kobiecie ziemię i wyposażał jej gospodarstwo, natomiast ona pracowała na roli, a poza tym obowiązana była do współżycia z mężem i do rodzenia mu dzieci. Z chwilą śmierci męża poligamisty zagroda przestawała istnieć. Pozycja mężczyzny w rodzinie poligamicznej Luo kształtowała się pod wpływem trzech istotnych czynników: jego uprawnieil i przywilejów jako ezłonka lineażu, jego autorytetu, jako męża i głowy rodziny oraz jego kierowniczej roli, jako organizatora i przywódcy zespołu produkcyjnego, jaki stanowiła rodzina poligamiczna. Sytuacja kobiety w rodzinie Luo była niewątpliwie niższa niż mężczyzny, ale jej rola we własnym domu w zakresie wychowania, wyposażenia i wykształcenia dziecI była i jest bardzo wysoka. Ten stan rzeczy ulegał gruntownym zmianom na skutek inger,encji europejskieh kolonizatorów. W związku z niektórym i zarządzeniami administracyjnymi nastąpił rozpad wielkiej rodziny. Główna podstawa władzy mężczyzn - zwierzęta, zaczęły coraz bardziej ustępować zainteresowaniom rolniczym, a możność dodatkowych żródeł dochodu (handel i zbyt nadwyżek rolnych), skupione w rękach kobiet osłabiły prestiżową sytuację mężczyzny. Mimo to, pojedyńcza rodzina poligamiczna u Luo wykazuje nadal zadziwiającą trwałość i pDzystosowuje się skutecznie do nowego typu gospodarki chłopskiej. Nic też nie zdaje się wskazywać na to, by przechodziła ona kryzys, mający doprowadzić ją do rozpadu. K. W o l s k i, Powindah - patańscy koczownicy Afganistanu i Pakistanu. Artykuł poświęcony jest zanikającemu koczownict,wu i handlowi okrężnemu. prowadzonemu na terenach Afganistanu i Pakistanu przez patańskie plemię Ghilzai z Afganistanu. Ludzi, oddających się tym zajęciom i temu trybowi żyeia określa się mianem Powindah. Termin ten jest pochodzenia perskiego i znaczy dosłownie, tłumok towarów". Współcześnie na terenie Pakistanu obejmuje się nim jednak wszystkich patańskich koczowników z Afganistanu, przyby'wających jesienią na zimę do Pakistanu, bez względu na ich zawód, czy uprawiane zajęcie. Powindah nawet na terenie Pakistanu różnią się od otaczającej ich ludności osiadłej ze względu na fakt, że zamieszkują w namiotach, a nie w lepiankach oraz przez odmienny kolor odzieży. Terenem działalności i wędrówek Powindah są wschodnie krailee Wyżyny Irańskiej i ziemie tym krańcom prizyległe. Z utartych głównych szlaków schodzą Powindah obecnie coraz częściej na tereny bardziej ustronne, omijają'c miejsca, gdzie napotykali na trudności. Wśród Powindah znajdują się ludzie oddający się różnym �18..1, Sprawozdania i recenzje zajęciom. Zalicza się do nich pasterzy ,rzemieślników-specjalistów do robót wodnokanalizacyjnych oraz kupców. Ci ostatni są grupą naj liczniejszą i najcharakterystyczniejszą. Prowadzą oni handel naj różnorodniejszymi towarami, których zestaw zależy każdorazowo od kierunku szlaku. Obecnie odwieczny ruch nomadów ulega pewnemu ograniczeniu, a w handlu daje się zauważyć duży zastój. Być może, że dojdzie wkrótce do zahamowania i likwidacji wędrówek Powindah. J. M a c i e j e 'w s k a, górskich w kol'!cu XIX Akulturacja i na początku w gospodarce i, trybie życia Lapończyków XX wieku. Przez akulturację rozumie się zjawiska, które powstają, gdy dwie grupy, mające różne kultury wchodzą w ciągłe i bezpośrednie kontakty, co pociąga za sobą zmiany w pierwotnych modelach kulturowych jednej lub obydwu grup. Artykuł zajmuje się dawną kulturą grupy Lapończyków górskich i zmianami, jakim uległo ich życie wskutek nowych warunków gospodarczych, jakie wytworzyły się na Północy pod wpływem polityki gospodarczej kapitalistycznego państwa szwedzkiego. Typ dawnej gospodarki Lapończyków górskich związany był bardzo ściśle z hodowlą dużych stad reniferów. Najistotniejszą cechą leżącą u podstaw kultury lapońskiej była umiejętność maksymalnego przystosowania się do środowiska naturalnego oraz duży stopień samowystarczalności gospodarczej. Początkowe kontakty Lapończyków z państwem szwedzkim, datujące siG od połowy XVIII w. były na ogół bardzo lużne i ograniczały się do działalności handlowej i zbierania podatków, Poza akcją misyjną i początkami edukacji, państwo szwedzkie nie ingerowało w kulturę, a w tym i w życie gospodarcze grup lapo!iskich. Trwałe i bezporśednie kontakty zapoczątkowało osadnictwo fińskie w XIX w., poprzedzające narastający proces kolonizacyjny. Jego nastGPstwem był caly szereg konfliktów, wynikających z odmienności etnicznych, ustrojowych gospodarczych grup, wchodzących ze sobą w kontakt. Naruszenie stanu równowagi w gospodarce lapońskiej doprowadziło z jednej strony do zmiany typu zajęć i przejścia do osiadłego trybu życia, z drugiej zaś do przekształcenia hodowli renów w przedsiębiorstwo produkujące na zbyt mięso i skóry. Obecnie Lapończycy górscy, trudniący się hodowlą renów, przyjmując wiele elementów kultury sąsiedzkiej zachowują nadal własną odrębność (adaptacja), natomiast te Todziny, które 'przeszły do innych zajęć, wzorując się na systemie gospodarowania osadników skandynawskich i przejmując od nich formy życia i gospodarowania są bliscy utraty własnej kultury (asymilacja). A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu FranJest to omówienie działalności naukowej i organizacyjnej zmarłego profesora Eugeniusza F'rankowskiego wraz z bibliografią jego prac, uszeregowaną wg porządku chronologicznego. kowskim. W dziale - Kronika - poza omówieniem kilku podstawowych wydarzeń 7. życia etnografii krajowej znalazły się informacje na temat rozwoju kultury Afryki oraz dane o etnografii w krajach socjalistycznych. Dział Kroniki nie jest w zasadzie przeznaczony do szczegółowego recenzowania, mimo to, pozwalam sobie wypowiedzieć kilka zdań na margin€\Sie jednej informacji zatytułowanej Afryka nieznana a bliska. Nie pragnę tu bynajmniej polemizować z autorem informacji, ani przeciwstawiać mu swego zdania, oceniającego wystawę ze względu na wybitnie nieusyste- �Sprawozdania i recenzje matyzowaną i nie dbale skomentowaną ekspozycję jak najbardziej negatywnie, chcę jedynie zwrócić uwagę Redakcji, aby na przyszłość z nieco większym krytycyzmem podchodziła do materiałów dokumentacyjnych, które zdecydowanie kolidują z tekstem artykułu, oraz z punktu nasuwają wątpliwości co do kwalifikacji zawodowych autorów wystawy i co do rzeczywistej wartości "udanego eksperymentu" (przykłady: ryc. 6. Maska Senu ..., powinno byś Senufo; ryc. 7. Maska Chińczyka, Afryka Wschodnia, tak, ale bliższego określenia brak, a dane istnieją, nawet w języku polskim i brzmią:: Mozambik, dorzecze Rowuma, Makonde Mawia; ryc. 10. Na planszy z prawej strony rytualny ubiór, wyobrażający biust kobiecy, nie jest pełnym strojem, brak maski twarzowej z kłódką pelele w wargach, a obiekt taki istnieje w Mlocinach). W dziale - Recenzje - znajduje się kilka omówień interesujących publikacji. w tym trzech książek Levi-Strauss'a oraz nie opublikowanego manuskryptu prof. K. ;Vloszyńskiego. Krystyna Karol Iłławiczka, Melodie polskie lU Kancjonale Mazurskim. zursko- Warmińskie", Olsztyn 1963, nr 3 (81), s. 333-374. Czerniewska .,KomlAnikaty Ma- Karol Hławiczka w wyżej cytowanej pracy zapoznaje nas z popularnym wśród ludności ewangelickiej na Mazurach Kancjonałem Mazurskim, którego pierwsze wydanie pochodzi z 1741 r. Stanowi on bardzo cenny dokument polskości tamtejszego ludu. Materiał pieśniowy przejął ten kancjonał z kancjonału wcześniejszegD ks. Samuela Tschepiusa, opracowanego z polecenia władz pruskich pt. Doskonaly Kancy()Ilal Pruski Królewiecki z 1'. 1732. Bardzo niewiele pieśni opuszczono, prawie wszystkie wciągnięte zostały do Kancjonału Mazurskiego. Są one przeważnie tłumaczone z niemieckiego. Hławiczka jednak zauważa, iż pieśni niemieckie były częściowo także tłumaczeniami dawniejszych hymnów łacińskich, pieśni czeskich, a nawet polskich autorów i dochodzi do wniosku, że Kancjonał Mazurski posiada około 300 pieśni pochodzenia polskiego, co stanowi ponad 300/0wszystkich pieśni. Są to piE'śni polskich poetów religijnych polskiej Reformacji z XVI wieku, ~(oci1anov..-skiego, Reja, Trzycieskiego i innych, a także pieśni anonimowe z czasów Reformacji w Polsce oraz pieśni oryginalne powstałe na Mazurach. Wielka liczba wydań świadczy o wielkiej popularności kancjonału. Napisany jest w literackim języku polskim, ale zabarwiony wyrazami z dialektu mazurskiego. Przeznaczony nie tylko do użytku w kościele, lecz i w domu przy różnych okolicznościach, w związku z różnymi zwyczajami. Pieśni kancjonału związane zostały z biblią, nad każdą umieszczony werset biblijny z podaniem księgi i wiersza. Między wiersze pojedyńczych pieśni powsuwane zostaly objaśnienia tłoczone odrębnymi czcionkami, tłumaczące wyrazy obce, symboliczne i obrazy religijne. Poza pieśniami zawiera kancjonał modlitwy w liczbie około 100. Mówiąc o pieśniach mamy na myśli tylko teksty, bo melodii niestety Kancjonał nie zawieTa. To stało się punktem wyjścia dla pracy Hławiczki. Postawił on sobie za zadanie znalezienie właściwych melodii do odpowiednich tekstów. Sięga do wydawnictw polskich pieśni na terenie Niemiec z połowy XIX wieku, a specjalnie opiera się na zbiorze Btilowa von Dennewitz 38 Masurische Chorale... z roku 1902, w układzie na 4 głosy, z których omawia tylko same melodie (głos najwyższy), uporządkowując je według kolejności występowania w "Kancjonale Mazurskim", Hławiczka stwierdza, że Bulow korzystał z kancjonałów polskich i zbiorów pieśni �186 Sprawozdania i recenzje protestanckich, jakie były dostępne w Elblągu i Gdańsku jak; kancjonały z XVII wieku Artomiusza, "Kancjonał Gdański" Huenefeldta, wydawnictwo A. Wedeckego i kancjonał zdefe~towany bez karty tytułowej, który Biilow mylnie uważał za kancjonał Seklucjana z XVI wieku. Hławiczka zwraca uwagę też na częstą niezgodność zapisów Biilowa z oryginałem pod względem metrycznym, były to jednak konieczne korekty, które Biilow przeprowadza ze względu na niezgodność dawnych zapisów z nowoczesnym sposobem notowania. Hławiczka przytacza szereg melodii z tekstami (44 + kUka wariantów tych samych melodii), umieszczając przy każdej tytuł każdego działu, numer oraz tytuł pieśni, a następnie w nawiasie obok nazwiska Billowa numer melodii w 'jego wydawnictwie, źródło z którego jest zaczerpnięta, rodzaj taktu przez niego użyty, numer pieśni i stronę w "Kancjonale Pruskim" oraz ewent. adnotacje odnoszące się do pieśni poza wersetem biblijnym. Adnotacje te dokładnie wymieniają kancjonały i wydawnictwa, w których daną melodię spotykamy, z oznaczeniem jej numeracji. W adnotacjach tych widzimy kolosalny wkład pracy autora, który sięga do wszystkich nawet najstarszych kancjonałów, wyszukuje tam kolejno każdą pieśń i stwarza nam w ten sposób obraz żywotności danej melodii i jej roz,pow,gzechnienia. Hławiczka umie, mimo tekstów niemieckich, odkryć charakter słowiański pieśni, jak np. nr 3:. "Słuchay, co żywo, sądu straszliwego" nad którą Billow podaje tekst niemie<:ki "Har, was da lebt" i której nie ·spotykamy w dawniejszych kancjonałach, a której wariant Hławiczka od·nalazł w dzisiejszej żywej praktyce na Śląsku Cieszyńskim ,śpiewany do psalmu Kochanowskiego "Kto się w opiekę". Zdaje on sobie sprawę z pewnych adaptacji rytmów polskich do potrzeb tekstu niemieckiego, np. rytmy mazurkowe w pieśni nr 9 "Moy .Jezu, serca Radości" lub nr 34 ,.Śpiewaycie, cześć daycie". Niektóre pieśni znajduje też w śpiewnikach kościoła katolickiego. Krytycznie traktuje informacje Biilowa, do których wnosi nieraz uzupełnienia, a nawet korekty. Oprócz pieśni ze zbioru Biilowa Hławicz;ka korzysta i z innych wydawnictw, jak publikacje Małłka ("Jutrznia Mazurska na Gody", "Plon czyli dożynki na Mazurach", "Mazurs.ki śpiewnik regionalny"). Spotykamy tu często warianty melodii ze zbioru Billowa, ale i pieśni, których w publikacji Biilowa nie ma. Małłek w przeciwieństwie do "Kancjonału Mazurskiego" teksty podaje w gwarze mazurskiej. a melodie - z później wprowadzonymi ozdobnikami melizmatycznymi. Nie znajdujemy ich pierwowzorów w kancjonałach polskiej Reformacji. Hławiczka przypuszcza, iż są tworami miejscowymi. W dwóch wypadkach Hławiczka znajduje melodie do pieśni z Kancjonału Mazurskiego w ulotnych drukach. Na koniec Hławiczka stwierdza, że na Mazurach musiały być znane jeszcze inne melodie nie zanotowane ani przez Billowa, ani przez Małłka, gdyż spotkał on odwołania przy poszczególnych pieśniach do znanych melodii innych pieśni, nie publikowanych. Analiza melodii, rytmiki i prozodii jest krótko i zwięźle ujęta. Hławiczka stwierdza, iż melodie w zapisach Biilowa w stosunku do swoich pierwowzorów zostały zmienione .przez dostosowanie do systemu dur-moll, objawia się to przede wszystkim podwyższeniem VII stopnia. Tylko w 5' wypadkach spotyka on skalę doryck::t (na 47 mel.). P.od względem rytmicznym melodie dawniej zróżnicowane, podporządkowane zostały zasadzie izo'rytmii, a więc prowadzone w równych wartościach, z zatrzymaniem tylko na nutach końcowych. Co do zasad prozodii, to brak zgodności akcentów słowa i akcentów melodii, podobnie jak to ma miejsce w pieśniach XV i XVI w. Reasumując musimy przyznać, iż omawiana praca Hławiczki jest cennym wkładem w dziedzinę etnografii polskiej, odkrywa nam ona piękno dawnych pieśni �Sprawozdania 187 l recenzje religijnych, wskazuje wiele wartościowych, o niez,wykle głębokiej treści tekstów. Kancjonał Mazurski jest cennym zabytkiem nie tylko jako wy'raz polskiej Reformacji, ale jako wyraz życia ludności polskiej i jej przywiązania do Macierzy, od której była odcięta przez długie wieki. Antonina Wozaczyńska O. Polonec, Slovanske valasky, fokasa a takany, Zbierky Slovenskeho Narodneho Muzea, Narodneho Odboru w Martine. Wyd. Os veta n.p. Bratislava-Martin 1963. str. 63, 'ryc. 85, 1 mapa. O. Polonec, Valasky [t valaiikari na Slovensku. Sbornik Slovenskeho Muzea. Etnografia 4. Rocz. LVII, 1963, str. 40-75, ryc. 27. Narodneho Temat poruszony przez A. V a c l a v i k a w pracy Slovenske palice (Turc. Martin 1934) doczekał się na południowej stronie Tatr wyczerpującego opracowania, na podstawie bogatych zbiorów znajdujących się w Muzeach w Bratysławie i Martinie. Autor w pierwszej pracy opublikował właśnie te zbiory -- podając opisy 137-u obiektów. Fotografie 85-u indywidualnych faktów wchodzących do tego zbioru zostały zestawione na tablicach. Zasób źródłowy jest dostatecznie liczebny a ścisłe opisy odpowiadają wszystkim wymogom źródłoznawczym. Nic więc dziwnego, że i przeprowadzona typologia budzi zaufanie, a w konsekwencji i wnioski wychodzące poza typologię są godne uwagi i uznania. Autor wyróżnia - ze względu na kształt - trzy formy: valaska, fa kos, cakan. Cakany wywodzi autor z palic, a vlasniki z siekier; fakose uważa za przejściową formę. Prototyp "czakanów" widzi O. P o lon e c w hakowatych kijach pasterskich, służących do chwytania owiec. Tematem tym zajmował się w przeszłości A. Vaclavik w pracy, Slovanske palice (1934 str. 1 - 123). Zwraca przy tym uwagę fakt, że pierwotna funkcja jak też i forma uległa zmianie i narzędzia te stały się oznaką golności pasterskiej, zamożności, służyły w obrzędach i zabiegach magicznych. (ryc.63, 81, 85). O ile nie można wnosić zastrzeżeń do typologii przeprowadzonej przez autora, należy ostrożnie traktować próby wyjaśnienia genezy "czakanów", gdyż należałoby wtedy liezyć się z koniecznością rozważenia tego zagadnienia na szer·szym tle porównawczym. Liczyć się trzeba z tym, że jest to pożyczka z tureckiego (lokotsch), chociaż Vasmer widział tu śr. gr. Autor daje zresztą historyczne tło społeczne używania różnych form broni tego typu, podkreśla też, że "fakosze" i ,.czakany" przyszły do Karpat i w Tatry z pasterską falą wołoską. Interesujące są również jego wywody O wytwórcach tych narzędzi, z czym wiąże się specyficzność form i ornamenty z poszczególnych mikroregionów, jak Liptów, Bańska Bystrica, Radwan, Priechod, Spisz. Również ciekawe są dociekania i wnioski autora o pierwotnej funkcji tych narzędzi, który'ch kształt a ta,kże zdobnictwo wiąże się z pozycją społeczną pasterza. To że "walaszka" czyli góralska ciupaga z jej bogatym wystrojem była atrybutem bacy potwierdza się i po polskiej stronie. * I jeszcze jedna uwaga luźna, wymagająca .rozważania - czy i o ile kółka przy ciupagach, "fakoszach" czy "czakanach" są echem grzechotkowych kijów pocisko- * Na hali Pod Wołoszynem byłem świadkiem linę wręczył starszemu juhasowi na pożegnanie w 1949 r. jak baca schodząc w doswoją ciupagę· �188 Sprawozdania i recenzje wych (Por. K. Moszyński, K.L.S.). Wprawdzie w literaturze polskiej brak stwierdzenia istnienia takich kijów w Karpatach, ale w roku 1959 można je było widzie l' u pasterzy (krów?) w drodze na Krywań. Dobrze określone typologicznie "walaszki", "fakosze" i "czekany" uporządkował autor przestrzennie a wyniki przedstawił na osobnej mapie. Trochę niepokoi, dlaczego autor potraktował jednym znakiem "fakosze" i "czekany", czyżby zasięgi obu typów pokrywały się wiernie. W drugiej rozprawie opublikowanej w "Sborniku" rozszerza autor swoje zainteresowania, szuka powiązań siekierek w słowiańskim materiale archeologicznym i w materiale etnograficznym. Ale ostatecznie decyduje się na wiązanie małej "walaszki" raczej z pasterstwem wołoskim. W istocie wnioski obu prac pokrywają sic z sobą i prowadzą do uogólnienia, że te typy wołoskich narzędzi są rozpowszechnione w dolinie Hronu, na Liptowie, Spiszu IMagurze. Obie prace oparte na sumiennej analizie formy i funkcji zebranych faktów, uporządkowane chronologicznie i prz'estrzennie doprowadziły autora do trafnych rozwiązań - a mianowicie - prawidłowość w przemianach formy i funkcji i w powiązaniach etnicznych. Jest to chyba cenny punkt wyjścia do studiów nad ciupagami na północnym stoku Tatr i Karpat. Józef Dimitr Krandzalov, sitatis Palackianae Vala,,! na Ivlorave-rnateria!y, Olomucensis, Facultas vrob!emy, Philosophica, metody. Historica, Gajcie Acta Univer1963, s. 5-2\~. Praca prof. Krandzalova uzupełnia wyniki obszernej rozprawy tego autora. wydanej przed ćwierćwiekiem 1, oraz późniejszych, pomniejszych jego studiów'. Autor przeprowadził ponowną analizę zagadnienia osadnictwa wołoskiego, ustosunkowując się do wyników badań z ostatnich dziesięcioleci. Rozdział I (s. 5-10) ma charakter wstępu. Drugi rozdział (s. 11-48) przedstawia aktualny stan badań nad genezą języka i narodu rumuńskiego. Autor krytykuje nawroty do koncepcji autochtonizmu elementu romańskiego na północ od Dunaju (E. Petrovici, C. Daicoviciu i in.), skłaniając się raczej do poglądu o jego imigracji z obszarów Mezji. Zarazem przeprowadza korektę własnych dawniejszych koncepcji, przyjmując, że przodkowie Rumunów zetknęli się z żywiołem slo·· wiańskim jeszcze przed VI w. n.e. Przychyla się dalej do poglądów, że języki romańskie, używane obecnie na Bałkanach (rumuński, meglenorumuński, i in.) nie są dialektami, ale wyłoniły drogą odrębnego rozwoju poszczególnych grup dawnego, zromanizowanego osadnictwa tych okolic. W rozdziale III (s. 49-59) Autor przeprowadza analizę literatury dotyczącej osadnictwa wołoskiego na Morawach. Podkreśla on że wielu badaczy identyfikuje 1. ., a D. K r 8. n d j l a, RHmunskc vLivy w Karr~(ltech sc =L'liistnim :::fcteLem k lWoravskemu Va',assku. Praha 1938. Np.: D. Kra n d a l o v. Znaczenie i charakter wpl'uwów rumuńskich w Karpatach zachodnich ze szczególnym uwzględnieniem Woloszczyznu Morawskiej. Pasterstwo Tatr i Podhala, t. 5, Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1963, s. 165-232; t e n ~ e, Sur les methodes de verification de la nationalitees Valaques-Vlaques dans les Carpathes et <lans les Balkans au moyen-i1ge d !'aide des noms de persannes. Slavische Namenforschung: Verbff. des Institut fur Slavistik der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, nr 2:1 Berlin 1963, s. 216-222; t e n ż e Rumiinische Einf!ilsse in der slawischen H!rtenterminologie und Toponomast!k in den Karpaten. Zeitschrift flir Slavistik, Bd. X, Heft 3, Berlin 1965. z �Sprawozdania i reCCllzJe 189 niesłusznie nazwę: Wołosi z żywiołem etnicznym .rumuńskim. Jako jeden z głównych argumentów przytacza się rzekome wyrazy rumuńskie w terminologii pasterskiej zachodnich Karpat. Analizie filologicznej tych słów poświęcony jest rozdział IV (s. 60-76). D. Krandzalov wykazuje, że znaczna część tych przykładów oparta została na błędn€j etymologii. Stwierdza przy tym, że najwięcej wyrazów rumuńskich występuje w narzeczach ukraińskich (powyżej stu), podczas gdy na obszarach Karpat zachodnich liczba ich nie przekracza 26. Wnioski z tej analizy zamieszczono w rozdziale V. (s. 72-76). Autor stwierdza, że rumuńska terminologia pasterska przenoszona była na tereny Karpat zachodnich przez ludność słowiańską z terenów położonych dalej na wschód . .zywioł etnicznie rumuński nie przekroczył nigdy masowo rzeki Uh. Toteż określenie: "Valach", na Morawach nie oznaczało (zgodnie z pierwotnym znaczeniem) Rumuna, ale pasterza górskiego. Osobny rO'zdział VI (s. 77-126) poświęcony jest ocenom przedwojennej pracy D. Krandzalova. Autor przeprowadza tutaj polemikę z recenzentami, którą trudno przytoczyć z powodu braku miejsca. W rozdziale VII (s. 127-131) przeprowadzono krytykę naj nowszych publikacji, dotyczących osadnictwa na tzw. Morawskim Walaszsku (R. Pavlik, J. Tvaruzek, K. Papica i inn.). Zdaniem Autora powstawanie osad następowało na tym terenie w wyniku planowej akcji wielkiej własności. Rozdział VIII (s. 132-156) dokonuje oceny ostatnich prac z zakresu etnografii i językoznawstwa. AutO'r kwestionuje niektóre nowe ustalone wyrazy rumuńskie w gwarze wołoskiej, jak np. "portasz" - który wywodzi się z hcińsko-węgierskiego te'rminu, oznaczającego "strażników wrót", czy też zestawienia nazw miejscowych zebrane przez P. Olteanu na Morawach i OTawie (s. 140). Recenzent pragnie poświęcić więcej uwagi polemice D. Krandzalova z badaczem polskim K. Dobrowolskim. Autor zarzuca mu słabą znajomość języka rumuńskiego, przytaczając szereg wyrazów podawanych przez K. Dobrowolskiego mylnie za rumuńskie. Nalcżą tu słowa niewątpliwie slowiańskiego pochodze::ia, jak: kuciu, vet (od: wieli). kusyk (nazwa barana' od kusy) syśka (od: szyszka), trestka - cybuch (od staropolskiej nazwy trzciny). Słowiańskie są również imiona: Bułas, Kaluch, Kila, Makula. Kaldoń. W liczbie rzekomo rumuńskich wyrazów nie brak także słów pochodzenia tureckiego (np. majdan, bazar, czardak itp.), czy niemieckiego (Bayer). Autor stwierdza również, że formy chowu owiec, któr€ Dobrowolski poczytuje za charakterystyczne dla gospodarki rumuńskiej, spotyka się również u innych pasterskich lud6w Półwyspu Bałkańskiego (s. 154). Zwraca także słusznie uwagę, że poważniejsza liczebnie imigracja elementu rumuńskiego na tereny Królestwa Polskiego musiałaby znależć odzwierciedlenie w żródłach, czego jednak brak. Odrębny rozdział IX (s. 157-204) poświęcono analizie licznych prac J. Macurka o kolonizacji wołoskiej w Karpatach zachodnich. Dopatrywał się on głównych przyczyn tego ruchu w "instynkcie wędrownym" narodu rumuńskiego oraz w przewrocie gospodarczym, jaki miał nastąpić w XVI w. w związku z przechodzeniem do gospcdarki folwarcznej. D. Krandzalov odrzuca słusznie tezę o wędrownych instynktach, kwestionuje również znaczenie rzekomego przewrotu gospodarczego w tym okresie. Należy zresztą mieć na uwadze, że początki kolonizacji wołoskiej w Karpatach wschodnich przypadają już na przełom XIV i XV w., kiedy trudno mówić o problemie folwarków. W dalszym ciągu D. Krandzalov wykazuje, że instytucja wojewodów wołoskich nie wynikała z wyborów kolektywu wołoskiego, jak to ujmuje Macurek, lecz stanowiła wykładnik władzy feudalnej, podobnie jak sołtysi. Samo słowo wojewoda �190 Sprawozdania i recenzje jest niewątpliwie słowiańskiego pochodzenia i zostało przejęte przez Rumunów. Autor kwestionuje też pogląd o rzekomo postępowym charakterze pasterskiej gospodarki Wołochów, skoro chów owiec był już szeroko rozpowszechniony w średniowieczu na ościennych obszarach przykarpackich. ZdaniemD. Krandzalova kolonizacja wołoska wynikała raczej z biedy i rugów chłopskich, przeprowadzanych w tym okresie przez feudałów. Prawo wołoskie było według niego mniej .korzystną odmianą tz. ·prawa niemieckiego. Rozdział X (s. 205-222) zajmuje się zagadnieniem szałaśnictwa wołoskiego. Autor polemizuje z poglądami niektórych etnografów (B. Kopczyńska-Jaworska, J. Stika), którzy identyfi,kują Wołochów z Rumunami. Zwraca on uwagę, że koczowniczne formy pasterstwa górskiego nie łączyły się bynajmniej z etnicznym pochodzeniem pasterzy, natomiast były wynikiem ok'reślonych warunków klimatycznych, gospodarczych itp. Przykładem tego są np. koczownicze grupy tureckie (Juruci, Karakaczani) bułgarskie, greckie, albańskie itp. Wyraża się .przy tym z uznaniem o badaczu polskim S. Ber·ezowskim, który w jednej z ostatnich prac (1959 L) zajmował analogiczne stanowisko, wykazując wpływy środowiska geog.raficznego na typ pasterstwa. Ostatni rozdział XI (s. 223-238) zawiera podsumowanie wyników pracy. Autor stwierdza raz jeszcze, że nie można liczyć się z poważniejszą migracją elementów rumuńskich na tereny Karpat zachodnich. W tzw. kolonizacji wołoskiej uczestniczyły różne grupy etniczne, przy ·czym na za·chodnich obsza,rach jej zasięgu przeważała ludność miejscowa, lub uchodźcy słowaccy spod jarzma tureckiego. Badania ostatnich lat 30 nie zwiększyły w poważniejszy sposób liczby znanych wyrazów rumuńskich używanych przez ludność podkarpacką. Tzw. prawo wołoskie było formą eksploatacji, stosowaną w ok,reślonych warunkach ekonomicznych, ale nie wiązało się z pochodzeniem pasterzy. Dalsze badania zespołowe uczonych z krajów przykarpackich mogą przyczynić się do wyjaśnienia różnych szczegółów tego procesu. Praca prof. D. Krandzalova jest wynikiem wieloletnich studiów autora i opiera się na olbrzymim materiale źródłowym (w tym również załączone fotokopie). Chociaż tytuł jej wiąże się ściślej z Morawami, obejmuje ona całość zagadnienia kolonizacji wołoskiej. Wyborna znajomość literackiego i ludowego języka rumuńskiego, jak również opanowanie języków słowiańskich, łaciny i niemieckiego, umożliwiła Autorowi sprostowanie wielu fałszywych etymologii, ustalonych przez badaczy władających tylko niektórymi z tych języków. Tezy Autora, poparte licznymi przykładami winny znaleźć szerokie uznanie u specjalistów. Niektóre sformułowania budzą pewnę zastrzeżenia. Tak np. D. Krandzalov dopatruje się jednej z głównych przyczyn kolonizacji wołoskiej na Morawach i Słowacji w zbiegostwie spod jarzma tureckiego. Niewątpliwie czynnik ten musiał odgrywać role, jednakże początki migracji wołoskich w Karpatach przypadają na okres poprzedzający wielką ofensywę państwa Osmanów, stąd musiały istnieć i inne przyczyny. Autor zdaje się również przeceniać udział wielkiej własności feudalnej w organizowaniu osadnictwa wołoskiego. Na teTenie państwa polskiego większość osad powstawało w k'rólewszczyznach, a nie w dobrach magnatów. Wydaje się przy tym, że penetracja pasteTzy wołoskich miała częściowo charakter samo'rzutny, a dopiero po ich pojawieniu się w słabo zaludnionych górach, zarządcy dóbr zmierzali do ujęcia tego ruchu w jakieś normy organizacyjne i nałożenie na przybyszów ciężarów na rzecz dworu. Z drobnych uwag, należy stwierdzić, że urząd wojewody nie istnieje już w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej od reformy z 1950 r. utrzymała się tylko nazwa �Sprawozdania 191 i recenzje województwa. Nazwisko Raska mogło być nietylko ukraińskiego czy czeskiego pochodzenia, ale i polskiego, jest to nazwa ptaka (s. 106). Nazwa miejscowa Trojanowice występuje również w Polsce. (s. 140). Należy sądzić, że wbrew przypuszczeniu Autora, dalsze badania mało dotąd wykorzystanych źródeł polskich jak np. akta wielkich dóbr ziemskich, akta grodzkie krakowskie i in. wyłoniłyby jeszcze niektóre nieznane wyrazy pochodzenia rumuńskiego, używ·ane w terminologii osadnictwa wołoskiego 3. Kazimierz Ślaski J. Ostatnią pozycję z tego zakresu stanowi praca D. Kra n d ź a l O v a, wygłoszona jako referat na Kongresie Słowianoznawstwa w Salzburgu: Comment distinguer des Slaves la population romanisee dans les materiaux archeologiques des pays balcaniques. W tomie: Congresus Historiae Slavicae Salisburgensis, 12-16 Julii 1963 (w druku). OBERLAUSITZER FORSCHUNGEN. Beitrage zur Landesgeschichte. Im Einvernehmen mit der historischen Komission bei der Sachsischen Akademie der Wissenschaften. Herausgegeben von Martin Reuther. Koehler u. Amelang, Leipzig 1961, s. 368, nlb. 3, ilustr. Omawiana książka powstała jako księga pamiątkowa z okazji 25-lecia istnienia Saskiego Archiwum Krajowego w Budziszynie (1933~1958) i poświęcona jest pamięci prof. dr Ryszarda Jechta (1858-1945), sekretarza Górnołużyckiego Towarzystwa Naukowego, wybitnego archiwisty i historyka. Oprócz krótkiej przedmowy Marcina Reuthera księga pamiątkowa obejmuje prace 18 autorów. Spośród tych prac jedna zawiera historię a.rchiwum górnołużyckiego, trzy dotyczą Rysza.rda Jechta, pozostałe obejmują dość różnorodne zagadnienia opa-rte o liczne źródła historyczne (ponad tysiąc odsyłaczy źródłowych dokumentuje wnioski podawane przez autorów). Więź etniczna Łużyczan wyrażała się na zewnątrz przede wszystkim odrębnością języka i ubioru. Te dwa czynniki zadecydowały w głównej mierze o przetrwaniu narodu łużyckiego. Ale poza zewnętrznymi efektami więzi etnicznej istniały niewątpliwie głębsze przyczyny tej odrębności. W jakim stopniu zbiór artykułów publikowanych w Oberlausitzer Forschungen potrafi pogłębić naszą wiedzę w tym zakresie? Etnograf i historyk kultury zwróciłby uwagę szczególną na artykuły tych autorów, których rozważania ściślej wiążą się z problematyką etnohistoryczną. Artykułów etnograficznych (w węższym tego słowa znaczeniu) właściwie brak - jednakże nagromadzony tu materiał historyczny daje znakomitą podbudowę naukową dla różnych dociekań związanych z nowszą historią kultury łużyckiej. Rozważania B l a s c h k e ' g o i M e t s k a dotyczą zagadnień związanych z procesami osadniczymi i rezonansu, jaki te zjawiska wywoływały w składzie etnicznym Łużyc. MetSk rozpatruje te zjawiska szukając głębszej "podszewki", która zaważyla na ogólnych procesach germanizacyjnych. Druga grupa tematyczna - to artykuły L e m p e r a i L e h m a n n a. Zawierają one charakterystykę sylwetki Adolfa Traugotta von Gersdorf (1744-1807) i jego zapisów w notatniku podróżniczym z Dolnych Łużyc. Na oddzielne wyróżnienie zasługuje sumienna praca K u n z e ' g o o procesach zachodzących w 'różnych wsiach - przechodzenie od zajęć rolniczych do zajęć rzemieślniczo-tkackich (Vom Bauerndorf zum Weberdorf). Lektura tekstów interesujących badaczy kultury ludowej nie powinna być �1!J2 Sprawozdania ., "ecenzje zamknięta wspomnianym zestawem. Warto np. sięgnąć do studium a Janie 01mi.itzerze, którego dzieła plastyczne dostarczają cennych asocjacji nie tylko dla historyka sztuki. Przy tej sposobności reprodukowano wytwory plastyczne z tego okresu nieoznaczone wyraźną metryczką, a brane pod uwagę jako domniemane dzieła Olmiitzera. Z nich naj ciekawsza jest niewątpliwie drewniana rzeźba Chrystusa Frasobliwego (Ch7'istus in der Rast). Wydaje się, że istotną zmianę w badaniach kultury narodu łużyckiego wyraża pozornie drobny fakt - zastąpienie przez Niemców z NRD dotychczasowego określenia Wende, wendisch na Sorbe, sorbisch. O ile dawniej nazywano "Wendami" każde skupisko słowiańskie stykające się z elementem niemieckim, to ostatnio wyraz Wende oznacza tylko słowiańskiego mieszkańca Łużyc; przyjęto jednak obecnie samookreślającą nazwę Sorb z łuż. Serb (pol. Łużyczanin) - w odniesieniu zarówno do Górno- jak i Dolnołużyczan. Niemiecki "Drang na ch Osten", spychający przez ostatnie dziesięć wieków ustawicznie na wschód element słowiański, który był niszczony biologicznie bądż też wynaradawiany, nie zdołał zatrzeć ogromnej ilości śladów Słowiańszczyzny na obszarze leżącym na wschód od Łaby. Słowiańskie relikty językowe w gwarach wschodnioniemieckich, dane toponomastyczne i onomastyczne, kształty osad, różne elementy stroju ludowego itd. są zauważalne daleko na zachód i północ od terytorium rdzennych Łużyc. Warstwa słowiańs,ka zawsze występuje jako starsza, warstwa niemiecka - jako młodsza. Trzeba pamiętać o tym - o czym wspomina Blaschke - że pochodzące z czasów słowiańskich osiedla były rozbudowywane i przebudowywane, dzięki czemu uzyskiwały wygląd niemiecki (... damit ein "deutschcs" Aussehen erhalten haben"). Stopień natężenia procesów germanizacji na tych obszarach wiąże się niewątpliwie z faktem, że kolonizacja niemiecka już po XIII wieku odcięła element łużycki od etnicznego pogranicza czeskiego, a w pięć wieków później rozerwała ostatecznie więź z etnicznym pograniczem polskim. Niezależnie od tego nadwątlona jest więź etniczno-terytorialna Łużyc Górnych i Łużyc Dolnych. Faktem jest również, że Łużyczanie i Niemcy zamieszkują obszar mieszany pod względem narodowościowym żywioł słowiański nie tworzy obecnie na obszarze Łużyc bezwzględnej przewagi statystycznej. Kontakty językowe łużycko-polskie istniały jeszcze na przełomie XVII i XVIII wieku. Długo istniejąca styczność wskazywała na to, że wschodnie gwary dolno-łużyckie i pograniczne gwary polsko-śląskie łączyło wiele cech wspólnych. Sprawa ta została szerzej omówiona w pracy Metska: Serbsko-polska reena hranica w 17 a 18 letsotku (Historiski letopis II, 3, 1958), natomiast w publikowanym tu studium: Dic sorbische Be'Uolke7'ung in der Standesherrschoft Kun'ifjsbriici-: ]i"r/ i'I re Germanisierung, potwierdza w przypisie 82, że obszar językowy łużycki stykał się z obszarem językowym polskim (...bis zur damaIs noch IJestchenden wrbisch-polnischen Sprochgrenze an der Pleiske und am Grieselschen Forste im Kreise Crossen ...) jeszcze w początkach XVIII wieku. Najstarszym zabytkiem kartograficźnym podającym granice mowy sło""iańskiej w Górnych Łużycach jest mapa Bartłomieja Scultetusa z 1593 roku. Granice jE;zykowe z tego okre·su .porównywane z granicami językowymi z 1886 r. (mapa opracowana przez E. Mukę) wykazują stosunko,wo niezbyt poważne ubytki terytorialne na korzyść elementu niemieckiego (przede wszystkim od strony zachodniej); materiał ten przedstawiony został kartograficznie na rycinie 4. Wersja urzc;dowa niemiecka nie potwierdzała oczywiście tych danych, zawężając znacznie obszar o LEJności łużyckiej. �Sprawozdania 193 i recenzje Mechanizm procesów germanizacyjnych ukazuje MetSk z dużą precyzją, opierając się o liczne dane źródłowo-statystyczne. Przykładem stały się dzieje baronii Konigsbriick, leżącej w zachodniej strefie granicznej łużycko-niemieckiej, częściowo obejmującej w XVI wieku dawny łużycki obszar językowy. Nasilenie procesów germanizacyjnych, jakie na Łużycach miały miejsce, zwłaszcza po wojnie trzydziestoletniej, kiedy silne wyludnienie było rekompensowane elementem napływowym z dalszych części Niemiec - na terenie baronii Konigsbriick nie odegrało znaczniejszej roli. W ciągu XVII wieku stosunek między ludnością niemiecką a' łużycką nie ulegał większym zmianom (Łużyczanie stanowili nie znaczną przewagę w baronii - z tym, że w m. Konigsbriick większość była niemiecka, zaś na wsi blisko "!I ludności było pochodzenia słowiańskiego). Stały nacisk germanizacyjny za pośrednictwem kościoła protestanckiego i szkoły wywierany w XVII i XVIII wieku zaczął w pewnym momencie przynosić rezultaty aż nadto widoczne - oto już w XVIII wieku, a zwłaszcza w pierwszych dziesiątkach lat XIX w., zaczyna gwałiownie gasnąć przewaga żywiołu słowiańskiego. Oficjalne oświadczenia z 1800 r. wskazują jedynie dwie wsie, w których mieszkają jeszcze Wenden. W połowie ub. wieku właściwie cała baronia Konigsbriick jest już zgermanizowana. Kościół i ~zkoła były podsta-wowym instrumentern zwycięstwa etnizmu niemieckiego (Die beiden Hauptmittd der Germanisationspolitik waren Kirche und Schule). Skrótowo przedstawiony przegląd ważniejszych materiałów dzę, potrzebę sięgania do tej pozycji przy każdej poważniejszej kultury narodu łużyckiego. uzasadnia, jak sąpróbie studiowania J erz·y Damrosz A. Vinkevic, n. T. Dybowskij, Osnovnyje etapy zizni i dejatel.nosti. Irkuck 1961, 59, 1 nlb. Książka poświęcona Benedyktovii Dybowskiemu (30. IV. 1833 30. 1. 1930), jest streszczeniem obszernej monografii opracowanej przez A. Winkiewicza na uzyskanie stopnia kandydata nauk geograficznych. Wydana w Irkucku staraniem Bajkalskiego Oddziału Towarzystwa Geograficznego stnowi skromny dowód pamięci złożony polskiemu uczonemu, który podczas pobytu na Syberii prowadził pionierskie bad,mia nad fauną okolic jeziora Bajkał. Fublikacja ta zawiera szereg oddzielnych ezęści poświęconych kolejnym etapom życia polskiego uczonego. Właśnie tak pomyślany układ pozwala zorientować się dokładniej w zasługach B. Dybowsldego nad badaniami Syberii i jego konspiracyjnej działalności w okresie powstania styczniowego. Skazany na 12 lat katorgi za uczestnictwo w pracach Rządu Narodowego już w grudniu 1864 r. znalazł się we wsi Siwakowa nad rzeką Ingodą. Część pracy poświęcona omówieniu młodziel1czych lat B. Dybowskiego spędzonych początkowo w domu rodzinnym w Adamarynie (pow. Mińsk), a potem w mińskim gimnazjum po ukończeniu którego zapisał się na studia uniwersyteckie w Dorpacie, nie wnosi niczego nowego do ogólnie znanej biografii tego wybitnego przyrodnika. Jest to kompilacja opracowana na podstawie szeregu artykułów i większych publikacji z których spora część jest powtórzeniem powszechnie znanych faktów z jego życia i naukowej działalności. Już od pierwszych chwil pobytu na zesłaniu poświęca się B. Dybowski bada13 - Lud, t. 51, 1967 �194 Sprawozdania i recenzje niom faunistycznym, i jako chirurg niesie pomoc lekarską ludności tubylczej. Dzięki swej naukowej i humanitarnej działalności pozyskuje względy urzędników carskich, którzy umożliwiają mu przeniesienie się do Czyty, a następnie do Darasunia powodując przez to znaczną ulgę w katordze. Przedstawiony przez autora 12-letni okres katorgi B. Dybowskiego zawiera pobieżną charakterystykę jego prac badawczych nad florą i fauną Bajkału, które roz'począł już w roku 1868 po przeniesieniu się do Kułtuku - wsi leżącej w okolicach tego jeziora. B. Dybowski wzbogacił nauki przyrodnicze szeregiem cennych prac specjalistycznych i przyczynków, które w bardzo małym stopniu cytuje autor recenzowanej książki. Badania faunistyczne prowadzone przez B. Dybowskiego na Dalekim Wschodzie wspólnie z W. Godlewskim i M. Jankowskim to ważny rozdział w jego życiu, a udział w naukowej ekspedycji gen. Skołkowa, to nie tylko zwiedzenie okolic Syberii wzdłuż Amuru i Ussuri ale jednocześnie badania ichtiologiczno-ornitologiczne. Pomimo wielu nieistotnych szczegółów zamieszczonych w pierwszej części pracy uszły uwadze autora fakty o wiele większym znaczeniu. A. Winkiewicz pomija całkowicie półtoraroczny pobyt B. Dybowskiego w kraju po powrocie z zesłania (od sierpnia 1877 do końca grudnia 1878 r.). Okres ten to szukanie zatrudnienia gwarantującego mu możliwości rozwoju badań naukowych - którego jako darwinista nie mógł znaleźć. Zroilumiał wtedy B. Dybowski, że w kraju nie ma dla niego miejsca, gdzie mógłby pracować równie twórC'.Zo jak na Syberii, czyni więc starania o wyjazd na Kamczatkę. Korzystając z poparcia i pomocy finansowej Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego otrzymuje posadę lekarza okręgowego na Kamczatce, i tam przez 4 lata (1879-1883) prowadzi badania naukowe. B. Dybowski nie poprzestaje na wypełnianiu obowiązków lekarskich, lecz z własnej inicjatywy prowadzi odkrywcze prace badawcze. Oddany bezgranicznie działalności humanitarnej nie zaniedbuje jednak prowadzenia badań naukowych stanowiących właściwy cel wyjazdu na Kamczatkę, gromadzi materiał zoologiczny, i jako lekarz przebywający stale wśród ludności tubylczej czyni szereg trafnych spostrzeżeń z zakresu etnografii, zbiera zabytki kultury materialnej, materiał językowy i antropologiczny. Sprawy te uszły prawie całkowicie uwadze A. Winkiewicza, a przecież stanowią one ważny rozdział w działalności naukowo-badawczej B. Dybowskiego. Zebrany przez niego materiał słownikowy posłużył Ignacemu Radlińskiemu do opracowania "Słownika narzeczy ludów kamczackich", a zabytki etnograficzne przywiezione z Kamczatki stanowią cenny materiał pozwalający poznać dokładniej kulturę jej tubylców 1. Zasługą B. Dybowskiego jest fakt sprowadzenia na Wyspy Komando'rskie renifera, na Wyspę Beringa konia i renifera, a na Kamczatkę kóz i królików. Trudno w krótkim streszczeniu podać wszystkie zasługi B. Dybowskiego na polu nauk przyrodniczych oraz ocenić jego wkład w badania nad ludami Syberii. Stąd też w książce A. Winkiewicza - wydanej staraniem Towarzystwa Geograficznego w Irkucku znalazły się tylko najważniejsze wzmianki o zasługach polskiego badacza, i to szczególnie w dziedzinie zoologii, ornitologii i ichtiologii. Jego dOfQbek naukowy z zakresu etnografii jest nikły, ale zasługi w dziedzinie dostarczonego etnografom materiału terenowego są naprawdę wielkie. 1. R a d l i ń s k i Ignacy, Słowniki nm'zeczy Ludów kamczackich. Ze zbiorów B. Dybowskiego, wyd. Polska Akademia Umiejętności. Wydział Filologiczny. Rozprawy. Seria II, Kraków 1892-1895. Zabytki te znajdują się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie oraz W Muzeum Narodowym - Kraków. �Sprawozdania 195 i recenzje Recenzowanej książki nie można uwazac za pełne źródło informacyjne o pracy naukowej działalności B. Dybowskiego. Jej braki stają się szczególnie rażące gdy weźmiemy pod uwagę dokumentację naukową przedstawionych przez autora faktów. Niejednolity system przypisów wprowadza chaos oraz zmniejsza wartość opracowania i podważa zaufanie w stosunku do autora monografii. Trudno uważać większą część usterek w przypisach za błędy korektorskie. Sam autor stosuje zapis niekonsekwentnic zmniejszając przez to 'wartość podawanych przez siebie faktów. I tak na str. 41 autor cytując obszerny urywek z książki B. Dybowskiego podaje w przypisie: "Praca Dybowskiego o Kamczatce i Syberii", ale już na str. 43 podając cytat z tej samej książki wyjaśnia w przypisie nr 1 "Praca a Syberii i Kamczatce". Na str. 15 autor powołuje się na książkę B. Dybowskiego podając w przypisie nr 1 "B. 1. Dybowski - O Syberii i Kamczatce. Kraków 1912 r.". Również i w tym wypadku brak jest strony z której pochodzi cytowana wiadomość, a cały zapis bibliograficzny jest mylnie sporządzony 2. Przy sześciokrotnym cytowaniu urywków z tej książki autor w ogóle nie podaje strony z której one pochodzą, istnieje więc przypuszczenie czy korzystał z oryginału, czy też opierał się na wyjątkach z innej pracy rosyjskiej, które jeszcze na początkach XX stulecia nie zawsze podawały strony, z których pochodził cytowany tekst. Brak ten powtarza się w odniesieniu do literatury polskiej, również na str. 51 w przypisie nr 1 autor wymienia pracę J. Domaniewskiego ("Benedykt Dybowski", Warszawa 1954 r.) jednak nie podaje strony z której pochodzi przytoczona wiadomość. W większości wypadków niemal wszystkie przypisy podane są mylnie, braki te dotyczą zarówno niedokładności w zapisie tytułu, jak i niejednolitości systemu bibliograficznego. Tylko niektóre cytowane przez autora prace w języku rosyjskim posiadają poprawny zapis i wolne są od wspomnianych usterek. W sumie książka A. Winkiewicza jako popularne przedstawienie wkładu B. Dybowskiego w badania nad Syberią jest pożyteczna i stanowi pracę w której uwzględniono całe jego życie prawie ze wszystkimi przejawami badań naukowych i humanitarnej działalności. Autoni A. L. Cekanowskij, ~tatji o ego naucnoj Sbornik raboti!. neopubUkovannych Kniznoje Irkuckoje materialow Izdatelstwo A. Kuczyński L. Cekanovskogo 1962, s. 363, 1 nlb. Analiza dorobku naukowego polskiego zesłańca na Sybir Aleksandra Czekanowskiego (1830-1876) nie znalazła dotąd oceny w literaturze polskiej *. Rozproszone po licznych czasopismach drobne artykuły i wspomnienia nie stanowią wyczerpującego opracowania przedstawiającego jego dorobek naukowy, na który złożyło się wiele lat syberyjskiego zesłania, a potem praca w instytutach naukowych. Tak jak wielu innych współczesnych mu zesłańców prowadził A. Czekanowski pionierskie badania nad geologią północno-wschodniej Syberii, ale poczynił również szereg trafnych spostrzeżeń z zakresu języka i kultury jej tubylców. Uznając wartość prac badawczych A. Czekanowskiego Syberyjski Oddział Aka2. Powinno być D Y b O w s k i B., O Sybery! i Kamczatce, Część I, Podróż z Warszawy na Kamczatkę, Kraków 1912. * Artykuły o A. P. Czekanowskim r02Jproszone po iicznych czasopismach ograniczają się w znacznym stopniu do podania jego biografii z pobieżną charakterystyką syberyjskich badań naukowych. Napisane w oparciu o nieliczną literaturę są jej ogólnym streszczeniem i nie wnoszą niczego nowego d,o dZiejów poznania i historii badań Syberii przez polskich zesłańców. �196 Sprawozdania i recenzje demii Nauk ZSRR wydał w 1963 r. obszerny zbiór jego dotychczas niepublikowanych artykułów i mniejszych opracowań, a recenzowana książka, która ukazała się dzięki staraniom Instytutu Geografii Syberii i Dalekiego Wschodu Syberyjskiego Oddziału AN - ZSRR stanowi jedyną pracę, w której znalazła miejsce wnikliwa ocena badań polskiego uczonego. Książka obejmu}e zbiór artykułów omawiających najważniejsze etapy życia oraz oceniających wartość prac badawczych A. Czekanowskiego. Zebrane w jedną całość listy i sprawozdania z naukowych wypraw, urywki wspomnień innych zesłańców tworzą ciekawą pracę rozszerzajc1cą wiedzę o zasługach Polaków nad badaniami Syberii. Z książki tej dowiadujemy się, że A. Czekanowski wywiezion,' na Sybir za udział w powstaniu 1863 r. przez 12-letni okres zsyłki prowadził intensywne prace badawcze odkrywając szereg dalekich regionów nieznanych zupełnie współczesnym przyrodnikom rosyjskim. Na pamiątkę tych odkryć nazwano jego imieniem góry leżące w międzyrzeczu Leny i Olenioka. Wlaśnie ocenie tych badali naukowych i geograficznych odkryć poświęcona jest pierwsza część recenzowanej książki nosząca tytuł - "Znaczenie prac naukowych A. Czekanowskiego" (str. 857). W części tej scharakteryzowano badania geologiczne A. Czekanowskiego P!'owadzone w pierwszych latach zesłania na obszarach przybajkalskich ora '. .ie'~o późniejsze eksploracje na obszarze północno-wschodniej Syberii. Północno-wschodnia ekspedycja, którą odbył on w latach 1873-1875 zapewniła mu szeroki roz.głos i naukową sławę. Bogaty materiał kartograficzny stanowiący jej rezultat pozwolił dokładniej poznać i otworzył drogę innym badaczom w dorzecz.a rzek Leny. Olenioka, Dolnej i Górnej Tunguski. A. Czekanowski prowadząc geologiczne prace badawcze na terenie Syberii interesował się również dziejami jE'j pOll1ania. W czasie ostatniej wyprawy na pólnoc odnalazł groby rosyjskich badaczy północnej drogi morskiej małżonków Proncziszczowów, którzy zginęli w połowic XVITI w. O etnograficznych badaniach A. Czekanowskiego oraz o zehranych przez niego materiałach, nie wiele posiadamy wiadomości w literaturze polskiej. Przedstawieniem tego dorobku oraz jego oceną zajmuje się na stronach 47---54 recenzowanej książki M. Wasilewic (Etnografićeskie nabljudenija i lingwistićeskie zapis i A. L. Cekanowskogo). Etnograficzne spostrzeżenia A. Czekanowskiego pGczynione szczególnie nad grupą ludności tunguskiej stanowią cenny wkład do szerpgu innych prac z tego okresu. Jako wnikliwy eksplorator ustalił on, że Ewenkowic 7. okolic jeziora Suringda i Ekongda przechodzili w okresie letniego sezonu łowieckiego w rejony górnego biegu rzeki Oleniok, a ich współplemieńcy z okolic Dolnej T,l!lguski docierali nie tylko do Olenioka, ale dalej na północ aż do wybrzeży Oceanu Lodowatego. Ciekawe są również jego informacje o comiesięcznych tan,ach. na które zjeżdżali się Ewenkowie z różnych rejonów Syberii. Targi te .,tanowiły ważny element w życiu społecznym tej grupy etnicznej, która wykazywala silne poczucie odrębności narodowej oraz świadoma byla własnej więzi mi:;dzyplemiennej. Wiadomości podane przez A. Czekanowskiego stanowią ważny material źródlowy do zagadnienia tradycyjnej kultury Ewenków. Jego spostrzeżenia z zakresu etnografii Ewenków z okolic dorzecza Olenioka traklują o wpływie J"kutów na ich kulturę. O zależności tej dowiadujemy siG również z nowszej literatury etnograficznej, potwierdzającej trafne spostrzeżenia A. Czekanowskiego. Polski uczony podczas swych terenowych eksploracji korzystał w dużej mierze z usług przewodników rekrutujących się z Ewenków. W ten sposób zebrał on liczny materiał językowy, który posłużył A. Schiefnerowi l do opracowania malego slow2. S c h i e f n e r A., Alexander gegeben von A. Schiefner., BulI. CZeka1l01J.Jski's Ac. Sc., Tungusisclles Worterverzcichniss t. XXIV, 1878, s. 89-146. Herau3~ �Sprawozdania 197 i recenzje nika tunguskiego. Słownik ten pozwala uchwycić zmiany językowe, które zaszły w okresie ostatnich stu lat pod wpływem przemieszania się dialektów właściwych poszczególnym grupom tunguskim koczującym na obszarze północno-wsch. Syberii. Druga część książki poświęcona jest omówieniu spuścizny rękopiśmienne.i A. Czekanowskiego - "Nieopublikowane materiały A. L. Czekanowskiego - prace, dzienniki, listy", (str. 5'8-254). Autorzy poszczególnych opracowań składających się na tę część pracy zebrali bogaty materiał archiwalny, odkrywający wiele ciekawych szczegółów z życia polskich podróżników zesłańców politycznych (3. Czerski, B. Dybowski). Książkę zamykają urywki wspomnień "Wspomnienia o A. L. Czekanowskim", (str. 255-316) charakteryzujące działalność naukową polskiego zesłańca, są to wyciągi z prac B. Dybowskiego, który przebywając na zesłaniu często kontaktował się z A. Czekanowskim podczas jego pobytu w Irkucku. . Wspomnienia te pisane również ręką zesłańca z roku 1863 zawierają właściwą ocenę jego prac i charakterystykę naukowej działalności, na powtórzenie której czekano po raz drugi około stu lat. Zbiorowe wydawnictwo a A. Czekanowskim wykonane pod kierunkiem S. W. Obrucziewa wnosi wiele nowych szczegółów do zagadnienia polskich badań nad Syberią. Problem ten wciąż czeka na opracowanie. Zestawiony na końcu książki wykaz zwierząt i roślin kopalnych oraz współcześnie rosnących nazwanych jego imieniem pozwala jeszcze dokładniej zorientować się w naukowych zasługach polskiego zesłańca - powszechnie znanego i cenionego badacza na polu geologii i etnografii Syberii. Zestawiona na końcu bibliografia prac A. Czekanowskiego obejmuje 38 pozycji; prace powstałe w oparciu a zebrane przez niego materiał - 36 tytułów; wykaz bibliografii poświęconej omówieniu życia i naukowych zasług obejmuje łącznie 150 pozycji. Tak ciekawa w treści książka zasługiwała jednak na większe wydanie niż 20CO egzemplarzy, a jej niewątpliwą zaletą jest to, że zawiera dużo treściwego materiału, który jeśli nie w całości to przynajmniej w części powinien być spopularpowany przez literaturę polską. Antoni so \I. f Y', KA 'A ETNOGRAFIA. Akademija Nauk ZSRR, Moskwa Kuczyński. 1964, z. 1. Fierwszy numer rocznika otwiera w roku VII Międzynarodowego Kongresu Nau. /\]l;lopologicznych i Etnograficznych, artykuł redakcyjny poświęcony owemu z,a7.lcwi - ,.:Vlir,(jzynaroGowe forum antropologów i etnografów" (s. 3-5). Obok sprawozdania z przebiegu przygotowań organizacyjnych znajdujemy w nim inforlT:,~cje o prot-1ematyce wystąpiei'l przygotowywanych na zjazd przez uczonych radzić'ckich i z innych krajów socjalistycznych. Godny zainteresowania, również tela '. w o:·.resie po!wngresowym, jest zamieszczony w artykule wykaz zagadnień, woo ó: :"tÓ:':. l h, zLianiem redakcji, rozgorzeją w toku obrad gorące dyskusje, V, (.,:ls·'ej CZl;ści zeszytu opublikowano szereg prac, spośród których wiele poświt COI'C" i: jest problematyce terenów pozaradzieckich. Cbszerny dział "Materiałów i badań z etnografii i antropologii ZSRR" zapełniaj,! artykuły: D. Ch. Karmyszewej i E. M. Pieszczieriewej "Materiały z etnograficznych badań nad Tadżykami gór Nuratyńskich" (s. 6-21), M. S. Szichariewa �198 Sprawozdania i recenzje "Wesele u wiejskiej ludności Kubania" (s. 22-33) i B. K. Gardanowa "Gościnność. związki przyjaźni i patronat u Czerkiesów w XVIII pierwszej połowie XIX wieku". Dużą wartość przedstawia przede wszystkim artykuł pierwszy, pióra doskonałych znawczyń i dł·ugoletnich badaczek radzieckich terenów Azji Środkowej, stanowiący wstępny zarys monografii etnograficznej tadżyckiej enklawy na obszarze tureckojęzycznym. Podjęte badania posiadają duże znaczenie m. in. dla rozważań etnogenetycznych, specjalnie interesujących na tym terenie inwazji plemion tureckich na ziemie zamieszkałe przez ludy iranojęzyczne. Warto wspomnieć, że jedną z pierwszych badaczek Tadżyków z gór Nuratyńskich była Polka, Antonina Pisarczyk, od wielu lat kierująca Oddziałem Etnografii Instytutu Historii, Archeologii i Etnografii A. N. Tadżyckiej SRR w Duszanbe. W dziale przeznaczonym na materiały i studia, dotyczące terenów pozaradzieckich opublikowano prace: M. N. Morozowej, "Skandynawskie mieszkanie chłopskie" (s. 60--72), L. A. Fajnberga, "Niektóre cechy gospodarki współczesnej nieindiańskiej ludności Amazonii" (s. 73--80) i A. B. Lietniewa, "Nowe we wsi malijskiej" (s. 81-88). Wszystkie one posiadają dużą wartość informacyjną. Materiały z własnych badań terenowych w dziale tym spożytkowane zostały jednakże jedynie w ostatnim artykule o problemach wiejskich w Republice Mali. Walory rzetelnej informacji posiada również artykuł N. A. Krasnowskiej, "Do zagadnienia etnogenezy Retoromanów" (s. 89-101), wypełniający dział "Zagadnienia etnogenezy, paleoetnografii i etnografii historycznej". Dla etnografów zajmujących się historią etnografii interesujący będzie artykuł słowackiego uczonego J. Horaka, "P. J. Szafafik i słowiańska literatura ludowa" (s. 102-111), zamieszczony w dziale publikującym materiały doty·czące dziejów etnografii i antropologii. W kolejnym dziale "Ludy świata - materiały informacyjne" ogłoszono artykuł A. A. Biernowa "Ludność wyspy Timor" (s. 112-126) a w dziale "Komunikaty" artykuły N. A. Dwornikowa "Rosyjskie i ukraińskie tradycje w odzieży ludności dorzecza Kubania (koniec XIX - początek XX w.)" (s. 127-132) i P. W. Komina "Pół roku w Zachodnim Irianie" (s. 133-143). Końcowe działy czasopisma: "Kronika" i "Per:sonalia" przynoszą notatki: "Folklor i etnografia na V Międzynarodowym ,zjeź~zie slawistów", "Sztuka ludowa na I Indyjskiej Narodowej Wystawie w Moskwie", "Nowa kolekcja papua ska z Zachodniego Irianu w Muzeum Antropologii i Etnografii A. N. ZSRR", "Jubileusz prof. L L Potiechina" oraz nekrolog S. L Gabijewa, zasłużonego badacza ludów Dagestanu. Numer zamyka dział krytyki i bibliografii zawierający kilka recenzji zarówno prac radzieckich, jak i spoza ZSRR. Zbigniew Jasicwicz S. I. Bruk (red.), Cislennost' i Tasse\enie narodov mira, Izdatelstvo Akademii SSSR, Moskva 1962, ss. 483. N. S. Apecenko, S. I. Bruk, Atlas na-rodov mira, telstvo Akademii Nauk SSSR, Moskva 1964, ss. J.84. Nauk Izda- Powyższe prace zostały przygotowane przez Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. Pierwsza ukazała się w serii wydawniczej "Narody Mira", natomiast Atlas, jakkolwiek ukazał się oddzielnie, dzięki dobrze wykonanym mapom i przejrzystym zestawieniom tabelarycznym, jest jej dobrym uzupełnieniem. W przedmowach autorzy podkreślają, że prace te są przeznaczone dla etnografów, historyków, językoznawców, geografów, nauczycieli w szkołach wyż,zych �Sprawozdania 199 i recenzje i średnich, dla lektorów, kierowników i uczestników seminanow oświatowych itp. Zdaniem autorów prace te mają służyć pomocą w opracowywaniu różnych naukowych problemów w dziedzinie etnografii i nauk pokrewnych. Rozprawa Cislennost' i ras selenie narodov mira składa się z trzech części. W części wstępnej autorzy charakteryzują krótko procesy kształtowania się świadomości etnicznej w zależności od warunków społecznych i gospodarczych, ukazują ich złożoność i zmienność w czasie. Za podstawowe kryterium wyodrębniania grup etnicznych tj. plemion i narodów autorzy przyjmują język, jakkolwiek niekiedy odstępują od tej zasady. Przy okazji ostro krytykują próby powiązania określonych rodzin językowych z typami antropologicznymi, które przedsięwziął J. Bartholomew 1. Autorzy są bowiem zdania, że "pierwsze społeczności -' plemiona były jednorodne pod względem rasowym, jednakże w drodze dalszego rozwoju społeczno-gospodarczego, gdy więzi plemienne wywodzące się z pokrewieństwa ustąpiły miejsca więziom terytorialnym, grupy ludzi różnych ras zaczęły łączyć się i mieszać między sobą". Nie stając w obronie poglądów J. Bartholomew warto zauważyć, że chyba nigdy nie uda się bezspornie udowodnić prawdziwości sądów zawartych w powyższej cytacie, tak samo jak morganowskie hipotezy o stadium promiskuityzmu w rozwoju ludzkości. W drugiej części rozprawy omówiono ,szczegółowo skład etniczny, w sensie przynależności językowej, państw poszczególnych kontynentów .W tekście zamieszczono 249 tablic. Na część trzecią składają się tablice statystyczne przedstawiające liczebność narodów i ich rozsiedlenie w poszczególnych krajach. Na końcu pracy umieszczono indeks grup etnicznych omawianych w pracy oraz bibliografię. Na s. 96 autorzy piszą o narodzie polskim sredi etnograficeskich grupp kotorago vyd'elajutsa kasuby i mazury. Na następnych stronach (s. 104, 106, 116) używają określenia Polaki (vklucaja mazurov i kasubov). To samo powtarza się w Atlasie narodov mira. Na obszarze Polski wyróżnia się dialekty: kaszubskie, wielkopolskie, kujawsko-kociewskie, malborsko-warmińskie, mazowieckie, śląskie, małopolskie oraz dialekt centralny i słowiński. Tak więc sformułowanie polaki (vklucaja mazurov i Kasubov) sugeruje wyrażną odrębność Mazurów i Kaszubów od pozostałych Polaków, co nie ma pokrycia w rzeczywistości. Autorzy opracowując zagadnienie klasyfikacji języków i ich granic na świecie i opierając się w większości przypadków na gotowych opracowaniach syntetycznych, niejednokrotnie spotykali się w swej pracy z różnymi rozwiązaniami tych samych problemów. I tak na przykład zagadnienie klasyfikacji języków tubylców australijskich opracowywali ostatnio m. in. A. Capell 2 T. Milewski 3 i C. Loukotka 4. Każdy z tych autorów doszedł do odmiennych wyników. W tym miejscu nasuwa się pytanie: dlaczego zreferowano pogląd Capella a pominięto rozwiązanie Milewskiego, cytowanego w tej pracy przy innej okazji. W omawianej rozprawie nie uwzględniono wspomnianej pracy C. Loukotki, w której omawia on problem języków papuas kich na Nowej Gwinei i w Australii w oparciu o analizę leksykostatyczną, dokonaną uprzednio przez T. Milewskiego 5. Analiza ta wykazała istnie· 1 J. Bartholomew, Oxford Economic 2 A. Capell, The Clasification of "Oceania" t. X, zesz. 3-4, 1940. 3 T. Milewski, -Kraków, 1948. 4 C. Loukolka, s. 19-83. 5 T. Milewski, Zarys językoznawstwa Classification op. cit. Atlas, wyd. VIII, Oxford 1937. languages in North and North ogólnego, des Langues "Prace Papoues. etnologiczne" t. "LinguaPosnaniensis" West I, cz. Australia, II, t. LublinVI, 1957, �200 Sprawozdania i recenzje nie języków papuaskich na znacznej części Terytorium Północnego i w północno-zachodnim Queenslandzie. Atlas narodov mira składa się z ao-u map obrazujących stosunki etniczne, w sensie językowych, i gęstość zaludnienia na określonych obszarach świata obok map: politycznej, językowej i antropologicznej. Atlas uzupełniają szczegółowe dane statystyczne dotyczące poszczególnych krajów i terytoriów, podano też ustrój, liczbę mieszkańców, powierzchnię kraju, gęstość zaludnienia, stolicę i liczbę jej mieszkal'lców, zaopatrzono w daty dane zamieszczone w tabelach. Nadto w Atlasie zamieszczono teksty i tablice dotyczące: ogólnych danych o zaludnieniu kuli ziemskiej, ras, języków, religii, składu etnicznego ludności całej kuli ziemskiej ora7. poszczególnych krajów, liczebności i rozmieszczenia grup etnicznych w poszczególnych krajach i częściach świata oraz indeks ludów zamieszczonych na mapach Atlasu (w języku rosyjskim i angielskim). Kartogramy są opracowane techniką płaszczyznową, linearną i punktową równocześnie. Dużą zaletą pracy jest podanie na mapach aktualnych granic politycznych, co stwarza dogodne warunki do prześledzenia problemu, jak dalece granice państw pokrywają się z zasięgami grup etnicznych. Najbardziej szczegółowo opracowali autorzy terytorium ZSRR oraz środkowej i południowej Azji. Pozostałe części świata, jakkolwiek poświęcono im proporcjonalnie mniej skartowań, zostały w całości objęte niniejszym Atlasem. Posługiwanie się Atlasem nieco utrudnia fakt, że prawie wszystkie skartowania zbyt dokładnie odpowiadają swoim tytułom. I tak np. Mapa Sojuza Sovetskich Socialisticeskich Respublik (s. 10-11) obejmuje jedynie te grupy etniczne które wchodzą w skład ZSRR, natomiast na jeszcze widocznych na tej mapie terytoriach sąsiednich brak zasięgów grup etnicznych; dla znacznej części Europy środkowej i zachodniej widocznej jeszcze na tej mapie grupy etniczne są podane dopiero na stronach 36-37. Do niektórych map wkradło się kilka drobnych błędów natury formalnej. I tak na mapie zatytułowanej Narody Zarubieznoj Evropy (s. 36-37) Arumuni są oznaczeni kolorem sepiowym w Grecji oraz w Albanii, podczas gdy "V Serbii w trójkącie utworzonym przez Dunaj, Morawę i Timosz Arumunów oznaczono l':olor~r:l jasnozielonym. Na mapie Narody Avstralii (s. 1l(1) tubylcy australijscy i osadnicy ze Słowenii i Chorwacji zostali oznaczeni nieomal identycznym znakiem, co powoduje, że w wielu wypadkach trudno mieć pewność którą grupę etniczną przedstawia dany znak. Druga grupa uwag dotyczy strony merytorycznej. Zajmijmy się dla przykładu skartowaniami dotyczącymi Australii i Oceanii. otóż JVIelanezyjczycy nie tworzą tak dużych skupisk ludności przy ujściu rzeki Fly oraz na części wybrzeża Nowej Gwinei leżącej naprzeciw wyspy Saibai, aby oznaczać ich jednolitą szrafurq (mapa Narody Melanezii na s. 111). Wiadomo także, że mieszkal1cY Melanezji we wschodniej części Nowej Gwinei tj. na wschód od gó;' Ow£'n Stanley'a tworz8, wraz z Papuasami tzw. Grupę Massim G. Fakt ten należałoby zaznaczyć szrafurą mieszomą· Mieszkańcy po<;zczególnych obszarów lVIelane7.ji różnią się między sobą znacznie pod wzglC'dem kultury, a więc i języka, i to w znacznie większym stopniu niż 1Dbylr:y JVIikrone7.ii i Polinezji. Jednakże wyodrębnione w Atlasie grupy etniczne: Melanezyjczycy Nowej Gwinei, Melanezyjczycy Archipelagu Bismarcka, lV[elaneCiPOf. choćby pracę C. G. Seligrnana, bridge 1910 oraz artykuł A. C. Haddona, "The .Tournal of the Royal Anthropological The Melanesians Miqrations Institute" of of Culture; t. L, 1920. British in New British Guinea, New Cd m- Guinea. �Sprawo zda nia 201 i recenzje zyjczycy Wysp Salomona, Melanezyjczycy Wysp Santa Cruz itp. mają pokrycie naj prawdopodobniej tylko w terminologii geograficznej. Te same uwagi odnoszą się się do skartowań grup etnicznych na obszarze Polinezji i Mikronezji (s. 112) oraz do mapy Narody AvstraLii i Okeanii na s. 107. Pomimo wymienionych usterek Atlas narodov mira jest opracowany dla celów popularno-naukowych bardzo dobrze. To samo można po·wiedzieć o tomie Cislennost' i rasselenie narodov mira. Z obydwu prac niejednokrotnie korzystać będzie zawodowy etnograf, gdyż brak w Polsce wielu opracowań na których oparli się autorzy omawianych wyżej pozycji. Zygmunt Klodnicki AZJA I AFRYKA SIEWODNIA. Jeżemiesiacznyj naucznyj i obszczestwienno-politiczeskij żurnal Instituta Azji i Instituta Afryki Akademii Nauk SSSR Moskwa, 196;3, nr 6 i 12. Wydawany przez 2 Instytuty: Narodów Azji i Afryki AN - ZSRR popularno-naukowy miesięcznik "Azja i Afryka Dzisiaj" poświc;cony jest co prawda aktualnym problemom społeczno-politycznym i kulturalnym krajów afro-azjatyckich, jednakże w interpretacji wydarzeń politycznych podkreśla się bardzo często udział faktów natury etnicznej. Znajdują one swój wy.raz między innymi w artykule zatytułowanym "Kongo i losy Afryki" (nr 6, s. 3---6), którego autor, W. K ud r i a w c e w, omawia znaczenie dokonujących się w tym kraju wydarzeń na dekolonizację obszarów ościennych. Kongo znajduje się w geograficznym centrum Afryki i dlatego zachodzące tam procesy i wydarzenia wywrą - zdaniem autora mniejszy lub większy wpływ na losy krajów sąsiednich. Tym bardziej, że państwo to znajduje się na politycznej granicy między zespołem niepodległych krajów afrykańskich i "białym imperium" złożonym z Republiki Południowo-Afrykańskiej, Angolii i Mozambiku oraz Federacji Rodezji i Niassy. Znaczenie Konga jako amortyzatora między niepodległą częścią Af.ryki a "białym imperium" stale wzrasta. Państwa kolonialne pragną więc za wszelką cenę zapobiec politycznej jedności i społecznej stabilizacji Konga. Główny środek w realizacji swego celu upatrują one w federacyjnej formie ustroju państwowego, dzięki której można by osłabić znaczenie władzy centralnej. Wyrazem realizacji tych dążeń jest rozdrobnienie kraju na liczne jednostki terytorialno-administracyjne, co sprzyja wzniecaniu wa§ni i sporów międzyplemiennych i utrudnia tym samym proces formowania siC; narodu kongolańskiego z jednolitym systemem władzy politycznej. Próby forsowania i narzucania federacyjnej zasady ustroju polityczno-administracyjnego w konstytucjach wyzwalających się i walczących o suwerenność p,l)~stwową ludów afrykańskich omawia ten sam autor w artykule pi. "Konstytucyjne zakusy kolonizatorów" (nr 12, s. 5-9). Jako podloże do realizacji lansowanej koncepcji federalizmu wykorzystuje się, jego zdaniem, zróżnicowaną. strukturę etniczną krajów afrykańskich. Zróżnicowanie to stanowi niewątpliwie element dezintegracyjny, bowiem "liczne plemiona nie zjednoczyły się jeszcze w naród" i dlatego "federalizm może tylko zahamować budowanie zjednoczonego państwa z silnym ekonomicznym podłożem (...). W większości państw afrykańskich federalizm sprzyja rozpalaniu waśni międzyplemiennych, tendencjom separastycznym, strzeże wpływów warstwy feudalnej, osłabia niezależność młodego państwa w stosunku do dawnej, imperialistycznej metropolii...". Jednym z pierwszych krajów, które padły ofiarą federacyjnych tendencji jest �202 Sprawozdania i recenzje Nigeria ,największe (około 50-milionowe) państwo afrykaóskie, dysponujące ponadto olbrzymimi bogactwami naturalnymi. Jest ono jednak silnie osłabione, gdyż wedle konstytucji "feudalna północ oddzielona została od południa i wschodu autonomii, zachowujących jeszcze średniowieczne przeżytki, .które szybko można by zlikwidować w warunkach jednego, zcentralizowanego państwa ...". Szczególnie jaskrawy przykład "uprawomocnienia" podziału kraju stanowi konstytucja Ugandy, opraCOwana jeszcze przed przyznaniem jej niepodległości. W myśl tego dokumentu Uganda składa się z królestw Buganda, Ankole, Bunioro, Toro, Terytoriów Busonga oraz 11 rejonów administracyjnych: Aczoli, Bugisu, Bukedi, Karamodża, Kigezi, Lango, Madi, Sebei, Teso, Rejonu Zachodniego Nilu i Terytorium Mbale. Każde z pięciu królestw posiada swoją radę ministrów i zgromadzenie ustawodawcze. Rozdrobnienie to nie wystarczyło jednakże Anglikom i dlatego pozostawili temu młodemu państwu s·pór między królestwami Buganda i Bunioro wokół przynależności księstw Buijaga i Bugaugadzi, który to spór grozi w każdej chwili niebezpieczeństwem wybuchu wojny domowej. Podobny, choć w nieco innym wariancie, eksperyment z federalizacją próbowali kolonizatorzy angielscy powtórzyć w Kenii. Wykorzystując fakt, że przywódcy kenijskiego ruchu narodowo-wyzwoleńczego .przeżywali chwilowy kryzys w orientacji politycznej, władze angielskie usiłowały narzucić Kenii konstytucję opartą na szerokiej autonomii jej siedmiu prowincji. Projekt takiej konstytucji zaproponowano w roku 1952, w chwili, gdy z kierującej ruchem wyzwoleńczym partii J. Kenyatty: Afrykański Narodowy Związek Kenii (KANU) odeszła frakcyjna, popierająca regionalizm, grupa, która utworzyła wkrótce Afrykańską Partię Narodową. Rozłam ten wzmocnił na pewien czas Afrykański Związek Kenii (KADU), będący główną ostoją i propagatorem idei federalizacji. Przywódcy tej partii utrzymywali, iż zasada regionalizmu konieczna jest dla ochrony interesów 48 grup etnicznych zamieszkujących Kenię. Dla podtrzymania swego autorytetu liderzy KADU twierdzili, że Afrykański Narodowy Związek Kenii reprezentuje jedynie interesy dwóch największych plemion: Luo i Kikuju, podczas gdy ich partia reprezentuje Ma,sajów i plemiona im pokrewne. Przywódcy Afrykańskiego Związku Kenii zagrozili nawet, iż w wypadku uchwalenia konstytucji uznającej centralizację państwa, utworzą oni samodzielną republikę z rejonów zaludnionych przez plemiona, które reprezentują. Z tego też względu - pisze Kudriacew - z'rozumiałąstaje się uporczywość, jaką przejawiła kenijska delegacja rządowa z Kenyattą na londyńskiej konferencji dla rozpatrzenia konstytucji. Kenyatta, biorąc pod uwagę przyszłość niepodległego 'państwa, nalegał na taką konstytucję, która umocniła by jego centralną władzę i jedność, likwidowała regionalizm prowadzący nieuchronnie do separatyzmu prowincji ze wszystkimi wynikającymi stąd następstwami dla rozwoju kraju. W zakończeniu swych uwag o zgubnych skutkach federalnej koncepcji ustroju państwowego autor przypomina wydarzenia w Algierii, gdzie przy poparciu rodzimych elementów feudalnych, Francuzi próbowali wykorzystać strukturę etniczną i klasową dla dokonania podziału kraju i zachowania w nim swoich wpływów. "Fakty dowodzą - dokumentuje autor artykułu - że kolonizatorzy francuscy kładli stawkę na separatyzm w Alg.ier-ze, .gdzie również istnieje zróżnicowanie plemienne i feudalne. Tak zwana opozycja kabylska i jej partia (...) Front Sił Socjalistycznych próbowała osłabić jedność państwa algierskiego znanymi metodami separatyzmu, bazując na tym, iż Kabylia zamieszkała jest przez Berberów różniących się od, stanowiących większość ludności kraju, Arabów językiem, obyczajami i tradycją"· �Sprawozdania 203 i l"eCenzje Ten sam problem integracji narodowej omawia na przykładzie Indonezji M. Mitrofanow w artykule zatytułowanym "Jedność w mnogości" (nr 6, s. 13-15). Autor stwierdza, że etniczne grupy Indonezji mimo, iż należą do jednej rodziny malajskiej, różnią się jednak między sobą tak istotnymi w rozwoju etnicznej świadomości elementami jak język i obyczaje, a także stopniem rozwoju i cechami antropologicznymi. Zróżnicowanie to jest, według Mitrofanowa, rezultatem odmiennych dróg i warunków rozwoju społeczno-historycznego, w jakich formowały się poszczególne ludy. Tak więc współcześni Balijczycy to w głównej mierze potomkowie Jawajczyków, którzy przesiedlili się na Bali kilkaset lat temu, zachowując dawną religię i kulturę. Słabe jednakże kontakty między wyspami Indonezji w okresie panowania holenderskiego, odmienne warunki rozwoju Bali i Jawy oraz różnice w wierzeniach religijnych, które na wschodzie posiadają o wiele większe znaczenie niż w Europie, wszystko to doprowadziło do stopniowej między nimi izolacji. ZróŻJlicowanie etniczne Indonezji zręcznie wykorzysty,wali holenderscy kolonizatorzy, aby ,przedłużyć tam swoje panowanie. Stosując wypróbowaną zasadę "dziel i rządź" Holendrzy niejednokrotnie podejmowali próby przeciwstawiania sobie poszczególnych ludów. Przykładem może być podany przez autora artykułu fakt wykorzystania nawróconych na chrześcijaństwo mieszkańców wyspy Ambon w zdławieniu powstania muzułmanów na innych wyspach. Przejawem tych samych tendencji była rebelia w roku 1950, w wyniku której pozostająca na służbie kolonizatorów feudalna warstwa Ambonu i wysp ościennych ogłosiła marionetkową Republikę Wysp Południowo-Mo1uskich. Innym przykładem poróżnienia ludów Indonezji może być wywołanie w roku 1952, z inspiracji USA i HolandH, antyrepublikańskiego powstania na Sumatrze i Sulawezi skierowanego przeciw Jawajczykom. Trudno się więc dziwić, że rząd Indonezji jest - jak stwierdza Mitrofanow bardzo czuły na wszelkie przejawy prowincjonalizmu i partykularyzmu, które osłabiają jedność kraju. Krzysztof Carleton S. Coon, The ongll1 of races. "Borzoi York 1962, s. 724, ryc. 84, map 13, fot. 32. Books", Zielnica A. A. Knopf, New York C. S. C o o n należy do wybitnych antropologów amerykańskich doby dzisiejszej. Znane są wśród fachowców jego dzieła "Historia człowieka" (The story of man, 1954, 1962) oraz "Siedem stanowiisk jaskiniowych" (The seven caves, 1957). Ostatnie syntetyczne dzieło dotyczy zagadnienia pochodzenia ras (The origin of races, 1962), a więc dotyczy spraw ważnych nie tylko z punktu widzenia biologii ale także nauk społecznych. Całość obejmuje 13 rozdziałów tekstu, kilkadziesiąt stron przypisów i objaśnień, skorowidze i bardzo obszerną bibliografię (z polskich autorów uwzględnił tylko L. Krzywickiego i E. Lotha). W pierwszych 6 rozdziałach znajdujemy materiały cenne dla ewolucyjnego poglądu na antropogenezę. Autor omawia kolejno niektóre czynniki ewolucji wynikające z procesu przystosowania do środowiska i przeprowadza ciekawą dyskusję adaptacji społecznej. Ponadto daje przegląd rzędu Primates i precyzuje miejsce człowieka w systemie zoologicznym. Osobny rozdzial poświęca kopalnym formom najwyższych Naczelnych i form przedludzkich oraz wczesnoludzkich. Ta część dzieła - objętościowo obejmująca jedną trzecią tekstu - nie budzi najmniej.szych zastrzeżeń i daje doskonale skonstruowaną współczesną syntezę problemu antropogenezy i rasogenezy. �204 SpTawozdania i Tecenzje Pozostałe rozdziały, czyli -większość dzieła, nasuwają wątpliwości a nawet sprzeciwy. Coon jest wyraźnie oczarowany tezą Franciszka Weidenreicha o równoległym rozwoju poszczególnych ras łudzkich, skrajnie polifiletycznie w niezależnych liniach rozwojowych. Takie tezy stanowią od dawna pożądaną podstawę wszelkich doktryn rasistowskich. Ponadto brak im wszełkiego udokumentowania pałeontologicznego. Trzydzieści lat temu F. We i d e n r e i c h na podstawie badań szczątków istot wczesnoludzkich z kręgu Sinanthropus w Pekinie, wysunął koncepcję, że większość dzisiejszych ras ewoluowała z regionalnie zróżnicowanych form kopalnych Człowiekowatych na szczeblu Pithecanthropus (wg obecnej terminologii Homo erectus). Weidenreich opierał się na analizie anatomicznej i uderzyła go wielka rozmaitość morfologiczna form kopalnych. Koncepcje Weidenreicha są do dziś izolowane, nigdzie nie przyjęto ich ,pozytywnie. Przyznając temu uczonemu wybitne zasługi w dziedzinie anatomii porówna,wczej Naczelnych, koncepcje dotyczące raso genezy powszechnie odrzucono. Dodać należy, że Weidenreich publikował w czasopismach ściśłe fachowych i nie popularyzował wszystkich swych koncepcji. Coon podjął tezy Weidenreicha. Aby swą postawę tym bardziej podkreślić dedykował nawet całą swą książkę pamięci wielkiego anatoma. Poszedł jednak dalej od swego poprzednika. Coon głosi nie tyłko skrajny polifiletyzm ale dodaje ponadto, że różne populacje w różnych okresach czasu dochodziły do poziomu Homo sapiens. Jedne odłamy ludzkości stały się w pełni rozumne jeszcze w głębi epoki lodowej, ·inne do dnia dzisiejszego trwają na etapie neandertalskim czy bodaj nawet Pithecanthropus (Homo erectus). Im później jakaś populacja osiąga etap "sapiensowy", tym bardziej jest upośledzona wobec tych, którzy od wielu pokoleń reprezentują ten etap. Jakkolwiek należy uczonemu gwarantować wolność hipotez, to z drugiej strony należy też oczekiwać od niego pełnego poczucia odpowiedzialności. Twierdzenie, że istnieją biologiczne skale wyższości i niższości między ludźmi, jest zbyt doniosłe, aby je można głosić bez uzasadnienia. Kategorycznie trzeba stwierdzić, że w książce Coona takiego uzasadnienia nie znajdujemy. Sprawa jest tym bardziej doniosła, że Coon podjął tak ryzykowne tezy i ogłosił je w dziele przeznaczonym nie tylko dla grona fachowców ale dla szerokich rzesz czytelników. Syntetyczna książka Coona o rasogenezie jest publikacją raczej popularną, którą bez trudności może czytać każdy mający średnie wykształcenie. Dlatego te? przy lekturze tego dzieła nasuwa się mimowoli podejrzenie, że autor realizuje tu jakieś "zamówienie społeczne" natury politycznej. Coon usiłuje swe tezy podbudować argumentacją naukową. Wprowadza nowe wskaźniki antropologiczne, szczególnie wskaźnik wydatności twarzowej mierzonej dla grzbietu nosa i zębodołów. Ponadto analizuje cechy uzębienia. Stwierdzić należy, że wskaźniki te nie są wystarczająco diagnostyczne. Coon starając się udowodnić "archaiczność" wielu dzisiejszych ras ludzkich bierze pod uwagę pewne tylko grupy populacji, które odpowiadają jego koncepcjom, ignorując po prostu inne leżące między nimi. Joseph B. B i l' d s e 11, dawny współpracownik Coona, w pracy ogłoszonej w 1963 w Review o Biology (vol. 38 no 2) wykazał bardzo dobitnie, że proponowane -przez Coona wskaźniki wydatności twarzowej i eeehy morfologiczne uzqbienia zachodzą na siebie i krzyżują się u rozmaitych przedstawicieli tej samej populacji. Nic więc dziwnego, że linie ewolucyjne wykreślane przez CODna dla pOSl~:Z€gólnych regionalnych linii rozwojowych od Homo erectus do ras dzisiejszych okazują się niesłuszne. Są to pomysły powziqte apriorycznie, do których autor stara �Sprawozdania 205 i recenzje siG dorabiać weryfikację w oparciu o dane anatomiczne. Te dane są jednak zupełnie zawodne i brak im diagnostyczności. W ten sposób błędne koło zamyka się. Pomijając wymowę polityczną książki Coona, która niestety może w fatalny sposób podbudować tezy rasistów amerykańskich, wypada się także zająć pozytywnymi stronami pracy. Ciekawe wydaje się nowe ujęcie systematyki rasowej człowieka. Coon wyró;i:nia aż pięć "wielkich ras" czy odmian ludzkich. W zakresie odmiany białej (nazywanej przez niego kaukazoidalną) i odmiany żółtej (mongoloidalnej) nie wprowadza żadnych daleko idących nowości. Co do odmiany czarnej natomiast proponuje zupełny przewrót dotychczasowych ujęć. Afrykę subsaharyjslq dzieli na Kongoidów (Negra i Negrillo dżungli tropikalnej) i na Kapoidów (Buszmeni i Hotentoci południowej Afryki). Osobną grupę rasowe: stanowią według Coona Australoidzi. Zalicza do niej poza autochtonami Australii i Melanezji także różne czarne populacje' poJuclniowo wschodniej Azji. Jak wiadomo znakomita większość autorów uważa odmianę czarną za jedną calość, w której wyróżniają sic, jak w każciej innej odmianie, różne wyspecjalizowane podgrupy czy rasy. Na koncepcje Coona zapewne alllropologo\vie się nie zgodz:ł. Z taką samą racją można by rozbijać również odmian,: bialą czy żółtą. Tabe postępowani<~ nie miałoby jednak uzasadnienia. Niewatpliwie wobec nasuwających się tu zagadnień povvstaje zadanie na przyszłość: opracowclDi(' metod, za pomocą których daloby się pokrewieńshva mierzyć i oceniać. \V paleontologii wyodrębnia się pokrewne rodzaje systematycznI' (qeneroj metodami morfologicznymi. "V przypadku badań paleoantropologi'2znych trzeba wykryć ró;i:nice rasowe w obn;bie jednego gatunku (species). Ponieważ mamy do dyspozycji wyłącznie materiały kostne i to fl-agmentaryczne, zadanie sbje się szczególnie trudne. Może na zakończenie warto dać krótki zarys dzisiejszych poglądów na rasogenez€;. Większość autorów zgodnie zalicza aktualne odmiany i rasy ludzkie do :iednego gatunku biologicznego Homo sapiens. Zróżnicowanie dzisiejszej ludzkości powstalo około 100 tysięcy lat temu w póż'l:,-m plejstocenie. Tr?y olLliC"_1:, H01ll') sapiens (żółta, biała i czarna) powstały monofiletycznie z jednorodnej formy ancestralnej i zaczęły się rozpnestrzeniać po obszarze Starego Świata w późnym plejstocenie wchłaniając i spychając marginalne formy człowiekowatych (np. zachodnio europejskich Neandertalczyków). W tym ujęciu tkwi głębokie podkreślenie biologicznej równoważności wszystkich aktualnych form ludzkich. Na tej zasadniczej tezie można dopuścić pewne dodatkowe koncepcje nawet w pewnym sensie nawiązujące do koncepcji Weidenreicha. Podczas ruchów migracyjnych przodkowie dzisiejszych ras spotykali i wchlaniali pewne czynniki genetyczne (geny) pochodzące od marginalnych, reliktowych populacji, które napotykali na swej drodze i z którymi się krzyżowali. Dlatego można nawet przyjąć pewną słabą gen€tyczną domieszkę pochodząCe) od formy Pithecanthropus wśród populacji Australii i Nowej Gwinei, od Sinanthropus u współczesnej odmiany żółtej, formy neandertalskiej u białych Europejczyków i formy rodezyjskiej (też neandertaloidalnej) u afrykańskich Murzynów. Wielu autorów np. B i r d s ,e II przyjmuje to za zupełnie prawdopodobne. Taka teza byłaby do przyjęcia. Należy żałować, że Coon w swej książce, opracowanej zresztą niezwykle starannie z ogromnym warsztatem metodycznym, zeszedł na wyraźne bezdroża tendencji rasistowskich. Dla fachowych antropologów książka Coona ma mimo wszystko ogromną wartość. W żadnej innej publikacji nie ma tak wyc.zerpująco zestawionych materiałów pomiarowych jak w pracy Coona. Wobec rozproszenia danych biometrycznych wśród wielu szczegółowych monografii takie zebranie materiałów liczbowych stanowi ogromne ułatwienie dla dalszych prac_ Wanda Stęślicka �206 Sprawozdania CAHIERS FRAN<;AIS D'ANTHROPOLOGIE. i recenzje Paris 1964, r. II, nr 1. Pierwszy zeszyt drugiego rocznika CahicTs FTanc;ais 1964 o rozmiarach 23 stron in 4 zawiera trzy artykuły rozmaitej treści. J. B e 11 i n - M i 11 e r o n rozważa problematykę filozoficzną dotyczącą perspektyw antropologicznych w dzisiejszym kryzysie świadomości (POTtee anthropoLogiquc de La crise actuelle de La connaissancc, ss. 3-9). Współczesny świat cechuje rozkwit techniki i przewartościowanie wartości, zarazem upada kurcząca się coraz więcej rodzina. W tej sytuacji człowiek jest osamotniony i wytrącony z normy. Autor sądzi, że antropologia mogłaby zbilansować dotychczasową historię ludzkości od prapoczątków naszego gatunku i stworzyć nową syntezę dającą oparcie dla błądzącego człowieka. Antropologia polska ostatniego dwudziestolecia jest ściśle związana z biologią. Niemniej kontakty z socjologią, psychologią i innymi naukami humanistycznymi aktualizują zagadnienia filozoficzne, z tego względu artykuł Bellin-Millerona może obudzić pewne zainteresowanie. Druga z kolei pozycja dotyczy terenowych prac wykopaliskowych w dolinie Sommy w 1955' r., jej autorem jest J. L. B a u d e t, profesor archeologii w Ecole d'Anthropologie w Paryżu (Campagnes de fouiUes dans La Somme en 1955, ss. 11-· 18). Pozyskano wówczas współpracę ks .. prof. H. Breuil'a i stosownie do jego wskazówek przeprowadzono bardzo intensywne badania. Dla określenia stratygrafii wykorzy.stano najnowocześniejsze metody geologiczne. Przejrzyście wykonany wykres orientuje w miejscu prowadzenia wykopalisk. Uzyskano bogate materiały archeologiczne od dolnego plejstocenu do końca epoki lodowej. Reprezentowane są narzędzia klaktońskie, aszelskie oraz lewaluasko-mustierskie. Precyzyjne metody stosowane podczas eksploracji badanych stanowisk nad Sommą pozwoliły stwierdzić nieprzerwaną ciągłość zamieszkania tych okolic od dolnego plejstocenu począwszy. Uzyskano całą "gamę archeologiczną" według określenia autora, mimo że zjawiska mrozowe nieraz zakłócały pierwotne położenie materiałów archeologicznych. Pewne zdziwienie budzi jedynie fakt, że sprawozdanie z przeprowadzonych badań terenowych ogłasza się w 10 lat po ich zakoń·czeniu. Trzeci artykuł ma zupełnie odmienny charakter. Autorem jest lekarz pułkownik A. C. B e n i t t e, kierownik pracowni fizjologicznej wojskowej służby zdrowia. Publikacja dotyczy przystosowania człowieka do warunków życia podziemnego (Adaptation de L'homme aux necessites de La vie souteTTaine, ss. 19-23). Rozwój przemysłu, zwłaszcza zaś górnictwa od dawna zmusza tysiące ludzi do przebywania pod ziemią. Dochodzi zagrożenie atomowe, które być może spowoduje długotrwałe przebywanie w podziemnych osiedlach. Autor analizuje warunki panujące w grotach i tunelach, szczególnie w pomieszczeniach metro, omawiając kolejno temperaturę, wilgotność, ciemność i wentylację. Przy tej okazji daje wiele ciekawych informacji dotyczących życia jaskiniowego ludzi plejstoceńskich, których ciężkie warunki epoki lodowej zmuszały do wejścia pod ziemię. Przytacza także pewne przykłady fauny jaskiniowej, ale bez podania szc.zegółów. Ostateczne wnioski są tego rodzaju, że człowiek dzisiejszy mógłby się stać troglodytą, gdyby konieczność do tego zmusiła. Warunki pod ziemią nie są wprawdzie normalne dla ludzi, jednak inteligencja sprawia, że nawet w najmniej sprzyjających warunkach zewnętrznych mOże człowiek stosując zdobycze techniki stworzyć możliwe warunki egzystencji. Perspektywa ta nie jest jednak szczególnie nęcąca. 0 Wanda StęśLicka �Sprawozdania i recenzje 207 THE ANTHROPOLOGY OF FRANZ BOAS. Essays on the Centennial of his Birth. Edited by Walter Goldschmidt. Sponsoring Editors A. L. Kroeber, Robert H. Lowie - The American Anthropologist, Vol. 61, No.5, Memoir No. 89, October, 1959, The American Anthropological Association. - str. VII + 165. Omawiana tu książka została wydana dla uczczenia stulecia urodzin Franciszka (Franza) B o a s a (1858-1942), wielkiego etnologa amerykańskiego pochodzenia niemieckiego, profesora antropologii kulturalnej na Uniwersytecie Columbia (New York). Po Przedmowie A. L. Kroebera (ss. V-VII) i Wstępie W. Goldschmidta (s. 1-3) następuje dziesięć artykułów, które charakteryzują różne aspekty działalności Boasa. Artykuł 1. Wpływy w czasie lat kształtowania się (InfLuences during the Formative Years), przez C. Kluckhohn i O. Prufera (s. 4-28) charakteryzuje atmosferę intelektualną, w której wyrastał Boas i podkreśla wpływ, jaki wywarli na niego A. v. Humboldt, K. Ritter, Theobald Fischer, Bastian i G. Fechner. Artykuł 2. Terminowanie u Boasa (Apprenticeship Under Boas), przez Margaretę Mead (s. 29-45) poświęcony jest jego działalności pedagogicznej na Uniwersytecie Columbia. Artykuł 3. "Historia naturalna" Boasa w zestawieniu z metodą terenową (Boas' "Natural History" Approach to Field Method), przez Mariana Smitha (s. 46-60) charakteryzuje metodę badań terenowych Boasa. Artykuł 4. Zrozumienie Kwakiutlów (The Understanding of the KwakiutL), przez Helenę Codere (s. 61-75) przedstawia pogląd Boasa na istotę kultury. Artykuł 5. Wkład Boasa w poznanie ludzkiego wzrostu i postaci (Boas' Contributions to KnowLedge of Human Growth and Form), przez J. M. Tanner (s. 76-111) referuje wyniki badań Boasa w zakresie antropologii fizycznej. Artykuł 6. Boas jako statystyk (Boas as Statistician), przez W. W. Howels (s. 112-116) omawia metody statystyki matematycznej stosowane przez Boasa w jego badaniach z zakresu antropologii fizycznej. Artykuł 7. Boas o ceramice i stratygrafii (Boas Sorbe Cej'{Imica y Estratigrafia) po hiszpańsku - reszta książki po angielsku), przez Manuel Gamio (s. 117-118) omawia prace wykopaliskowe Boasa w dolinie Meksyku. Artykuł 8. Folklor (FolkLore), przez Melville Jacobs (s. 119-138) charakteryzuje Boasa jako zbieracza, wydawcę i badacza opowiadań Indian. Artykuł 9. Pogląd Boasa na znaczenie gramatyczne (Boas' View of GramaticaL Meaning), przez Romana Jakobsona (s. 139-145) przed·· stawia poglądy Boasa na język. Wreszcie artykuł 10. Kilka ważnych elementów w spadku po nim (Some CentraL Klements in the Legacy), przez Leslie Spier (s. 146-155) daje pogląd na całość dorobku wielkiego u.czonego. Wyraz angielski anthropoLogy nie ma dokładnego odpowiednika w języku polskim. Oznacza on, zgodnie z etymologią, naukę o człowieku obejmującą zarówno jego stronę fizyczną jak i duchową. Tak pojmował ją również Boas, czego dowodzi choćby tytuł jednego z jego głównych dzieł "Rasa, język i kultura" (Race, Language and Culture, 1940). Boas uprawiał, a poniekąd i stworzył, naukę, która swym zazakresem odpowiada naszej antropologii (nauce o ciele człowieka jako podłożu zjawisk społecznych), językoznawstwu i etnologii (nauce o kulturze ludowej i kulturze ludów egzotycznych). Na tym założeniu opierają się jego dzieła "Anthropologia ogólna" (GeneraL Anthropology, 1938) i "Umysłowość człowieka pierwotnego" (The Mind of Primitive Man, 1938). Dla nas jednak Boa,s jest przede wszystkim wielkim etnologiem, potem językoznawcą, a dopiero na trzecim miejscu antropologiem w naszym tego słowa znaczeniu. Zajmiemy się więc najprzód jego poglądami na kulturę, potem na język, aby przejść z kolei do jego badań nad ciałem człowieka. Ten przegląd wyników prac analitycznych zawartych w recenzowanej książce zamkniemy ogólną charakterystyką dorobku Boasa, przedstawieniem poglądu na cechy �208 Sprawozdania i recenzje wspólne łączące zjawiska kultury, języka i rasy. Zanim jednak do tego przejdziemy musimy powiedzieć kilka słów o badaniach terenowych Boasa, które dostarczyły mu materiału do szerszych uogólnień. Pole obserwacji Boasa w zakresie etnologii i językoznawstwa, a w pewnym stopniu także antropologii fizycznej, było ściśle ograniczone. Obejmowało ono ludność tubylczą (Eskimosów i Indian) północnych i północnozachodnich wybrzeży Ameryki. Badał on plemiona Eskimosów żyjące na Grenlandii i w Ziemi Baffina, szczepy Tlingit na południowych wybrzeżach Alaski, Haida na Archipelagu Królowej Karoliny, Tsimshian w Kolumbii Brytyjskiej, trzy grupy etniczne wyspy Vancouver: Nootka, Kwakiutl i Bella Bella, oraz plemiona zamieszkujące sąsiednie wybrzeża lądu stałego, które należą obecnie głównie do stanu Washington, a mianowicie Quileute, Bella Coola, Kutenai, nadbrzeżne szczepy Salish i Chinook nad dolnym biegiem rzeki Columbia. Z tych wszystkich plemion naj silniejsze zainteresowanie wzbudzał u Boasa szczep Kwakiutl, który badał on przez 57 lat od r. 1885 aż do swej śmierci w r. 1942. Pragnienie zrozumienia Kwakiutlów było największą pasją jego życia. Najcharakterystyczniejszą cechą pn'lc Boasa nad Kwakiutlarni i innymi plemionami wybrzeży północno-zachodnich jest podkreślenie symbolicznego aspektu kultury. W pracach tych dotycz,~cych zarówno poszczególnych plemion jak traktujących porównawczo całe wybrzeże północno-zachodnie -- zajmuje się Boas przede wszystkim mitologią językiem, sztuką i rytuałem. Ponieważ wszelka kultura ludzka może być określona jako działanie symboliczne, przeto podział na kulturę materialną i niematerialną nie ma istotnego znaczenia. Niektóre aspekty kultury, jak organizacja społeczna i ekonomiczna, muszą być umieszczane pomiędzy dziedziną materialną i niematerialną, inne jak technika nie mogą być przydzielane wyłącznie do dziedziny materialnej, jeszcze inne wreszcie jak mity, język i sztuka mogą być najlepiej zrozumiane jako systemy symboliczne. Boas pragnął zrozumieć życie umysłowe Kwakiut!ów jako refleks ich kultury. Z drugiej strony jednak najrozmaitsze wytwory kultury pojmował on jako refleks życia umysłowego ich tworców. I tak w pracy "Nazwy geograficzne Indian z plemienia Kwakiut!" (GeographicaL Names Of the KwakiuU Indi.ans, 1934) podkreśla on, że "nazwy geograficzne są wyrazem umysłowego charakteru każdego ludu i każdej epoki, a charakter ten odzwierciedla życie kulturalne plemienia i jej linię rozwojową wspólną całej prowincji kulturowej". Interesując się specjalnie człowiekiem prymilywnym, BOd,: ,twierdz<), 7e dana grupa etniczna jest niższa. od innych nie z pO\'lodu odzi0Clziczone.i niższości lecz z tego powodu, że warunki jej życia były bardziej ·statyczne niż tzw. ludów cywilizowanych. Różnica istniejąca w poziomie kulturalnym grup etnicznych jest wynikiem specyfiki ich historii i wyposażenia przez tradycję kulturową. ,,Isf.nieją pewne prawa, które rządzą rozwojem kultury" - stwierdza Boas - "a naszym zadaniem jest wykrycie tych praw. Przedmiotem naszych badal1 jest ustalenie procesów, dzięki którym rozwijały się pewne stadia kultury. Zwyczaj lub wierzenie samo w sobie nie jest ostatecznym celem badań. Chcemy poznać przyczyny, dla których dany zwyczaj lub wierzenie istnieje - innymi słowy chcemy ustalić historię ich rozwoju ... s.zczegółowe studia zwyczajów w ich stosunku do całości kultury plemienia i w związku z badaniami ich geograficznego rozprzestrzenienia na obszarze sąsiednich plemion daje nam prawie zawsze środki do określenia z dużą dokładnością przyczyn historycznych, które umożliwiły ukształtowanie się badanego zwyczaju oraz tego procesu psychicznego, który odegrał zasadniczą rolG w jego rozwoju". Z tego wynika, że procesy psychiczne, które stworzyły kult.urę były �Sprawozdania recenzje 209 uwarunkowane przez przyczyny historyczne. Mity i opowiadania z wybrzeży północno-zachodnich były na nowo złączonymi fragmentami opowiadań, które się krzyżowały i wykrzyżowywały w trakcie swego rozpowszechniania się, a zatem opowiadania te były zawiłymi konstrukcjami historycznymi a nie bezpośrednimi produktami myśli i fantazji. W swych pracach "Mitologia plemienia Tsimshian" (Tsimshian MythoLogy, 1916) i "Kultura Kwakiutlów odbita w ich mitologii" (KwakiutL CuLture as RefLected in MythoLogy, 1935) Boas stwierdza, że zasadnicze cechy społeczeństwa i kultury występują wyraźnie odzwierciedlone w jego opowiadaniach folklorystycznych. W książce znowu pt. "Sztuka pierwotna" (Primitive Art, 1927), poświęconej nie tylko plastyce i grafice ale także poezji i muzyce, Boas rozwija tezę, że pewne elementy estetyczne wynikają z kierowniczej roli techniki, która była związana z rozwojem zręczności. Wirtuozja sama przez się staje się źródłem estetycznego zadowolenia. Rytmiczne powtarzanie i zrównoważenie ornamentu wynika częstokroć z regularności ruchów wykonawcy. Podkreślając rolę warunków historycznych nie zamyka Boas oczu na znaczenie jednostki w rozwoju kultury. "Dynamika życia społecznego" stwierdza on "może być zrozumiana tylko na podstawie reakcji jednostki na kulturę, wśród której ona żyje i jej wpływu na społeczeństwo". Owocem trwających dziesiątki lat badań językoznawczych Boasa są nie tylko wielkie zbiory tekstów i opisów gramatycznych języków Indian Ameryki Północnej opracowane przez niego i jego uczniów lecz także pewne założenia ogólne sformułowane we Wstępie do Handbook of American Indian Languages (1911), w artykule wstępnym do InternationaL JournaL of American Lingui.stics (1917) i w rozdziale Lanr;uage w książce General AnthropoLogy (1938). Dziś dla wszystkich j2st pewnikiem, że każdy język musi być rozpatrywany w kategoriach jego własnej budowy, ale teza ta wysunięta przez Boasa była czymś niezmiernie rewolucyjnym w czasach, gdy jGzyki egzotyczne przekrawywano wedle języków literackich Starego Świata. Dla Boasa analiza języka, ta pewnego rodzaju gra matematyczna, nie była celem sama dla siebie, jak dla wielu dzisiejszych językoznawców. Boas pojmuje język jako formG kultury, którą należy badać jak wszystkie inne jej formy, przy czym analiza języka ma - jak podkreśla -- ogromne znaczenie dla zrozumienia bardziej subtelnych aspektów kultury w ogóle, jej form uzewnętrzniania się i odcieni działań społecznych. Wedle Boasa funkcja systemu gramatycznego polega na wyborze, sklasyfikowaniu i wyrażeniu różnych aspektów doświadczenia. Ponadto spełnia on jeszcze inną ważną funkcję, "określa mianowicie, jakie są aspekty każdego doświadczenia, które muszą być wyrażone". W komunikacji językowej jesteśmy zmuszeni do przeprowadzenia szeregu aktów wyboru binarnego między dwoma możliwościami. I tak np. osoba mówiąca po angielsku czy po polsku musi przy każdym zdaniu dokonać wyboru miGdzy konstrukcją czynną (np. pol. ojciec kocha córkę) a konstrukcją bierną (córka jest kochana przez ojca). Pierwsza jest skoncentrowana na stronie działającej (agens) - druga na stronie doznającej (paciens). Wybór jakiejś formy gramatycznej przez mówiącego przekazuje słuchaczom określoną ilość jednostek informacji, tj. tzw. bitów. Jednak - jak stwierdza Boas - "wybrane aspekty doświadczenia są zupełnie różne w różnych grupach języków. I tak gdy dla ludzi mówiących po angielsku kategorie rodzajnika określonego (the) względnie nieokreślonego (a), liczby i czasu są obligatoryjne, konieczne, to w innych językach znajdujemy jako konieczne do wyrażenia aspekty doświadczenia miejsce (czy bliskie od mówiącego czy oddalone?) lub rodzaj źródła informacji, którą przekazu14 - Lud, t. 51. 1967 �210 Sprawoodan;a i recenzje jemy słuchaczowi (czyśmy to widzieli czy tylko o tym slyszeli?). "Kategorie, które muszą być wyrażone, mogą być liczne w jednym języku a nieliczne w innym ale" to ubóstwo kategorii koniecznych nie powoduje zupełnie niejasności mowy. Gdy jest to potrzebne, dorzuca się dla jasności wyrazy wyjaśniające". I tak dla wyrażenia czasu lub liczby języki, które nie znają czasu i liczby gramatycznej, posługują się wyrazami tego typu co wczoraj, jutro, wiele, malo. Gramatyka jest istotnie ars obligatoria, jak to mówili scholastycy, gdyż narzuca ona mówiącemu konieczność decyzji między "tak" a "nie". Wskutek tego - jak to zaznaczył Boas kategorie gramatyczne danego języka zwracają uwagę wspólnoty językowej w określonym kierunku i tą drogą wpływają na poezję, wierzenia a nawet na myśl spekulatywną, nie zmniejszając przez to zdolność wspólną wszystkim językom dostosowania się potrzeb wywołanych postępem wiedzy. Powstaje jednak pytanie, czy w istocie języki różnią się między sobą we wszystkim, czy nie ma kategorii gramatycznych niezbędnych i uniwersalnych. Jakie szczegóły informacji są konieczne we wszystkich grupach językowy'ch świata? Które natomiast są kO:1ieczne tylko w niektórych językach? Odpowiedź na te pytania pozostawił Boas swoim następcom, sam jednak odróżnił wyraźnie logikę systemu językowego od logiki myślenia. Wedle niego kategorie gramatyczne nie są kategoriami myśli lecz wciskają one logikę myślenia w pewne kanały, które są zresztą różne w różnych grupach językowych. Boas już w r. 1917, a więc chyba pierwszy, stwierdził, że wS'pólne dziedzictwo nie jest jedyną przyczyną podobieństw między językami. Podkreśla on, że pierwszym problemem historycznym w stosunku do badanych języków - zanim jeszcze zostaną postulowane związki genetyczne jest ustalenie, w jakim stopniu ich elementy leksykalne, morfologiczne i składniowe są wynikiem wzajemnych zapożyczeń. "W Ameryce moźna ustalić" - stwierdza Boas - "róźne obszary o wspólnym charakterze fonetycznym, które nie pokrywają się z ugrupowaniami morfologicznymi a geograficznymi są stosunkowo dobrze określone", ostrożność jest wi~c konieczna przy postulowaniu, że podobieństwa są jedynie wynikiem wspólnego dziedzictwa. "Jest prawie nie do pojęcia", - powiada Boas - "by podobieństwa, jakie występują między Quileute, Kwakiutl i Salish były wynikiem czystego przypadku, albo żeby podobieństwa morfologiczne języków Kalifornii, które stwierdzili Kroeber i Dixon, nie były wynikiem określonych przyczyn ... Nie jest bezpiecznie nie brać pod uwagę możliwości złożonego pochodzenia grup językowych". A więc obok rodzin języków, których podobieństwa wynikają ze wspólnego dziedzictwa, występują - używając dzisiejszej terminologii - ligi języków, których zbieżności są rezultatem wzajemnych wpływów języków na siebie. Języki Indian Amerykańskich tworzą rozliczne ligi. Podobnie jak w etnologii i w językoznawstwie był Boas wielkim nowatorem także i w antropologii fizycznej. W latach 1892-1941 wydał on 36 prac z tego zakresu poświęconych głównie problemowi wzrastania dzieci. Jego podstawowym osiągnięciem w tej dziedzinie było wykazanie plastyczności i zmienności tY~JÓW antropologicznych. Podstawą dla tego twierdzenia były badania nad wzrostem, którego przebieg związany jest z mnóstwem czynników. Należy podkreślić, że Boas przyjmował tylko ograniczoną plastyczność ras ludzkich. Plastyczność ta jednak. choć ograniczona, sprawia, że pomiary dokonane na jakiejś lokalnej grupie nie odsłaniają bezpośrednio cech dziedzicznie ustalonych. Boas twierdził, że jednolitość grupy rasowej nie jest identyczna z czystością pochodzenia, gdyż odgrywaj;, tu rolę także wspólne warunki wychowania. Wobec tego problem klasyfikacji ras �Spra u;o:<1((n;a 211 i recenzje mial dla Boasa małe znaczenie. Przedmiotem jego badań były lokalne grup:! o wspólnym wychowaniu, a głównym problemem było tu odróżnienie cech dziedzicznych od wpływów otoczenia. Stwierdzał on, że jedynie wówczas, gdy znamy biologiczną historit:; badanych grup, możemy układać je w porządku taksonomicznym. Twierdzenie to jest zgodne z podstawowymi wynikami Boasa w dziedzinie badań nad kulturą i językiem. Trzy te dziedziny: kulturę, język i rasę badał Boas z jednego punktu widzenia i dzięki temu stworzona przez niego nauka nie jest zlepkiem różnych twierdzeń lecz organiczną całością. We wszystkich trzech dziedzinach problemem zasadniczym dla Boasa był stosunek człowieka do środowiska, wpływ środowiska kulturalnego, językowego i fizycznego na jego twórczość psychiczną i językową oraz na kształtowanie się jego ciała. Do tych badań nad rolą środowiska wprowadził Boas ścislą metodę naukową, polegającą na starannej analizie, ostrożności w wyciąganiu wniosków, unikaniu sformułowań dogmatycznych i przeprowadzaniu przekonywającego dowodzenia. Dzięki temu Boas stworzył własną szkołę antropologii społecznej (kulturowej) i przyczynił się do ukształtowania się tej nauki w Stanach Zjednoczonych Ameryki. W dziedzinie językoznawstwa zaczyna on obecnie wywierać - poprzez popularyzujące go prace Romana Jakobsona - silny wpływ na naukę światową. Tadeusz Milewski Georg Peter Murdock, A/rica. !ts People$ and Their Culture History. Graw--Hill Book Company, Inc., NC'w York, Toronto, London 1959 r. Wyd. Me Georg Peter Murdock, profesor antropologii na uniwersytecie Yale, w swej obszernej pracy dał wyczerpujący obraz stanu gospodarczego, organizacji społecznej i politycznej ludów Afryki. Książka powstała na gruncie długotrwałych prac etnograficznych, pogłębionych osobistym kontaktem autora z tym kontynentem w latach 1921 (pobyt w Egipcie), 1945 (Cape Town) oraz w 1957 (Kenia i Tanganika). Autor nie miał łatwego zadania, gdyż dotycheza1sowe ogólne opracowania, z małymi wyjątkami, okazały się, jego zdaniem, niekompletne w zakresie geografii, naiwne w swych perspektywach teoretycznych i niedokładne w szczegółach. W przedmowie autor podaje jedynie trzy prace, traktujące ogólnie o Afryce, które stanowiły pewną pomoc i oparcie w jego poszukiwaniach. Są to: B a u m a n n H,. We s t e r m a n n D., T h u r n wal d R., Volkerkunde von Afrika, Daryll F o r d e, Ethnographic SU1'vey Of .!l/rika, oraz prace J. H. G r e e n b e r g a, które' wprowadziły porządek do chaosu klasyfikacji lingwistycznej. Praca Murdock'a nie porusza ważnych zagadnień dotyczących religii, sztuki, praw i sądownictwa, technologii i socjalizacji. Autor świadomie ograniczył swoje opracowanie do następujących problemów: produkcja środków żywienia, podział pracy na zajęcia kobiece i męskie, osady i mieszkania, stosunki pokrewieństwa i małżeńskie, formy organizacji spolecznej i politycznej, oraz nieco różnych wiadomości o kanibaliźmie i okaleczeniach cielesnych. W części wstępnej autor podaje ogólne wiadomości z zakresu geografii, ras, języka, ekonomii, organizacji społecznej i politycznej, oraz historii plemion afrykańskich. Nie są to suche dane statystyczne, lecz bogato ilustrowany mapami material, oparty na naj nowszych badaniach afrykanistycznych. Autor wyjaśnia na czym polegają stosunki społeczne, organizacja rodzinna i plemienna w Afryce, co, jak wiemy, jest sprawą wielce skomplikowaną. Murdock pierwszy sięgnął do historii ludów Afryki dając w poszczególnych rozdziałach obraz kulturalnego roz- �212 Sprawozdania i recenzje woju plemion na przestrzeni wieków, rozpoczynając od około 5000 r. p.n.e. Na szcz.ególne podkreślenie zasługuje fakt, że w książce Murdock'a po raz pierwszy dokonano przeglądu prawie wszystkich form organizacji społecznej i politycznej Afryki, oraz dokonano również dokładnej systematyki roślin uprawianych na tym kontynencie. W części szczegółowej swej pracy autor zajmuje się ludami zamieszkującymi terytorium Afryki, dzieląc je na grupy pokrewne, wykazujące podobieństwa .i~zykowe i kulturalne. Każdy rozdział zaopatrzony jest w dokładną bibliograiip'. wybraną dla omawianych zagadnień. W sumie książka zawiera 1500 pozycji bibliograficznych. Wreszcie alfabetyczny indeks nazw plemion wymienionych w tekście jest wybitną pomocą w posługiwaniu się pracą :\lurdock'a. Krystyna JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VbLKERKU. DE ZU LEIPZrG. demie-Verlag-Berlin 1964, s. 433, tabl. 74, map. 5. Świcrczyń.ska Band XX. Aka· Zeszyt XX rocznika Muzeum Etnologicznego w Lipsku za rok 1964. obejmuje 17 rozpraw, z których cztery dotyczą obszaru Austl'onezji, cztery są poświęcone problemom etnografii Azji, trzy - Afryki, dwie - Bliskiego Wschodu i dwie Ameryce. Rozprawa ostatnia omawia ceramikę z Kition (miasteczko na wschodzie Cypru), datowaną na drugie tysiąclecie kultury śródziemnomorskiE'j. Hans D a m m, zajmuje się "wieszakami z dorzecza Sepiku". Na podstawie mapy, ilustrującej wyniki badań terenowych oraz wniosków Alfreda Biihlera, dyrektora muzeum etnologicznego w Bazylei, autor próbuje wyodrębnić wśród wi> szaków nowogwinejskich muzeum lipskiego typowe dla dorzecza Sepiku. Docho~zi do wniosku, że podział na 7 kręgów kulturowych znajduje swoje odbicie w [(1'3teriałach muzealnych i jego zdaniem problem powinien rzucić dodatkowe światło na historię osadnictwa, a nadto dopomóc zidentyfikować i bliżej okreśłić podobne obiekty w innych muzeach. Georg H o l t ker w "Zarysie etnografii mieszkal'lców Nubia-Awar nad zatoką Hausa w północno-wschodniej Gwinei", będącym wynikiem badań terenowych w latach 1936-1939, mało miejsca poświęca kulturze materialnej, odsyłając czytelnika do materiału ilustracyjnego. Holtker, przedstawiciel kierunku socjolo~dc7.nego, koncentrujący się na zagadnieniach kultury społecznej (np. opaski sromowe, ubiór męski i in. w aspekcie socjologicznym). Na szczególną uwagę zasługują opisy wierzeń i obrzędów związane z kanibalizmem, jak również opis zwyczaju "kupna dzieci", za którym kryło się kidnaperstwo a nawet mord rytualny. Ernst G r e m e r wskazuje na podstawie analizy ,.Formy toporów plem ion Hagi- Wagi, północno-wschodniej Centralnej Nowej Gwinei", na wpływy kompo· nentów kultury Dongson (kultury brązu) w kształtowaniu kultury centralnej Nowej Gwinei. Karl L a u f e r zajmuje się "Podziałem plemiennym oraz osadnictwem BainingÓW w Nowej Brytanii". Laufer uczestniczył w ekspedycji naukowej w 1930 r. do centrum Nowej Brytanii i należał do tych Europejczyków, którym dane było po raz pierwszy zetknąć się z tamtejszymi tubylcami. Uzupełniając własne spostrzeżenia nowszymi danymi, autor daje zarys demograficzny Bainingów i ich sąsiadów, omawia osadnictwo rozproszone, zagrody oraz typy domostw. które pod wpływem czynników zewnętrznych, po II wojnie świa towej uległy korzystnemu przeobrażeniu. �Sprawozdania i recen7je 213 Prace Waltera B li t t g e l' a i Kristiny L a n g e noszą charakter sprawozdań muzealnych. Tematem ich są skrzynie z japońskiej świątyni oraz dwie figurki kultowe bCon-k'a-pa. Heinz K u c h a l' s k i w "Spostrzeżeniach do klasycznego indyjskiego tańca ze szczególnym uwzględnieniem EhaTata Natja" dokonuje nie tylko tradycyjnego podziału indyjskiego tańca na dwie kategorie, wyodrębnia cztery style klasycznego indyjskiego tańca, wskazuje też na jego odrębność, filozofię sztuki, interpretację idei i pochodzenie. Uzupełnieniem artykułu jest 15 rycin tańca Bharata Natja. Renate S t e i n przedstawia "Kilka wzorów tatuażu beduińskich kobiet republiki Gezira w Iraku". Po przebadaniu 43 kobiet i porównaniu ornamentu tatuażu, autorka dochodzi do wniosku, że główną cechą irackiego kobiecego tatuażu jest jego asymetryczne rozmieszczenie. Wiek tatuowanych oraz inne cechy wskazują na jego zanik, w czym autorka dopatruje się wpływów rozwoju gospodarczego beduinów. Praca ilustrowana 22 tablicami. Nowe etnograficzne nabytki z Iraku dla Muzeum w Lipsku omawia Lothar S t e in. Wolfgang K li n i g w artykule "Do gospodarki Turkmenów w XIX w." dochodzi do wniosku, że mimo licznej literatury etnograficznej, archeologicznej i archiwaliów, nie jesteśmy w stanie ująć Turkmenów w jednolity gospodarczo-kulturowy typ. Podstawę takiej klasyfikacji musiałby tworzyć wyraźny podział Turkmenów na rolników w oazach, hodowców bydła w stepach i pustyniach, oraz kombinacje tych dwu typów. Gospodarcze stosunki tworzą przy tym tylko jeden, choć decydujący czynnik. Dietrich D l' o s t zajmuje się "Mumifikacją w Afryce". Autor dochodzi do wniosku, że na południe od Sahary występują dwie zasadnicze metody mumifikacji - 1) bez usuwania wnętrzności i 2) z usuwaniem wnętrzności przed wysuszaniem) - oraz 5 odmian. Mając na względzie rozległe obszary zasięgu występowania głównych metod i ich odmian, autor nie przypuszcza, by były to wpływy egipskie. Występowanie mumifikacji ilustruje mapka. Ladislav H o l y w artykule "Uprawa ziemi w porze deszczowej w Darfur (północna prowincja Sudanu)" przedstawia wynik badań terenowych z 1961 r. Autor zaznajamia nas ze sposobem uprawy ziemi, kultywowanymi roślinami, podziałem pracy, narzędziami, sposobami sprzedaży nadprodukcji, a także z małżeństwem poligamicznym, rolc) primus intel' pares i daje szczegółowy przegląd inwentarza ruchomego omawianej społeczności. F. J. de H e n w "Kilku etnograficznych notatkach o Ihansałach", szczepu, zamieszkałego w 4-ech wsiach Wysokiego Atlasu, daje krótki zarys monograficzny. Zdaniem jego, na szczególną uwagę zasługuje prymitywne rolnictwo (jęczmień, żyto, częściowo pszenica), hodowla rogacizny, łowiectwo i rybołówstwo. Z kultury społecznej - autor omawia problemy seksualne, z zagadnień dotyczących kultury duchowej - formę i funkcję muzyki. Rolf K r u s c h e w przyczynku do badań nad socjalnym zróżnicowaniem Indian prerii pt. "Instytucja uprzywilejowanego dziecka", autor dochodzi do wniosku, że dotychczasowe opracowania nie pozwalają na wszechstronne ujęcie omawianego zagadnienia u poszczególnych szczepów Indian prerii. Można jednak już obecnie stwierdzić, że instytucja "uprzywilejowanego dziecka" w poszczególnych szczepach była zróżnicowana, wprowadzona została do kulturowych kompleksów poszczególnych grup etnicznych i połączona z istniejącymi już elementami i wyobrażeniami. Brak występowania tej instytucji u Crow'ów, szczepu o ustroju matrylincarnym, zdaniem autora należy tłumaczyć trudnościami dziedziczenia. �214 Sprawozdania i recenzje Artykuły Frank H. B o o s 'a i Edithy H o f f m a n n noszą charakter an:heologiczno-muzealny. Tom XX zamyka rozprawa A. D. A w d i e j e w a w tłumaczeniu W. Koniga na temat "Aleuckich masek w zbiorach Muzeum Antropologii i Etnografii Akademii Nauk ZSRR", rzucając światło na funkcję tych masek i na rolę aleuckich szamanów. JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VOLKERKUNDE ZU LEIPZIG, Akademie-Verlag-Berlin 1965, s. 182, tabl. XXXVI, mapa. Band XXI, Tom XXI rocznika Muzeum Etnologicznego w Lipsku za 1965. r. zawiera dziewięć rozpraw, z którY'ch trzy dotyczą Azji, jedna - Oceanii i Ameryki. Cztery rozprawy zajmują się problematyką muzealną i nie zostaną tu omówione, choć stanowią bardzo ciekawy materiał dla muzeologów. Georg H o l t k e l' w rozprawie "Garncarstwo i gliniane lalki u Bosngunów w północno-wschodniej Nowej Gwinei" zapoznaje nas z pierwotnym garncarstwem spiralnym. Omawiając szczegółowo proces uzyskiwania surowca i jego obróbkę, (przygotowanie do formowania garnków), suszenie i wypalanie, autor wskazuje na zalążki "koła garncarskiego". Produkcją ceramiki użytkowej (garnków) zajmują się u Bosngunów tylko kobiety. Wyprodukowana ceramika stanowi wyłącznie ich własność i jest poszukiwanym artykułem wymiany. Następnie autor omawia przywiezione z badań terenowych w 1937 r. wypalone z gliny przez dziewczęta figury antropomorficzne, o naturalistycznym wykonaniu. Zabawki są sporządzane pod nadzorem matek lub starszych sióstr. Jest to jedyny dotąd znany w literaturze przykład świadomego i praktycznego wychowania żeńskiej młodzieży do przyszłej pracy przy pomocy zabawek u papuaskiego szczepu ludów pierwotnych Nowej Gwinei. Dietrich T l' e i d e w artykule "Łosoś w wyobrażeniach Indian" podaje przegląd: 1) wyobrażeń, opierających się na połączeniu pewnych miejscowych i czasowych zjawisk natury z ciągami łososi, a w sżczególności o: a) mitycznych "właścicielach" lub "opiekunach" łososi, (ptaków wędrownych: jaskółek, gołębi, drozdów. bekasów); b) wyzwoleniu z oceanu łososi przez: białogłowego orła morskiego, jastrzębia, kruka, kormorana i in. i c) współdziałaniu duchów pomocniczych przy połowach łososia (zalicza tu także białogłowego orła morskiego oraz zimorodka. nurka polarnego, dzikie kaczki). 2) Wyobrażenia o wspólnocie łososi i innych gatunków zwierząt, o podobnym sposobie życia i podobnym zewnętrznym występowaniu (np. ryby i zwierzęta morskie podobnego koloru), znajdujące wyraz w podaniach. 3) Wyobrażenia o towarzyskim sposobie bycia łososi i ich świadomym. planowym działaniu (wspólne stałe "siedziby" morskie, posiadanie szybkich łodzi. przodownik - łosoś królewski). 4) Wyobrażenia o konieczności przestrzegania przepisów przy obchodzeniu się z łososiami jako wyraz niecyklicznych odchyleń w liczebności ciągów łososi (w szczególności oddalanie rzeczy związanych ze śmiercią i menstruacją). 5) Wyobrażenie o nieśmiertelności albo wiekuistości łososi (główną ość uważa się za wieczną, zetknięcie z wodą prowadzi do ponow.nego "omięsienia" (ożywienia); z tego powodu ości wyrzuca się do wody). Autor usiłuje usystematyzować te wyobrażenia i dochodzi do wniosku. że powstanie zróżnicowanej społeczności przyspieszyło powstawanie kompleksów wyobrażeń, umożliwiło ich systematykę - także w społecznościach stosunkowo mało rozwiniętych. Lothar S t e i n kontynuuje omawianie zbioru irackich ethnographica. w szczególności w mniejszości kurdyjskiej i innych. �Sprawozdania 215 i recenzje Wolfgang K o n i g w "Etnograficznych spostrzeżeniach u Dzachcinów w Mongolskiej Republice Ludowej" przedstawia wyniki badań, przeprowadzonych u zachodnio-mongolskiej grupy etnicznej. Autor przedstawia krótki zarys historyczny, gospodarkę, hodowlę (owiec, kóz, bydła, koni, wielbłądów) i związany z nią wypas, organizację spółek pasterskich oraz uprawę ziemi (jęczmienia), nawadniania pól i przetwórstwo (żarna ręczne). Dochodzi on do wniosku, że 1) uprawa ziemi stanowi integralną część gospodarki Dzachcinów, pod względem zakresu i znaczenia noszącą charakter gospodarki pomocniczej; 2) gospodarka pomocnicza nie wpływa na zmianę bazy produkcyjnej ludności w kierunku pół-osadnictwa ani też nie powoduje podziału pracy w ramach działów produkcyjnych wewnątrz pewnych wspólnot (rodziny, grupy nomadów). Konrad PRZEGLĄD WAŻNIEJSZYCH FOLKLORU WYDARZEŃ ZAGRANICZNYCH TANECZNEGO W ROKU 1963 *. Wypych W ZAKRESIE Publikacje: Maurice A.-L. L O u i s, Le FoLkLore et La Danse. Paris 1963, ss. 405, 64 ilustr. Autor jest wykładowcą Ecole Superieure d'Etudes Choregraphiques w Paryżu. Praca ma charakter studium historyczno-obyczajowego, analizuje. nurt tańca ludowego od naj dawniej szych czasów do naszych dni i wprowadza podział tańców ludowych na: 1) folklor taneczny (Danses joLkLoriques); 2) tańce ludowe (Danses popuLaires) i 3) t'ańce towarzyskie, powszechne o podłożu ludowym (Danse s popuLarisees), które dodatkowo dzieli na a) występujące do ok. XIX w. (włącznie) b) do 1920 1'. (około) i c) występujące po 1920 1'. W szeregu następujących rozdziałów omawia naj dawniejsze ślady działalności tanecznej człowieka, tańce średniowieczne - ich ludowe oblicze, tańce kościelne, procesyjne, tańce śmierci (danse macabre), tańce majowe, sataniczne, tańce z użyciem maszkary konia (lajkonik), tańce ognia, tańce mieczowe zachodniej Europy (Wyspy Brytyjskie, półw. Iberyjski, kraje germańskie). Dalej następuje analiza przeobrażeń tańca ludowego w różnych okresach czasu i krótki szkic o tańcach ludowych współczesnej Europy. W aneksie jest jeszcze analiza tańca caroLe z doby średniowiecza według rozprawy napisanej przez Margit Sahlin (Upsala 1940). W materiale i zestawie źródeł w tej książce uderza brak pozycji dotyczących słowiańskiego folkloru tanecznego. Np. jedyną informacją o tańcach polskich była dla autora mierna praca Helen Wolskiej (195053 Londyn). Czasopismo "Folklore", Spring/1963 (The Folklore Society, Londyn) przynosi omówienie pracy: Violet A l f o r d, Sword Dance and Drama, Londyn 1962, Merlin Press, ss. 222, 13 ilustr. i mapa ukazująca rozprzestrzenienie tego typu tańca. (Tematem pracy są tańce mieczowe z terenu Wysp Brytyjskich i ich analiza porównawcza na tle materiału europejskiego). Szereg omówień publikacji tanecznych za lata 1960-1962 przynosi czasopismo "Demos" (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin) zeszyt 2/1963. Kilka • Rednkcja .,Ludu", wobec dużych braków w nauce polskiej ludowymi zwrócila się do autora o systematyczne informowanie pisma o rozwoju i kierunknch badań w tej dziedzinie na całym w badaniach nad tańcami na lamach naszego czasoświecie. J. G. �216 Sprawozdania i recenzje pozycji zwraca tu specjalną uwagę ze względu dla prac w dziedzinie folkloru tanecznego: na swe pierwszorzędne znaczenie Zdenka J e l i n k o va, Ostatkovy tanec "konopice" v Nove Lhote na S~(J'l;ac;~u. (Taniec zapustny "konopice" w miejscowości Nove Lhote w słowackiej części Moraw). Ceskoslovenska etnografie 10/1962, s. 127-165'. Autorka wykazuje pokrewieństwa z podobnymi tańcami środkowej i wschodniej Słowacji. Łączą się one z szeroko praktykowanymi zabiegami magicznymi -skokami na urodzaj konopi i lnu. Duży materiał porównawczy zebrany w terenie. Opisy słowne tańców, uzupełnione sytuacyjnymi znaczkami graficznymi. Gyi:irgy M a r t i n, Erni:i P e s o v a r, A Structura~ Ana~ysis of the Hungarian Fo~k Dance (A methodologica~ Sketch). (Analiza strukturalna węgierskich tańców ludowych (szkic metodologiczny). Acta Ethnographica, t. 10, zeszyt 1-2, 1961. Biorąc pod uwagę analizę funkcjonalną, muzyczną i morfologiczną tańca, autorzy rozprawy zajmują się obszernie zagadnieniem analizy strukturalnej i rozważają: 1) sposób ustalania strukturalnych części składowych tańca, 2) stosunek struktury tańca do muzyki akompaniującej 3) podstawy tworzenia formuły ujmującej strukturalne właściwości tańca 4) sposoby tworzenia typów strukturalnych. Rozprawa jest oparta na analizie przykładów zapisanych pełną notacją graficzną ruchu, systemem Labana-Knusta. Jedna z pierwszych i podstawowych prac tego typu. Olga S z e n t p a l, A Magyar neptanz formai e~emzese. (Próba analizy formalnej węgierskich tańców ludowych). Ethnographia, 72/1961, s. 3-55, streszcz. ros. i niem. Systematyka ludowych tańców węgierskich (ich analiza porównawcza oparta o analizę formalną. Rezultaty uwidocznione na załączonych tabelach synoptycznych. Materiał utrwalony systemem notacji Labana-Knusta. Czasopismo "Ethnomusicology" (Journal of the Society for Ethnomusicology) wychodzące w USA prowadzi na swych łamach bibliografię wydawnictw dotyczących folkloru tanecznego w skali światowej i zestawienie filmów tanecznych. Nr 1/1963 zawiera ciekawy artykuł analityczny Kapila Vat s yay a n (Delhi). Notes on the Re~ationship of Music and Dance in India (Uwagi dotyczące współzależności muzyki i tańca w Indiach). Nr 2 i 3/1963 zawiera szereg streszczonych referatów - wypowiedzi uczestników dyskusji zorganizowanych przez Dance Research Center - Michigan. 1) Dyskusja pt. "Composition in traditional and new Dance: a brief Symposium". (Kompozycja w tradycyjnym i nowym tańcu: krótkie sympozjum). Wypowiedzi: a) Ted S h a w n, From Dance of Me~vme Is~and, Australia (O tallcach wyspy Melville, Australia), b) Helene N e w b r a n d, FTOm Chants and Dances of ancient Hawaii (O pieśniach i tańcach dawnych Hawai), c) Lila II i t c h c o c k, A Formu~a for Creativity in the Dance (Formuła tworzenia w dziedzinie tańca) .. 2) Dyskusja pt.: "Dance Ethnology, Dance Education, and the Public" (Etnologia tańca, wychowanie taneczno-ruchowe i publiczność). Wypowiedzi: a) Rose B r a nd e l, Some Contrasts in educationa~ Communication (Zasadnicze przeciwieństwa w sposobie wykładania); b) Nadia C h i l k o v s k y, Training in Dance Ethno~ogy (Cwiczenia w zakresie folkloru tanecznego); c) George L i s t, Techniques for Dance Ethno~ogy in Te~evision and Film (Technika eksponowania folkloru tanecznego w audycjach telewizyjnych i w filmie); d) Reginald and Gladys L a u b i n. American Indian Dancing on the Stage (Tańce Indian amerykańskich na scenie) e) Donald Nelson B r o w n, Museums and Dance Ethnology (Muzea i badania nad fol .. klorem tanecznym). �t Sprawozdania Konferencje 217 i recenzje i kongresy: W dniach od 6. do 14. sierpnia 1963 r. odbyło się kolejne posiedzenie Inter'nationaL CounciL of Kinetography Laban w Addlestone pod Londynem. W pracach Raciy bierze stale udział szereg specjalistów z różnych krajów całego świata (m. in. z Polski R. Lange). Wysiłki ICKL zmie-rzają obecnie do ujednolicenia labanowskiej notacji ruchowej w skali światowej. Ten system notacji ruchu stał się podstawą racjonalnej folklorystyki tanecznej. Organizowany w sierpniu 1964 roku VII Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie objął m. in. w swych planach pracy po raz pierwszy oddzielną sekcję tańca ludowego. Tematem obrad sekcji by!:,' zagadnienia notacji folkloru tanecznego. Jest to druga impreza naukowa w skali światowej, która przewiduje wyodrębnienie si~ prac nad zagadnieniem folkloru tanecznego z kontekstu innych specjalności. Pierwszym aktem na tej drodze było uformowanie oddzielnej Komis,ii do spraw folkloru tanecznego w czasie trwania XV Konferencji International Folk Music Council, która się odbyła w lipcu 1962 roku w Gottwaldowie w Czechosłowacji. Z kroniki W czasopiśmie "Demos" 1/1963 s. 11, H. Laudova krótkim artykułem uczciła pamięć Stefana Tótha, który zginął dnia 10. X. 1962 r. w katastrofie samolotowej. Jego śmierć jest wielką stratą dla folklorystyki tanecznej. Zmarły był współpracownikiem Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie. Dzięki jego działalności archiwum słowackie ma dzisiaj największą w Czechosłowacji kolekcję filmów folkloru tanecznego z terenu wsi słowackiej. Był on wynalazcą własnego systemu notacji tańców w oparciu o taśmę filmową. (Śt. T ó t h, Tanecnż pismo, S.A.V. a U. Bratislava, 1952). Roderyk Lange '0. i.'. �� https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/225944092a8ba5d638ebd4727afe1871.pdf b376babd6d5cbb7572e33ca4a8ac1964 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:314 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:278 Title A name given to the resource Różne/ LUD 1968 t.52 Description An account of the resource LUD 1968 t.52, s.398-419 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Aarne A. 192 Agolli N. 348 Alexander H. B. 166, 168 Alkire W. H. 344 Allport F. M. 37 Alt R. 142 Andrianow B. W. 94 Ansprenger F. 91 Anucin V. J. 175 Apollodorus J. G. 175 Arciszewski K. 65 Arnstberg K. O. 363-364 Bahannan L. 339 Balaci E. 347, 348 Bally Ch. 21 Balmer W. T. 82 Banasević N. 324 Barabas J. 316 Baranowski B. 376 Barber C. R. 290 Barnes J. A. 296 Bastian A. 158 Batowski H. 286 Baucomont J. 299 Baumann H. 111, 119, 124, 341 Bazielich B. 307-311 Bąk S. 382 Beals L. 340 Beattie J. 295 Beidelman T. O. 293, 294 Belden 202 Benedict R. 36 Bennet J. W. 338 Benveniste E. 16 Bezing K. L. 296 Biały Z. 379 Biasutti R. 291 Bielski M. 64 OSOBOWY Birinda 62 Bleek W. H. L 184 .Bloch M. 297, 299 Blomkvist E. E. 316 Bogoraz W. 333 Bohdanowicz J. 317 Boissevain J. 295 Boklen E. 160 Boll-Bezold 176 Bolte J. 182 Bonfante G. 16 Bonnet H. 173 Borecki St. 76 Bratanić B. 317 Braun P. 16 Brock P. W. G. 294 BrUckner A. 324 Bruk S. L 315 Bucsan A. 347, 348 Budrewicz O. 68 Bugarski A. 322 Bulanda E. 303 Burbridge A. 200 Burszta J. 300, 379, 383 Buschan G. 184 Busygin E. P. 316 Butnik-Siwjerskij B. S. 308 Buturović D. 322 Bystroń J. S. 285 Caillard M. M. 299 Callaway H. 202 Carswell J. 290 Castren M. A. 175 Castro J. de 14 Cenar E. 138 Cepellini V. 9 Charbonnier H. 28 Chatelain H. 202 �398 Chittick N. 293 Chodak S. 89 Chombart de Lauve M. J. 299 Christian F. W. 342 Chrostowski T. 66, 76 Chudzikowska J. 69 Ciesielski Z. 209-250 Cizikova L. N. 316 Claparede E. 140 Clouston W. A. 202 Clozel-Willamur 127 Cohen G. 17 Coleman J. S. 92 Collier D. 292 Colombet A. 298 Conradt L. 123 Cook A. B. 182 Cornevin R. 83 Correia J. da S. 17, 23 Cortelazzo M. 9 Costea C. 348 Cowgill U. M. 297 Crnek F. 23 Crocke W. 193 Culić Z. 322 Cumont F. 196 Curtiss S. L 198 Czapiński L. 256 Czarnocki J. 72 Czerniewska K. 285-288, 372-373 D1ihnhard O. 194 Danquah J. B. 82 Dantyszek J. 65 Dardei E. 8 Datta P. K. 294 Deacon H. J. 296 Delafosse M. 124 Delorko O. 324, 325 Destaing E. 17 Dieterlen G. 38 Dietrich A. 341 Diwajew A. A. 329~30 Dixon R. R. 176 Dobrowolski K. 285 Domeyko L 66, 67 Dorson R. M. 299 Dowgird Z. 137-151 Drouillet J. 299 Dunning R. W. 297 Dupre L. 293 Dzendzelivskyj L O. 312 Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa Ehrenreich P. 155, 157 Eisler R. 182 Eliade M. 185 Elmendorf W. W. 23 Emenau M. B. 23 Engestroem T. 113 Erd El. 210 Eric J. 296 Erixon S. 299, 317, 363-364 Escher W. 317 Evans-Pritchard E. E. 291 C. 357-360 Faille R. 299 Falc'hun G. 299 Feder N. 350 Feilberg H. F. 175, 182 Fernandez J. W. 346 Fiedler A. 77 Field J. E. 202 Filipović-Fabijanić R. 322 Findeisen H. 176 Firth R. 295 Flasińska J. 297-300 Flett J. F. 350 Florn G. T. 23 Fortes D. 125 Fortes M. 294 Frankowska M. 287 Frazer J. G. 8, 9, 15, 167 Fraysse J. i C. 299 Freeman D. 290 Freud S. 8, 9, 16, 20 Friedeburg L. 337 Friedrich A. 338 Frobenius L. 109, 111, 155, 156, 165, 180, 192, 338 Froelich J. C. 113 Fryś E. 209 Fryś-Pietraszkowa E. 248 Full A. 120 Gajek J. (J. G.) 81, 301, 302-305, -318,376 Gajkowa O. 380-381 Gallus J. 268 Gama G. da 65 316- �399 Ganckaja O. A. 315, 316 Gantkowski P. 143 Gardiner A. H. 294 Gaster M. 182 Gennep A. 9, 15 Gerlach-Kłodnicka A. J. 311-314 Giurchescu A. 348 Gładysz M. 286 Gładyszowa M. 200 Głowa Z. B. 209 Godeffroy J. C. 341-342 Godlewska D. 210 Goleniszczew-Kutuzow J. N. 324 Gołębiowski Ł. 138 Gomme G. L. 142 Gore E. C. 291 Goren M. D. 316 Gorlenko V. F. 311, 312 Gottman J. 299 Gough K. 289 Granet M. 203 Grodzka J. 381 Groos K. 140 Grzymała-Siedlecki A. 303 Guerios M. 7, 9 Guilcher J. M. 297 Guslistyj K. G. 311, 312 Gvaramadze E. L. 346 Haas W. R. 23 Habich E. 77 Hanna J. L. 351 Harasymczuk R. 346 Harris J. C. 202 Haselberger H. 109 Iiaussig H. W. 200 Heiler F. 176 Helmolt H. F. 85 Helsztyński St. 304 Hempel A. 72 Hintze U. 97 Hirschberg W. 339 Hoffman J. 201 Hoffmann-Krayer E. 156 Holmberg H. U. 176, 197 Hołubowicz WI. 209 Horoszewicz M. 168 Huber H. 117, 290 Hultkrantz A. 300 Humboldt A. 171 Hiising G. 160 Ikin E. W. 292 Italiaander R. 91 Iwanow S. W. 168 Iwaszkiewicz J. 69 Jabłonowski A. 210 Jackowski J. 77 Jackson G. 290 Jacobeit W. 376 Jaczewski J. 75 Jagmin st. 247 Jan z Głogowa 64 Jan z Holywood 64 Jan z Kolna 64-65 Jan ze Stobnicy 64 Janet P. 22 Jankowski A. 318 Jaster J. 69 Jeffreys M. D. W. 293 Jelski K. 66, 75 Jenkins J. G. 290 Jensen A. E. 156, 182, 338 Jerabek R. 305 Jeremias A. 160 Jespersen O. 17 Joisten Ch. 299 Jones R. 291 Jordan H. 138 Jung 163 Kaczmarek L. 161 Kainz F. 21 Kajmaković R. 322 Kaleciak P. 378-396 Kamienska A. 324 Kamocki J. 288, 374--375 Kany Ch. A. 23 Kapp E. 298 Karłowicz J. 251-284 Kealiinohomoku J. W. 350 Kees K. 173 Keith A. B. 184 Kelley W. H. 36 Kern F. 155 King M. 290 Klimaszewska J. 382 Klimowicz J. 77 Klonowski F. 300, 353-356 Klose H. 113, 119, 120 Kloska G'. 335-341 �400 Kluckhohn C. 36 Kluger WI. 77 Kłodnicki Z. 314-316, 318-320 Knoop O. 265 Koch G. 343 Kohutnicki B. 287 Kopczyńska-Jaworska B. 300 Koppers W. 175, 196 Korompay B. 318 Korytyński W. 67 Kosiński L. 210 Kowalska-Lewicka A. 287, 382 Kozlov W. I. 315 KQzłowski K. 138 Krajewski K. 373-374 Kramer A. 342, 344 Kramer S. N. 160 Kraszeninnikow S. P. 331-332 Krause F. 338, 340 Krober A. A. 177 Kriiger F. 300 Krzyżanowski J. 137, 202, 305 Kubary St. 342-344 Kuchta J. 192 Kuczyński A. 331-335 Kukier R. 300-302, 305-307, 381 Kurath G. 351 Kuret N. 300 Kusner P. 1. 315 Kutrzeba-Pojnarowa A. 285, 379, 381-382 Kwilecki A. 302 Kyrle G. 154 Lamb A. 289 Lange R. 305, 345-352 Langevin V. 300 Langrange A. 298 Lantis M. 182, 200 Lapadu-Hargues F. 299 Laurentowski F. 138 Lave J. C. 296 Leach E. R. 339 Lebedeva N. 1. 316 Lelewel J. 64 Lencewicz S. 73 Lepecki M. B. 77 Lerat S. 300 Lessmann H. 160 Levi-Strauss C. 293, 338, 340 Lewicki T. 288 Leyton E. 292 Linze D. 82 Lisicjan S. S. 346 Lisowski F. P. 292 Lister R. 295 Livingstone F. B. 293 Lofstedt E. 24 Loorits 192 Lot-Falek E. 338 Louis M. 300 Louw C. S. 200 Liiers G. 176 Łażniewski Łopaciński W. 72 H. 251-284 Mac Culloch J. A. 167 Maciejewska J. 248 Machal J. 253 Malinowski B. 24, 161, 162 Malinowski E. 76 Małkowska K. 285, 287 Małowist M. 82 Mangin P. E. 113 Manoukian M. 82, 99, 100, 129 Mansur R. F. 7 Marczakowa K. 302 Maretić T. 322, 323-324 Margetts E. L. 292 Margul T. 191 Markowski F. 382-383 Marouzeau J. 9, 12, 22 Marszewski T. 288 Marti S. 351 Maslova G. S. 315, 316, 317 Massignou L. 201, 300 Matore G. 9 Matuszewskll-Kohutnicka B. 287 Meillet A. 22 Michajłow P. 322 Michels R. 303 Miecznikowski 77 Mierzyński A. 265 Milewski T. 16, 95, 285, 287 Miller H. M. 350 Mitchell W. E. 293 Młynek L. 137 Moczulskij W. N. 263 Mohr R. 117 M0ller-Christensen V. 297 �JOl :Vlollova M. 24 Montagu J. 289 Morier H. 14 Mosz~'ński K. :1l7 Mróz L. 286 Mrozek A. 288 Mukherjee S. 293 Mulkiewicz-Goldbergowa Murdock G. P. 124 Murko M. 322, 324 Muhlmann W. 336-338 Muller E. 336 Muller W. 344 O. 286,369-372 Nadirov N. N. 347 Najdic D. W. 315, 316 Naselli C. 346 Nelson E. W. 198 Niceforo A. 9, 11 Nieciowa E. H. 67 Nkrumah K. 88, 90 Nożyńska Z. 305 Nyrop-Vogt K. 9 Oakley K. P. 291 Ode A. W. M. 24 Ogden C. K. 24 Olechnowicz Wł. 256 Olszewicz B. 64, 65, 66, 381 Olszewska-Dyoniziak B. 285 Olszewski A. 318 Orr J. 20 Ortutay G. 299 Palavestra V. 322 Paprocka W. 286 Paradowska M 63-80 Parandowski J. 178 Paratesi N. G. de 19 Parkin D. J. 296 Parson R. 182 Paulhan F. 23 Paulson I. 167 Pęcharska-Markiewiczowa Penusliski K. 320 Pen zer N. M. 184 Perczak E. 153-208 Petera J. 286 Petrić M. 322 Pfoulkes A. 127 21i - Luci. t. LII J. 138 Piasecki E. 137-151 Pietraszek E. 285 Picon G. 336 Piłatowa J. 305 Pizarro F. 63 Plant J. S. 36 Plehn R. 102, 109, 119 Plume Ch. 300 Podolak J. 300 Polivka G. 182 Poniatowski St. 303-304 Poniatowski Z. 159, 196 Popović C. 322 Popow A. A. 197 Porchnev B. 300 Posern-Zieliński A. 287 Potiechin J .. 86, 94. 98, 102, 122 Pottier B. 317 Prilipko J. P. 311, 312 Prins A. H. .J. 294 Rabinovic M. G. 315 Rank O. 167 Raplewski Z. 1Ił Raponda-Walker A. 49 Rattray R. S. 82, 113, 127 Redfield R. 339 Reed A. 291 Reinfuss R. 209-210, 217, 302 Richards I. A. 24 Rihtman C. 322 Riviere G. H. 299 Robert M. 300 Robh J. D. 350 Roscher W. H. 169 Rostafiński J. 138 Rozwadowski F. 77 Rudy Z. 300 Sabanowić H. Saburova L. M. 316 Sahlins M. D. 291 Salmanovic M. J. :3]6 Santyves P. 182 San wal R. D. 295 Sapir E. 338 Saporski E. 77 Sauskin J. I. 315 Saussaye P. D. 166 Scelles-Mil1ie .1. 30t' �łO~ Schebesta P. 196 Scheuermeier P. 317 Schiaffini A. 17 Schleicher A. 255 Schlesier E. 340 Schmidt W. 155, 157, 172 Schneeweis E. 158 Schrenk A. G. 195 Schroder L. 158 Schuchhardt C. 154 Schutz J. 300 Schwarz W. 168, 169 Sebillot P. 182 Seignolle C. 300 Seler E. 160 Seligman B. Z. 294 Shaw Th. 294 Shelton A. J. 289 Siecke E. 158, 160 Siemiradzki J. 66, 72-75 Sillans R. 28 Simiczijew K. 320-331 Skazińska M. 287 Słabczyński W. 342 Smeleva M. N. 316 Sobieski M. B. 360-363 Sommerfelt A. 17 Spence L. 175 Spengler O. 341 Sperber H. 16 Spieth J. 120 Spoehr F. M. 341 Staalsen P. 294 Staniukovic T. W. 316 Starnawski J. 251-284 Staronkowa Z. 210 Staszewski J. 63 Steadman J. M. 24 Stehlikova M. 307 Steinen V. d. 179 Steinitz W. 364-369 Steinnez E. 339 Stęślicka W. 288--297 Stęszewski J. 360-362 Strobach H. 364-366 Stucken B. 156 Suboczowa M. 382 Suna H. 346, 351 Suret-Canalc J. 84 Sulton J. E. G. 292 Swiderski SL 27-62 Szczepański J. 142 Szczerbie W. B6 Szelem M. 346 Sztolcman J. 66, 72, 75 Talbot F. A. 175 Tardieu D. 300 Tauxier L. 124 Thomas G. M. 299 Thompson S. 167, 175, 182, 304-305 Thurnwald R. Ill, 339 Tiger L. 295 Toit A. P. du 289 Topitsch E. 337, 338 Topolski J. 210, 380 Trombetti A. 7 Trost P. 24 Trubacev O. N. 24 Tschumi O. 155 Turkowski L. :357-359 Udziela S. 137 Underwood L. 393 Urbańska B. 286 Vasseur G. 300 Vendryes J. 23 Verbrugge A. R. 166 Vernois P. 300 Vigier Ph. 300 Vladić-Krstić B. 322 Vladykina-Bacinskaja Vogt E. Z. 289 Vossjusz 66 Vries J. de 178 Vuković J. 322 Vuorela T. 317 Wachsmann K. P. 289 Wagner M. 335 Wakarelski Ch. 286 Walker J. 198 Walker-Raponda A. 28 Walsh R. J. 297 Ward B. E. 293 Ward W. E. 83 Warszewicz J. 75 Wdowin J. S. 332 Weber A. 168 N. 347 �Webster H. 17 Welter G. 24 Werner E. T. C. 168, 199 Werner H. 24 Wesselski A. 182 Westermann D. 95, 98, 106, 111, 118, 123 Weyer E. 121 Whiteley W. H. 296 Widłak S. 7-25 Wierzchowski 137 Wijeyewardene G. 296 Willems E. 10 Willett F. 29.5 Winckler H. 160 Wiśniewski J. 210 Woleń ska M. 210 Wołogdina W. N. 122 Wołogina W. 1. 92 Wright G. R. H. 291 Wróblewski A. K. 196 Wróblewski T. 379-380 Wundt W. 8, 9, 16 Wypych K. 341-345, 378 Zahan D. 23 Zajączkowski A. 85, 118 Zapałowicz H. 76 Zawistowicz-Adamska K. 379, 380 Zelenin P. K. 24 Zieliński S. 65 Zielnica K. 81-136 Znamierowska-Prtifferowa M. 353-350, 382 Zuber R. 76 Żornickaja M. y. 346, 348 �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY Afryka Afryka 166, 185, 288 Afryka Północna 147 Afryka Południowa 147 Afryka Środkowa 147 Afryka Zachodnia 28, 346 Almorawidzi 81 Angola 202 Arabia 147 Arabowie 81, 174, 196, 197, 201, 203 - palestyńscy 199 Buszmeni 184, 189 Dahomej 100 Egipcjanie 176, 195, 196, 197, 198, 201, 203, 2C4 Egipt 173, 179, 188, 189 Etiopczycy 197 Gabon 27-62 -- grupy etniczne 31, 32 - Aduma 32 - Bateke 32 -- Benga 32 - Eshira 28, 32, 37, 47, 61 - Fang 28, 31, 32, 37, 60 -- Kota 32 - Miene 32 - Okande 32, 33, 53 -- Sekiani 32 szczepy: - Ambamba 28 - Apindżi 27-62 -- Bahumbu 32 Balllmbu 47 Bmnbara 38 Bapunu 37, 47 - Baruvi 3:ł - Bcseki 28 JJipOlll!we 3:~ El~e:lga 33 -- Galoa 28, 33, 42, 53 Masango 28 Mindumbu 32 Mitsogo 32, 61 Mokande 33 --- Mpongwe 28, 31, 42, 5:~ JVIwete 28 Nkomi 28, 42, 53 Orungu 2B - Peres 47 - Simba 47, 33, 53 Ghana 81-130, 291 - grupy etn~czIlo- językowe (szczegółowe zestawienie s. 133-135) - Akan 82, 84, 96-98, 99 - Ewe 88-92, 94, 99-102, 117, 119, 122 - Ga-Adangme 94, 98-99 -- Gllang 103 - Gur 107 plemiona i szczepy: --- Akposso 120 - Ashanti, Aszanti 82, 84--85, 94, 118, 120, 291 -- Bassari 121 ------ Birifor 87, 121 Dagari 121 Dagomba 82---83, 87, 94, 116 Fanti 94 Fonowie 90, 117 Gonja 82 Gllangowie 102 Gurma 121 Isala 82 Kebu 120 Konkomba 82, 122 Kraba 117 Malinke 112 l\1ango 121 88-89, �405 - Moba 121 - Mossi 83, 84, 94 - Nankanse 121 - nieautochtoniczne 108 - Nkuya 120 - Soninke 81 - Susu 81 - szczątkowe 103-106 - Tampoleuse 82 - Vagala 82 Hotentoci 184 Kenia 292, 293 Kongo 9, 290 Libia 293 Madagaskar 9, 297 Marokańczycy 196 Negryci 176 Ngulu 293 Niasseńczycy 187 Nigeria 289, 290, 291, 294, 295 Niloci 341 Nubia 173, 297 Nyamwezi 197 Pigmeje 196 - z Konga 28 Rodezja 9, 182, 201, 289 Rwanda 291 Somali 294 Sudańczycy 192 Sudan Zachodni 38, 81, 82, 111, 117 Tanganika 294 Togo 87, 90-92, 100 Tranzania 291 Uganda 290 Złote Wybrzeże 81, 87, 90-92, 195 Zuluzi 202 Wyspy Zielonego Przylądka 182 Ameryka Ameryka 166, 185 - przedkolumbijska - łacińska 63-80 2117 Ameryka Północna Algonkin 185 Arapho 185 Aztekowie 184, 185 197, 351 Hopi 195 Indianie Ameryki Północnej 147, 177, 202, 203, 175, 186, 194 - kanadyjscy 287 - kotliny Mackensie 167 - Pueblo 287 - wschodni 147 - Zinakantecy 289 - Zuni - znad Thompson 167 Irokezi 171 Kalifornijczycy 185 Kanada 292 Majowie 185, 187, 296, 351 Meksykańczycy 185, 200 Winnebago 184, 185 Ameryka Południowa Ameryka Południowa 63, 65, 172 Alakalufowie 176 Arawakowie 177 Araukani 68-69, 73, 185 Boliwia 76, 77 Brazylia 77 Brazylijczycy 196 Chile 67, 68 Ekwador 75 Gauczosi 73 Gujana Francuska 75 Indianie Ameryki Płd. 147 - Montanii peruwiańskiej 287 Inkowie 168, 195, 197 Ludy znad Amazonki 175 Paragwaj 65 Paressi 179 Patagończycy 73 Peru 75, 77 Tunja 175 Tupi 171, 179 Yurakare 179 Ziemi Ognistej szczepy 168 Azja Azja 165, 177, 185 Azja Środkowa 147 Azja Wschodnia 147 Ałtajskie ludy 174, 197 Andamani 187 Anlamanie 197 Armenia 346 Armeńczycy 194, 197 Asyria 147 Babilonia 147 �406 Babilończycy 175, 176, 187, 195, 196, 197 200, 201, 203 Baszkiry 147 Buriaci 197 Chińczycy 185, 197, 199 Chiny 147, 292 Cejlończycy 185 Ceram 197 Czukcze 147, 197, 332-335, 346, 349 Czeremisi 197, 199 Dołganowie 177 Ewenki 198 Ewenowie 334, 349 Goldowie 177 Gruzja 346 Hindusi 296 Indie 65, 168, 169, 191, 197 289, 293 Indowie 185, 195, 197, 200, 203 Indochiny 147 Indonezja 147, 190 Indonezyjczycy 182, 195 Irak 292 Irańczycy 147, 177, 196, 197 Izrael 346 Japonia 147, 180 Japończycy 184, 185, 197 Jakuci 147, 203, 334, 346, 348-349 Jenisejczycy 175, 177, 197, 198, 201 Jukagirzy 334, 346, 349 Kałmucy 147, 185 Kambodża 195, 197, 198, 199, 203 Kamczatka 331 Kamczadale 334 Kaukaz 147 Kazachstan 330 Keci 175, 198 Kirgizi 147 Korea 147 Koriacy 197, 334 Mezopotamia 159, 188, 200 Munda 175, 196, 201 Malajowie 295 Meksykańczycy 197 Mongołowie 147, 176, 185 Ostiacy 175, 177, 200 Persowie 197, 201 Samojedzi 176, 177, 195, 200 Sartowie 147 Semangowie 176 Sumatra 294 Sumerowie 199, 201 Syberia 147, 177, 194, 200, 203, 331-332 Syria 188 Syryjczycy 196 Tatarzy 147 Timor, wyspa 290 Tunguzi 147, 177, 198, 200 Turcy 196 Turkmeni 147 Turkiestańczycy 196 Tybet 147 Tybetańczycy 185 Weddowie 289 Wschód starożytny 147 Eskimosi 147, 167, 196, 297, 334 - Centralni 167, 197 - Grenlandii 197, 199 - Kanadyjscy 177, 197, 297 - na Alasce 182, 197, 198, 200 - Ziemi Baffina 197 Australia i Oceania Australia 147, 172, 174, 176, 178, 183, 186, 195, 204, 289, 291, 342 Szczepy australijskie: - Aranda, Loritja 186 Tasmania 191 Oceania 147, 166, 287 Maoryjczycy 176, 194, 203 Melanezyjczycy 196 Mikronezja 194, 342-345 Nowa Gwinea 9, 147, 203, 294 Polinezja 9, 191, 204 Samoańczycy 176 Wyspa, wyspy: - Admiralicji 194 - Cooka 176, 194 - Gilberta 194, 343-345 - Nauru 194 - Towarzystwa 176 Europa Europa Albania Alzacja Aromuni Bałkany 165, 185 286, 348 298, 300 286 147, 285-286 �401 Belgia 147 Białoruś 147, 248, 311 Bojki 346 Bośnia 321-323 Bretonia 299 Bretończycy 182, 194 Bułgaria 147 Celtowie 291 Chorwaci 323-324 Chorwacja 325 Czechy 147 Cyganie 147, 286 Dioskurowie 171 Duńczycy 202 Estończycy 165, 167, 192, 194 Estowie 147 Etruskowie 165 Finowie 147, 176, 177, 192, 194, 202, 204 Francja 147, 299 Gaskończycy 202 Germanie 147, 176, 169, 200 Grecja 329 Grecy 147, 165, 169, 175, 182, 185, 196, 197, 199, 200 Grenlandczycy 165 Hiszpanie 65, 147, 182 Holandia 147 Huculi 346 Irlandia 9, 147 Islandczycy 165, 167 Jugosławia 147, 300 Karaici, Karaimi 147 Lapończycy 165, 167, 203 Litwini 147, 165, 168, 169, 203, 204 Liwowie 192 Łemkowie 302-303, 346 Łotwa 147, 351 Łotysze 165, 168 Łużyczanie 147 Macedonia 320-321 Mołdawia 311 Niemcy 147, 167, 193, 204 Normandia 299 Norwegowie 165, 166, 167 Podluzi 306 Podole 312 Portugalczycy 65, 147 Prusy 147 Rosja 147 Rosjanie 316 Rumuni 319 Rumunia 147, 318, 347, 348 Rusini 147 Rzymianie 16, 147, 165, 185, 196, 197 Serbowie 323-324 Słowacja 147, 307 Słoweńcy 300 Słowiańszczyzna 147 Skandynawia 147 Szkocja 147 Szwajcaria 147 Sycylia 295 Tatarzy litewscy 147 Ugrofinowie 197 Ukraina 311-314 Walia 290 Węgry 147, 299, 319 Wielka Brytania 147, 291 Włochy 147, 346 Włosi 165, 167 Związek Radziecki 300 Żydzi 147, 293 - anglosascy 182 -- zach.-węgierscy 192, 194 Polska Bełchatowskie 286, 369-372 Kaszubi 147 Małopolska Północna 374-375 - wschodnia i zachodnia 147 Mazowsze 147, 286 Podhale 147 Polacy 147 Śląsk 147 Warmia i Mazury 354-355 Wielkopolska 147 Ziemia Chełmińska 373-374 Ziemie Zachodnie 302 �INDEKS Adaptacja 303 - folkloru tanecznego 346 - ludności murzyńskiej 296 - Łemków 303 Akulturacja 285, 340 - Indian 287 - jednostki 37 Amerykanistyka w Polsce 287 Animizm 340 Ankiety etnograficzne 315 Antropologia kulturalna 336-338 Architektura Celtów 291 Atlas: Polski atlas etnograficzny (P.A.E.l 315, 317 - Rosjan 314-316 - Ukrainy, Białorusi i Mołdawii 311-314 Atlasy etnograficzne europejskie 317 Badania ankietowe 143 - archeologiczne 289, 294 - etnograficzne Indian 289 - na Syberii 346 - na Wyspach Gilberta 343 - nad budownictwem 301 - nad garncarstwem 209 - w Bełchatowskiem 369 - w Gabonie 27 - językoznawcze 285 - serologiczne 292, 295 Bajki kazachskie 330 Ballady ludowe chorwackie 326 - greckie 328 Baśnie saharyjskie 300 Bibliografia 78-79, 299-300, 359-360, 362-363, 364, 368-369 - gier i zabaw 147-150 - wyobrażeń lunarnych 204-207 , Broń Patagończyków 73-74 RZECZOWY Budowle kamienne 292, 295 Budownictwo drewniane 299, 355, 373-374 - bośniackie 322 - Celtów 291 - Ghany 102, 109-121 - pasterskie 286 - ukraińskie 312-313 - rosyjskie 316 - Warmii i Mazur 300-302 Budynki gospodarcze 302 - mieszkalne 313, 316, 373-374 - kultowe 117 Chałupy podcieniowe 301, 355 - podpiwniczone i bez piwnic 316 - szeroko- i wąskofrontowe 374 Czarodziej 52, 56-57, 61 Czółno w zwyczajach pogrzebowych 69-70 Domy mężczyzn 49 Dziedziczenie w Ghanie 126-133 - matriarchalne 131-133 - patriarchalne 126-128 Epika ludowa Bośni 322 - południowych Słowian 323 Epos kazachski 330 - kirgiski 331 - serba-chorwacki 323-324 Etnografia bułgarska 286 - definicja 339 Etnografów zjazd 137 Etnosocjologia 300 Folklor chorwacki 325 - kazachski 329-331 Folklor taneczny 345-352 �409 - w Armenii 346 - w Polsce 347 Folklor winnicy 298-299 Forma do ciasta 335-336 Garncarskie ośrodki 211-212, 244 Garncarstwo białostockie 209-250 - cechowe 246 - wiejskie 246 Gra Araukanów 70 Gry i zabawy 137-151: bieżne z gonitwą 145, chowanki 145, dramatyczne 146, korowody 146, mętowanie 147, mienianki 145, pościgowe z metami 145, z podbijaniem 146, przerywanki 145, rzutne 146, rzutno-bieżne 146, rzutno-skoczne 146, skoczne 146, wirowe 145, wyścigowe 145 Hafty 307-308 Hodowla 300 - reniferów 333 Labana system 352 Lecznictwo ludowe 292 Legenda hinduska 294 Legendy Bośni 322 Łodzie Indeks motywów 305 Inicjacja 340 - chłopców 42-47, 51-52 - dziewcząt 53-55, 293 Instrumenty muzyczne perkusyjne 289 - rytualne 52, 60 Instytucja, definicja 48 Instytucje społeczne na Sycylii 295 - w G hanie 86-92 Język bretoński 299 - kultowy 17 - specjalny 18 Języki bantu 30-31 - Ghany 92-107 językowy zespół guang gUT 106-107 - kwa 96-102 szczątkowe 105 - sudańskie 30, 102, 106 - pszczół 291 - ziemi 84, 87 Kultowe figurki 291 Kultura, definicja 295 - Indian Prerii 287 - ludowa i robotnicza 285 - ludów Montanii 287 - materialna Araukanów 69, 70 - Czukczów 333 - Wysp Gilberta 343-345 - staronigrycka 95, 111, 121, 126 -- staro-śródziemnomorska III - uraloałtajska 188 - zachodnioafrykańska 95, 117, 119 102-103 Klanowy system w Ghanie 125-126 Koło garncarskie 214--215, 224-225 Kołyska Araukanów 71 Kontakty międzyszczepowe 30 Kopaczka 340 Koszykarstwo 300 Kult przodków 57, 88 344 Magia 340 - językowa 10 - sympatyczna 15 Malowidła skalne 294 Małżeństwa grupowe 289 - krewniacze 290, 291 - kuzynowskie 289 - zawieranie u Tatarów syberyjskich 322 Małżeństwo w populacji hinduskiej 295 Materiały E. Piaseckiego 144-147 Matriarchat w Ghanie 123, 127-133 Matrylinearne plemię 293 Matrylinearny klan 130 - ród 129-130 Meble ludowe 300 Medycyna ludowa 322 Metoda kartograficzna 316-318 - statystyczna 293, 319 Miotacze dzid 293 Mitologiczne kierunki 156-164 Mitów motywy 193-204, 317 - wątki 164-183 Mity lunarne 153-207 - solarne 165-178 Młocka, sposoby 316 Młyny 316 - wodne 354 - z Skultuna 364 �410 Motyka 84 Muzealnictwo w USA 292 Muzyka ludowa 305, 322 Naczynia 228-242 Naczyń formy: 228-237 - beczułkowate 232-233 - dzbankowate 233-234 - dzieżkowate 230-232 - flaszowate 234 - miskowate 228-230 - funkcja 237-238 - glazurowanie 247 - nazwy 238-239, 247-248 - wypalanie 219-221 - zdobienie 239-242 Nakrycie głowy 316 Namioty Patagończyków 73 Narzędzia gospodarcze 290 - rolnicze 312, 316, 317, 340 - garncarskie 214-215, 223-228 - łowieckie 294 - używane w winnicy 298 - z paleolitu młodszego 286 Obrzezanie 38-39 Obrzęd pogrzebowy u Tatarów syberyjskich 332 Obuwie 123, 316 Obyczaje muzułmanów Bośni 322 Oszczep 340 Opowiadania z Tybetu i Grecji Opowieści Indian północnoamerykańskich 305 - ludowe węgierskie 299 Pasterstwo tatrzańskie 300 Patriarchat w Ghanie 123-127 Piec 313, 316 - chlebowy 219, 247 - garncarski 217-219 - ziemny 344 Pieczywo 335-336 - obrzędowe 317 Pieśni ludowe chorwackie 325-327 - greckie 327-329 - kazachskie 329-331 - macedońskie 320-321 - obrzędowe 330 - taneczne 347 Piła ogniowa 340 Płachty 307 Pochówki Patagończyków 73 Podania tubylców Tanganiki 294 Poliandria 289 Przysłowia kazachskie 330 - muzułmanów Bośni 322 Radło 312 Religia szczepu Apindżi 57-58 Religie synkretyczne 27, 28, .58--61 - w zach. Nigerii 290 Rodzina eskimoska 297 - matriarchalna 118, 291 - patriarchalna 118 Rolnictwo 299, 300, 312 - Rosjan 316 Rybołówstwo 32, 306 Rytualne okaleczenia 290 Słownik etnologii europejskiej 300 Socha 312 Spichrz 316, 317 Sposoby przesuszania zhóż 316 Sprzęt domowy 322 - zbóż 316 Stosunki rodzinne i społeczne u Hindusów 296 - u Eskimosów 297 - sąsiedzkie 293 Strój łudowy Bośni 322 - Małopolski Północnej 374-375 - Rosjan 316, 317 - Ukrainy 312, 313 - warmiński 355 - plemion Ghany 121--123 Strój kobiecy 122, 313, 316 - męski 122, 316 - żałobny 55 Systematyka baśni 305 - wątków epickich Serbo-Chorwatów 324 Sztuka ludowa 305 - Alzacji 300 - chińska 288 - Ukrainy 309-311 - Warmii i Mazur 355 Sztuka prymitywna 372-373 Tabu 7, 14, 340 - chroniące 14 - językowe 7-25 �411 - nazwy 9 - nowożytne 11, 12 - obyczajowe 12, 13 - ogólne 7, 16 - okazjonalne 16 - pierwotne 10, 11 - profilaktyczne 15 - prymitywne 10 - religijno-magiczne 10 - sympatyczne 15 - uczuciowe 12 - zapobiegawcze 15 Tańce 290, 297-298, 300, 305 - afrykańskie 351 - albańskie 348 - gruzińskie 346 - Hucułów 346 - Jakutów 348 - ludów Syberii 346 - Majów i Azteków 351 - rumuńskie 348 - rytualne 51-52, 54, 55, 61 - szkockie 350 - weselne 346 Tatuaż 290 Techniki zdobnicze 308 Tkactwo 306, 122 - bośniackie 322 - chałupnicze 286 - patagońskie 73 Tkaniny drukowane 299 Totemizm 295, 340 - Ostjaków 365 Tradycyjna pomoc społeczna u Malajów 295 Tratwy Patagończyków 73 Twórczość ludowa 300 - malarska 299 Uprawa konopi 298 - winnej latorośli 298 Wiatraki 354 Widowiska ludowe 305 - obrzędowe 287 Wierzenia lunarne 153-207 - solarne 158, 161, 165-178 - muzułmanów Bośni 322 Wnętrze domu 313, 316 Wsie szwedzkie 299 Wróżbiarstwo 290 Zagroda, rozplanowanie 316 Zakazy i nakazy językowe 13, 18, 20, 21 Zapaska 317 Zaprzęgi psie Czukczów 334 Zbieractwo Szczepu Apindżi 32-33 Zbiory afrykanistyczne 288 Znachorstwo w Nigerii 295 Związki tajne Gabonu 27-62 - kobiece 28, 53-55 - męskie 28, 42, 47-53 - mieszane 28 - wygasłe 28 Zwyczaje małżeńskie 289 - pogrzebowe 56 - świętojańskie 69-70 - związane z zakładaniem osady 294 �SPIS ILUSTRACJI Fot. Fot. Fot. Fot. l. 2. 3. Członek Bwiti ze wsi Migabe w rytualnym stroju. Fot. autor . Mbuna, nowicjusz do Mweli ze wsi Migabe. Fot. autor. Migabe, wieś Apindji z rytualną chatą Bwiti w głębi. Fot. autor 44 44 50 l. Fot. 2. Ignacy Domeyko 1802-1889 Ozdoby ust. Botokudzi - Brazylia 68 74 Tabl. A. Tab!. B. Typy pomieszczeń Typy konstrukcji Ryc. l. Ryc. l. Ryc.2. Tabl. I. Tab!. II. Tab!. III. Tab!. IV. Tab!. V. Fot. 1. Fot. 2. Fot. 3. Fot. 4. Fot. 5. Fot. 6. Fot. 7. Fot. 8. Fot. 9. Fot. 10. Fot. 11. Fot. 12. Fot. Fot. Fot. Fot. 13. 14. 15. 16. Gliniany spichlerz mieszkalnych w Ghanie w budownictwie tradycyjnym Konkomba 110 116 112 Prof. dr Eugeniusz Piasecki Koło sponowe. stu dziany Las, pow. Sejny Sposoby poruszania koła garncarskiego 137 215 216 Typy pieców garncarskich, stosowanych w woj. białostockim Garncarskie narzędzia pomocnicze Typy nożyków garncarskich stosowanych w woj. białostockim Garncarskie narzędzia pomocnicze Garncarskie narzędzia pomocnicze 218 224 225 227 228 "Miska". Chraboły, pow. Białystok "Misa". Sejny "Misa". Siemiatycze "Donica". Sejny "Wierciocha". Suszcza, pow. Białystok "Makotra". Siemiatycze "Szabasówka", przykład naczynia dzieżkowatego "Dwojaki", połączone naczynia dzieżkowate. Szczuczyn, pow. Grajewo . "Dzieżka", przykład naczynia dzieżkowatego odmiany wysokiej z kołnierzem prostym. Sejny . "Gar", przykład naczynia dzieżkowatego odmiany wysokiej z wywiniętym kołnierzem. Siemiatycze "Słoik", przykład naczynia a ściankach równomiernie wybrzuszonych. Czarna Wieś Kościelna, pow. Białystok . "Garnek", przykład naczynia a ściankach prawie prostych. Suszcza, pow. Białystok "Ladyszka", przykład odmiany drugiej. Kleszczele, pow. Hajnówka "Dzbanek", przykład odmiany pierwszej. Lomża "Dzbanek", przykład odmiany mieszanej. Poniklica, pow. Białystok "Buńka", przykład naczynia flaszowa tego. Siemiatycze . 229 229 229 230 230 230 231 231 231 231 232 232 233 233 233 234 �413 Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. Naczynia zasobowe. Czarna Wieś Kościelna, pow. Białystok "Garnuszek" do picia. Obok "garnek" do mleka. Łomża "Durszlak" gliniany. Siemiatycze . "Flakon" do kwiatów. Siemiatycze . "Łachańka" do pieczenia. Stu dziany Las, pow. Sejny "Tłuczka" do robienia masła. Siemiatycze . "Blachan" do odciągania mleka. Sejny . Ornament wykonany techniką rytu (gwoździemj. Sejny Krawędź doniczki zdobiona techniką radełkową. Szczuczyn, pow. Grajewo . Fot. 26. Niezamierzony efekt plamistej polewy'. Michałowo, pow. Białystok Fot. 27. Pionowe wiązki linii wykonane techniką gładzenia. Hrynie"vicze Duże, pow. Bielsk Podlaski Fot. 28. Zdobienie angobą czyli "tonem" wykonane gęsim piórem. Budy Mikołajskie, pow. Łomża . Fot. 29. Kwiaty malowane pędzelkiem. Siemiatycze . Fot. 30. Ornament w postaci kilku poziomych linii oraz w postaci linii falistej Fot. 31. Przykład zdobienia nalepkami. Czarna Wieś Kościelna Fot. 32. Dekoracyjny efekt uzyskany przez oszczędne używanie polewy. Siemiatycze . Fot. 33. Dzbanek z uchem odciśniętym z formy. Siemiatycze Dr Franciszek Klonowski 29 IV 1914 - 2 VI 1968 . Prof. dr Cezaria Badouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa Doc. Marian Sobieski Prof. dr Sigurd Erixon . Prof. dr Wolfgang Steinitz 236 236 236 236 236 237 237 240 240 240 240 240 241 241 241 241 241 353 358 360 363 365 SPIS MAP Mapa Mapa Mapa Mapa Mapa 1. 1. 2. 3. 4. Grupy etniczne w Gabonie Szczepy terytoriów północnych Ghany Zespół języków izolująco-pozycyjnych Kwa Języki Guang Języki szczątkowe , 31 93 97 101 105 �LIST Photo 1. Photo 2. Phot. 3. Phot. 1. Photo 2. Table A. Fig. 1. Table B. Fig. 1. Fig. 2. Table I. Table II. Table III. OF ILLUSTRATIONS Member of Bwiti in the village Migabe in ritual dress with distinctions, marking his position in the association. Photogr. by the author Mbuna, a novice to Mweli from Migabe. Photogr. by the author Migabe, village Apindji with the ritual hut Bwiti in depth. Photogr. by the author Ignacy Domeyko 1802-1889 Lip ornament. Botokondy - Brasilia Types of living accommodations in Ghana. 1. A dugant from the borderland of Ghana and Volta. 2. A beehive shanty in the region of Kete-Kracki. 3 and 4. Clayen defensive castles of the Nankase and Tamberna tribes. 5. Clayen box huts. 6. Cottage of the Nanumba tribe. 7. The rectangle Ewe house. 8 .Houses of the Akposso and Kebu Clayen granary of Konbomba . 44 44 50 68 74 110 112 Types of constructions in traditional architecture. Konstructions: 1) Earthen of a Tamberna castle, 2) cylindrical hut of the Konkom ba, 3) box house, 4) rectangle house of Akposso, 5) rectangle Ewe house, 6) cylindrical hut of Kebu . Prof. Dr. Eugeniusz Piasecki . 116 137 Potter's Manners 216 wheel, called spanowe. of moving the potter's Studziany wheel . Las, region of Sejny Types of potter's ovens, used in the province of Białystok. Fig. 1. Oven with vertical draught of fire with horizontal crate (view, cross section, ground plan). Scheme of oven used in Siemiatycze. Fig. 2. Oven with vertical draught of fire with horizontal crate longside section, cross section and ground plan. Scheme of oven used in Kleszczele. Fig. 3. Oven with horizontal draught of fire (view of the oven, partly in cross section, cross section and longside section). Scheme of oven used in Augustów . Potter's subsidiary instruments. Fig. 1. "Sierp" (sickle) for planing clay. Fig. 2. "Strug" (plane) for planing clay. Fig. 3. "Nóż" (knife) for cutting off. Fig. 4. "Szlaga" for clubing clay. Siemiatycze. Fig. 5. "Szlaga" for clubing clay. Supraśl Types of potter's knifes used in the province of Białystok. Fig. l. "Nóż" (knife). Studziany Las, district of Sejny. Fig. 2. "Szyniec" wileński. Buksztel, district Białystok. Fig. 3. "Les". Luka, district 215 218 224 �415 Table IV. Table. V. Photo Phot. Photo Photo Phot. Photo Phot. Photo Photo l. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Photo 10. Photo 11. Photo 12. Phot. n Photo 14. Photo 15. Photo 16. Photo 17. Photo 18. Photo Photo Photo Photo Photo Photo Photo 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. Photo 26. Photo 27. Hajnówka. Fig. 4. "Sznal". Sicmiatycze. Fig. 5. "Szyniec". Czarna Wieś Kościelna, district of Białystok. Fig. 6. "Błonka". Studziany Las, district Sejny. Fig. 7. "Bechierka". Sokoły, district Łapy. Potter's subsidiary instruments. Fig. L Spade used for making comb-shaped ornament. Siemiatycze. Fig. 2. "Strużek" (plane) used for making the burr Dn the bottom of bowls. Siemiatycze. Fig. 3. "Szpulka" (spool) for making colter ornament. Rogienice, districl Łomża. Fig. 4. "Trybik" for making colter ornament. Szczuczyn, di~triet of Grajewo Potter's subsidiary instruments. Fig. L "Banieczka" (small can) for painting designs. Budy Mikołajki, district Łomża. Fig. 2. Preserve jar with strainer used for strewing dusty glaze. Sejny. Fig. 3. "Różek" (horn) used for painting. Sejny. Fig. 4. "Kaczerha" for mingling glaze. Siemiatycze "Miska" (bowl). Chraboly, district Białystok ,Miska" (bowl). Sejny . ,.Misa" (bowl), Siemiatycze "Donica" (earthen pot, flower pot) "Wierci acha". Bialystok "Makotra". Siemiatycze "Szabasówka", example of a pot of trough alteration "Dwojaki" (twins), connected pots of trough alteration, Grajewo ,:Trough", example of a pot of trough alteration, high, with high collar. Sejny "Gar" (big pot), example of a pot trough alteration with a turned down collar. Siemiatycze . .,Słoik" (jar), example of a pot of screens uniformly bulge. Czarna Wieś Kościelna, district Bialystok "Garnek" (pot), example of a pot of screens nearly straight. Suszna, district Białystok "Ładyszka", e1o:ample of a pot without ear and beak. Kleszczele, district Hajnówka "Dzbanek", example of a pot with ear and beak. Łomża. "Dzbanek" (pot), example of a pot with ear and without beak. Poniklica, district Białystok "Buńka", example of a bottle like vessel. Siemiatycze . A container vessel. Czarna Wieś Kościelna, district Białystok "Garnuszek" (little pot) used for drinking. Left side: pot for milk. ł~omża "Durszlak" (colander) clay made. Siemiatycze . "Flakon" (flower glass) for flowers. Siemiatycze "Łachańka" for baking. Stu dziany Las, district Sejny "TIuczka" for making butter. Siemiatycze . "Blachan" for distraction of milk. Sejny. Ornament made by engrawing technic (nail). Sejny The border of the flowerpot decorated in colter technic. Szczuczyn, district Grajewo . Unintended effect of spotted glaze. Michalawo, district Bialystok Vertical lines made by the so called technic of smoothing. Hryniewicze Duże, district Biała Podlaska . 225 227 223 229 229 229 230 230 230 231 231 231 231 232 232 233 233 233 234 236 236 236 236 236 237 237 240 240 240 240 �416 Photo 28. Photo 29. Phot. 30. Phot. 31. Photo 32. Phot. '33. Decorating by "angoba" or ."ton" by means of a goose-feather. Budy Mikołajskie ,Flowers brush painted. Siemiatycze . Ornamerit in some horizontal lines and in nawy lines Example of decorating by labels. Czarna Wieś Kościelna, district Białystok (the jar should be a challenge cup for the football team there)' Decorative effect obtained by frugally using of glaze. Siemiatycze Jar with an ear form made. Siemiatycze Dr. Franciszek Klonowski (29 IV 1914 - 2 VI 19(8) . Prof. Dr. Cezaria Badouin de Courtenay Ehrenlueutz-Jc;drzejewiezawa Doc. Marian .sobieski Prof. Dr. Sigurd Erixon Prof. Dr. Wolfgang Steinitz 240 241 2ł! 241 241 241 3.53 358 360 363 365 MAPS Map Map Map Map Map 1. 1. 2. 3. 4. Ethnic groups of Gabon Tribes of the northern territories of Ghana The complex of insu1ant-positiona1 languages Languages Guang Residual languages. 31 93 Kwa 97 10>1 105 �CONTENS I. Articles S t a n i s ł a w W i d ł a k, The Phenomenon of Taboo in Language S t a n i s ł a w Ś w i d e r s k i, Traditional Secret Bonds of the Apindi Tribe as a Historical-Cultural Constitute of Personality M a r i a P a r a d o w s k a, Polish Investigators of Latin America . K r z y s z t o f Z i e l n i c a, The Background of Ethnic Inner Conflicts in Ghana Z o f i a D o w g i r d, Eugeniusz Piasecki's Production in the Range of Plays and Motive Games E d war dP e r c z a k, Moany Ima.ginations in Outer-Slav Literary Folklore Z y g m u n t C i e s i e l s k i, Investigations about Pottery in the Voivodship of Białystok . Jer z y S t a r n a w s k i, Fifty three letters of Jan Karłowicz to Hieronim Łopaciński 1888-1903 Polska, niewska) vol. X, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966 (Krystyna StęśHcka) . Arts et traditions populaires. Vol. XIII, 196'5 (Jadwiga Ftasińska) . F r a n c i s z e k K lon o w s k i, Drewniane budownictwo ludowe na Mazurach i Warmii. Publ. by "Pojezierze", Olsztyn 1965 (Ryszard Kukier) . A. K w i l e c k i, Problemy socjologiczne Łemków na Ziemiach Zachodnich. Kultura i społeczeństwo. Vol. X, no 3, 1966 (JG) . A d a m (} r z y m a ł a S i e d l e c k i, Sto jedenaście dni letargu. Wspomnienie z Pawiaka z lat 1942-1943. Publ. by ,Wydawnictwo Literackie, Kraków . S t a n i s ł a w H e l s z t y ń s k i, Wśród swoich i obcych w USA. Pub l. by Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1966 (JG) . Z. N o ż y ń s k a, O wartości i celowości badań przeżytków. Roczniki Naukowe WSWF in Poznań, vol. 11, 1965 (Roderyk Lange) . 27 - Lud, l. LII 137 153 209 251 285 Man. A Record of Anthropological Science. Publ. The Royal Anthropological Institute. London 1965, vol. XLV (Wanda Stęślicka) . Man. The Journal of the Royal Anthro,pological Institute. New Series. London 1965 (JG) 81 Czer- . 1966 (Wanda 27 63 R e p o r t s a n ,d r e v i e w s II. Etnografia 7 288 295 297 300 302 303 304 305 �418 R. Jer a b e k, V. F r o l e c, D. H o l y, Podluzi. Kniha o lidovem umeni. Krajske nakladelstvi, Brno 1962 (Ryszard Kukier) . M a g d a l e n a S t e h l i k o v a, Ludove zdobene płachty. Stredoslovenske Vydyvatełstvo 1966 (Barbara BazieHch) . B. S. B u t n i k - S i w jer s kij, Ukrainskje radjanskje narodnje mistjectwo. Kiev 1966 (Bal'bara BazieHch) Historical-ethnographical Atlas of the Ukraine, White Russia, and Moldavia (Jadwiga Russkije. munt J ena (J. Gerlach-Klodnicka) Istoriko-etnograficeskij a s, 307 308 311 . atlas. Publ. by "Nauka", Moscow 1967 (Zyg- Klodnicki) Bar ab 30S 314 Kartografiai módszer a neprajzban. Budapest 1963 Gajek) 316 A. J a n k o w s k i, A. O l s z e w s k i, Struktura narodowościowa Rumunii. Czasopismo Geograficzne, vol. 37 (Zygmunt Kłodnicki) . Kir i l P r e n u s l i s k i, Crven se bajrak razveva. Skopje 1965 (Kole Simiczijew) 318 320 Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. Sarajevo 1964 (Kole Simiczijew) . T o m o M a r e t i Ć, Nasa narodna epika. Belgrade 1966 (Kole Simiczijew) Zlatna jabuka, hrvatske narodne balade i romanse. Zagreb 1965 (Kole Simi- 321 323 32-! czijew) Tragudia tu Helleniku. "Nea Hellada" (Kole Simiczijew) Kazachskaja narodnaja poezija (iz obrazcow sobrannych zapisannych A. A. Diwajewym). Alma-ata 1964 (Kole Simiczijew) S. P. Kraszeninnikow w Sibiri, nieopublikowannyie matieriały. Moscow-Leningrad 1966 (Antoni Kuczyński) . I. S. W d o w i n, Ocz erki istorii i etnografii Czukczej. Moscow-Leningrad 1965 (Antoni Kuczyński) Mar gar et e Wag 1961 (Gerhard Aus alten Backstuben und Offizinen. 331 Esslingen Kloska) 335 W i l h e l m M ii h l m a n n, E r n s t M ii 11 er, Kulturanthropologie. Neue wissenschaftliche Bibliothek, Bd. IX, KaIn-Berlin 1966 (Gerhard Klaska) Wal t e r H i r s c h b e r g, Warterbuch der Volkerkunde. Stuttgart 1965 (Gerhard 329 332 . n er, 327 Klaska) 33G 339 F lor e n c e M a n n S p o e h r, White Falcon. The House of Godeffroy and Its Commercia land Scientific Role in the Pacific. Palo Alto 1963 (Konrad Wypych) 341 . G e r d K o c h, MaterieIle Kultur der Gilbert-Inseln, Nonouti, Tabiteuea, Onotoa. Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Review of the most important events in abroad folkdance in 1964-1966 (Roderyk Lange) 343 345 . G. Kur a t h, S. M a r t i, Dances of Anahuac. Chicago 1964 (Roderyk Lange) H. S u n a, Novaja sistema kinetografii zapisiej choreograficeskich dvizenija. Riga 1965 (Roderyk Lange) . III. 351 351 C h r o n ic s In memory of Franciszek Klonowski (Maria Znamierowska-Prufferowa) Prof. Dr. Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. miniscence. (L. Turkowski) . 353 Re357 �419 Docent Marian Bazyli Sobieski (Jan Stęszewski) . Prof. Dr. Sigurd Erixon (KarL OLav Arnstberg) . In memoriam Wolfgang Steinitz (Hermann Strobach) Summaries of doctorates in ethnography and 360 363 364 ethnology: Olga Mulkiewicz-Goldbergowa, Cultural Differentiation of Villages in the Region of Bełchatów Krystyna Czerniewska, Primitive Art of People in Afrika and Oceania and Its Value in Aesthetic Education of Youth Klemens Krajewski, Traditional Building of Huts in Ziemia Chełmińska . Janusz Kamocki, Political Influence on Folk-Costume in the Northern Part of the Region of Małopolska (Region of Cracow) in Time Past-Partition of Poland 1772-1918 Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore (SIEF) (J. G.) . International Union of Anthropological and Ethnological Sciences (Konrad Wypych) General of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1966 (Piotr of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1967 (Piotr 374 376 378 . Report KaLeciak) 372 373 376 Report KaLeciak) General 369 385 . IV. Va r i a Index of the LII-nd volume of Lud (Jadwiga Lists of plates Contents in English GerLach-Klodnicka) 397 412 417 �Cena zł ;0.- WYDAWNICTWA POLSKIEGO W 0/) TOWARZYSTW A ] 1- latach 1895-1968 ' .. 1-.,• ----------.---.-.--.-~-----.---.- "-ol . ., / / I -je :'$' LUD (1895-1968) Tomy I - PRACE I MATERIAŁY LI ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVI PRACE ETNOGRAFICZNE Tomy ATLAS POLSKICH (1934-1968) I - (1947-1968) VIII STROJÓW LUDOWYCH (1949-1968) Zeszyty 1-29 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 4 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 7 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE Nr BIBLIOTEKA 1-30 POPULARNA Tomy I - LITERATURA (1951-1968) (1958-1968) IV LUDOWA (1957-1968) Roczników 10 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1959-1968) VII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - Zamówienia POLSKIE 8 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO WROCŁAW, LUDOZNAWCZE PL. NANKERA 4 (1961-1968) � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/287e5c3f2e3aa477d3fcf069cda28dbe.pdf 1861b5ac8508ed8f8335d40d3f90b80c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2465 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2289 Title A name given to the resource Socjotechniczne zabiegi mistyfikacyjne w obrębie twórczości amatorskiej w PRL - na wybranych przykładach śląskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.122-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Socjotechniczne zabiegi mistyfikacyjne w obrębie twórczości amatorskiej w P R L na wybranych przykładach śląskich Seweryn A. Wisłocki „ H i s t o r i a sztuki ludowej pierwszego dziesięciolecia P R L czeka na swe syntetyczne opracowanie. Bez szczegółowych b a d a ń nad t y m tematem trudno nam będzie zrozumieć procesy zachodzące dzisiaj." - napisał A n t o n i K r o h w książce Współ­ czesna rzeźba ludowa Karpat Polskich". Przytaczam tę opinię jako pierwszą wypowiedź publiczną badacza, który miał o d w a g ę przeciwstawić się ówczesnej, mityzującej, z określo­ nych przesłanek politycznych, apologii tzw. sztuki ludowej i nieprofesjonalnej. Myśl tę należy jednak rozszerzyć na cały okres realnego socjalizmu i stosowanych ówcześnie na tym obszarze (tzw. sztukę nieprofesjonalną, zaliczano przez długie dziesięciolecia w Polsce do sztuki ludowej) socjotechnicznych zabiegów mistyfikacyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem taktycznej wariantowości w poszczególnych okresach - jak dobrze p a m i ę t a m y - nieustającego rozwoju i pogłębiania. Brak wnikliwej refleksji nad całym precyzyjnie skonstruo­ wanym systemem deformowania świadomości społecznej i bu­ dowania na doktrynalnie narzuconych przesłankach metarzeczywistości, nad skutkami jakie z tego wynikły, j u ż dziś zaczyna o b r a d z a ć w pewne interpetacje, mające — stwierdzam to z przykrością - pretensje do analiz etnologicznych, k t ó r e ignorując, b ą d ź świadomie starając się zatrzeć rzeczywiste relacje skutkowo-przyczynowe, skutki działań socjotechnicz­ nych usiłują przedstawiać, j a k o efekty przemian „obiektyw­ nych". Jest to w przypadku niektórych a u t o r ó w kontynuacja działań w tej mierze z okresu realsocjalizmu, minimalnie zmodyfikowana i ubrana w nowe szaty terminologiczne, o dość współcześnie czytelnych i p o n i e k ą d zrozumiałych intencjach. Przy braku wspomnianej na wstępie analizy - mo­ gą one być, niestety - traktowane jako wartościowe i poznaw­ czo słuszne. Szkic ten nie rości sobie pretensji do wyczer­ pującego o m ó w i e n i a problemu zasygnalizowanego w tytule. N a zasadzie „ p a r s pro t o t o " stara się uchwycić i u k a z a ć zasady systemu deformowania świadomości społecznej. Obszar twór­ czości środowisk nieelitarnych był tylko fragmentem działań mistyfikcyjnych o o k r e ś l o n y m p o d ł o ż u politycznym, ale waż­ nym z p u n k t u widzenia skuteczności oddziaływań propagan­ dowych, o czym szerzej za chwilę. D o k ł a d n i e i dobitnie d o k t r y n ę dotyczącą przekształceń w tej mierze sformułował Włodzimierz Sokorski, ówczesny minister kultury i sztuki P R L . Ogłosił j ą w broszurze pod jednoznacznym tytułem: Sztuka w walce o socjalizm. Abs­ trahując od całej „rewolucyjnej" retoryki i m n ó s t w a prze­ k ł a m a ń natury ogólniejszej, chcę jedynie z a c y t o w a ć kilka zdań, k t ó r e są kwintesencją, sprecyzowaniem „strategicz­ nego" podejścia do problemu kultury ludowej, a w dalszych konsekwencjach - twórczości amatorskiej: „Sięgamy w kul­ turze ludowej po te jej bezcenne skarby, k t ó r e były wyrazem jej społecznej odrębności i społecznego protestu w stosunku do kultury ziemiańskiej i w stosunku do kosmopolitycznej sztuki mieszczańskiej, i chcemy w t o p i ć ten żywy, potężny nurt mas ludowych w n o w ą , n a r o d o w ą kulturę epoki socjalizmu (...). Odrzucamy więc fałszywą stylizację, głosimy natomiast ś w i a d o m e k s z t a ł t o w a n i e , a n a w e t r e ż y s e r i ę , za­ r ó w n o w treści jak i formie, żywego tworzywa s z t u k i l u d o w e j . " (podkreślenie S A W ) . Sokorski w tej publikacji formułuje koncepcję ideologiczną 1 2 122 i p r a k t y c z n ą programu przekształcenia sztuki ludowej w i n ­ strument popularyzujący treści polityczne w estetyce „ s o c ­ realizmu", zwyczyjnie w taki quasi spontaniczny „ n a i w n y socrealizm". Nietrudno zauważyć w tym momencie wzór zaczerpnięty z etnografii radzieckiej (nie mam tu na myśli co oczywiste, wybitnych semiotyków i strukturalistów), k t ó r a w istocie zajmowała się nie tyle badaniami naukowymi, ile konstruowaniem nowych modeli, nowych w z o r ó w obyczajo­ wych, nowej „ p o s t ę p o w e j " symboliki itp. w oparciu o tradycy­ jne modele kulturowe. Istnieje dość rozpowszechnione przekonanie, iż takie podej­ ście dotyczyło jedynie lat stalinowskich, a potem zostało zarzucone, jako część rekwizytorium „ o k r e s u błędów i wypa­ czeń". Słowem, po październiku 1956 r. w Polsce podejście do sztuki ludowej i amatorskiej wróciło do n o r m a l n o ś c i . „ S z t u k a ludowa i folklor w odrodzonej Polsce od pierwszych chwil po przepędzeniu hitlerowców stały się istotnym elementem reper­ tuaru k u l t u r y " - pisał Aleksander Błachowski w rozdziale pt. Skarbiec tradycji postępowych książki Skarby w skrzyni malo­ wanej - czyli o sztuce ludowej inaczej"-„Po pierwszym, p ł o d n y w spontaniczne inicjatywy, lecz nieco chaotycznym okresie przyszła pora na u p o r z ą d k o w a n i e problematyki tradycji ludo­ wych i ustalenia ich miejsca oraz roli w kulturze i życiu narodu. Stojąc na stanowisku, że sztuka powinna być socjalistyczna w treści i narodowa w formie, l u d o w ą twórczość artystyczn ą - n a r o d o w ą w formie, po raz pierwszy oficjalnie uznano za jeden z nielicznych w z o r ó w w y w o d z ą c y c h się z p r z e s z ł o ś c i . " Jako d o w ó d prawdy owego uznania przytacza Błachowski obszerne cytaty ze wzmiankowanej broszury Sokorskiego. K s i ą ż k a została wydana w połowie lat siedemdziesiątych, kiedy j u ż tłumaczenie takiego p o s t ę p k u „zabiegiem taktycz­ n y m " względem władzy czy cenzury, było, na takim poziomie wypowiedzi, zupełnie nonsensowne. W 1982 r. ukazała się książka Lesława Wojtasika Propa­ gandowe funkcje niektórych form kultury, k t ó r a zalecana była jako lektura o b o w i ą z k o w a na Wydziale N a u k Politycznych Uniwersytetu Śląskiego. Oto kilka c y t a t ó w z praktycznego poradnika propagandzisty wyższego stopnia wtajemniczenia: „ K o n i e c z n e jest więc uruchomienie wszystkich możliwych k a n a ł ó w służących rozpowszechnianiu w społeczeństwie p o ż ą ­ danych treści ideowo-politycznych. Chodzi także o to, aby te kanały były szeroko d o s t ę p n e i atrakcyjne. W t y m kontekście należy r o z p a t r y w a ć możliwość i koniecz­ ność wykorzystywania form masowej kultury w pracy ideowo-wychowawczej, a szczególnie w jednej z głównych jej form - propagandzie. (...) I s t o t n ą zaletą p r z e k a z ó w masowej k u l ­ tury (a w niej, j a k wiemy, pomieszczona była twórczość amatorska i tzw. ludowa - przyp. S A W ) wykorzystywanych na użytek propagandy jest to, że m o g ą one rozpowszechniać z a a n g a ż o w a n e treści w artystycznej, niekiedy bardzo atrakcyj­ nej formie. (...) daje (to) wreszcie n i e o g r a n i c z o n ą w r ę c z możliwość zróżnicowania oddziaływania propagandowego, dostosowania go do psychospołecznej sylwetki odbiorcy lub też grupy o d b i o r c ó w . (...) T w ó r c y materializują ideologiczne treści kultury, przekazu­ ją je w symbolicznej formie i w ten s p o s ó b nadają jej walory narzędzia oddziaływania na ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n ą . " Wojtasik niczego nowego nie powiedział, jedynie zebrał 3 4 5 �w formie lapidarnej niezmiennie obowiązujące w komuni­ zmie zasady traktowania kultury i jej bezwzględnego pod­ p o r z ą d k o w a n i a doktrynie politycznej. W odniesieniu do interesującego nas obszaru, konsekwent­ nie realizowane (w różnych formach) założenia były na­ stępujące: 1. Wyeliminowanie wszelkich elementów ( m o t y w ó w , sym­ boli itp.) o proweniencji religijnej, mistycznej, metafizycznej. P o w o ł y w a n o się często w t y m względzie na wypowiedź pisemną Włodzimierza Majakowskiego: „ O b o w i ą z k i e m każ­ dego artysty jest w z m o ż o n a propaganda, aby oczyścić świat ze wszystkich mistycyzmów i p o k a z a ć jego m a t e r i a l n ą t r e ś ć . " „ L u d " , a szczególnie „klasa robotnicza" miały się „ s a m e w y k a z a ć " , że w zmienionych warunkach ideowo-politycznych odrzuciły owo „ o p i u m " (F. Engels), k t ó r y m były systematycz­ nie zatruwane przez wyzyskiwaczy. 2. Wprowadzenie na to miejsce problematyki świeckiej, w pierwszym okresie nachalnie socrealistycznej, później nieco złagodzonej przez poszerzony wachlarz t e m a t ó w . P o w o ł a n e do tego specjalnie (choć nie wyłącznie) takie tytuły jak p r z y k ł a d o w o tygodnik „ W i e ś " czy „ P r z y a c i ó ł k a " stanowiły szczebel perswazji i wskazywania w z o r ó w pozytywnych (Jaś na traktorze, brzuchaty dziedzic, górnik, obrazki typu „wieś dawniej i d z i ś " itp.). Szczebel realizacji oparty został na sieci świetlic, d o m ó w kultury (przede wszystkim z a k ł a d o w y c h - decydująca rola p r z y p a d ł a tutaj tzw. kulturze związkowej, k t ó r a , jako zjawisko specjalnie p o w o ł a n e do życia, powinna szczególnie frapować badaczy) a w nich - zespołów plastycznych. Instrumentem mobilizującym i dynamizującym ten system były konkursy tematyczne o treściach politycznych. 3. W drodze doboru, a raczej selekcji, wytypowanie w każ­ dym mikroregionie jednego lub k i l k u t w ó r c ó w - a m a t o r ó w i usytuowanie ich w roli ś r o d o w i s k o w y c h liderów, „ p r z o d o w ­ n i k ó w " twórczości propagandowej. A r a n ż a c j a całości miała g w a r a n t o w a ć efekt działania tych „ a w a n s o w a n y c h ideologicz­ nie", j a k o spontaniczny, własny, zaświadczający o „ w y r o b i o ­ nej i wysokiej świadomości klasowej". Podzasada w zasadzie - najlepiej żeby ludzie ci byli bezpartyjni, co m i a ł o zwiększać ich w i a r y g o d n o ś ć w stosunku do środowiska. D o tak skonstruowanego modelu działania potrzebny jesz­ cze był system upowszechniania w świadomości zbiorowej jego „ z n a k o m i t y c h " w y n i k ó w . Stąd m.in. formuła b i o g r a m ó w t w ó r c ó w , k t ó r a przeszła w stereotyp z jakiego dziś trudno się wyzwolić nawet badaczom uczciwym (pisali o tym Dariusz Czaja i Czesław R o b o t y c k i , stąd także zasada bezkrytycznej i bezsensownej, z kulturowego i artystycznego p u n k t u widze­ nia, apologii w informacjach prasowych. Znajdujemy także w t y m modelu o k r e ś l o n e funkcje zarezerwowane dla etnogra­ fów i socjologów. Czesław Robotycki, m ó w i ą c o mityzacji prawdy artystycz­ nej w odniesieniu do t w ó r c ó w ludowych i nieprofesjonalnych poprzez ich biografie w czasopismach fachowych i popular­ n y c h , wskazywał trafnie na to, iż mityzacji ulegają w w y n i k u takich tekstów nie tylko sylwetki t w ó r c ó w , ale również ich twórczość przez dodawanie interpretacji, s p o s o b ó w rozumie­ nia - wymyślonych przez a u t o r ó w o p r a c o w a ń . O d lat powiela­ ne są pewne wzory-matryce zbiorowej wyobraźni, w k t ó r y c h jak w specyficznej ankiecie wpisuje się jedynie coś w rodzaju detali dla rozróżnienia poszczególnych o s o b n i k ó w . Jego zda­ niem - takie zapisy nie służą nauce, czyli rozpoznaniu i precyzyjnemu określeniu rzeczywistości, a wręcz przciwnie: zatarciu relacji faktycznych przez nałożenie s ą d ó w życzenio­ wych. Dochodzi do sytuacji paradoksalnych: etnograf poprzez konkursy, osobiste kontakty sam podpowiada twórcy tematy i s p o s ó b ich potraktowania, a przez biografię i inne teksty podsuwa odbiorcy interpretację tak zaistniałej „sztuki ludo­ wej" czy nieprofesjonalnej, a potem na samym k o ń c u , p r ó b u j e takimiż samymi metodami tę „rzeczywistość" b a d a ć ! Jest to elementarny błąd w sztuce, czyli przeniesienie do nauki przbrzmiałych m i t ó w społecznych np. „ C h ł o p p o t ę g ą jest i basta!". 6 7 8 9 M o i m zdaniem diagnoza ta jest niepełna i nie do k o ń c a trafna. Owszem, jest to jedna z przyczyn leżących u p o d ł o ż a sprawy. D r u g ą , nie mniej w a ż n ą , widzieć należy w umiejętnym jej wykorzystywaniu do tworzenia propagandowych matryc zbiorowej w y o b r a ź n i . T o przecież liczne gremium e t n o g r a f ó w o p r a c o w y w a ł o założenia tematyczne k o n k u r s ó w politycznych i wymyślało estetykę, raczej konwencję estetyczną przez m.in. d o k ł a d n e określanie formuły wykonawczej dla twórców. Has­ ła p a d a ł y z określonych k o m i t e t ó w partyjnych, ale detale wykonawcze powierzane były fachowcom z b r a n ż y . Istotną rolę w całej tej konstrukcji mającej na celu pod­ p o r z ą d k o w a n i e , zniewolenie ludzi przez zmistyfikowanie rze­ czywistości pełnili również socjologowie realizujący systema­ tycznie testy badawcze, wg. określonego klucza-ankiety pod o g ó l n y m i osławionym hasłem: „ P r z m i a n y w świadomości klasy robotniczej (lub mieszkańców wsi)" i t p . Ich celem było przede wszystkim sprawdzanie skuteczności stosowanych me­ tod indoktrynacyjnych, dostarczanie danych do modyfikacji działań i socjotechnik, bowiem założenie „ s t r a t e g i c z n e " było niezmienne, wymianie ulegały jedynie posunięcia „ t a k t y c z n e " . Terminologia ta była oficjalnie u ż y w a n a w okresie komuniz­ m u i wywodzi się z p r y n c y p i ó w w tym względzie sformułowa­ nych przez W . I . Lenina. Należy jeszcze oddzielną uwagę poświęcić konkursowi tematycznemu, j a k o jednemu z najważniejszych narzędzi instrumentacji propagandowej. M i c h a ł Szulczewski, jeden z poważniejszych w okresie realnego socjalizmu t e o r e t y k ó w w tej dziedzinie, w książce Propaganda polityczna określa m e t o d ę konkursu j a k o jeden z najważniejszych s t y m u l a t o r ó w propagandy. „Podjęcie tych akcji - pisze - następuje za wiedzą odpowiednich władz p a ń s t w o w y c h przy poparciu zaintereso­ wanych instytucji społecznych. Cel akcji zbieżny jest z dąże­ niami władz (wspomaga je lub uzupełnia), ale obejmuje te elementy życia społecznego, których nie s p o s ó b kształtować, pozyskiwać lub p o b u d z a ć u r z ę d o w y m , oficjalnym działaniem. W w y n i k u konkursu stwarzany zostaje pewien model p o ż ą d a ­ nych s t o s u n k ó w w jakiejś dziedzinie, którego cechą charak­ terystyczną jest to, iż jego treść, chociaż w znacznym stopniu zaprogramowana przez o r g a n i z a t o r ó w , powstaje jdnak jako samoistny przejaw inicjatywy, ambicji i pomysłowości grup będących częścią o g ó ł u a d r e s a t ó w apelu. Czynnik konkuren­ cyjności sprawia, że w pewnym stopniu wszyscy uczestnicy konkursu czuć się m o g ą w s ó l t w ó r c a m i nagradzanych modeli, a wszyscy adresaci apelu propagandowego znajdują się w sytu­ acji potencjalnych uczestników konkursu. Tworzy to płasz­ czyznę szczególnie sprzyjającą zastosowaniu się a d r e s a t ó w do kierowanego k u n i m w e z w a n i a . " 10 Po prostu nic d o d a ć - nic ująć. Ten sam autor w innej książce pisze: „Aktywizacja funkcji społecznych (...) wiąże się z innym jeszcze zjawiskiem. Oto w teorii informacji wyróżnia się trzy rodzaje sterowania, w zależności od tego, na jakiej podstawie się ono odbywa: - na podstawie historii - gdy oryginały są wcześniejsze niż obrazy; - na podstawie diagnozy - gdy oryginały są równoczesne z obrazami; - na podstawie prognozy - gdy oryginały są późniejsze niż obrazy." Nieco dalej M i c h a ł Szulczewski precyzuje pojęcie manipula­ cji: „Sens manipulacyjny nadaje j a k i e m u ś działaniu przede wszystkim w ł a s n a postawa działającego. Jest to zamiar kiero­ wania odczuciami i zachowaniami innych bez ujawniania własnej postawy. Istotą manipulacji jest instrumentalne ope­ rowanie słowami obciążonymi skojarzeniami emocjonalnymi w celu kształtowania z a c h o w a ń odbiorcy. W ł a s n e przekona­ nia i uczucia działającego są w tej sytuacji całkowicie obojętne. Z zasady, iż o gustach się nie dyskutuje, manipulujący wyciąga wniosek, że gusty się narzuca. Przenosząc to na wszelkie wartościowanie, dąży się do uzyskania wpływu na wewnętrzne nastawienie człowieka przez oddziaływanie zewnętrzne. N a ­ rzucanie oceny staje się ś r o d k i e m pozwalającym m a n i p u l o w a ć postawami o d b i o r c y . " 11 12 „Symbole, hasła, slogany, etykiety wpływają na naszą m e n t a l n o ś ć w stopniu bez p o r ó w n a n i a większym niż długie 123 �wywody najbardziej rzeczowe i słuszne - z a u w a ż a Henryk J a b ł o ń s k i . - W tych warunkach umiejętność operowania t y m zespołem elementów werbalnych jest nieprawdopodobnie wie­ lkiej wagi w organizacji wszelkiego wysiłku informacyjne­ go." Dalej Michał Szulczewski pisze, że dla skutecznego manipu­ lowania świadomością odbiorcy, nadawcy t w o r z ą cały system m i t ó w dotyczących zasad działania różnych form propagan­ dowych. Mają one pełnić funkcję wobec odbiorcy ś r o d k ó w znieczulających, co podnosi skuteczność zabiegów manipula­ cyjnych. Jednym z tych m i t ó w jest rzekoma n e u t r a l n o ś ć masowych ś r o d k ó w przekazu, a także, co należy d o d a ć do Szulczewskiego, większości działań stymulujących w sferze kultury masowej. D o mistyfikowania rzeczywistości zatrudniano na najważ­ niejszych odcinkach wybitnych w swoim fachu specjalistów. Fenomenem pod t y m względem jest tygodnik „Przyjaciół­ k a " . Fenomenem w innym, wyższym wymiarze był Andrzej Banach i jego książki o Epifanie D r e w n i a k u , przezwanym Nikifor K r y n i c k i , oraz Teofilu Ociepce. O d w o ł a m się w t y m miejscu do bardzo interesującej pozycji, jaka u k a z a ł a się ostatnio w Katowicach. M a m na myśli błyskotliwie n a p i s a n ą przez Eugeniusza Zaczyka książkę Kamerdyner Władzy. Autor, utalentowany literat, jeden z czołowych propagandzis­ t ó w okresu Gierka i pierwszych lat stanu wojennego na Śląsku, tak napisał o sobie (ale należy to odnieść do wielu innych): „Byłem rasowym chartem propagandy sukcesu. (...) Czy byłem ślepy i głuchy? Nie. Byłem n a j e m n i k i e m p i ó r a na usługach ludzi, którzy chcieli się widzieć w takiej rzeczywisto­ ści, j a k ą kreowali, mimo że była to rzeczywistość podłości, fałszu i postępującego z syfilityczną bezwzględnością ideo­ wego i materialnego bankructwa. (...) Sugestywnie skon­ struowane łgarstwo - to także sztuka: twórczość p o z o r ó w nie jest łatwa - wymaga talentu i w y o b r a ź n i . T o , co czyniłem, przynosiło m i perfidną satysfakcję, a jest to środek płatniczy 1 3 1 4 15 0 odurzającym n o m i n a l e . " 16 * * * Na Śląsku po 1945 roku, nie wnikając w nader szczegółowe omówienia, sprecyzowane zostały d o ś ć szybko założenia reali­ zacji w warunkach lokalnych, generalnej „ p r z e b u d o w y świa­ d o m o ś c i " . Region ten różnił się zasadniczo od innych w Polsce m.in. t y m , że bardzo nielicznie ocalała lokalna inteligencja wykształcona w okresie międzywojnia, wymordowana bez pardonu przez hitlerowców za swą p a t r i o t y c z n ą p o s t a w ę 1 udział w ruchu o p o r u . Jako jeden z ważniejszych instrumen­ tów oddziaływania na „ m a s y ludowe" uznano szeroko roz­ budowany amatorski ruch plastyczny. (Oddziaływanie przez symbol, znak, obraz). Ten polityczny w y b ó r oparty został na wynikach pierwszej wystawy plastyki amatorskiej, zorganizowanej w maju 1946 r. przez W o j e w ó d z k ą R a d ę Kultury w Katowicach, na zasadzie „pospolitego ruszenia". Wystawa ta (pierwsza tego rodzaju w Polsce), pozwoliła na skonstatowanie faktu, iż amatorskie malarstwo na Śląsku jest zjawiskiem powszechnym, uprawia­ nym przez liczne grono przedstawicieli różnych z a w o d ó w . Tematyka prac, niestety (z punktu widzenia o r g a n i z a t o r ó w ) , była w przeważającej ilości religijna. Poziom artystyczny, j a k i umiejętności warsztatowe, poza wyjątkami, nie były i m ­ ponujące. „ M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i Sztuki za p o ś r e d n i c t w e m wojewó­ dzkich i powiatowych referatów kultury i sztuki stworzyło stałą sieć ognisk krzewienia kultury plastycznej. Ogniska opierały swoją działalność na szczegółowo opracowanym programie. Nauczanie trwało dwa do trzech lat (...)." - napisa­ ła Maria Żywirska, przybyła z Lublina na Śląsk etnografka i szczera entuzjastka upowszechniania plastyki amatorskiej w jej szlachetnej postaci. Jednocześnie p r z y s t ą p i o n o do organizowania kół plastycznych, szczególnie przy zakładach pracy, podległych z w i ą z k o m zawodowym. N a przełomie 1948 i 1949 r. Wydział Polityczny Z w i ą z k u Zawodowego G ó r n i k ó w wydał polecenie organizowania dla uczestników zespołów 17 1 8 15 124 1 plastycznych pogadanek ideologiczno-wychowawczych, okre­ ślających rolę plastyki w kategoriach filozofii marksistowskiej i w warunkach „ d y k t a t u r y proletariatu". W 1950 r. chcąc z o r i e n t o w a ć się w liczebności, przekroju społecznym, a szczególnie zawodowym, na Śląsku opracowa­ ne zostały specjalne kwestionariusze (przez Z G Z Z G ) , k t ó r e rozesłano „ w teren", gdzie referenci k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w i byli zobowiązani d o p i l n o w a ć ich wypełnienia przez a m a t o r ó w . „ W p o r ó w n a n i u do z a d a ń dydaktycznych i propagandowych stawianych ruchowi amatorskiemu np. w Związku Radzie­ ckim i w Czechosłowacji nasz program nie a k c e n t o w a ł tak silnie d o m i n u j ą c e g o tam postulatu polityczno-ideologicznego, nie mówił o n i m bezpośrednio, nie p o d p o r z ą d k o w y w a ł mu wszystkich innych wartości wychowawczych. Nie czynił z ru­ chu amatorskiego narzędzia walki ideologicznej." Ta opinia Żywirskiej, niewątpliwie w j a k i m ś stopniu relatywnie słuszna, w ostatnim swoim stwierdzeniu jest zbyt idealistyczna. 20 Przeszkoleni na wspomnianych wcześniej kursach amato­ rzy, na podstawie uzyskanych zaświadczeń, byli zatrudniani, przy deficycie plastyków zawodowych, z a r ó w n o w zespołach zajmujących się p r o p a g a n d ą wizualną w z a k ł a d a c h pracy, jak i w roli i n s t r u k t o r ó w w kołach amatorskich. Przyuczeni do rzemiosła malarskiego, kierowali i „uczyli", byli dumni ze swego „ a w a n s u społecznego". Wykonywali także ochoczo i bezkrytycznie każde polecenie ideologiczne. Paradoksem jest, iż początek „ k a r i e r y " malarskiej jednego z najwybitniej­ szych śląskich malarzy mistycznych, Erwina Sówki, tak właś­ nie wyglądał. Przez dwa lata uczestniczył w zajęciach kursu malarstwa w domu kultury przy u l . Francuskiej w K a t o w i ­ c a c h ^ potem zatrudniony został w pracowni plastycznej kopalni „ W i e c z o r e k " . W y k o n y w a ł głównie portrety Stalina, m a l o w a ł hasła i transparenty propagandowe. 2 1 22 W opozycji zgoła antropologicznej - złu - dekretowo umiejscowionemu kategorycznie i w y ł ą c z n i e w rzeczywis­ tości „nacjonalistyczno-kapitalistycznej" przedwojnia oraz jego reliktów, k t ó r e przetrwały kataklizm wojenny, przeciw­ stawione zostało - dobro - czyli „socjalistyczne w a r t o ś c i " i nowy p o r z ą d e k społeczny, także globalny, w t y m „ i n t e r n a cjonalistyczne braterstwo ze Z w i ą z k i e m Radzieckim na czele." Z tych przesłanek generalnych wynikały dyrektywy szczegóło­ we dla p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w . Zgodnie z totalnie p o j m o w a n ą z a s a d ą „centralizmu demokratycznego" - wytyczne centralne mogły być realizowane w lokalnie określanej w a r i a n t o w o ś c i z możliwością osobistej, „ t w ó r c z e j " inwencji przy rozwiązy­ waniu z a d a ń ideologiczno-propagandowych przez poszcze­ gólnych p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w . Trzeba w tym miejscu przypo­ mnieć, że śląskim r o b t n i k o m przydano awansem „ z a s z c z y t n y " tytuł in gremio „przodującego oddziału polskiej klasy robot­ niczej," którego słuszność należało systematycznie uwiarygod­ niać. Jak wyglądała w tych warunkach szczególnie w latach 1949-1956, tzw. swoboda twórcza w amatorskich zespołach plastycznych w tym regionie? O p r ę się na przykładzie głośnego przez wiele lat zespołu plastycznego w Janowie przy kopalni „ W i e c z o r e k " . W e d ł u g zgodnych relacji Pawła i Leopolda W r ó b l ó w , Ewalda Gawlika, Erwina Sówki, Antoniego Jaro­ mina i innych, tematyka o b r a z ó w była amatorom narzucana w s p o s ó b bardzo szczegółowy. Działo się to permanentnie. Nie mówię w tym przypadku o konkursach tematycznych, które pojawiły się znacznie później, jako wynalazek „wyższego r z ę d u " . Amatorzy musieli m a l o w a ć przede wszystkim swoje zakłady pracy, „ b u d o w y socjalizmu", p r e z e n t o w a ć „ p o s t ę p i przemiany socjalistyczne", sceny strajkowe sprzed wojny, nędzę i poniewierkę z tamtego okresu (szczególnie preferowa­ ne były sceny starć z policją g r a n a t o w ą ) , wynędzniałe kobiety i dzieci, a g i t a t o r ó w komunistycznych z wpisanymi w obraz hasłami politycznymi itp. Nie wolno było, nawet w przypadku tych słusznych ideo­ logicznie t e m a t ó w , przy wkomponowywaniu ich w j a k i ś konkretny pejzaż, umieszczać w nim krzyży p r z y d r o ż n y c h , kapliczek i kościołów, z n a k ó w urzędowych i godeł Polski przedwrześniowej (głównie chodziło o orła w koronie). Jaka­ kolwiek tematyka sakralna, b ą d ź motyw sakralny, oznaczały �w skutkach dla autora nie tylko relegowanie z zespołu, ale degradację p ł a c o w ą i inne represje ze strony rezydujących w k a ż d y m większym zakładzie pracy na Śląsku funkcjonariu­ szy U B . Z tego też powodu w obrazach Pawła W r ó b l a spotyka się specyficzne zagęszczenie familoków lub czynszowych ruder szopienickich na tle k o p a l ń czy hut, tworzące specyficzne kompozycje w układzie pasowym, bez jakichkolwiek budyn­ k ó w o przeznaczeniu p u b l i c z n y m . W odniesieniu do obrazowania „ r a d o s n e j teraźniejszości" wzorce były również określane na zasadzie haseł, precyzowa­ nych w poszczególnych zespołach plastycznych. Przy po­ szukiwaniu m a t e r i a ł ó w źródłowych z tamtych lat w p a d ł m i w ręce charakterystyczny i zarazem typowy plakat z roku 1950. Oto jego treść: „ O k r ę g o w a Rada Z w i ą z k ó w Zawodowych w Opolu organizuje W o j e w ó d z k ą W y s t a w ę Prac Plastyk ó w - A m a t o r ó w z dziedziny malarstwa, rzeźby, grafiki. Prace zgłoszone na wystawę o b e j m o w a ć powinny sceny z życia człowieka pracy w mieście i na wsi oraz t e m a t y k ę z życia rodzinnego, odpoczynku, wczasów i t p . " Malarzom-amatorom powierzano także (obok wspomnia­ nych „ p r o f e s j o n a l n y c h " zespołów zajmujących się wyłącznie p r o p a g a n d ą wizualną dotyczącą sloganów, haseł, stachanowskiego wyścigu pracy) wykonywanie dekoracji, plansz propa­ gandowych, szczególnie gazetek ściennych, malowanie port­ retów (sic!) Stalina, Bieruta, Rokossowskiego i lokalnych liderów komunistycznych. Praktyka ta, związana głównie z 1 maja, 22 lipca, rocznicami rewolucji sowieckiej (przy zmieniających się obliczach pierwszych sekretarzy i w o d z ó w rewolucji), u t r z y m a ł a się do k o ń c a lat siedemdziesiątych, czego byłem świadkiem, na terenie całego G ó r n e g o Śląska. Obok tego głównego nurtu nakazowej „ t w ó r c z o ś c i " , k t ó r ą eksponowano na licznych wystawach przede wszystkim w śro­ dowiskach, gdzie powstała, dopuszczalny był tzw. naiwny realizm, będący „ t o w a r e m eksportowym", przedmiotem po­ chwał „ a r t y s t y c z n y c h " . Obrazy takie prezentowano w skali wojwódzkiej i dalej. 23 2 4 O m ó w i e n i e manipulacji politycznych mających na celu wykreowanie lokalnych liderów ideowych, stanowiących po­ zytywny przykład i wzór do n a ś l a d o w a n i a , o p r ę na d w u bardzo charakterystycznych p r z y k ł a d a c h , ukazujących jedno­ cześnie dwa poziomy tego rodzaju zabiegów. Piotr Latoska, ładowacz kopalni „ W a l e n t y - W a w e l " w Rudzie Śląskiej, p r ó b o w a ł rzeźbić w węglu jeszcze przed wojną. Po jej z a k o ń ­ czeniu zgłosił się na kurs rzeźby w R y d u ł t o w a c h . Miał duży talent. Przeszkolony w stylu „ s o c " , w y k o n a ł w 1949 r. na zamówienie Z G Z Z G kilka dużych prac utrzymanych w t y m kanonie. Zawieziono je na Kongres Z w i ą z k ó w zawodowych do Warszawy, a j e d n ą w r ę c z o n o Bierutowi. Latoska otrzymał za to Brązowy K r z y ż Zasługi. W t y m czasie j e d n ą z „idee fixe" systemu było kierowanie na wyższe uczelnie, po tzw. kursach maturalnych, przedstawicieli klasy robotniczej, co miało za­ świadczać najlepiej o szeroko pojętym „awansie s p o ł e c z n y m " . Uznano, że Latoska nadaje się do tego jak ulał, w związku z t y m , na wniosek Bieruta został skierwany „ a w a n s e m " bez matury na studia do krakowskiej ASP. Miał po studiach na Śląsku otworzyć n o w ą e p o k ę sztuki socjalistycznej. „Senat Akademii Sztuk Plastycznych w Krakowie (sic! - S A W ) wyraził zgodę na przyjęcie naszego amatora jako wolnego słuchacza. Najcięższe dla Latoski były pierwsze miesiące w Akademii, gdyż nie był w stanie o p a n o w a ć poziomu w y k ł a d ó w , a niekiedy nawet nie r o z u m i a ł dobrze słów używanych przez profesora. (...) J u ż w drugim roku studiów Latoska miał m a t u r ę a w 1955 roku ukończył A k a d e m i ę j a k o przodownik pracy i n a u k i . " Kiedy ten człowiek, zupełnie nieświadom jakiego rodzaju manipulacji jest obiektem, wrócił z ciężko zdobytym dyplomem na Śląsk, zmieniły się j u ż dyrektywy polityczne, tak więc podjął pracę w dziale ratownictwa górniczego w swojej kopalni, jednocześ­ nie pełniąc funkcję instruktora w zespołach plastycznych, k t ó r ą uczciwie wykonuje do dziś. Szczególnie interesujący przykład w tym względzie s t a n o w i ą perypetie Pawła W r ó b l a . Żołnierz kampanii wrześniowej, w przeddzień odznaczenia za o d w a g ę na polach bitew, dostaje 2 5 się pod Przemyślem do niewoli niemieckiej, skąd brawurowo ucieka. W 1941 r. został zmuszony, j a k wększość Ślązaków do podpisania Volkslisty nr. 3 (warunek sine qua non dalszego zatrudnienia w kopalni). W 1945 r. wcielony do Wermachtu, przechodzi na stronę radziecką. „ W n a g r o d ę " j a k o jeniec zostaje wywieziony do kopalni rud na K a m c z a t k ę . Przetrwał dzięki talentowi malarskiemu, malując rosyjskim kapo ko­ szulki i obrazki z kowbojami itp. Po powrocie do Szopienic i do kopalni - wstąpił do zespołu plastycznego, do k t ó r e g o należał także Teofil Ociepka. Po k r ó t k i m okresie względnego spokoju wezwany został do kopalnianej k o m ó r k i U B . Wyrafi­ nowane szykany z a k o ń c z o n e zostały po k i l k u tygodniach skierowaniem do zakładowej k o m ó r k i PPR. T a m dowiedział się, że m o ż e z m a z a ć plamy w swoim życiorysie, jeżeli będzie robił, to co m u każą. O d tego momentu m a l o w a ł regularnie satyryczne gazetki ścienne tzw. „beczki z bumelantami", gromił imperializm wszelkiej maści. - „ K o z a l i tych bomelantów o d r y s o w a ć - o p o w i a d a ł - tom robił, no niechby k t ó r y wtedy władzy powiedzioł: Nie! N a z y w a ł o się, że j o som tych b o m e l a n t ó w i innych krytykują, tak od siebie. Co miesionc zek d o s t o w o ł od nich temat, bo oni całość trzymali". Za jakiś czas „ a w a n s o w a ł " na robotniczego korespondenta-rysownika „ T r y b u n y Robotniczej" w Katowicach. Sprepa­ rowano m u życiorys, dodano brakujące do siedmiu cztery klasy szkoły podstawowej i j u ż w zmistyfikowanych publikac­ jach prasowych biegle cytował Marksa i Lenina, w y p o w i a d a ł się w „imieniu górnośląskiej klasy robotniczej" w istotnych kwestiach m i ę d z y n a r o d o w y c h pryncypialnie, z ludowym po­ czuciem h u m o r u i doborem argumentacji. Tak manipulowa­ nych o s ó b z kręgu m a l a r z y - a m a t o r ó w było na Śląsku więcej, ale w tej hierarchii Paweł W r ó b e l został postawiony najwyżej. Omawiam tę sprawę dlatego dość szczegółowo, gdyż po pierw­ sze poza terenem Śląska nigdzie nie było tak bezwzględnej i wręcz ordynarnej mistyfikacji amatorskiego ruchu plastycz­ nego z jednoczesnym p o d p o r z ą d k o w a n i e m go propagandzie politycznej, po drugie praktyki te, w zmodyfikowanej formie, nasiliły się w okresie „ p r o p a g a n d y sukcesu" (dekada Gierka). Jak pisałem wcześniej, do tak skonstruowanego modelu „ d z i a ł a n i a " amatorskiego ruchu plastycznego potrzebny był system upowszechniania w świadomości społecznej jego „słu­ sznych klasowo" w y n i k ó w , a także lansowania właściwych postaw poprzez „biografie" i „osobiste wypowiedzi". Rolę tę pełniły partyjne środki masowego przekazu. „ P o s t u l a t y 'realistycznego' malowania stawiali Ociepce działacze kultury, związków zawodowych a przede wszystkim dziennikarze, atakujący go za oderwanie od życia. Żywirska, organizując Muzeum G ó r n i c z e w Sosnowcu także prosiła malarza o Rodzinę górniczą (1948). Ociepka niechętnie podej­ m o w a ł t a k ą t e m a t y k ę , źle się w niej czuł i efekty także osiągał nie najlepsze (vide Rodzina). N a m a l o w a ł jednak kilka takich płócien, m.in. w 1950 r. Śląsk (wysłany przez z w i ą z e k w podarunku Stalinowi), Barbórka (1956), Warsztat krawca (1956/57). (...) Wykorzystano zmysł krytyczny malarza, ujaw­ niony w kompozycjach moralizatorskich (np. w Choince chuligana) i Ociepka przez pewien czas pełnił rolę bicza na b u m e l a n t ó w , rysował satyryczne scenki do miejscowej prasy a także raz - do stołecznych 'Szpilek'. 26 P r ó b o w a n o nagiąć do własnych potrzeb propagandowych nie tylko twórczość malarza, ale i jego życiorys. Świadomie wypaczano jego słowa, tak, aby o d p o w i a d a ł y p o ż ą d a n e m u modelowi g ó r n i k a - m a l a r z a . Najlepszym dowodem takiego cynicznego przeinaczania słów Ociepki był wywiad, prze­ prowadzony z n i m przez przedstawiciela PAP. Znalazły się tam m.in. zdania, k t ó r y c h nigdy nie mówił i które tak go zdenerwowały, że wysłał list z ż ą d a n i e m , aby sprostowano zamieszczony w 'Dzienniku Zachodnim' wywiad. Oto frag­ menty z tekstu PAP: '(...) Przebywając stale pod ziemią, czułem tęsknotę do jasnych, żywych barw, d a w a ł e m wodze swej fantazji. T ę s k n o t a ta znalazła wyraz w moich obrazach. Przed wojną - mówił Ociepka - twórczością moją nikt się nie interesował, nikt nie udzielił m i pomocy, ani zachęty, ani wskazówek. Dopiero dzięki władzy ludowej w Polsce wysiłek artystyczny znalazł pełne zrozumienie i opiekę. (...) Ostatnio 125 �nastąpił zwrot w mej twórczości od tematyki fantastycznej do realistycznej. Obecnie maluję fragmenty mojej kopalni i pracy w n i e j . " - napisał w eseju o Ociepce Aleksander Jackowski. A u t o r ten, przytacza dalej inną opinię z prasy śląskiej na temat I I Ogólnopolskiej Wystawy P l a s t y k ó w A m a t o r ó w . „ D z i e n n i k a r z , kryjący się za literami A Z (...) pisał: 'odbija od jednolitego na ogół tonu wystawy Teofil Ociepka. Jego barwna a nie pozbawiona u r o k u kompozycja Raj ptaków nie ma nic w s p ó l n e g o z socjalistycznym realizmem. Jeżeli odzwier­ ciedla życie to j a k o wynik i w y t w ó r pewnych w a r u n k ó w , k t ó r y m przez całe lata podlegał autor, ale nie j a k o ś w i a d o m e przedstawianie rzeczywistości. C h ę ć p r z e ł a m a n i a zaczarowa­ nego k r ę g u i realistycznego podejścia do świata zarysowuje się u Ociepki w płótnie Na hałdzie. M a m y nadzieję, że n a s t ę p n e prace tego utalentowanego g ó r n i k a b ę d ą dowodem jego ciągłego p o s t ę p u na drodze do realizmu. T a k ż e W r ó b e l , towarzysz pracy Ociepki, podlega pewnym skazom formalistycznym'." 27 28 Oto kolejny przykład propagandowego preparowania Teo­ fila Ociepki. Fragment pochodzi z „ D z i e n n i k a Zachodniego", Katowice 13.06.1950. „ O c i e p k a to dodatnia w społeczeństwie jednostka, odprężająca po ciężkiej zawodowej pracy swe mięśnie i swe myśli w wypowadaniu swej dynamicznej wrodzo­ nej radości życia w malarstwie prymitywnym, lecz własnym, z trudem wśród przeciwieństw losu zdobytym. (...) W kopalni widział Ociepka odbicie paprociowych przedpotopowych la­ sów w lśniącym, czarnym węglu, k t ó r e w y d o b y ł na światło dzienne w swej Dżungli i Madagaskarze." Te trzy przytoczone przykłady prasowych zabiegów mistyfikatorskich są wystarczającą reprezentacją praktyk z lat pięćdziesiątych na Śląsku. D l a ścisłości należy d o d a ć , iż Teofil Ociepka nie był górnikiem, p r a c o w a ł j a k o maszynista wycią­ gów w kopalni. O ile środki masowego przekazu działające na podstawie określonych dyrektyw politycznych starały się k r e o w a ć syl­ wetki t w ó r c ó w - a m a t o r ó w , p r e p a r o w a ć interpretacje ich dzieł - posługując się specyficznym metajęzykiem określanym j a k o „ n o w o m o w a " - na poziomie odbiorcy masowego, o tyle etnografowie i inni specjaliści robili to samo, przy użyciu „marksistowskiej metodologii", na poziomie „ n a u k o w y m " . Kreowanie rzeczywistości fikcyjnej, opartej na totalnym uwia­ rygodnianiu fałszu, miało charakter działań, zupełnie nie liczących się relacjami faktycznymi, a wymuszone skutki „reżyserowania rzeczywistości" (Sokorski) otrzymywały „ n a u k o w o " wywiedzioną wykładnię „ n a t u r a l n y c h przemian" właściwych dla twórczości „ w y z w o l o n e j " dopiero w warun­ kach socjalistycznych. „ W drugiej połowie X X wieku dzięki szerokiemu uprzystępnieniu i upowszechnieniu sztuki przez śląskie placówki kulturalne, zwłaszcza muzea oraz domy kultury wznoszone i subwencjonowane przez górnictwo, a co za t y m idzie dzięki dostępności farb, płócien, papieru i innych materiałów, wreszcie opiece nad wszelką amatorsko uprawia­ ną twórczością - malowanie o b r a z ó w stało się szczególnie popularne wśród g ó r n i k ó w . (...) C h o ć niektórzy z nich, j a k L u d w i k Holesz, swe pierwsze p r ó b y malowania wiązali z tema­ tyką s a k r a l n ą , co wynikało z zapotrzebowania rodziny, na ogół nie nawiązywali w swej twórczości do tradycyjnych form przedstawiania. (...) W pejzażach, scenach rodzajowych, kwia­ tach, a nawet portretach i innych obrazach o dowolnej tematyce, dostrzec m o ż n a poszukiwania, k t ó r y c h celem jest zaspokojenie potrzeb kulturalnych i estetycznych środowisk społecznych, z jakich w y w o d z ą się t ó w r c y . (Sic! - S A W ) . W y p ł y w a to nie tylko z przemian kulturowych zurbanizowa­ nego środowiska i technicznych umiejętności t w ó r c ó w , lecz t a k ż e ze z m i a n ą funkcji m a l a r s t w a . " - napisała Irena B u k o w s k a - F l o r e ń s k a . Dalsza „ d o w o d o w a " ornamentyka te­ go w y w o d u świadczy o wysokim kunszcie mistyfikacyjnym autorki. Oto dwa dalsze przykłady z jej tekstu: „ O b o k prac, w k t ó r y c h widoczne są n a ś l a d o w n i c t w o b ą d ź wpływy sztuki profesjonalnej, spotyka się wiele płócien tematycznie związa­ nych z codziennym życiem i p r a c ą ich t w ó r c ó w . C i ą g ł o ś ć t r a d y c j i k u l t u r o w e j (podkreślenie - S A W ) wyraża się tu z a r ó w n o w treści, jak i w formie przedstawienia." Nieco dalej 29 3 0 31 32 33 126 i dowiadujemy się, że: „ D a w n e i współczesne wydarzenia, a r c h i t e k t u r ę k o p a l ń śląskich, pracę z a w o d o w ą odzwierciedlają malunki Eugeniusza B ą k a z Szopienic (1918-1969), k t ó r e g o ambicją, obok tworzenia rzeźb w drewnie, węglu, glince szamotowej, było wykonywanie malarskiej i rzeźbiarskiej dokumentacji k o p a l ń śląskich oraz pracy g ó r n i k ó w . (...) Eugeniusz Bąk n a m a l o w a ł także wiele ujęć cynkowni 'Szopie­ nice', gdzie kilka lat p r a c o w a ł oraz w y k o n a ł sceny rodzajowe związane z p r a c ą g ó r n i k ó w i ich życiem; te ostatnie miały formę oryginalnych o b r a z o r z e ź b powstałych przez zamoco­ wanie polichromowanych figurek ludzi i zwierząt na płótnie obrazu malowanego olejną f a r b ą . " Tak oto, niewątpliwie utalentowany t w ó r c a - a m a t o r , jeden ze zdolniejszych w y k o n a w c ó w t e m a t ó w „ n a zamówienie spo­ łeczne", laureat wielu ówczesnych n a g r ó d , wyróżnień, prefero­ wany w ś r o d k a c h masowego przekazu, j a k o „ t w ó r c a zaan­ g a ż o w a n y " i „światły p r z y k ł a d " dla innych, przedstawiony nam został tym razem j a k o pasjonat tego rodzaju tematyki i jej interpretacji. Ponadto trzeba wiedzieć, iż eufemistycznie okre­ ślone „ d a w n e i współczesne wydarzenia" będące „ i n s p i r a c j ą " jego prac - to nic innego, jak opisana wcześniej, nadawana z góry opozycja zło - sanacja, dobro - socjalizm. Nadmierna gorliwość Ireny Bukowskiej-Floreńskiej w „ z b o ż n y m dziele interpretatorskim" postrzegana była kry­ tycznie o wiele wcześniej. W recenzji z jej książki: Twórczość plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska. Na przykładzie rzeźby w węglu w XIX i XX wieku. ( „ R o c z n i k Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e g o w Bytomiu. Etnografia", z. 8, Bytom 1987. Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e ss. 237) - Aleksander Lipski o b n a ż a wiele słabości w tym względzie, choć nie wszystkie, co także jest zrozumiałe, biorąc pod u w a g ę czas i miejsce opublikowania recenzji. Pomijając wytknięcie ele­ mentarnych błędów jak choćby ten, że twórcą stylu z a k o p i a ń ­ skiego według Bukowskiej-Floreńskiej miał b y ć Witkacy), autor ten pisze m.in.: „Wreszcie teza trzecia: twórczość r o b o t n i k ó w nie należy do twórczości amatorskiej. Ta ostatnia, zdaniem autorki, jest d o m e n ą a r t y s t ó w posiłkujących się w swych dziełach dowolnymi wzorami, nie pozostającymi w ż a d n y m koniecznym związku ze środowiskiem pochodzenia czy etosem ich pracy zawodowej. (...) Z kolei artyści ze środowisk robotniczych w twórczości prezentują treści związa­ ne ze swym regionem, jego zwyczajami, specyfiką własnej pracy zawodowej itp. A u t o r k a p o p e ł n i a błąd nieuzasadnionej ekstrapolacji, przypisując charakter szczególnej przecież dzie­ dziny twórczości, j a k ą jest rzeźba w węglu (a przez to niereprezentatywnej), całej plastyce uprawianej przez artystów a m a t o r ó w należących do klasy robotniczej, k t ó r ą to kategorię społeczną B u k o w s k a - F l o r e ń s k a rozumie zgodnie z definicją W . I . Lenina. Trudno byłoby autorce o b r o n i ć swoją tezę nawet w odniesieniu do całej plastyki robotniczej G ó r n e g o Śląska. W tzw. cywilizowanych krajach nie istnieją ś r o d o w i s k a izo­ lowane od w p ł y w ó w zewnętrznych, szczególnie dziś, w dobie hegemonii ś r o d k ó w masowego przekazu. (...) Twierdzenia Bukowskiej-Floreńskiej, w k t ó r y c h próbuje w y k a z a ć swois­ tość, o d r ę b n o ś ć sztuki klasy robotniczej, są tyleż ciekawe, co sprzeczne z r z e c z y w i s t o ś c i ą . " 3 4 35 S p r ó b u j m y teraz oświetlić interesujący nas obszar z p u n k t u widzenia „socjalistycznej" socjologii na G ó r n y m Śląsku. „ B u ­ dowa rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego, której założeniem jest uzyskanie znacznego p o t ę p u w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych członków społeczeństwa, stawia równocześnie pewne określone wymagania w zakresie planowego kształtowania systemu wartości, aspiracji i moty­ wacji z a c h o w a ń ludzkich. (...) Jest rzeczą z r o z u m i a ł ą i oczywis­ tą, że celów tych nie da się osiągnąć za p o m o c ą systemu n a k a z ó w i z a k a z ó w , wspartych b o d ź c a m i mającymi charakter przymusu. J e d y n ą d r o g ą p r o w a d z ą c ą do tego celu jest odpo­ wiedni system wychowania i motywowania społecznego przez to, co Jan Szczepański nazywa 'pozytywnym n a k ł a n i a n i e m ' . W praktyce chodzi o bardzo szeroki zestaw zabiegów dokony­ wanych w s p o s ó b zorganizowany, opierający się na całym systemie s p o ł e c z n y m . " - napisała M a r i a Michalczyk we wstępie a r t y k u ł u Aspiracje a wartości. 36 �I A n t o n i G ł a d y s z w artykule Robotnicze turze (wskazania modelowe w warunkach uczestnictwo GOP-u) w kul­ pisze na wstępie m.in.: ,,Wielu ludziom, nie przygotowanym do tego typu r o z w a ż a ń , w y d a w a ć się może, iż podejmowanie p r ó b y propozycji modelowych dla kultury czy kojarzących się im z tym zajęć czasu wolnego jest nieszkodliwą futurologią. (...) Temu bardzo wąskiemu i o b c i ą ż o n e m u klsową przeszłością ujmowaniu spraw kultury przeciwstawiam od razu współczes­ ną, naukowo u z a s a d n i o n ą j e d n o ś ć kultury, wychowania i 'świata człowieka'. Od razu też, uprzedzając dalsze wątpliwo­ ści, stawiam pytanie, na k t ó r e o d p o w i e d ź będzie zarazem rozwinięciem kwestii sygnalizowanej w temacie. Czy mamy - jako z b i o r o w o ś ć narodowa - określony m o d e l człowieka tudzież m o d e l społeczeństwa, który realizujemy, lub przyna­ jmniej usiłujemy realizować? Najbardziej potoczna odpo­ wiedź, j a k ą w związku z tym m o ż n a usłyszeć, brzmi: mamy i realizujemy m o d e l społeczeństwa socjalistycznego." 37 W dalszym toku swoich w y w o d ó w autor omawia ten „ m o d e l " w różnych aspektach, lecz w podstawowej relacji centralnych dyrektyw politycznych do stopnia ich realizacji. Wysoko oceniając w tym względzie pierwsze 20-lecie PRL-u, ubolewa nad postępującą z biegiem czasu rozbieżnością między teorią, a wynikającą z niej p r a k t y k ą . W rozdziale z a t y t u ł o w a n y m Propozycje przemian w sterowaniu kulturą, wskazuje na jeden z głównych p o w o d ó w takiego stanu rzeczy. Jest nim „niemal całkowita a u t o n o m i c z n o ś ć p o l i t y k i kulturo­ wej najniższych i najmniej do tego przygotowanych ogniw terenowych, to jest rad z a k ł a d w y c h i kierownictw z a k ł a d ó w p r a c y " , p r z y p o w a ż n y c h niedostatkach naukowej organiza­ cji i kierownictwa w tym zakresie. Opierając się na wynikach b a d a ń i sondaży socjologicznych, G ł a d y s z postuluje kategory­ cznie p o d p o r z ą d k o w a n i e merytoryczne działań związków zawodowych w zakresie kultury Wydziałowi K u l t u r y U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o , lub też W o j e w ó d z k a Rada Z w ą z k ó w Zawo­ dowych powinna wytworzyć „ k o m p e t e n t n y " organ progra­ mujący, realizujący i kontrolujący scentralizowaną politykę k u l t u r a l n ą . Oczywiście, chodzi o wszystko, o wszelkie przeja­ wy kultury, a tezą zasadniczą G ł a d y s z a , pomieszczoną na k o ń c u , jest postulat, aby kierunki rozwoju systemu sterowania kulturą p o w i ą z a ć z pracami c e n t r ó w planistycznych. K o n ­ kludując, m o ż n a powiedzieć, że było to n a w o ł y w a n i e do „ s p r a w d z o n e g o p o r z ą d k u " z lat czterdziestych i pięćdziesią­ tych, oczywiście w zmodyfikowanej formie, co wyraźnie określiła Maria Michalczyk. 38 P r z y k ł a d ó w takich m o ż n a przytoczyć o wiele więcej. G r o n o a u t o r ó w publikacji utrzymanych na prezentowanym poziomie „ n a u k o w y m " było na Śląsku o wiele liczniejsze. Nie taki jest cel mojego szkicu, a p r z y w o ł a n e fragmentarycznie publikacje służyć mają jedynie ukazaniu w ostrym oświetleniu typowych i zarazem dominujących tendencji w opracowaniach większo­ ści e t n o g r a f ó w i socjologów w tym regionie dotyczących tematycznie interesującego nas obszaru. C e c h ą charakterys­ tyczną, odróżniającą w przeszłości Śląsk od reszty kraju, w y w o ł a n ą celowo przez czynniki polityczne, była postawa badaczy, której d o m i n a n t ę stanowiła niespotykana gdzie indziej w takiej skali - dyspozycyjność względem pozanauko­ wych dyrektyw. W efekcie tegoż osądy życzeniowe o jedno­ znacznej proweniencji znajdują na tym terenie nikłą przeciw­ wagę w relacjach faktycznych. G r o n o ludzi zajętych kreowa­ niem rzeczywistości fikcyjnej, nie m o g ł o zwracać uwagi na rzeczywistość j a k o t a k ą . W kontekście tego, co zostało powiedziane powyżej, chcę jeszcze p o w r ó c i ć do problemu „ n a u k o w e g o " wykazywania swoistej odrębności „sztuki klasy robotniczej". Było to pryn­ cypialnie postawione zadanie w okresie komunizmu i dotyczy­ ło nie tylko obszaru Polski. Mnie interesuje realizacja tegoż na Śląsku, jako że tu postulat ten spełniany był „ t w ó r c z o " niemal do ostatnich dni istnienie poprzedniego systemu politycznego (przykładem omawiana publikacja Bukowskiej-Floreńskiej z 1987 r. ostatnia w tym zakresie w P R L ) . W Ł o d z i w listopadzie 1983 r. zorganizowana została konferencja pt. „ K u l t u r a klasy robotniczej". Towarzyszyła jej wystawa zorganizowana przez Muzeum Miejskie w Zabrzu ze zbiorów własnych z a t y t u ł o w a n a „ R o b o t n i c z e widzenie świata w kręgu śląskiej plastyki nieprofesjonalnej". W towarzyszą­ cym jej folderze opublikowany został tekst spełniający trzy podstawowe funkcje: stanowił „ s ł u s z n ą " i „ w ł a ś c i w ą " inter­ pretację śląskiej twórczości amtorskiej wywołanej sztucznie przez opisane wcześniej zabiegi stymulacyjne, przedstawiał tak zaistniałą twórczość, j a k o zjawisko naturalne, a po trzecie starał się „ d o w o d z i ć " odrębności kulturowej, twórczości klasy robotniczej. Zanim o d w o ł a m się do samego tekstu, chcę zwrócić u w a g ę na fakt, iż Muzeum Miejskie w Zabrzu gdzieś tak do 1986 r. z „ u r z ę d u " zajmowało się gromadzeniem twórczości plastycz­ nej „górnośląskiej klasy robotniczej" wg określonego przez politycznych d e c y d e n t ó w klucza w y b o r u . S t ą d też wynikały niewątpliwe kompetencje i właściwość tego muzeum, preferu­ jące go do zorganizowania wspomnianej wystawy. Było ono także organizatorem lub w s p ó ł o r g a n i z a t o r e m wielu regional­ nych k o n k u r s ó w tematycznych plastyki nieprofesjonalnej. Należy ponadto zdać sobie sprawę z tego, że o ile w latach pięćdziesiątych prowadzona była ostra kampania na rzecz przebudowy świadomości narodu, niwelacji tradycji, istnieją­ cego systemu wartości, wyrugowania religii, a nawet całej warstwy wierzeniowo-mitycznej wchodzącej w szeroko pojęty obszar „ s a c r u m " (w odniesieniu do plastyki amatorskiej, przewidzianej wg w z o r ó w radzieckich, j a k o skuteczny i n ­ strument propagandowy, realizowano j ą przy użyciu bezpar­ donowego systemu zakazowo-nakazowego), o tyle później cały system p o s t ę p o w a n i a uległ zmianie. Po październiku 1956 r „ kiedy w polskich warunkach metoda terroru politycz­ nego poniosła f i a s k o , argumentum baculinum z a s t ą p i o n o techniką „ m a r c h e w k i i kija", co w odniesieniu do plastyki amatorskiej oznaczało wprowadzenie k o n k u r s ó w tematycz­ nych. Jednocześnie, czego nie wolno przeoczyć, okresowi temu przyświecała pryncypialna interpretacja najwyższych gremiów politycznych, że Polska weszła na wyższy etap budowy socjalizmu i „socjalistycznego człowieka". Po latach sześć­ dziesiątych, w dekadzie Gierka o g ł o s z o n o , iż ludzie i kraj znajdują się „ n a etapie budowy rozwniętego społeczeństwa socjalistycznego". 3 9 40 Odpowiednio do tego w obrębie plastyki amatorskiej, mającej być odbiciem „socjalistycznej świadomości narodu", a szczególnie „klasy robotniczej", po przebyciu kolejnych „ e t a p ó w rozwoju", w k o ń c u lat siedemdziesiątych i na począt­ ku osiemdziesiątych, zadaniem specjalistów z branży było wykazanie „ n a t u r a l n o ś c i " obfitych z b i o r ó w dzieł amatorskich zaistniałych sztucznie, przy jednoczesnym wykazaniu - osta­ tecznym i jednoznacznym - immanentnych cech twórczości „klasy robotniczej", j a k o „ k u l t u r o t w ó r c z e j siły n a r o d u " w pe­ łni realizującej się dopiero w warunkach socjalizmu. C h o d z i ł o w tym przypadku o prezentowanie tej twórczości, utrzymywa­ nej, lepiej lub gorzej (vide A n t o n i G ł a d y s z ) w ideologicznych ryzach, j a k o emanacji postawy świadomościowej i mentalnej r o b o t n i k ó w . Z tego w y n i k a ł o traktowanie sztuki amatorskiej wyłącznie w kategoriach kulturowych i socjologicznych, k t ó r ą to p o s t a w ę na Śląsku najpełniej reprezentowała Krystyna Kaczko. Oto w j a k i s p o s ó b tak s f o r m u ł o w a n e zadanie zostało rozwiązane w katalogu rzeczonej wystawy. „Świat kultury robotniczej, to świat swoisty, pełen bogactwa, wartości nie­ p o d w a ż a l n y c h i pewnych sprzeczności (...). Jednym z tych zjawisk ( k u l t u r o w y c h - S A W ) jest zachwycająca (...) swoistym pojmowaniem świata i ludzi twórczość nieprofesjonalna śląs­ kich środowisk robotniczych. Dowodzi ona nie tylko żywo­ tności i znamiennych przobrażeri tej formy artystycznej eks­ presji, ale również, a m o ż e przede wszystkim, wskazuje na specyfikę, rozwój i bogactwo kultury robotniczej. Czy więc m o ż n a p o r ó w n a ć ten nurt działań twórczych z jakimkolwiek innym na obszarze rodzimej plastyki samorodnej? Chyba nie. Jest ona wytworem głównie ludzi zatrudnionych w przemyśle wydobywczym (górników), ciężkim ( h u t n i k ó w ) , r o b o t n i k ó w innych gałęzi oraz rzemieślników. Łączy ich robotniczy rodo­ wód, określony rodzaj doświadczeń, tradycja, z reguły usankc­ jonowany inwentarz kulturowy, a wreszcie miejsce zamieszka- 127 �nia, przede wszystkim w obrębie dużych skupisk miejskich. (...) Są to swoistego rodzaju r e p o r t a ż e publicystyczne, swoistego rodzaju refleksje nad przeszłością, teraźniejszością i przyszłoś­ cią. (...) Widzimy w tej twórczości przecież p r ó b ę znamiennego modelowania świata zgodnie z własnymi potrzebami. (...) Wraz jednak z awansem kultury ludowej i robotniczej, k t ó r y nastąpił po drugiej wojnie światowej, stworzone zostały j a k o ś ­ ciowo odmienne warunki rozwoju twórczości nieprofesjonal­ nej. N a u w a g ę zasługuje przede wszystkim sformułowanie określonych ram organizacyjnych, dzięki k t ó r y m twórca ro­ botniczy miał szansę rozwoju zaineresowań i eksponowania dorobku. (...) 1 wreszcie nieodłącznym motywem twórczości nieprofe­ sjonalnej jest rozmaicie interpretowana praca. Częstotliwość pojawiania się tego motywu j a k o źródła inspiracji artystycznej świadczy niewątpliwie o chęci podkreślenia wagi pracy w życiu człowieka jako nieodłącznej jego treści, k t ó r a nadaje sens wszelkim p o c z y n a n i o m . " Tekst ten w całości nie jest jednoznaczny. Przytoczone fragmenty, wraz z p e w n ą p o m i n i ę t ą sferą opisową, spełniają wymagania „ideologiczne". Jednak w drugiej swojej warstwie posiada wyraźnie w y a r t y k u ł o w a n ą antytezę: Świat kultury robotniczej „ W z b u d z a emocje i spory co do zakresu i sposobu pojmowaia. Często jednak mimo określonych sukcesów ba­ dawczych nadal zdajemy się tkwić w kręgu pewnych nieporo­ zumień czy wręcz stereotypów. W konsekwencji wyłania się z nich obraz wypaczony i uproszczony. (...) Owe zasygnalizowane fascynacje przejawiające się w wyraź­ nym preferowaniu pewnych m o t y w ó w nie wyczerpują oczywi­ ście bogactwa twórczości nieprofesjonalnej. Jest ona przecież złożona i r ó ż n o r o d n a , pełna jednoznaczności, ale i wieloznacz­ ności. W y r a ż a istotę odczuć i przemyśleń robotniczego twórcy, a m o ż e po prostu odczuć i przemyśleń człowieka współczes­ nego." Ostatnie dwa fragmenty s t a n o w i ą k l a m r ę całej wypowiedzi. Tak więc ich rola konstrukcyjna w tym tekście jest bardzo znamienna i istotnie waloryzuje całość. Przytoczony p r z y k ł a d jest jednym z bardzo nielicznych p r ó b zasygnalizowania niezgody ze strony śląskiego ś r o d o w i s k a etnograficznego na wciąganie go w budowanie mistyfikacji w obrębie sztuki amatorskiej. Jest faktem bezpornym, że przez kilka dziesięcioleci w tak skonstruowanej „ m a s z y n e r i i " przemielano na Śląsku często niepoślednie talenty na manualnych w y k o n a w c ó w narzucanej tematyki, zmieniając powoli, ale stale i , niestety, skutecznie twórczość a m a t o r s k ą - w „ r u c h amatorski", będący u schyłku lat osiemdziesiątych dość pośledniej miary zjawiskiem so­ cjologicznym. Ociepka i dosłownie k i l k u najzdolniejszych, dzięki prywatnym i m o ż n y m protektorom ocaliło swoją indywidualność twórczą, ale reszta zmuszona została do zajęcia miejsc w karuzeli k o n k u r s ó w tematycznych. Przybyła tuż po zakończeniu I I wojny światowej na Śląsk w randze kapitana U В Czajka-Stachowicz, miała kaprys, aby wylansować w świecie polskiego Celnika-Rousseau. Dzięki temu Teofil Ociepka u r a t o w a ł się j a k o człowiek i malarz. Skutki tego „dziwnego w y b r y k u " zostały stonowane przez odpowiednie publikacje prasowe, Ociepkę „ a w a n s o w a n o " na g ó r n i k a d o ł o w e g o , spreparowano m u życiorys, zrobiono z niego poczciwego, naiwnego fantastę, dającego nadzieję na „socjalistyczną r e e d u k a c j ę " , a na wyższym szczeblu mis­ tyfikacji fachową r o b o t ę wykonali swoimi pracami Andrzej Banach dla obiegu ogólnopolskiego i Cezary L e ż e ń s k i dla obiegu lokalnego. Obie te książki „załatwiły" całą skom­ p l i k o w a n ą sprawę. Jednocześnie wydana została instrukcja zakazująca zakupu dzieł janowskiego mistyka do lokalnych zbiorów muzealnych. Rzecz nie była trudna do upilnowania, bowiem na Śląsku, wbrew obowiązującym w Polsce zasadom muzealnym, wszelkie zakupy muzealiów były decydowane przez scentralizowaną, wojewódzką Komisję Z a k u p ó w . E f e ­ ktem tego jest brak, poza kilkoma obrazami zakupionymi ostatnio przez Muzeum w Zabrzu, dzieł Ociepki na Śląsku. 41 42 44 4 5 N a w y k i w d r o ż o n e przez tyle lat pracującym na Śląsku 128 i muzealnikom i etnografom o w o c o w a ł y do niedawna d o ś ć dziwacznymi, czy wręcz komicznymi przedsięwzięciami. Pod­ kreślam po raz kolejny, że nie m ó w i ę oczywiście o wszystkich ludziach z b r a n ż y i wszystkich działaniach, ale o reprezen­ tatywnej większości. Socjotechniczna s p r a w n o ś ć manipulowa­ nia faktami, interpretacjami prezentowanymi jako rzekome wyniki b a d a ń , w rzeczywistości f o r m u ł o w a n y m i ad usum delphini - wyrugowały na t y m terenie w znacznym stopniu z a r ó w n o rzetelność b a d a w c z ą jak i refleksję n a u k o w ą . W drugiej połowie lat osiemdziesiątych machina ta kręciła się nadal siłą rozpędu, choć „ p a r y ideowej" w tłokach było coraz mniej. Jednym z bardziej reprezentatywnych p r z y k ł a d ó w działań mityzacyjno-mistyfikacyjnych była wystawa zrealizowana przez Dział Etnografii Muzeum Śląskiego w p a ź d z i e r n i k u 1988 r. pt. „ Ż y w o t n o ś ć kultury ludowej na G ó r n y m Ś l ą s k u " . „Celem ekspozycji było zatem pokazanie przede wszystkim żywych treści kultury ludowej G ó r n e g o Śląska - napisała po latach autorka ekspozycji, M a r i a Lipok-Bierwiaczonek - tra­ dycji najtrwalszych, przechowywanych do dnia dzisiejszego. Wystawa d o k u m e n t o w a ł a zjawiska celowo dobrane - właśnie według kryterium żywotności - od stroju ludowego noszonego współcześnie przez najstarsze mieszkanki śląskich wsi lub przechowywanego z pietyzmem i w k ł a d a n e g o na specjalne okazje przez młodsze pokolenia (...), poprzez sposoby u r z ą ­ dzenia wnętrz mieszkalnych po kultywowane obrzędy: do­ żynki, 'mikołoje' pszczyńskie, pochody konne w raciborskich Pietrowicach. Wystawa była skomponowana w ciąg scen, k t ó r e otwierała p o s t a ć pszczyńskiej ' c h ł o p i o n k i ' na rowerze z charakterystycz­ n ą siatką na tylnym kole - znakiem śląskiej w s i . " Istota sprawy w t y m przypadku polega na t y m , że używanie górnośląskiego stroju ludowego ma charater o zdecydowanej tendencji zanikowej. U ż y w a n y jest faktycznie jedynie przez najstarsze, o d c h o d z ą c e pokolenie. Jako „zjawisko celowo dobrane" wg kryterium żywotności jest nieporozumieniem, względnie celowym fałszem. T o samo dotyczy „ u r z ą d z e ń wnętrz mieszkalnych". Zaprezentowane na tej ekspozycji dawno zostały j u ż wyrzucone na śmietnik, nawet nie do lamusa. Tak więc to, co ewidentnie w sferze materialnej kultury o b u m a r ł o - zostało z całą „ n a u k o w ą p o w a g ą " przed­ stawione j a k o rzeczywistość realna, nadal trwająca. Jedynie część d o t y c z ą c a o b r z ę d ó w o d p o w i a d a ł a p o s ł a n i u wystawy. Chcę jeszcze zwrócić u w a g ę na o w ą „ c h a r a k t e r y s t y c z n ą siatkę na tylnym kole", mającą być wg M a r i i Lipok-Bierwiaczonek - „ z n a k i e m śląskiej wsi". D o momentu jej publikacji nie z d a w a ł e m sobie sprawy z tego, że z a r ó w n o moja matka p o c h o d z ą c a z K r y n i c y i mieszkająca w Krakowie, jak i cała populacja kobiet na terenie krakowskiego, sądeckiego, w o g ó ­ le obszaru całej Polski, używająca w okresie międzywojnia i zaraz po wojnie r o w e r ó w tzw. „ d a m e k " z o w ą siatką na tylnym kole c h r o n i ą c ą długie spódnice przed w p l ą t a n i e m się w szprychy, wywodziła się po prostu ze śląskiej wsi! Interesują­ ce „ o d k r y c i e naukowe"! W a r t o by się zastanowić, czy twier­ dzenia tego nie da się rozszerzyć na teren całej ówczesnej Europy, za czym przemawiałyby np. filmy tzw. „ n e o r e a l i z m u w ł o s k i e g o " z lat czterdziestych i pięćdziesiątych czy francuskiej „nowej fali". 45 T r u d n o jest m i powiedzieć, czy była to mistyfikacja prywat­ na, wynikająca z osobistych s e n t y m e n t ó w , z owych m ł o d o p o l ­ skich korzeni, czy realizacja „ n a określone z a m ó w i e n i e " . Jest faktem, iż sztuka, kultura typu ludowego, jak i twórczość amatorska były właściwie do wczoraj na Śląsku obszarem, na k t ó r y m m o ż n a było d o k o n y w a ć bezkarnie zabiegów najbar­ dziej dowolnych i cudacznych w todze „ n a u k o w e j powagi". Znaczna część zbiorów muzealnych sztuki nieprofesjonal­ nej, z wyłączeniem kolekcji Muzeum Śląskiego, w tutejszym regionie stanowi znakomity materiał egzemplifikacyjny do b a d a ń nad rodzajami i efektami socjotechnicznych zabiegów mistyfikacyjnych całego okresu „realnego socjalizmu". M o ż ­ na w nich znaleźć wstydliwie skrywane plony działań konkur­ sowych tej samej klasy, jak opisane przez Antoniego K r o h a c u d e ń k a z Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u np. Droga �krzyżowa Lenina, kapliczka gen. Świerczewskiego, czy też Kopernik jako Chrystus Frasobliwy. * * * A u t o r zastrzega się, że tekst ten zawiera nieuniknione uproszczenia, k t ó r e wynikają z a r ó w n o z jego objętości, j a k również z założenia mającego na celu ukazanie określonego modelu działań. N i e jest możliwe w tak krótkiej formie przedstawienie pełnego spectrum zjawisk zaistniałych, w t y m P R Z Y postaci i działań badaczy rzetelnych, choćby Józefa Ligęzy - jako opozycji do tendencji i postaw opisanych. Wymaga to oddzielnej wnikliwej rozprawy. Prezentowany szkic przedstawia jedynie określony przez polityczne przesłanki realnego socjalizmu system działań mających na celu niwelację tradycji kulturowej, związanych z nią systemów wartości, zmistyfikowanie relacji faktycznych, mające na celu wprowadzenie fałszu i p r z e k ł a m a ń w miejsce wartości wyrugowanych. ' ISY: 1 Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, IS PAN, fów, dla „właściwego" rozumienia zmistyfikowanej przy ich udziale twórczo­ „Ossolineum", Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk, 1979 г., s. 7 ści amatorskiej. Narzucony przez decydentów politycznych wybór elementów krajobrazu, objaśniony zostaje nader gładko jako „cecha indywidualnego Włodzimierz Sokorski, Sztuka w walce o socjalizm. Warszawa 1950; s. stylu" i „synteza treści". 90-95 obejmują pełny wywód dotyczący sztuki ludowej, z którego prezen­ towany cytat został wyjęty. W zbiorach specjalnych Biblioteki Śląskiej w Katowicach. Maria Żywirska Amatorski ruch itd., s. 42 Pełniejszy kontekst dla wypowiedzi Sokorskiego, jak i zadań etnografii Związek Zawodowy Górników. radzieckiej znaleźć można przykładowo w broszurze: A.J. Sobolew, Kandydat Nauk Filozoficznych, Leninowska teoria odbicia rzeczywistości w sztuce Aleksander Jackowski, Teofil Ociepka, „Polska Sztuka Ludowa" R. (Stenogram wykładu wygłoszonego w Centralnym Lektorium WszechzwiązX X X V I I I , 1984, nr 1-2, s. 44 kowego Towarzystwa Popularyzacji Wiedzy Naukowej i Politycznej), Biblio­ Tamże, s. 44—45 (brak daty publikacji i tytułu gazety, wynika stąd, że A. teczka Naukowa „POPROSTU", z. 1, Warszawa 1955 Jackowski korzystał w tej mierze z archiwum malarza, gdzie część notatek Oto dwa cytaty z Sobolewa: „Rozwój zarówno samej sztuki, jak i koncepcji prasowych jest bez winiet). estetycznych odbywał się i odbywa w procesie ostrej walki klasowej." (s. 5) Jest Cytat za Jackowskim, op.cit., s. 54, przypis 29 to myśl zasadnicza podana drukiem wytłuszczonym. „Prawdziwość" tego stwierdzenia nie wytrzymuje próby krytycznej w porównaniu choćby z wnioskami wynikającymi z pierwszej powojennej „Zgodnie z marksistowsko-leninowską teorią, sztuka jest formą świadomo­ wystawy sztuki amatorskiej na Śląsku w 1946 r. (mającej m.in. na celu ści społecznej odzwierciedlającą byt społeczny - ideologiczną nadbudową, „zinwentaryzowanie" istniejącej od dziesięcioleci twórczości plastycznej śro­ wywierającą z kolei silny wpływ na materialną podstawę, jest specyficzną dowisk robotniczych w momencie obejmowania nad nią „Socjalistycznego formą poznania świata zewnętrznego i jednym z narzędzi jego przekształcania. mecenatu") - zawartymi np. w pracach M. Żywirskiej i A. Ligockiego. Sztuka ma charakter klasowy i partyjny, tak jak każda inna forma nadbudowy W wielu pracach innych badaczy (np. Józefa Ligęzy) sygnalizowana jest ideologicznej." (s. 8) powszechność amatorskiego uprawiania sztuki na Śląsku w okresie między­ Aleksander Błachowski, Skarby w skrzyni malowane, czyli o sztuce wojnia z podkreśleniem przewagi prac malarskich nad rzeźbiarskimi. Dla ludowej inaczej, LSW, Warszawa 1974, s. 145-146 ścisłości dodaję, iż dotyczy to również górników. Przykład ten jest typowym Lesław Wojtasik Propagandowe funkcje niektórych form kullurv, w serii: dla tej autorki ignorowaniem „niewygodnych" dla niej źródeł czy opracowań „ABC Propagandy", MAW, Warszawa 1982, s. 4 i 8 badawczych. Cytat za L . Wojtasikiem, op.cit., s. 8 Powszechnie znaną i udowodnioną w opracowaniach rzetelnych badaczy Dariusz Czaja, Czesław Robotycki, Rodzina wiejska na Podlasiu - według prawdą jest fakt braku akceptacji dla twórczości tzw. „nieprofesjonalnej" tygodnika „Przyjaciółka", „Polska Sztuka Ludowa", R. X L , 1986, nr 3-4, s. właśnie w środowiskach, z których się ci twórcy wywodzą. Wynika to zarówno 155 ze względów estetycznych (skuteczna konkurencja opartych na wysokim Seweryn A. Wislocki, Król jest nagi, „Tak i Nie", nr. 1 (193), Katowice poziomie poligraficznym wzorców plastycznych kultury masowej), jak i braku 2 I 1987 akceptacji narzuconej tematyki „socjalistycznego etosu pracy". Omówienie fragmentu wystąpienia Czesława Robotyckiego na sesji naukowej: „Polska sztuka ludowa - współczesność i perspektywy" zor­ Irena Bukowska-Floreńska, Twórczość plastyczna - rzeźba i malarstwo, ganizowanej przez Muzeum Śląskie w 1989 r. Tekst tegoż wystąpienia nie op.cit., s. 326. Interesujące jest także, jaką zmianę funkcji malarstwa miała na został opublikowany. Przytoczony fragment oparty jest na notatkach autora myśli autorka? z w.w. sesji. Tamże, s. 327 Michał Szulczewski, Propaganda polityczna. Pojęca-funkcje-problemy, Tamże, s. 329 Książka i Wiedza, Warszawa 1971, s. 219 Aleksander Lipski, O amatorskiej twórczości artystycznej w środowisku robotniczym, „Zaranie Śląskie", R. L I , nr 3^1, 1988, s. 462 Michał Szulczewski, Polityka informacji, Książka i Wiedza, Warszawa 1977, s. 115 Maria Michalczyk, Aspiracje a wartości, „Górnośląskie Studia Soc­ Szulczewski, op.cit., s. 117) jologiczne", t. 13, pod red. Wandy Mrozek, Śląski Instytut Naukowy, Henryk Jabłoński, Opinia,parlament, prasa, Warszawa 1947 (cytat za M. Katowice 1979 г., str. 31 Szulczewskim, op.cit., s. 117 Antoni Gładysz, Robotnicze uczestnictwo w kulturze (wskazania modelo­ Por. interesujący i wnikliwy szkic D. Czai i Cz. Robotyckiego, op.cit. we w warunkach GOP-u), „Zaranie Śląskie", R. X X X V I I , styczeń-marzec Eugeniusz Zaczyk: Kamerdyner Władzy, Śląski Fundusz Literacki, 1974, s. 64-65 Katowice 1992 Tamże, s. 82 Zaczyk, op.cit., s. 72 Wcześniej zbiory takie gromadzone były w Muzeum Górniczym w Sos­ Juliusz Niekrasz, Z dziejów AK na Śląsku, Katowice 1993 nowcu podległym pod Zarząd Główny Związku Zawodowego Górników Na tej wystawie został zauważony po raz pierwszy Teofil Ociepka. (dotyczyły tylko tej grup zawodowej), w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Maria Żywirska, Amatorski Ruch Plastyczny wśród Górników, Katowice Odnośnie Muzeum Miejskiego w Zabrzu należy powiedzieć, że w okresie 1959 г., Wojewódzki Ośrodek Kulturalno-oświatowy, s. 20 stanu wojennego, Jadwiga Pawlas-Kos kierująca działem sztuki nieprofes­ Tamże, s. 45 jonalnej po Krystynie Kaczko, jako pierwsza na Śląsku gromadziła obrazy Obecnie w tym budynku mieści się Biblioteka Śląska. Bronisława Krawczuka z cyklu będącego protestem artystycznym przeciw Erwin Sówka chcąc się uwolnić od przymusu pracy w zespole propagan­ wojskowemu terrorowi komuny, ukrywając je w magazynach muzealnych. Po dowym w kopalni „Wieczorek", zwolnił się z pracy, następnie zatrudnił jako 1986 r. zmieniła także radykalnie kryteria zakupu prac do muzealnej kolekcji, górnik w Przedsiębiorstwie Robót Górniczych w Mysłowicach (inne zjed­ odrzucając obowiązujące do tego czasu i mzwiązane z wyżej omówionymi noczenie węglowe), dopiero po jakimś czasie wrócił do kopalni „Wieczorek" przesłankami politycznymi. już jako górnik i wtedy wstąpił do zespołu plastyków - amatorów przy tej W 1956 r. pierwsi Węgrzy zbuntowali się przeciw stalinowskiemu kopalni. dyktatowi. Motywy takie w obrazach Pawła Wróbla zaczęły się pojawiać dopiero Marian Grzegorz Gerlich, Jadwiga Pawlas-Kos, Robotnicze widzenie pod koniec lat sześćdziesiątych. Irena Bukowska-Floreńska na ten temat pisze świata w kręgu śląskiej plastyki nieprofesjonalnej, wstęp do folderu wystawy, tak: „Odrębną grupę w dorobku Pawia Wróbla stanowią pejzaże, będące Zabrze - Łódź 1983 jakby syntezą różnorodnych fragmentów typowego krajobrazu otaczającego Tamże. dawne śląskie osiedla górnicze: 'familoki', szyby kopalniane, kominy, hałdy, krzyżujące się tory kolejowe, przejazdy i drogi; w rzeczywistości szare od pyłu Komisja taka na terenie województwa śląskiego działała do 1991 г., na obrazach Wróbla kolorowe, wesołe, o dopracowanych w rysunku detalach. potem jej działalność została zawieszona z powodów braku środków na (...) Prace Wróbla mają wyraźne cechy indywidualnego stylu, wyrażająego się zakupy muzealiów. Ponadto część muzeów przeszła pod jurysdykcję gminną, m.in. syntezą treści, prostą czystą linią rysunku." (Fragment cytowany co wyzwoliło je z tego reliktu okresu realnego socjalizmu, utrzymywanego pochodzi z artykułu Twórczość plastyczna - rzeźba i malarstwo (w:) Górniczy uparcie na Śląsku. Stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach, pod red. Doroty Simoni­ Cezary Leżeński, Kolorowy świat mistrza Teofila, Wyd. „Śląsk", Katowi­ des, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1988) ce 1963 Teksty Bukowskiej-Floreńskiej stanowią czysty, wręcz kliniczny przykład Maria Lipok-Bierwiaczonek, Dział Etnografii, (w:) Ziemia Śląska t. 3, „interpretacji życzeniowej" wykonywanej przez większość śląskich etnograpod red. Lecha Szarańca, Katowice 1993, s. 349 2 2 4 3 2 5 2 6 2 7 2 8 1 9 3 0 4 s 6 7 3 1 8 9 3 2 3 3 1 0 3 4 3 5 1 1 3 6 1 2 1 3 3 7 1 4 1 5 3 8 1 6 3 9 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 4 0 2 3 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 129 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/e95f596aa22f126df3059928c3d332c8.pdf b2b9ed7f8bd8e8e0b4a3737721344de3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2464 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2288 Title A name given to the resource Fotografia schyłku wieku. Fotografia i mit / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.113-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fotografia schyłku wieku Fotografia i mit Sławomir Sikora Rzadko kiedy odtwarzanie w s p o m n i e ń zachowuje na­ stępstwo wydarzeń - lokalizujemy je raczej przez skoja­ rzenia niż dzięki metodycznej penetracji, a przeszłość traktujemy jak "muzeum archeologiczne (...) porozrzuca­ nych na chybił trafił szczątków". David Lowenthal, Przeszłość to obcy kraj - C o dla pana znaczy prawda w dokumencie? - D l a mnie to próba wydobycia esencji rzeczywistości tak, jak j a j ą widzę. (...) U d a w a ł o nam się czasami głębiej wejść w rzeczywistość. T o m o ż e była prawda w dokumencie. Rozmowa Janusza W r ó b l e w s k i e g o z Marcelem Ł o z i ń s k i m 1 Fascynacja j a k ą Michael Lesy o b d a r z y ł fotografie za­ k r a w a na obsesję. Opowiada on, że kiedy m i a ł d w a d z i e ś c i a jeden lat m i e s z k a ł wraz z k o l e g ą , p r a c u j ą c y m dla studia Technicolor Photo. W pracowni robiono m n ó s t w o po­ w t ó r e k w z w i ą z k u z poszukiwaniem właściwej gamy barw. K t ó r e g o ś dnia zabrali wraz z k o l e g ą k i l k a p u d e ł "odpad­ k ó w " do d o m u . K a ż d e g o dnia o g l ą d a l i stosy fotografii, "siedem tysięcy t y g o d n i o w o " , tak przez dwa miesiące. "Koledze się p r z e j a d ł o , opuścił miasto i został r y b a k i e m . " Lesy'ego ta fascynacja nie o p u ś c i ł a . Przez lata o g l ą d a ł f o t k i i fotografie. "Czasem myślę, że to zmieniło m o j ą o s o b o w o ś ć , a czasem zastanawiam się, czy to nie u s z k o d z i ł o mojego u m y s ł u " - wyznaje. " K i e d y się o g l ą d a p a r ę setek tysięcy zdjęć (...) Zaczyna się z a t r a c a ć znamiona pojedynczych twarzy i miejsc a zaczyna myśleć o genotypie." Przytoczona historia, c h o ć pochodzi z późniejszego albumu Lesy'ego , jest chyba d o b r y m wprowadzeniem do szczególnego do­ ś w i a d c z e n i a jakie oferuje o n w swoim pierwszym dziele - Wisconsin Death Trip*, albumie, k t ó r y wydaje się b y ć najciekawszym ze znanych m i dzieł a u t o r a . Lesy za p o m o c ą fotografii i c y t a t ó w z epoki stara się o d t w o r z y ć historię z w y k ł y c h ludzi i opowiada nam o pewnym szczególnym aspekcie historii lokalnej społeczności a m e r y k a ń s k i e j z k o ń ­ ca X I X w. 2 4 5 Warren Susman w Przedmowie pisze, że wielu h i s t o r y k ó w u ś w i a d a m i a sobie, iż lata dziewięćdziesiąte zeszłego stulecia były okresem p o w a ż n e g o kryzysu w Ameryce. O n a k ł a d a j ą ­ cej się na ten kryzys historii szaleństwa stara się nam o p o w i e d z i e ć Lesy. Susman p r z y w o ł u j e s ł o w a H i p p o l y t e ' a Taine'a o koniecz­ ności uczynienia kolejnego k r o k u i odkrycia za " c z ł o w i e k i e m w i d z i a l n y m " " c z ł o w i e k a niewidocznego" - " t ę m a s ę zdolno­ ści i uczuć, k t ó r a tworzy człowieka w e w n ę t r z n e g o . " T a k właśnie p o s t ę p u j e Lesy: p o k a z u j ą c nam tych ludzi j e d n o c z e ś n i e pozwala s ł u c h a ć historii, k t ó r e i m towarzy­ szyły, o k t ó r y c h czytali, k t ó r e ich z a j m o w a ł y i n u r t o w a ł y . Wprowadzenie do a l b u m u Lesy zaczyna od słów: „ O b r a z y , k t ó r e będziecie o g l ą d a ć , to obrazy ludzi, k t ó r z y kiedyś naprawdę ż y l i . W y i m k i , k t ó r e będziecie c z y t a ć , o p o w i a d a j ą o wydarzeniach, k t ó r e ci ludzie l u b też ludzie p o d o b n i do nich kiedyś d o ś w i a d c z y l i . Ż a d n a z opowieści nie jest fikcyjna." A w wydanej później książce, The Forbidden Zone, tak opisuje p o c z ą t k i swojego d o ś w i a d c z e n i a z Wiscon­ sin Death Trip: „ Z d a r z y ł o się, że u j r z a ł e m twarz m ł o d e j c i e m n o w ł o s e j i ciemnookiej kobiety, ubranej w c z a r n ą , j e d w a b n ą s u k n i ę , stojącą za plecami m a t k i na portrecie r o d z i n n y m . Jej spojrzenie b y ł o niezwykłe: b e z p o ś r e d n i e , czyste i świecące. Ź r e n i c e jej oczu były tak czarne i d o s k o n a ł e j a k opale. W l e p i a ł e m w n i ą w z r o k i p r z y g l ą d a ł e m się jej; o d d a w a ł a m i to spojrzenie tak wytrwale, że kiedy s p r ó b o w a ł e m z r o z u m i e ć jej z n a c z e n i e , p r o j e k t o w a ł e m w nią siebie, i kiedy tak b a d a ł e m jej twarz z d a ł e m sobie s p r a w ę , że jej spojrzenie z o s t a ł o z a m r o ż o n e przez zdziwienie i strach. O d s u n ą ł e m fotografię i s p o j r z a ł e m ponad nią [kobietę]. Emulsja fotograficzna na negatywie nad jej g ł o w ą b y ł a tak zniszczona, że w y d a w a ł o się j a k gdyby powietrze w o k ó ł głowy b y ł o porwane i p r z e m i e n i ł o się w krew. [...] takie samo zdziwione i przestraszone spojrzenie [zobaczyłem] na twarzach i n n y c h . " Ten p o c z ą t e k d o ś w i a d c z e n i a ze zdjęciami w a r c h i w u m Towarzystwa Historycznego w Stanie Wisconsin i słowa, k t ó r e m a j ą n a m u p r z y t o m n i ć , że b ę d z i e m y o b c o w a ć z m i n i o ­ n ą rzeczywistością p r z y p o m i n a j ą nieco wyznanie j a k i m R o l a n d Barthes r o z p o c z ą ł La chambre claire: „ P e w n e g o dnia, j a k i ś czas temu n a t r a f i ł e m na fotografię n a j m ł o d s z e g o brata Napoleona, Jeroma, z r o b i o n ą w 1852 r o k u . Z osłupie­ niem, k t ó r e nie o s ł a b ł o do dziś, z d a ł e m sobie w ó w c z a s s p r a w ę , że p a t r z ę w o c z y , k t ó r e widziały Cesarza." Michael Lesy jest historykiem i m o ż n a sądzić, że nie przypadkiem w y b r a ł ten z a w ó d . N a p o c z ą t k u Wprowadzenia do The Frames przytacza z n a m i e n n ą historię ze swojego dzieciństwa. Pewnego razu ojciec, k t ó r e g o bardzo k o c h a ł , pochylił się, objął go, spojrzał m u w oczy i powiedział: " C h c i a ł b y m , żebyś z r o b i ł dla mnie j e d n ą rzecz, t y l k o j e d n ą . C h c i a ł b y m , żebyś zawsze m ó w i ł m i t y l k o p r a w d ę . " A l e , co charakterystyczne, k r ó t k i akapit p o ś w i ę c o n y cytowanej his­ t o r i i zaczyna się od słów: " S t a ł e m t a m na p o d w ó r z u za domem. P a t r z y ł e m na g a r a ż . Był zielony k o l o r e m wielkanoc­ nych jajek, zielony j a k cukierek, tak intensywnie zielony j a k drzewa w K r ó l e w n i e Śnieżce, tak zielony, że g d y b y m go zjadł, b y ł b y m wiecznie żywy. Kiedy to ujrzałem zapom­ n i a ł e m o swoim ciele; c h ł o n ą ł e m to do ś r o d k a swojej czaszki; w s y s a ł e m aż na tył m o i c h oczu, do m a ł e g o pomieszczenia, gdzie m o g ł e m to p r z e c h o w y w a ć . " T o zestawienie b a ś n i o w e j (mitycznej) rzeczywistości z pro­ ś b ą ojca wydaje m i się z n a c z ą c e , wskazuje, że Lesy jest w r a ż l i w y nie t y l k o na t w a r d ą rzeczywistość h i s t o r y c z n ą , tzw. obiektywne fakty, ale t a k ż e na mityczny k o l o r y t przeszłości. Prawda, k t ó r ą stara się n a m p r z e k a z a ć jest r ó w n i e ż p r a w d ą przeżycia, p r a w d ą d o ś w i a d c z e n i a , p r a w d ą emocji. Wisconsin Death Trip s k ł a d a się z k i l k u części: Przedmowy Warrena Susmana, Wprowadzenia i Zakończenia napisanych przez Lesy'ego i zgrupowanych w trzech częściach (oznaczo­ nych n u m e r a c j ą a r a b s k ą ) k i l k u n a s t u p r z e p l a t a j ą c y c h się sekwencji fotografii i b l o k ó w tekstowych. Fotografie w pier­ wszej części stoją zdecydowanie p o d znakiem kobiety, kobiety i dziecka, śmierci dzieci; w drugiej d o t y c z ą przede wszystkim m ę ż c z y z n , pracy, p o s t ę p u , p i e n i ą d z a ; w trzeciej m ę ż c z y z n y i kobiety, rodziny, r o z r y w k i i r o z s t a n i a - o d e j ś 6 7 8 113 I �cia-śmierci. W pierwszej i drugiej części znajdują się r ó w n i e ż fotografie ukwieconych i udekorowanych fotografii zmar­ łych, odpowiednio kobiet - część 1, mężczyzn - część 2. Wszystkie fotografie wykonane zostały przez Charlesa V a n Schaicka, fotografa z Black River Falls w hrabstwie Jackson, stan Wisconsin, w latach 1890-1910." Sekwencje fotograficzne przedzielone są b l o k a m i tekstowymi obej­ m u j ą c y m i lata 1885-6 i 1890-1900. K a ż d y blok poza pierw­ szym obejmuje jeden rok. Teksty składają się z pięciu głosów: notatek z lokalnej prasy, w y p i s ó w ze stanowego szpitala dla chorych psychicznie, w y i m k ó w z literatury tego okresu i dopisanych, uzupełniających, " f i k c y j n y c h " g ł o s ó w miejs­ cowego historyka i plotkarza ( o p o w i a d a j ą c y c h m . i n . historię p o c z ą t k ó w miasteczka i przybliżających nam p o s t a ć foto­ grafa V a n Schaicka). Lektura relacji tworzy w r a ż e n i e niezwykłe. Składają się one bowiem niemal wyłącznie z pasma ludzkich nieszczęść. A l e tak właśnie m i a ł a w y g l ą d a ć k o l u m n a Lokalnych Wiado­ mości. W The Forbidden Zone Lesy wspomina: "rozpoczyna­ ła się [ona] od relacji o duchach, po niej n a s t ę p o w a ł a relacja o kobiecie, k t ó r a p o d e r ż n ę ł a sobie g a r d ł o , potem informacja o kobiecie, k t ó r ą uznano za szaloną, n a s t ę p n i e relacja o kobiecie, k t ó r a rzuciła się pod p o c i ą g i została p o c i ę t a na trzy części, potem historia pozbawionej ś r o d k ó w do życia kobiety, k t ó r a b ł ą k a ł a się po ulicach pobliskiego miasta z m a r t w y m dzieckiem na r ę k a c h . . . " "Oczywiście, wiadomo­ ści te nie dotyczyły jedynie kobiet. W cytowanych przez Lesy'ego fragmentach stale p o w t a r z a j ą się informacje o epi­ demicznych chorobach, s a m o b ó j s t w a c h , s z a l e ń s t w a c h , prze­ rywane jedynie doniesieniami o podpaleniach, morderst­ wach, k r a d z i e ż a c h , śmierci z wyczerpania, duchach, w y b i ­ tych oknach, potworach pojawiających się w jeziorach. P o z w o l ę sobie na przytoczenie t y l k o jednego fragmentu, szczególnego polonicum, ś w i a d e c t w a t ę s k n o t y za ojczyzną: 1 " A n n a M y i n e k , p i ę t n a s t o l e t n i a Polka z miasta Burnside, została p o s ł a n a przez sąd hrabstwa Odell do szkoły specjal­ nej uczącej rzemiosła. P o d ł o ż y ł a ona ogień pod s t o d o ł ę 114 swego chlebodawcy co s p o w o d o w a ł o jej spalenie wraz z 48 k o p k a m i siana; p o d p a l i ł a r ó w n i e ż dwie inne k o p k i siana, a t a k ż e dom. N a s t ę p n e g o ranka p o d p a l i ł a jeszcze dwie k o p k i siana i d w u k r o t n i e p o d ł o ż y ł a ogień pod dom. Podejrzewa się, że p o d p a l i ł a też tę s a m ą s t o d o ł ę ostatniej wiosny, j a k r ó w n i e ż d o m i s t o d o ł ę w d w ó c h innych miejscach, gdzie uprzednio p r a c o w a ł a ; s p o w o d o w a ł o to ich c a ł k o w i t e zniszczenie. Sę­ dziom p o w i e d z i a ł a , że p o d k ł a d a ł a ogień, p o n i e w a ż czuła się samotna, o d c z u w a ł a t ę s k n o t ę za ojczyzną oraz p o t r z e b o w a ł a pobudzenia." [1900] * * * Kirsten Hastrup z a s t a n a w i a j ą c się nad d w o m a sposobami, wizualnym i werbalnym, kreowania etnograficznego obrazu d o w o d z i ł a , że fotografia nie potrafi u c h w y c i ć istoty przed­ stawianego przez siebie zjawiska. P o r ó w n a ł a zapis foto­ graficzny i filmowy do w y r ó ż n i o n y c h przez Geertza d w ó c h s p o s o b ó w opisu: " t h i n " i " t h i c k " . O ile opis " t h i n " chwyta formę danego zjawiska czy zachowania, o tyle nie jest w stanie u c h w y c i ć jego w e w n ę t r z n e g o znaczenia. Znaczenie danej formy u z a l e ż n i o n e jest zawsze od kontekstu, w k t ó r y m d a n ą f o r m ę się u m i e ś c i . ' O c z y w i ś c i e konstatacje Hastrup są słuszne. Samotna fotografia pozostaje najczęściej niema. Jak dowodzi Roland Barthes fotografię charakteryzuje areszt interpretacji. Fotografia jest ahermeneutyczna. A l e wobec takich konstatacji t y m ciekawsza wyda nam się podjęta przez Lesy'ego p r ó b a "opowiedzenia", czy też p r z y w o ł a n i a pewnej rzeczywistości. 1 12 Lesy „ o p o w i a d a " nam historię m i t y c z n ą . A p r z e k o n u j ą nas o t y m dobitnie sekwencje fotografii o t w i e r a j ą c y c h i za­ m y k a j ą c y c h jego " o p o w i e ś ć " . Pierwsza sekwencja zdjęć s k ł a d a się z czterech fotografii t o r s ó w k o ń s k i c h . D w a obrazy nieco t y l k o inaczej kadrowane tego samego białego konia, z niemal centralnie umieszczonymi samczymi genitaliami. Ł e b konia znajduje się poza kadrem, ale widzimy d ł u g ą , sięgającą prawie do ziemi, p o f a l o w a n ą grzywę (to samo �zdjęcie nieznacznie t y l k o inaczej kadrowane towarzyszy stronie tytułowej i Przedmowie). Kolejne dwa obrazy to zdjęcia innego, podobnie kadrowanego, ciemnego konia (ogier). Lesy powiada, że farmerzy byli d u m n i ze swoich k o n i i c h ę t n i e kazali je f o t o g r a f o w a ć . Ale umieszczenie na p o c z ą t ­ k u konia o cechach, k t ó r e m o g ą k o j a r z y ć się z androgynicznością - p o ł ą c z e n i e samczych genitalii (najprawdopodobniej zresztą jest to w a ł a c h ) z d ł u g ą falującą grzywą - właśnie ten początek znaczy. Ukazuje rzeczywistość jeszcze przed t y m n i m n a s t ą p i ł y p o d z i a ł y . Podobnie symboliczna jest sekwencja zdjęć k o ń c z ą c y c h album: 1. Kobieta na łódce wyciągająca z w o d y garść n e n u f a r ó w ; 2. Kobieta z w ę ż a m i w d ł o n i a c h i w o k ó ł szyi; 3. Kobieta na łódce odpływającej od brzegu; 4. Zestawienie (na styk, "jedno zdjęcie") fotografii siedzącego na krześle mężczyzny i stojącej o b o k niego kobiety w plenerze z fotografią j u ż t y l k o samej, p a t r z ą c e j w ziemię kobiety, siedzącej na krześle, na k t ó r y m "do niedawna" siedział m ę ż c z y z n a (identyczny kadr; i l . 6); 5. Fotografia w i ą z a n k i z k a l i i i r ó ż z napisem "Rest" ("Wieczne spoczywanie"); 6. Fotografia m ł o d e j kobiety (dziewczyny) stojącej nad r z e k ą , tyłem do nas. W jednej ręce trzyma ona kapelusz, d r u g ą macha "na p o ż e g n a n i e " (nie wiadomo komu). 1 3 C a ł a sekwencja jasno ukazuje odchodzenie, p o ż e g n a n i e , śmierć. Obrazy w o d y n a b i e r a j ą g ł ę b o k o symbolicznego w y m i a r u . "Funeralne zastosowanie wody - pisze Eliade - t ł u m a c z y się t y m samym kompleksem, k t ó r y uzasadnia jej funkcję k o s m o g o n i c z n ą , m a g i c z n ą i leczniczą: wody 'za­ spokajają pragnienie z m a r ł e g o ' , r o z t a p i a j ą i scalają z zarod­ k a m i wody, 'zabijają z m a r ł e g o ' niszcząc definitywnie jego ludzki s p o s ó b bycia." P r z y p o m n i e ć też w a r t o o wodach Styksu, czy c h o ć b y obrazy wody w Śmierci Wergilego Hermana Brocha. Nenufar, j a k podaje słownik, pochodzi od " ś r d w . ł a c . 'j.w.' z arab. nenufar, nelufar 'j.w.' a sanskr. nilotpala 'j.w.' nila 'niebieski + utpala 'kwiat liii wodnej, lotosu'." Lotos to kwiat, k t ó r y Lotofagowie dali do zjedzenia w y s ł a n y m na zwiady towarzyszom Odyseusza: " S k o r o jednak k t o ś zje lotosu miodny owoc, j u ż ani nie chce w r a c a ć do ojczyzny, ani d a ć wieści o sobie." Ł ó d ź staje się b a r k ą Charona. Kobieta z w ę ż a m i nasuwa skojarzenia z fajansowymi figurkami k r e t e ń s k i c h b o g i ń t r z y m a j ą c y c h w ę ż e , a l e też z i n n y m i boginiami - Hekate, Persefona czy Pytią . Oczywiście, wszystkie p r z y w o ł a n e skojarzenia nie m a j ą na celu szukania takich lub innych d o k ł a d n y c h i precyzyjnych p o w i ą z a ń czy odniesień między zdjęciami a d a w n y m i czy w s p ó ł c z e s n y m i symbolami i postaciami mitologicznymi lub religijnymi, c h o d z i ł o jedynie o wskazanie olbrzymiego "kompleksu mitologicznego", do k t ó r e g o się one o d w o ł u j ą . Jest rzeczą niemal oczywistą, że " p r a w d a " każdej z tych fotografii z osobna była zupełnie inna niż " p r a w d a " jakiej n a b i e r a j ą one w opisanej sekwencji. Pierwsza i ostatnia sekwencja fotografii zdecydowanie o d r ó ż n i a się od pozos­ tałych. Przez takie właśnie zestawienie fotografii Lesy chce powiedzieć: historia, k t ó r ą opowiadam, jest historią pewnej 1 4 1 5 1 6 1 7 18 1 9 115 i �całości (silne ustrukturowanie p o c z ą t k u i k o ń c a ) . Jest to historia prawdziwa, ale prawda ta ociera się o p r a w d ę m i t u . D r u g a sekwencja a l b u m u s k ł a d a się z n a s t ę p u j ą c y c h zdjęć: 1. K o b i e t a siedząca na k o n i u ; 2. K o b i e t a z nagim niemow­ lęciem na kolanach; 3. Kobieta u k ł a d a j ą c a n i e m o w l ę na fotelu ( o b o k prawie niewidoczna sylwetka stojącego męż­ czyzny - ?); 4. Centralnie, m a ł e ubrane na b i a ł o dziecko w opartej o ścianę izby trumnie, po d w ó c h stronach rodzice, z g ł o w a m i n i k n ą c y m i w cieniu; 5. Fotocollage fotografii m a ł e g o dziecka z b u t e l k ą ze zdjęciem nagrobka z foto­ grafiami d w ó c h m a ł y c h dzieci; 6. Jedno dziecko w trumience; 7. D w o j e dzieci w trumienkach; 8. Puste, z a s ł a n e na biało (małżeńskie - ?) łoże; 9. M ł o d a kobieta w czerni z k u l ą siedząca w ustawionym w plenerze fotelu „ z e s t a w i o n a na s t y k " z fotografią d w ó c h m a ł y c h dziewczynek, ubranych na b i a ł o , o zamazanych konturach ("poruszonych"), umiesz­ czonych w nieco irrealnym (ze względu na brak ostrości) fotograficznym atelier (malowane drzewa [?] o n i e w y r a ź n y c h konturach, stojący ucięty pień drzewa, dywan w liście, liście i trawa [?]); dziewczynki w białych sukienkach, mniejsza ze z ł o ż o n y m i d ł o ń m i , druga w geście j a k gdyby "bicia się 116 w piersi" (modlitwa - ?). Sens sekwencji jest jasny: k o ń jest powszechnie uznawa­ n y m symbolem p ł o d n o ś c i i n a m i ę t n o ś c i ; kobieta na k o n i u , dziecko... śmierć dzieci, powszechna śmierć dzieci... A l e zatrzymajmy się przy d w ó c h zestawieniach, do k t ó r y c h o d w o ł a ł się Lesy. Zdjęcie dziecka z b u t e l k ą i smoczkiem zestawione jest z nagrobkiem z fotografią d w ó j k i m a ł y c h dzieci ( i l . 3). I c h fotografie umieszczone są w wianeczku z k w i a t ó w , p o d spodem napis " A t rest" ("Wieczne spoczy­ wanie"). Poza " ż y w e g o " dziecka jest niemal identyczna j a k poza bliższegu m u dziecka na nagrobku. " Ż y w o ś ć " dziecka p o d k r e ś l a jeszcze butelka ze smoczkiem. C o więcej r ą c z k a , fragment sukienki ( n ó ż k a ?) „ ż y w e g o " dziecka " w c h o d z i " na nagrobek. T o zestawienie jest mocne, m ó w i : jedynie k r o k dzieli dziecko żywe od martwego, a g r a n i c a m i ę d z y n i m i j e s t j u ż n a r u s z o n a . Niewiele dzieli dziecko, k t ó r e jest t u blisko, od tego, k t ó r e odeszło i jest j u ż t a m , daleko (relacja wielkości). Fotografia bliska jest metonimii: m ó w i - tak b y ł o . A l e t a „ f o t o g r a f i a " (fotocollage) tego właśnie nie m ó w i : nie m ó w i - to dziecko u m a r ł o ; zestawienie wprowadza, nie istniejący w zasadzie w fotografii, tryb 2 0 �p r z y p u s z c z a j ą c y : t a k b y ć m o g ł o . W t y m przypadku prawda historii z o s t a ł a przekroczona: tak b y w a ł o (bywa) - t o zdanie, k t ó r e , w e d ł u g r o z r ó ż n i e n i a Arystotelesa, przyna­ leży p r a w d z i e p o e t y c k i e j . I drugie zestawienie w tej samej sekwencji ( i l . 4): m ł o d e j ubranej na czarno kobiety ( ż a ł o b a - ?), siedzącej w fotelu ustawionym w plenerze, i d w ó c h m a ł y c h dziewczynek. Prawem kontrastu fotografia dziewczynek wydaje się " f i k ­ cyjna": i c h z m i ę k c z o n e , " n i e w y r a ź n e " twarze zestawione z bardzo w y r a ź n ą , p o w a ż n ą , s z t y w n ą i t r o c h ę j a k b y "po­ g r z e b o w ą " t w a r z ą kobiety; jej czarna suknia kontrastuje z b i a ł y m i sukienkami dziewczynek; naturalne tło pejzażu zestawione z irrealnym, " f i k c y j n y m krajobrazem", w k t ó r y m umieszczone są dziewczynki (malowane, nieostre tło w ate­ lier). Jednym s ł o w e m zestawione są " d w a ś w i a t y " , a " ż y w e " dziewczynki są j u ż j a k b y "nie z tego ś w i a t a " (ułożenie r ą k ) - o d g r y w a j ą t u rolę "duszyczek", " a n i o ł k ó w " . Zestawienie u k a z u j ą c nam " d w a ś w i a t y " , jeszcze raz wskazuje na po­ w s z e c h n o ś ć śmierci dzieci. 2 1 T a k i c h zestawień w albumie znajdujemy więcej, j a k c h o ć ­ by fotografia r o d z i c ó w z d w ó j k ą m a ł y c h c h ł o p c ó w i foto­ grafii tychże c h ł o p c ó w j u ż bez r o d z i c ó w d o k ł a d n i e w tej samej scenerii ( i l . 8). "Szew" zestawienia jest na tyle s ł a b o widoczny, że nie o d razu orientujemy się, że m a m y do czynienia z d w o m a zdjęciami. C z ę s t o w y s t ę p u j ą też ze­ stawienia na sąsiednich stronach l u b na jednej stronie "na s t y k " ukwieconej i udekorowanej fotografii zmarłej osoby z fotografią osoby " ż y w e j " (często podobnej l u b w podobnej pozie) ( i l . 5). Takiej konsekwencji w " o p o w i a d a n i u " o k r e ś l o n y c h his­ t o r i i t r u d n o d o s z u k a ć się w dalszych sekwencjach zdjęć. A l e , czego p r z y k ł a d y j u ż p a d ł y , Lesy nie ucieka się jedynie do przekazywania znaczenia poprzez k o l e j n o ś ć zdjęć. C z ę s t o p o s ł u g u j e się o n t a k ż e t e c h n i k ą fotocollage'u, zestawianiem zdjęć "na s t y k " tak, iż nie zawsze o d razu wiemy, że m a m y do czynienia z dwiema fotografiami, zestawianiem "lustrzanych o d b i ć " danego zdjęcia ( i l . 7), powtarzaniem zdjęć w i n n y m zestawieniu, p o w i ę k s z a n i e m f r a g m e n t ó w zdjęć ( i l . 2) l u b pomniejszaniem centralnych f r a g m e n t ó w zdjęć ( i l . 1), co m o ż e d a w a ć iluzję zbliżania się i oddalania o d "rzeczywisto­ ści". Ten ostatni zabieg jest jeszcze i z tego p o w o d u ciekawy, że daje złudzenie głębi, t r ó j w y m i a r o w o ś c i o g l ą d a n e j "rzeczy- 117 �w i s t o ś c i " , wchodzenia w tę " r z e c z y w i s t o ś ć " , stwarza efekt "teatralizacji". Co w a ż n e , wszystkie te zabiegi p o w o d u j ą wprowadzenie bardzo specyficznych relacji czasowych. Silne symboliczne zaznaczenie p o c z ą t k u i k o ń c a , nadaje " o p o w i e ś c i " s t r u k t u r ę zwartej całości. ( " P o c z ą t e k " i " k o n i e c " to pojęcia o d n o s z ą c e się bardziej do mitu niż historii.) M o ż e to p o w o d o w a ć złudzenie d i a c h r o n i c z n o ś c i : " o g l ą d a n i a " i " s ł u c h a n i a " his­ t o r i i j a k gdyby rozwijała się w czasie. T a k ą też w y m o w ę m o g ą mieć b l o k i tekstowe zgrupowane pod n a g ł ó w k a m i o z n a c z a j ą c y m i kolejne lata. A l e na pewno nie jest to jedyny ani też d o m i n u j ą c y czas z j a k i m m a m y do czynienia. Fotocollage i zestawienia p o w o d u j ą , że "fotografie" t r a c ą swą a c z a s o w ą s t r u k t u r ę , " z a c z y n a j ą się d z i a ć " , łączą w sobie przynajmniej dwie płaszczyzny czasowe. Czasami w p r o w a ­ dzony jest t r y b przypuszczający. Powtarzanie się pewnych fotografii powoduje zburzenie d i a c h r o n i c z n o ś c i opowieści. Kiedy o g l ą d a m y album Lesy'ego rzuca n a m się w oczy c a ł k o w i t y brak numeracji stron. Zabieg, k t ó r y niewątpliwie ma na celu wskazanie na k o n i e c z n o ś ć właśnie synchronicz­ nego traktowania przedstawionego zjawiska, wszystkich zawartych w książce " c y t a t ó w " tak wizualnych (fotografii), j a k i werbalnych. Ten synchroniczny charakter albumu zdecydowanie p r z e w a ż a . T r z y części albumu (sygnowane kolejnymi cyframi) o d n o s z ą się przecież do trzech "syn­ chronicznych" a s p e k t ó w , a nawet kolejne lata, k t ó r e są n a g ł ó w k a m i w blokach tekstowych, nie mają na celu, j a k m i się wydaje, uchwycenia c z a s o w o ś c i , d i a c h r o n i c z n o ś c i zjawis­ ka, lecz symbolicznie sygnalizują aspekt k o ń c a , schyłku i śmierci (koniec wieku). T a a h i s t o r y c z n o ś ć a l b u m u zbiega się z " a h i s t o r y c z n o ś c i ą " (szaleństwem) c z a s ó w : częstą śmiercią dzieci. Lesy zestawia na sąsiednich stronach zdjęcie ubranego na biało dziecka w trumnie opartej o ścianę p o m i ę d z y stojącymi rodzicami (fotografia w y s t ę p o w a ł a j u ż w drugiej sekwencji) z obrazem starej, siedzącej i j a k gdyby czekającej na śmierć kobiety (chyba najstarszej w albumie). Nasza konwencjonalna linearn o ś ć czasu przyzwyczaiła nas do faktu, że człowiek rodzi się, żyje, by w k o ń c u , kiedy jest stary, u m r z e ć , j e d n y m s ł o w e m , że najpierw u m i e r a j ą ludzie starzy. T o przyzwyczajenie rozbite jest przez wspomniane zestawienie. " N i e n o r m a l n o ś ć " przed­ stawianego czasu d o d a t k o w o p o d k r e ś l o n a jest faktem, że 118 stara kobieta, znajdująca się po lewej stronie r o z ł o ż o n y c h stron, niejako patrzy na śmierć dziecka. A l b u m y historyczne (i zdecydowana większość a l b u m ó w rodzinnych) o d w o ł u j ą się do diachronicznej (historycznej) narracji ( u k ł a d u ) . Inaczej sprawa w y g l ą d a w przypadku Lesy'ego. Wydaje m i się, że większość z a b i e g ó w , do j a k i c h ucieka się Lesy, m o ż n a by łączyć, z p r ó b ą n a ś l a d o w a ­ l i i a m e c h a n i z m ó w funkcjonowania l u d z k i e j (działają­ cej na zasadzie asocjacji) p a m i ę c i . P r z y p o m n i j m y sobie cytowane w motcie s ł o w a D a v i d a Lowenthala: " R z a d k o kiedy odtwarzanie w s p o m n i e ń zachowuje n a s t ę p s t w o wyda­ rzeń - lokalizujemy je raczej przez skojarzenia niż dzięki metodycznej penetracji, a przeszłość traktujemy j a k ' m u ­ zeum archeologiczne (...) porozrzucanych na chybił trafił s z c z ą t k ó w ' . " Jeśli w y ł ą c z y m y dwie sekwencje otwierające a l b u m i sekwencję z a m y k a j ą c ą ( k t ó r e m o ż n a by n a z w a ć wzięciem przedstawionej rzeczywistości w " m i t o l o g i c z n y " , czy też symboliczny " c u d z y s ł ó w " ) to o d n o ś n i e p o z o s t a ł y c h , m o ż n a by powiedzieć, że u k ł a d e m zdjęć r z ą d z i często ( c h o ć nie zawsze) prawo asocjacji. P a m i ę ć ludzka nigdy (lub prawie nigdy) nie jest "fotograficznie" wierna, nawet jeśli często nam się tak wydaje. Podobnie p o s t ę p u j e Lesy z fotografiami, poddaje je pewnym zmianom, zmienia t ł o , pewne elementy fotografii przemieszcza, a nawet wprowadza do fotografii elementy z innych zdjęć (por. i l . 7; gdzie u d o ł u fotografii z o s t a ł o umieszczone powielenie zestawienia r ą k d w ó c h k o ­ biet, a u g ó r y pojawia się fragment d ł o n i kobiety ze zdjęcia z sąsiedniej strony). 2 2 P o s ł u c h a j m y jeszcze jednej uwagi Lowenthala: " K a ż d y rodzaj pamięci modyfikuje i p r z e k s z t a ł c a d o ś w i a d c z e n i e , raczej destyluje przeszłość, niż odzwierciedla j ą b e z p o ś r e d ­ nio." W a r t o w t y m k o n t e k ś c i e p r z y w o ł a ć konstatacje Kirsten Hastrup o zbieżności m e c h a n i z m ó w d z i a ł a n i a m i t u i p a m i ę c i ludzkiej w o p o z y c j i i d o h i s ­ t o r i i (historiografii). Hastrup pisze, że m i t i historię m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o dwie odmienne s z t u k i pamięci. Jeśli przyjmiemy p r o p o n o w a n ą a n a l o g i ę z p a m i ę c i ą za u s p r a w i e d l i w i o n ą w ó w c z a s charakterystyczny zabieg bardzo częstego zestawiania lustrzanych o d b i ć danej fotografii wyda n a m się w pełni uzasadniony. Takie poszukiwanie w ł a ś ­ c i w e g o o b r a z u (prawdy pamięci) przypomina zabiegi do j a k i c h o d w o ł y w a ł się Tadeusz K a n t o r w swoim teatrze. 2 3 2 4 �Przypomnijmy sobie charakterystyczny p o c z ą t e k spektaklu Wielopole, Wielopole, kiedy to pojawiające się postacie z m a r ł y c h spierają się o to, gdzie było o k n o , czy było ono naprzeciwko drzwi?, z k t ó r e j strony r e k o n s t r u o w a ­ n e g o p o k o j u trzeba je umieścić. Podobnie z i n n y m i elementami: czy walizka na pewno leżała na szafie? W swo­ ich dociakaniach d o t y c z ą c y c h fenomenu pamięci K a n t o r wynajduje " m e t o d ę klisz". M ó w i : "Wspomnienie nie tworzy ciągłej fabuły. (...) Nigdy we wspomnieniu nie ma akcji, t y l k o są klisze i to jest sprawa... metoda k l i s z . " Ale przecież te klisze nigdy nie są "fotograficznie wierne". P r z y w o ł a n i e w t y m k o n t e k ś c i e teatru, teatru tak specyficz­ nego j a k teatr K a n t o r a , wydaje się zasadne. Roland Barthes powiada, że jeśli fotografia d o t y k a sztuki, to właśnie przez teatr. "Fotografia wydaje m i się bliższa Teatru, a to przez szczególny związek (być m o ż e jedynie j a to widzę): przez Śmierć. Znany jest pierwotny związek teatru i k u l t u Z m a r ­ łych: pierwsi aktorzy odłączyli się od w s p ó l n o t y grając rolę Z m a r ł y c h ; u c h a r a k t e r y z o w a ć się o z n a c z a ł o - określić się j a k o ciało zarazem martwe j a k i żywe: takim jest bielony tors w teatrze totemicznym, człowiek z p o m a l o w a n ą t w a r z ą w teatrze c h i ń s k i m , m a k i j a ż z masy ryżowej w indyjskim K a t h a - K a l i , maska w j a p o ń s k i m teatrze N ó . . . O t ó ż ten sam związek o d n a j d u j ę w Fotografii: p o m i m o naszych wysiłków, by była 'jak ż y w a ' (a ta pasja ' o ż y w i a n i a ' nie jest niczym innym, j a k t y l k o mitycznym zaprzeczeniem naszego z a ż e n o ­ wania wobec śmierci). Fotografia jest j a k teatr p r y m i t y w n y , j a k Ż y w y Obraz - w y o b r a ż e n i e m nieruchomej uszminkowanej twarzy, pod k t ó r ą widzimy u m a r ł y c h . " A l e to powtarzanie, zestawianie "lustrzanych" fotografii, j a k m i się wydaje, jest t a k ż e p r ó b ą szukania t y p o w o ś c i . W cytawanych na p o c z ą t k u s ł o w a c h Lesy'ego m ó w i on, że o g l ą d a n i e tysięcy zdjęć powoduje, że zaczynamy myśleć w kategoriach g e n o t y p u . Lesy'emu nie chodzi tutaj o genotyp w rozumieniu biologicznym (a jeżeli nawet to zdecydowanie mniejszym znaczeniu), lecz właśnie o t у p o w o ś ć zjawisk, miejsc, p ó z , z a c h o w a ń k u l t u r o w y c h (tego właśnie dotyczy album The Frames, w k t ó r y m fotografie rodzinne zestawione z tekstami o p o w i a d a j ą c y c h swoje his­ torie b o h a t e r ó w , znajdują interpretację w kategoriach Freu­ dowskich i Jungowskich). P o d o b n ą w y m o w ę m a j ą zdania z Wprowadzeniu do Wisconsin Death Trip, k t ó r e są niejako 25 26 2 7 podsumowaniem usprawiedliwienia wobec z a b i e g ó w j a k i c h dokonuje on na zdjęciach V a n Schaicka i tekstach z Lokal­ nych Wiadomości pisanych przez F r a n k a i George'a Co­ o p e r ó w : „ J e d y n y m problemem pozostaje j a k zmienić po­ rtret z p o w r o t e m w o s o b ę i j a k zmienić zdanie [relację] w wydarzenie. (...) Sprawa, k t ó r ą trzeba się zająć jest z n a c z e n i e a nie wygląd. " Z n a c z e n i e fotografii poza kontekstem jest zawsze w ą t p l i w e . O d w o ł a j m y się jeszcze raz do Rolanada Barthesa. Pisze on: " P o n i e w a ż k a ż d a foto­ grafia jest przypadkowa (i w z w i ą z k u z t y m poza znacze­ niem) Fotografia nie m o ż e z n a c z y ć ( k i e r o w a ć się k u powszechnikom), chyba, że za cenę przywdziania m a s k i . " Trzeba jednak p a m i ę t a ć , że archaiczna maska nosiła bogat­ sze, niż jej się dziś przypisuje, znaczenia. Jej funkcja nie s p r o w a d z a ł a się t y l k o do z a s ł a n i a n i a (skrywania), ale przede wszystkim o d s ł a n i a n i a ( o b j a w i e n i a ) . ' Maska przekracza fenomeny i kieruje się k u istocie zjawiska. Świeższe, osobiste d o ś w i a d c z e n i a z t y m p o d w ó j n y m charakterem teatralnej maski odnajdujemy u K i r s t e n H a s t r u p . Jak w i d a ć stale powracamy do p r o b l e m ó w archaicznego teatru. Ale czy zachowanie Lesy'ego wobec fotografii mężczyzny ( i l . 9) nie jest przypadkiem właśnie p r ó b ą "dekonstrukcji m a s k i " . 2 8 29 3 0 3 32 Praca Lesy'ego jest fascynująca nie t y l k o dlatego, że " d z i a ł a " , że przekazuje nam p e w n ą o k r e ś l o n ą , c z ą s t k o w ą p r a w d ę o pewnej społeczności. Zabieg ten jest jeszcze ciekawy z innych p o w o d ó w . Tradycyjna nauka (myślę t u o takich pozytywistycznych metodach w etnologii, j a k np. funkcjonalizm) s t a r a ł a się s t w o r z y ć wrażenie o b i e k t y w n o ś c i ( o b i e k t y w n o ś ć - obiektyw: skojarzenia fotograficzne nie są tu nie na miejscu), " b e z s z w o w o ś c i " , usiłowała p r z e k o n a ć , że to sama rzeczywistość m ó w i do nas za siebie. Co innego zdaje się m ó w i ć Lesy: chce n a m p o k a z a ć , że nawet tak z d a w a ł o b y się obiektywne dokumenty j a k fotografie nie m ó w i ą same za siebie. Badacz (historyk) nie jest t u "prze­ zroczystym m e d i u m " . Z r e s z t ą pisze on o t y m otwarcie we Wprowadzeniu: album jest " W t y m samym stopniu ćwicze­ niem z historii, j a k i eksperymentem alchemii. Jego n a d r z ę d ­ n ą intencją jest, abyście P a ń s t w o doświadczyli tych stronic teraz, przed s o b ą jak ruchomego lustra, k t ó r e o b r ó c o n e w j e d n ą s t r o n ę m o ż e o d b i ć zapach powietrza, k t ó r y mnie otacza, gdy piszę te słowa; o b r ó c o n e w i n n ą s t r o n ę m o ż e p r o j e k t o w a ć Wasze oczekiwania o d n o ś n i e przyszłości; od33 119 �w r ó c o n e ponownie, m o ż e p r z e k a z y w a ć dźwięk oddechu w m r o ź n y m powietrzu w izbie z przed osiemdziesięciu laty..." Ponownie na horyzoncie pojawiają się skojarzenia teatralne, by p r z y p o m n i e ć t y l k o d o ś w i a d c z e n i a A n t o n i n a A r t a u d : "Jest w zasadzie teatru i zasadzie alchemii tajem­ nicza t o ż s a m o ś ć i s t o t y . " Kirsten Hastrup, d u ń s k ą antropolog, s p o t k a ł a rzadka przygoda - dane jej było p r z e ż y ć siebie j a k o fikcję i m i t . Jej życie i praca stały się bowiem przedmiotem zainteresowania Eugenio Barby i jego teatru (Odin Teatret). Tak p o w s t a ł fascynujący spektakl - Talabot. W artykule Out of Anth­ ropology Hastrup szczegółowo omawia kolejne etapy pracy z B a r b ą , kiedy to ona, antropolog, stała się przedmiotem " b a d a ń terenowych" reżysera i jego z e s p o ł u , a n a s t ę p n i e proces o d b i o r u "siebie-jako-niesiebie" najpierw na p r ó b a c h , a potem publicznie. Śledzimy w ten s p o s ó b frapującą o p o w i e ś ć o poszukiwaniu t o ż s a m o ś c i (tego dotyczy spek­ t a k l , a krytyczny a r t y k u ł Hastrup podnosi te dociekania niejako"do k w a d r a t u " ) , o zawiłej relacji jaka wiąże historię, mit i p r a w d ę , i w k o ń c u o t y m , j a k jej " j a " stopniowo staje się "nie-ja" (to, że b y ł a reprezentowana przez i n n ą k o b i e t ę , u n i e m o ż l i w i a ł o jej o b e c n o ś ć w jej własnej historii; "opowie­ dzieli oni p r a w d ę o Kirsten [bohaterce spektaklu], jednak ona ciągle nie była m n ą [nie-ja]"), by ostatecznie, j u ż w publicznym pokazie, m o g ł a ona o d n a l e ź ć siebie ponownie ("nie-nie-ja" = " j a " ) . W t y m d o ś w i a d c z e n i u Hastrup "na własnej osobie" odkrywa fakt, że kiedy jej "historia stała się mityczna, [jednocześnie] stała się p r a w d z i w a " . A l e to osobiste d o ś w i a d c z e n i e uwiarygodnia jedynie k o n ­ kluzję, k t ó r ą s f o r m u ł o w a ł a j u ż we wcześniejszym artykule: „ N a w e t jeśli j e s t e ś m y naocznymi ś w i a d k a m i życia i cho­ ciaż pracujemy z dokumentami, nie m o ż e m y z a d o w o l i ć się widzialnymi wyrazami inności. M u s i m y ponownie s t w o r z y ć j ą w innej formie, aby u m o ż l i w i ć jej m ó w i ć za siebie! Ten paradoks jest absolutnie centralny dla dyskursu antropolo­ gicznego: Musimy powtórnie stworzyć rzeczywistość w od­ 3 4 35 miennej formie, by mogła ona mówić za siebie. Nie t y l k o musimy m ó w i ć o czymś, ale t a k ż e w imieniu kogoś lub czegoś. Jest to kolejny podstawowy warunek antropologii. Auten­ tyczności nie o s i ą g a się przez komentarz udrapowany w przedstawienie [through comment clad as presentation], lecz przez ś w i a d o m o ś ć antropologicznej r e p r e z e n t a c j i rozumianej j a k o przetworzenie i uobecnienie." S z t u k a antropologii d o t y k a t u sztuki teatru. Susan Sontag s k w i t o w a ł a wysiłek Lesy'ego w n a s t ę p u j ą ­ cych s ł o w a c h : " C y t a t y nie m a j ą nic w s p ó l n e g o ze zdjęciami, ale k o j a r z ą się z n i m i w przypadkowy, intuicyjny s p o s ó b , podobnie j a k słowa i d ź w i ę k i W . Johna Cage'a dopasowywa­ ne są w czasie przedstawienia do r u c h ó w tanecznych za­ projektowanych przez Merce Cunninghama. (...) Oczywiś­ cie, Wisconsin: podróż w krainę śmierci niczego nie dowodzi. Siła historycznego argumentu leży w sile colllage'u. D o n i e p o k o j ą c y c h , elegancko p o k r y t y c h p a t y n ą zdjęć V a n Schaicka m ó g ł Lesy d o p a s o w a ć inne teksty z tego okresu - listy m i ł o s n e , dzienniki - i s t w o r z y ć odmienne, m o ż e mniej p r z y g n ę b i a j ą c e w r a ż e n i e . Jego a l b u m podnieca, stanowi modnie pesymistyczny argument i oferuje całkowicie d o w o l ­ ny, k a p r y ś n y obraz h i s t o r i i . " Oczywiście, konstatacja Susan Sontag jest prawdziwa, c h o ć j e d n o c z e ś n i e nie ma ona racji. Ł a t w o ś ć z j a k ą przecho­ dzi ona nad p r o p o z y c j ą Lesy'ego m o ż e dziwić u badaczki zainteresowanej surrealizmem i jego specyficznym podej­ ściem do p r a w d y . P r a w d ą jest, że zabiegi Lesy'ego n o s z ą znamiona arbitral­ ności. Ale jeśli słuszna jest moja interpretacja, że a l b u m niejako n a ś l a d u j e s t r u k t u r ę ludzkiej p a m i ę c i i p r z y w o ł a n a paralela teatralna ("Teatr ś m i e r c i " K a n t o r a ) , to - wydaje m i się - że w t y m świetle poczynania Lesy'ego znajdują pełne usprawiedliwienie. Lesy opowiada historię c z ą s t k o w ą , k t ó r a ginie w tzw. p o w a ż n e j historii. T y m samym jego praca b y ł a b y bliższa nie tyle sztuce nawet, co raczej s z t u c e p a m i ę c i , tej jej odmianie, k t ó r a nazywa się m i t e m . 36 3 7 3 8 3 9 P R Z Y P I S Y 1 J . Wróblewski, Nie mogę uciec od polityki. Rozmowa z Marcelem Łozińskim, dokumentalistą, "Życie Warszawy" 17-18 lipca 1993; w drugim zdaniu, kiedy Łoziński u ż y w a liczby mnogiej, chodzi o K i e ś l o w s k i e g o , Kędzierskiego, K a m i ń s k a , Gryczelowską, K o s i ń s ­ kiego i Zygadłę. M. Lesy, Time Frames. The Meaning of Family Pictures, Pantheon Books, New Y o r k 1980, s. X I i X I I ' M . Lesy. Wisconsin Death Trip, Pantheon Books, New Y o r k 1973. Słusznie Sławomir Magala przetłumaczył tytuł na Wisconsin: Podróż w krainę śmierci. Por. jego przypis w Susan Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1986, s. 72 Niestety, nie znany jest mi album Real Life: Louisville in the Twenties (197'5). Por. o m ó w i e n i e trzech wymienionych już a l b u m ó w przez Michaela Yampolsky'ego, Między słowem a obrazem. Zycie zwykłych ludzi. Michael Lesy w poszukiwaniu prawdy historycznej, tłum. Alicja Skarbińska, "Obscura" nr 3-4, 1985. Inny, późniejszy album Lesy'ego, Bearing Witness o g l ą d a ł e m wiele lat temu. 2 3 4 5 W. Susman, Preface, (w:) Lesy, Wisconsin Death Trip, op. cit. M . Lesy. The Forbidden Zone, Andre Deutsch 1988, s. 12. Spacja moja - S.S. R . Barthes, La chambre claire. Note sur la photographic Cahier du Cinema, Gallimard, Le Senil 1980, § 1. Spacja moja - S.S. M . Lesy, The Frames, op. cit., s. X I T o nie z Wprowadzenia ani z Zakończenia, lecz z jednego z dopisanych fragmentów lokalnego historyka, dowiadujemy się, że jedna z fotografii [of a certain very special lady called Pauline L ' Allemand (...) she was so much the right person in the wrong place at the wrong time that she nearly turned everything inside out and upside down nie została wykonana przez V a n Schaicka. 6 7 8 9 120 Lesy myli się też o d n o ś n i e datowania zdjęć: co najmniej jedna, a najprawdopodobniej dwie fotografie zostały zrobione w 1913 roku. R a z wynika to jasno z widocznego na zdjęciu plakatu-zaproszenia, oznajmiającego, że 18 maja 1913 r. odbędzie się potańcówka-piknik; w drugim przypadku wynika to z tekstu d o ł ą c z o n e g o (zdjęcie jest reprodukowane w gazecie) do fotografii kaleki reklamującego protezy n ó g (nie jest, oczywiście, w pełni pewne, czy tekst nie został d o ł ą c z o n y do wcześniejszej fotografii). M . Lesy, The Forbidden Zone, op. cit., s. 13 К . Hastrup, Anthropological visions: some notes on visual and textual authority, (w:) Film as Ethnography, ed. by P . I . Crawford i D . Turton, Manchester University Press, Manchester & New Y o r k 1992 R. Barthes, op. cit., n.p. § 44; por. też S. Sikora, Fotografia - pa­ mięć - wyobraźnia, "Konteksty: Polska Sztuka L u d o w a " nr 3-4, 1992 N a temat symbolizmu androgyniczności (coincidencia oppositorum) por. M . Eliade, Sacrum mit historia, przeł A . Tatarkiewicz, P I W , Warszawa 1993; rozdział Mefisto i Androgyn, czyli tajemnica pełni, s. 197-251 Oczywiście, symbolika konia jest bardzo bogata. P r z y p o m n ę więc tylko za Eliadem, że koń bywał utożsamiany z Kosmosem. Traktat o historii religii, tłum. J . Wierusz-Kowalski, K i W , Warszawa 1966, s. 98, 106-107 M . Eliade, Traktat..., op.cit., s. 197 W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycz­ nych, W P , Warszawa 1988, s. 350 Por. W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, P I W , Warszawa 1985, s. 611 Por. Ludwika Press. Zycie codzienne na Krecie w państwie króla 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 �Minosa, P I W , Warszawa 1972, il. 71. Figurki z ok. 1600 r. p.n.e.. Muzeum w Herakeionie. Por. np. Kopaliński, Słownik mitów..., op. cit, s. 364, 852-3 Por. piękny esej St. Vincenza, Podkład religii starogreckiej (Węże u Pauzaniusza), omawiający funeralną s y m b o l i k ę węży [(w:) tegoż. Po stronie dialogu, P I W , Warszawa 1983, t. 1]. T a k ż e Eliade, Traktat.... op. cit., s. 206, 166-170. Jeśli uwzględnimy falliczną symbolikę węża, m o g ł o b y to być również motyw androgyniczny, Eliade, tamże, s. 168-170 R. Barthes, op. cit., np. (j 44, 47: por. też S. Sikora, op. cit. Arystoteles, Poetyka, przcł. i o p r a c o w a ł Henryk Podbielski. seria Biblioteka Narodowa, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k -Łódź 1983. roz. I X D . Lowenthal, Przeszłość- to obcy kraj, tłum. 1. Grudzińska-Gross i M . Tański, "Res Publica" nr 3, 1991, s. 21 T a m ż e , s. 16 K . Hastrup, Presenting the Past. Reflection on Myth and History. "Folk. Journal of Danish Ethnographical Society" vol. 29, 1987 Tadeusz Kantor: "Wspomnienie to jest ustawianie... ustawia­ nie przestrzeni, jak to było, prawda... i ciągle się mylimy. Nic, to nie stało tutaj, to stało gdzie indziej." L . Caplan, T . Kantor, K . Rabińska,' Metoda klisz, "Dialog" nr 12, 1980, s. 128. Szerzej o antropologicznym wymiarze pamięci u Kantora (i w filmie polskim) p o r ó w n a j Z . Benedyktowicz, Przestrzenie pamięci, (w:) Film i kontekst, pod red. D . Palczcwskiej i Z . Benedyktowicza, Ossolineum, Wrocław itd. 1988. O p a m i ę c i o w y m z w i ą z k u z umar­ łymi por. też S. Sikora. Cmentarz. Antropologia pamięci, "Polska Sztuka Ludowa" nr. 1-2, 1986 L . Caplan, T . Kantor, K . Rabińska, op. cit., s. 128 R. Barthes, op. cit.. § 13; tłum. pol. Camera lueida. Refleksje o fotografii, (fragmenty) tłum. E . Modzelewska-Sikora, " K i n o " nr 3J992 „Wtrącenia i dodatki znajdują następujące usprawiedliwienie: jedynym sposobem sprzeciwienia się intencjom fotografa jest znisz­ czenie n e g a t y w ó w ; jedynym sposobem zniekształcenia punktu wi­ dzenia dziennikarza jest zapomnienie tego, co powiedział." M . Lesy, Wisconsin Death Trip, Introduction, op. cit., b.nr.s. 2 4 T a m ż e , spacja moja S.S. 3 0 R. Barthes, op. cit., § 15. Spacja moja - S.S. 1 8 1 4 2 0 2 1 2 2 2 3 " ..Maska usuwa z r ó ż n i c o w a n i e ludzi z dziedziny przypadkowo­ ści i wprowadza je w boski, wieczny i znaczący świat rytuału. Przekształca to, co jest, w to, co być powinno." Gerardus van der Leeuw, Święta gra. tłum. Z . Benedyktowicz i S. Sikora, "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1991 3 2 K . Hastrup, Out of Anthropology. The Anthropologist object of dramatic reprsentatkm (1988, maszynopis). as an 3 3 J . Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski, tłum. M . K r u p a , "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1992 3 4 A . Artaud, Teatr alchemiczny, (w:) Teatr i jego sobowtór, przel. J. Błoński, Warszawa 1978: cyt. za: Wojciech Michera, Wyobraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza alchemiczna filmu "Szkla­ ne serce". "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1992 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 3 5 K. Hastrup, Out of Anthropology, op. cit. 3 6 К. Hastrup, Veracity and Visibility: The Problem of Authen­ ticity in Anthropology, "Folk. Journal of Danish Etnographical Society" V o l . 28, 1986, s. 13. Kursywa К. Hastrup, spacja moja -S.S." 3 7 S. Sontag, op. cit., s. 72-3 3 8 Por. np. o m ó w i e n i e filmowej twórczości J . Roucha przez Jeanettc DeBouzek, "Etnograficzny surrealizm" Jeana Roucha, ttum. S. Sikora, "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4. 1992; i o szerszym kontekście z w i ą z k u etnografii i surrealizmu: J . Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Lite­ rature and Art, Harvard University Press, Cambridge (itd.) 1988, szczególnie rozdział On Ethnographic Surrealism; o m ó w i e n i e polskie Monika Sznajderman, O etnograficznym surrealizmie, por. też Katarzyna Kaniowska, Surrealizm i etnografia; oba artykuły w "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1991 3 0 Por. K . Hastrup, Presenting the Past, op. cit. Porównaj też w tym kontekście rozważania Clifforda Geertza o zacieraniu się granicy p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i gatunkami, n a u k ą i sztuką. C . Geertz, O gatunkach zmąconych (Nowe konfiguracje myśli społecz­ nej), tłum. Z . Łapiński, "Teksty drugie" nr 2, 1990 V * 727 9 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/c09bf4aceb2d67d87de378bfef37b6cf.pdf 6887000ab8b62c875e4bb76dbf81ba03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2463 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2287 Title A name given to the resource O fotografii i etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.111-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O fotografii i etnografii Hubert Czachowski N i e tak dawno u k a z a ł się d o s k o n a ł y numer „Polskiej Sztuki Ludowej. K o n t e k s t y " (3/4, 1992) p o ś w i ę c o n y foto­ grafii i filmowi. Poniższy tekst jest j a k b y postscriptum d o tamtego numeru. C h c i a ł b y m zwrócić w n i m u w a g ę na p o d o b i e ń s t w o natury etnografii-antropologii i fotografii, na te same problemy n u r t u j ą c e ich historię. O t ó ż pierwsze związki są b e z p o ś r e d n i e i d o t y c z ą tego, że etnografowie od samego p o c z ą t k u zaanektowali aparat fotograficzny j a k o n a r z ę d z i e n i e z b ę d n e i d o s k o n a ł e do swojej pracy. Stało się tak, gdyż u podstaw o b y d w u tych dziedzin legła silna i p r z e m o ż n a chęć utrwalenia r ó ż n o r o d n o ś c i świata, zrozumienia go i przybliżenia i n n y m ludziom. M o ż n a p o w i e d z i e ć , że fotograf i etnograf i tylko oni pełnią bardzo podobne role społeczne w t y m samym miejscu. Przyjmują - bardzo w y g o d n ą s k ą d i n ą d , ale i niebezpieczną - pozycję p o m i ę d z y fotografowanym czy opisywanym k a w a ł k i e m ś w i a t a a s p o ł e c z e ń s t w e m , i to bez w z g l ę d u na przyjętą opcję m e t o d o l o g i c z n ą czy e p i s t e m o l o g i c z n ą . W ł a ś n i e - s p o g l ą d a ­ j ą c wstecz na h i s t o r i ę fotografii i etnografii - te same problemy epistemologicznej natury n u r t u j ą etnografa opisu­ j ą c e g o K u l t u r y i fotografa r o b i ą c e g o zdjęcia Ś w i a t u . Podob­ ne kwestie d o t y c z ą w zasadniczym stopniu całej humanis­ t y k i , a w świetle postmodernistycznego p r z e ł o m u - całej kondycji w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a . Jednak m i ę d z y foto­ grafią i e t n o g r a f i ą zachodzi tutaj w y j ą t k o w a komplementarność. W historię etnologii immanentnie wpisane są nieustające p r ó b y w pełni obiektywnego opisu k u l t u r y . Jej pierwsi koryfeusze „ p o z n a n i e " t r a k t o w a l i j a k najbardziej d o s ł o w n i e i zasadniczo. T o znaczy opisywali po prostu t o , co widzieli i czego się dowiedzieli, u w a ż a j ą c taki opis rzeczywistości za prawdziwy i w pełni obiektywny. Z g o ł a odmiennym schema­ tem były p r ó b y tzw. podmiotowej rekonstrukcji k u l t u r y . Zawieszając swoje w ł a s n e s ą d y i w n i k a j ą c w s t r u k t u r y myślenia obcej k u l t u r y p r ó b o w a n o o p i s y w a ć j ą w jej włas­ nych kategoriach. M i a ł o to zabezpieczyć badania przed j a k i m i k o l w i e k naleciałościami k u l t u r y etnologa. D o p i e r o niedawno uznano, że ten tak poszukiwany pełen obiek­ t y w i z m w badaniach etnograficznych jest i tak niemożliwy. Clifford Geertz z a u w a ż y ł , że wszystkie dotychczasowe k o n ­ cepcje metodologiczne w etnologii s p r o w a d z a ł y się do tego, aby „obejść nie dający się obejść fakt, że wszystkie opisy etnograficzne są opisami opisującego, a nie opisywanego." I d ą c y t y m tropem Wojciech J. Burszta n a z w a ł w i a r ę w tamte „ p o z y t y w i s t y c z n e " tendencje „ e t n o g r a f i c z n y m i zabobona­ m i . " Etnologia to dla Geertza nic więcej, j a k opis jednej formy życia w kategoriach innej. T o właśnie w budowaniu „ p o m o s t u p o m i ę d z y t y m i , dla k t ó r y c h się pisze i t y m i , o k t ó r y c h się pisze" („bycie t a m i bycie t u " ) widzi on p o d s t a w o w ą siłę współczesnej a n t r o p o l o g i i . 1 2 3 Historia fotografii p r z e b i e g a ł a d o ś ć podobnie. Zdjęcia przez szereg lat były uznawane za d o k ł a d n e odbicie ś w i a t a . M a l a r s t w o zawsze u w a ż a n o za jego interpretację. Wynala­ zek fotografii zmienił wszystko radykalnie. W y d a w a ł o się, że oto mamy s p o s ó b na c a ł k o w i t e , w pełni jednoznaczne, a przez to i obiektywne, odwzorowanie rzeczywistości. „ Z b i e r a ć fotografie - to z b i e r a ć ś w i a t " , pisała Susan Sontag 0 tych pierwszych tendencjach, k t ó r e zrodziła f o t o g r a f i a . Pierwsi fotografowie zachwyceni m o ż l i w o ś c i ą rejestracji, j a k ą d a w a ł aparat, traktowali go j a k o k o p i a r k ę , k t ó r a sama spostrzega świat, a człowiek potrzebny jest tylko do urucho­ mienia migawki. Nie m o ż e więc dziwić entuzjazm, z j a k i m p o w i t a l i ten wynalazek etnografowie. Z a c h w y t o w i , k t ó r y w y w o ł y w a ł y zdjęcia z p o w o d u swojej p r a w d o m ó w n o ś c i 1 z d o l n o ś c i wiernego rejestrowania ś w i a t a , t o w a r z y s z y ł a r ó w n i e ż niechęć spowodowana ich „ n i k c z e m n ą d o k ł a d n o ś ­ c i ą " . W y d a w a ć by się m o g ł o , że właśnie fotografia z d o ł a ł a p o k o n a ć wszelki relatywizm na rzecz zwycięskiego obiek­ tywizmu. Ten naturalny - j a k potocznie s ą d z o n o - obiektywizm fotografii z o s t a ł jednak zakwestionowany. F o t o g r a f po­ strzegany p o c z ą t k o w o j a k o zupełnie neutralny obserwator, z o s t a ł z a s t ą p i o n y przez fotografa relatywistę. Coraz po­ wszechniejsze s t a ł o się przekonanie, j a k pisze Sontag, że nigdy nie m o ż n a z r o b i ć d w ó c h identycznych zdjęć tego sa­ mego przedmiotu. Z a u w a ż o n o , że o p r ó c z b e z p o ś r e d n i e j i n ­ formacji o świecie zdjęcia p o k a z u j ą jeszcze i to с o oraz j a k sam fotograf w i d z i , spostrzega i - co jeszcze ważniejsze - j a k ocenia świat, k t ó r y fotografuje. „ S t a ł o się jasne, że nie istnieje prosta jednoznaczna (czytaj: w pełni obiektywna - przyp. H C ) c z y n n o ś ć zwana widzeniem [...], lecz spo­ strzeganie fotograficzne (czyt.: antropologiczne), k t ó r e jest n o w ą o d m i a n ą ludzkiej percepcji." T a k więc i fotografie stały się interpretacjami. W y b ó r takiego, a nie innego ujęcia, takiego lub innego fragmentu, stosowanie p o w i ę k s z e ń i retu­ szy, s p o s ó b oświetlenia, w y b ó r filmu c z a r n o - b i a ł e g o lub kolorowego, a nawet w y b ó r filmu o k r e ś l o n e j firmy (nie w s p o m i n a j ą c j u ż o m o ż l i w o ś c i a c h jakie daje w s p ó ł c z e s n a technika k o m p u t e r o w a ) staje się zawsze narzucaniem swoich k r y t e r i ó w widzenia i n n y m . D o tego dochodzi jeszcze s p o s ó b odbioru zdjęcia, k t ó r y też zmienia się w zależności od kontekstu w y s t ę p o w a n i a . C z y m i n n y m j a k o ś c i o w o staje się zdjęcie reprodukowane na pierwszej stronie najpopularniej­ szego dziennika z obszernym komentarzem s ł o w n y m , i to samo zdjęcie na fotograficznej wystawie w galerii, p o ś r ó d d z i e s i ą t k ó w innych, nawet nie z w i ą z a n y c h tematycznie. Wittgenstein, m ó w i ą c o j ę z y k u , p o d k r e ś l a ł , że znaczeniem słowa jest jego zastosowanie. Sontag odnosi to z całą s t a n o w c z o ś c i ą do f o t o g r a f i i . 4 5 6 7 Trzeba jeszcze zwrócić u w a g ę na jeden aspekt. O t ó ż , etnologowie dowiedli w swoich pracach, że badania obcej k u l t u r y ujawniają i u ł a t w i a j ą zrozumienie własnej. O g l ą d a j ą c i analizując zdjęcia o k r e ś l o n e g o fotografa, r ó w n i e ż d u ż o m o ż n a p o w i e d z i e ć o n i m samym, a t a k ż e o kulturze, w k t ó r e j partycypuje. Obserwacje są czynione zrazu d w u t o r o w o - w stosunku do obcych i swoich. Podobnie j a k fotografujący misterium w G ó r c e Klasztornej, k t ó r z y r o b i ą zdjęcie raz U k r z y ż o w a n e m u Chrystusowi, raz obserwującej to publicz­ ności ( i l . ) . Ta swoista d w u t o r o w o ś ć obserwacji jest m o ż l i w a tylko dla f o t o g r a f ó w / e t n o g r a f ó w umiejscowionych p o ś r ó d - 111 1 �ku wydarzenia, wszyscy inni znajdują się z lewej, b ą d ź z prawej strony. T o właśnie do takiej sytuacji odnosi się pomost Geertza p o m i ę d z y ,,byciem tam a byciem t u " . Obecnie w fotografii pojawili się t w ó r c y - j a k postmoderniści w nauce, w t y m t a k ż e etnologii - otwarcie p o d e j m u j ą c y grę z rzeczywistością. Zdjęcia takich a u t o r ó w j a k Jerzy M o d r a k , Thierry Geoffroy czy Bruce Gilden określa się mianem r e p o r t a ż u subiektywnego. Nie p r ó b u j ą j u ż oni stać z boku w y d a r z e ń i ich po prostu rejestrować. Sami stwarzają sytuację, w k t ó r y c h - ich zdaniem - zacznie się dziać coś godnego pokazania. N p . z r o z m y s ł e m błyskają fleszem prosto w oczy zaskoczonych ludzi. W ten s p o s ó b p o d k r e ś l a j ą swoją o b e c n o ś ć , j a k i w p ł y w na f o t o g r a f o w a n ą scenę. W zgodzie z postmodernistycznymi z a ł o ż e n i a m i sami stają się bohaterami swoich zdjęć, swoich meta-narracji. W s p ó ł ­ czesną fotografię nie interesują j u ż bowiem proste fakty, lecz s p o s ó b ich podania i w y r a ż o n e w nich własne p o g l ą d y . Jednak o p r ó c z n i e m o ż l i w e g o do wyeliminowania uwik­ ł a n i a się fotografa w siatkę p o j ę c i o w ą własnej k u l t u r y , pojawia się też m o ż l i w o ś ć manipulacji faktami. M o ż e to sprzyjać np. nadmiernemu estetyzowaniu lub - gdy coś t r z e c i o r z ę d n e g o staje się pierwszoplanowe - zakłóceniu właściwej hierarchii fotografowanych zjawisk. Interesujący z b i ó r t e k s t ó w na temat wiarygodnej rejestracji b ą d ź kreacji rzeczywistości przez fotografów zawierają numery 5 i 7 z 1991 r o k u czasopisma , , 6 x 9 Fotografia". Jest tam t a k ż e zamieszczonych wiele zdjęć m a n i p u l u j ą c y c h rzeczywis­ tością. W a r t o w c z y t a ć się w teksty o specyficznej estetyce r e p o r t a ż y p r z e k a z u j ą c y c h obrazy z wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r o k u . W mediach była to wojna o „ s p o k o j n y m obliczu", gdzie wspaniali a m e r y k a ń s c y c h ł o p c y na swoich w s p a n i a ł y c h maszynach pilnowali ś w i a t o w e g o p o k o j u . A wszystko to działo się na tle p i ę k n y c h k r a j o b r a z ó w , z a c h o d ó w słońca i nawet wybuchy bomb były r ó w n i e efektowne j a k sztuczne ognie. Przed p o d o b n y m i problemami stają t a k ż e etnologowie przeceniający z kolei swoje preferen­ 8 cje kulturowe. W takich pracach być m o ż e j e d y n y m bohate­ rem stanie się sam etnograf analizujący samego siebie, pozostanie samo „bycie t u t a j " bez „ b y c i a t a m " . Jak j u ż w s p o m n i a ł e m Geertz z a s a d n i c z ą rolę nowej etno­ grafii widzi właśnie w „ u m o ż l i w i a n i u k o m u n i k a c j i m i m o p o d z i a ł ó w społecznych - różnic etnicznych, religijnych, klasowych, płci, j ę z y k a i r a s y . " Bardzo w s p ó ł b r z m i ą z t ą k o n c e p c j ą słowa Ch. Caujolla, k t ó r y pisze, że fotografowie obecnie wcale nie chcą j u ż b y ć „ a n i obiektywni, ani wyczer­ pujący; c h c ą d a ć natomiast ś w i a d e c t w o s p o t k a ń , rzeczy przyjemnych i łez podpatrzonych na twarzach ludzi i w kraj­ obrazach ś w i a t a . " F o t o g r a f i ę zaczyna się o k r e ś l a ć j a k o „ m e d i u m subiektywnego r e p o r t a ż u " . M o ż e t y m wzorem etnografię m o ż n a n a z w a ć medium subiektywnego opisu. Wszystko to, co z o s t a ł o tutaj zasygnalizowane, pokazuje j a k bardzo ostateczny rezultat działalności e t n o g r a f ó w i foto­ grafów, uzależniony od ich o g ó l n e g o nastawienia, powstaje gdzieś p o ś r o d k u p o m i ę d z y n i m i samymi a p o d m i o t a m i ich zainteresowań. 9 1 0 S ą d z ę , że wzajemne przypatrywanie się e t n o g r a f ó w i foto­ g r a f ó w historiom swoich dyscyplin, m o ż e o k a z a ć się rzeczy­ wiście inspirujące dla o b y d w ó c h stron, zwłaszcza we właś­ c i w y m rozpoznawaniu w s p ó ł c z e s n y c h d y l e m a t ó w , przed k t ó r y m i stoją. Postmodernistyczne tendencje zbliżają te dwie podobne dziedziny do sztuki, często z bardzo interesującymi efektami. N a pewno p o m o g ą one w zrozumieniu i zerwaniu ze stereotypem w pełni obiektywnego opisu k u l t u r y lub zdjęcia - dokumentu. Czy wobec tego w s p ó ł c z e s n a wiedza o ograniczeniach poznania ludzkiego subiektywizmem upo­ w a ż n i a do dalszego dokumentowania i opisywania Świata? M y ś l ę , że to wyzwanie jest ciągle w a ż n e , a m o ż e obecnie - po p r z e w a r t o ś c i o w a n i u starych przyzwyczajeń modernistycznie zorientowanej nauki - ważniejsze niż kiedykolwiek wcześ­ niej, z a r ó w n o w fotografii j a k i etnografii. W n i e m o ż l i w y m do zdefiniowania zachowaniu właściwych proporcji m i ę d z y „ t a m a t u t a j " leży tajemnica ich powodzenia. P R Z Y P I S Y 1 C . Geertz. Być lam, pisać tu, „ A m e r y k a " 1990, nr 3^1, s. 63 W. Burszta, Etnologia dzisiaj albo siła peryferii, „ K o n t e k s t y . Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 2 Geertz, op.cit. S. Sontag, O fotografii. Warszawa 1986 T a m ż e , s. 84 Tamże, ss. 85-86 1 T a m ż e , s. 102 2 8 Por. B o ż e n a Stokłosa, W stronę dokumentu subiektywnego, „ 6 x 9 Fotografia" nr 7/91, s. 46-65; patrz też 2/92 i 1/93 3 9 4 5 6 Geertz, op.cit., s. 63 1 0 C h . Caujolle, Fotografia i jej zastosowania, „6 x 9 Fotografia" nr 7, s. 6 Fotografowie podczas Misterium Męki Pańskiej w G ó r c e Klasztornej, Fot. Kinga Nemcre-Czachowska 112 i 1992. � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/b9d8831676d3ebf80bfa2b9db3d595b0.pdf 90afde29cfe59300e270582f768440c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2462 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2286 Title A name given to the resource Relatywizm kulturowy - znikający punkt / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.105-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fabiś, Piotr; Zaporowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Relatywizm kulturowy - znikający punkt Piotr Fabiś, Andrzej Zaporowski 1 P o d s t a w ą p o n i ż s z e g o tekstu są dwie koncepcje: teoria socjologiczna Emile'a D u r k h e i m a i filozofia j ę z y k a G o t t l o b a Frege. Te pozornie „ o d l e g ł e intelektualnie" teorie wykorzys­ tujemy j a k o p r z e s ł a n k i dla postawienia zasadniczej tezy. 2 2 z d o l n o ś c i k o r z y s t a ć . " T a k zdefiniowany język odpowiada d o k ł a d n i e durkheimowskiemu p o j m o w a n i u faktu społecz­ nego, Saussure przeciwstawia j ę z y k o w i m ó w i e n i e (parole). „ P r z e z m ó w i e n i e (parole) rozumie się akt jednostki realizują­ cej s w ą z d o l n o ś ć m o w y za p o m o c ą konwencji społecznej, k t ó r ą jest j ę z y k . " M ó w i e n i e (parole) to j ę z y k a jednostkowe manifestacje, praktyczne p o s ł u g i w a n i e się j ę z y k i e m przez jednostki, często nacechowane o d s t ę p s t w a m i o d jego n o r m . J ę z y k (langue) posiada „ w ł a s n ą e g z y s t e n c j ę " - m o ż n a j ą sobie w d u ż y m uproszczeniu w y o b r a z i ć w postaci s ł o w n i k a i kodeksu reguł gramatycznych - o tyle, o ile jest niezależny od jednostek t y m j ę z y k i e m m ó w i ą c y c h , niezależny od i n ­ dywidualnych a k t ó w m ó w i e n i a (parole), w k t ó r y c h się manifestuje. Ż a d e n członek grupy nie zna wszystkich słów i reguł gramatycznych, a nosicielem j ę z y k a jest t y l k o grupa s p o ł e c z n a j a k o całość. Opozycja m i ę d z y j ę z y k i e m (langue) i m ó w i e n i e m (parole) to odpowiednik opozycji m i ę d z y faktem s p o ł e c z n y m i jego j e d n o s t k o w y m i manifestacjami. 3 P o c z ą t e k antropologii j a k o dyscypliny naukowej wiąże się najczęściej z nazwiskiem Edwarda Burnetta T y l o r a i rokiem 1871, kiedy to u k a z a ł a się jego Cywilizacja pierwotna. Jednak korzenie współczesnej antropologii t k w i ą raczej w myśli Emile'a D u r k h e i m a niż w antropologii ewolucjonistycznej. W r o k u 1895 u k a z a ł y się Zasady metody socjologicznej, druga z o p u b l i k o w a n y c h za życia D u r k h e i m a k s i ą ż e k , a w niej definicja faktu s p o ł e c z n e g o : „ J e s t faktem społecz­ n y m wszelki s p o s ó b robienia, u t r w a l o n y lub nie, zdolny do wywierania na j e d n o s t k ę z e w n ę t r z n e g o przymusu; albo inaczej: t a k i , k t ó r y jest w danym społeczeństwie powszechny, m a j ą c jednak w ł a s n ą egzystencję, niezależną od jego jedno­ stkowych manifestacji." Bardzo ezoteryczna to definicja. A b y z r o z u m i e ć definiendum, konieczne jest wyjaśnienie jego właściwości w y m i e n i o n y c h w defmiensie. F a k t społeczny jest „ z d o l n y d o wywierania na j e d n o s t k ę z e w n ę t r z n e g o przymusu". O j a k i m przymusie mowa? D l a ­ czego ten przymus jest z e w n ę t r z n y wobec jednostki? Szuka­ j ą c odpowiedzi na tak postawione pytania p o s ł u ż y m y się p r z y k ł a d e m j ę z y k a . J ę z y k jest faktem s p o ł e c z n y m i j a k o taki przyswajany jest przez jednostki p o d przymusem. Jednostka rodzi się j a k o członek grupy społecznej i uczy się j ę z y k a swojej grupy nie m a j ą c m o ż l i w o ś c i dokonania w y b o r u s p o ś r ó d większej ilości j ę z y k ó w . Język, k t ó r y m się posługuje jest więc jej dany przymusowo, a przymus ten jest z e w n ę t r z ­ ny, p o n i e w a ż z n a j o m o ś ć j ę z y k a własnej grupy społecznej nie jest u m i e j ę t n o ś c i ą w r o d z o n ą jednostki, t y l k o n a b y t ą w p r o ­ cesie uczenia się o d innych c z ł o n k ó w grupy. Ten z e w n ę t r z n y przymus przejawia się t a k ż e przez brak m o ż l i w o ś c i radykal­ nego odejścia p o s z c z e g ó l n y c h c z ł o n k ó w grupy społecznej o d narzuconych z z e w n ą t r z n o r m j ę z y k o w y c h , p o d g r o ź b ą zerwania k o m u n i k a c j i j ę z y k o w e j z i n n y m i c z ł o n k a m i tej grupy. P r z y k ł a d j ę z y k a pokazuje, że przymus, o k t ó r y m m o w a w cytowanej wyżej definicji, to przymus społeczny nie m a j ą c y najczęściej nic w s p ó l n e g o z przymusem fizycznym. Jest to jeszcze bardziej oczywiste, gdy z a u w a ż y m y , że ludzie w y k a z u j ą p r z y w i ą z a n i e do swego j ę z y k a . Badania socjologiczne l u b antropologiczne m o ż n a zatem o p i s a ć j a k o r e k o n s t r u k c j ę f a k t ó w s p o ł e c z n y c h . Rekonstruk­ cja ta polega na wydzieleniu z jednostkowych manifestacji (przez k t ó r e fakty społeczne się „ u j a w n i a j ą " i k t ó r e w przeci­ wieństwie do tych f a k t ó w są d o s t ę p n e empirycznie) elemen­ t ó w s p o ł e c z n y c h i odrzuceniu e l e m e n t ó w i n d y w i d u a l n y c h . Te indywidualne elementy są nieistotne, p o n i e w a ż i n f o r m u j ą t y l k o i wyłącznie o „ o r g a n i c z n o - p s y c h i c z n e j konstytucji j e d n o s t k i " l u b przypadkowych o k o l i c z n o ś c i a c h t o w a r z y s z ą ­ cych jej k o n k r e t n y m d z i a ł a n i o m . W ramach d u r k h e i m o w skiej teorii życie jednostki m o ż n a o p i s a ć s ł o w a m i M a k b e t a : „ Ż y c i e jest jedynie Fakt społeczny „jest w d a n y m społeczeństwie powszech­ n y " i posiada „ w ł a s n ą egzystencję, niezależną od jego jednostkowych manifestacji." Niech n a s z ą egzemplifikacją faktu s p o ł e c z n e g o będzie nadal język. P o w s z e c h n o ś ć j ę z y k a w konkretnej grupie społecznej jest oczywista. Poza niemow­ l ę t a m i wszystkie l u b prawie wszystkie jednostki posługują się j ę z y k i e m swojej grupy. N a l e ż y jednak wyjaśnić, j a k język m o ż e p o s i a d a ć „ w ł a s n ą e g z y s t e n c j ę " i co skrywa się p o d pojęciem jego „ j e d n o s t k o w y c h manifestacji." W Kursie językoznawstwa ogólnego Ferdinand de Saussure s f o r m u ł o ­ w a ł definicję, w e d ł u g k t ó r e j język (langue) to „ s p o ł e c z n y w y t w ó r z d o l n o ś c i m o w y oraz o g ó ł n i e z b ę d n y c h konwencji przyjętych przez g r u p ę s p o ł e c z n ą , aby jednostki m o g ł y z tej Przelotnym cieniem; ż a ł o s n y m aktorem, Co przez g o d z i n ę puszy się i m i o t a N a scenie, po czym znika; o p o w i e ś c i ą I d i o t y , p e ł n ą wrzasku i wściekłości, A nie z n a c z ą c ą n i c . " Badacz nie m o ż e o b s e r w o w a ć b e z p o ś r e d n i o f a k t ó w s p o ł e ­ cznych, p o n i e w a ż s k ł a d a j ą się one z pojęć t k w i ą c y c h w umys­ łach ( m ó z g a c h ) c z ł o n k ó w grupy społecznej. P o d k r e ś l i ć nale­ ży, że grupa s p o ł e c z n a nie m o ż e istnieć bez biologicznych o r g a n i z m ó w jednostek j ą t w o r z ą c y c h , ale n o ś n i k i e m f a k t ó w s p o ł e c z n y c h jest grupa s p o ł e c z n a j a k o całość. Pojęcia te, ze względu na ich s p o ł e c z n ą genezę, nazywa D u r k h e i m wyob­ r a ż e n i a m i z b i o r o w y m i . Wszystkie pojęcia ( w y o b r a ż e n i a 1 Przedmiotem b a d a ń po d u r k h e i m o w s k u rozumianej so­ cjologii s ą fakty s p o ł e c z n e . Natomiast jednostkowe manifes­ tacje tych f a k t ó w „ m a j ą w sobie wprawdzie c o ś s p o ł e c z n e g o , gdyż o d t w a r z a j ą częściowo model z b i o r o w y , ale k a ż d a z nich zależy r ó w n i e ż , i to w dużej mierze, od organiczno-psychicznej konstytucji jednostki oraz szczególnych w a r u n k ó w , w j a k i c h się znajduje. Nie są to więc właściwe zjawiska socjologiczne. N a l e ż ą one j e d n o c z e ś n i e do d w ó c h dziedzin i m o ż n a by je było n a z w a ć zjawiskami socjopsychicznymi. Interesują one socjologa, nie s t a n o w i ą c b e z p o ś r e d n i e g o przedmiotu b a d a ń socjologicznych."* Dlatego też D u r k h e i m przyjmuje z a s a d ę m ó w i ą c ą , że „ f a k t y społeczne t y m bardziej dają się obiektywnie p r z e d s t a w i ć , i m pełniej są oczyszczone z jednostkowych f a k t ó w , przez k t ó r e się u j a w n i a j ą . " 5 6 105 i �zbiorowe) wytworzone w danym społeczeństwie odzwier­ ciedla język, k t ó r y m się to s p o ł e c z e ń s t w o posługuje: ,,W potocznym myśleniu operujemy t y m i pojęciami, k t ó r e są zawarte w s ł o w n i k u . O t ó ż język, a zatem t a k ż e w y r a ż a n y przezeń system pojęć, jest n i e w ą t p l i w y m efektem zbiorowego wysiłku. W y r a ż a o n s p o s ó b , w j a k i s p o ł e c z e ń s t w o j a k o całość w y o b r a ż a sobie obiekty swego d o ś w i a d c z e n i a . A więc pojęcia o d p o w i a d a j ą c e r ó ż n y m s k ł a d n i k o m j ę z y k a to rzeczy­ wiście w y o b r a ż e n i a z b i o r o w e . " Ten „ s y s t e m p o j ę ć " , o k t ó ­ r y m m ó w i D u r k h e i m i k t ó r y u m o ż l i w i a c z ł o n k o m społeczeń­ stwa k o m u n i k a c j ę j ę z y k o w ą i p o z a j ę z y k o w ą , to k u l t u r a . Ale durkheimowska koncepcja k u l t u r y poza aspektem k o m u n i k a c y j n y m posiada też aspekt funkcjonalny. W Zasa­ dach metody socjologicznej s f o r m u ł o w a n y został postulat analizy funkcjonalnej. „ K i e d y więc przystępuje się do wyjaś­ niania zjawiska s p o ł e c z n e g o , s z u k a ć trzeba oddzielnie przy­ czyny, k t ó r a je w y t w o r z y ł a , i funkcji, j a k ą to zjawisko w y p e ł n i a . " 1 dalej: „ U ż y w a m y s ł o w a 'funkcja', p r z e d k ł a d a ­ j ą c je nad s ł o w o 'cel', właśnie dlatego, że zjawiska społeczne na o g ó ł istnieją nie ze w z g l ę d u na u ż y t e c z n e skutki, jakie w y w o ł u j ą . Trzeba ustalić, czy istnieje o d p o w i e d n i o ś ć m i ę d z y r o z w a ż a n y m faktem i o g ó l n y m i potrzebami organizmu s p o ł e c z n e g o , oraz na czym ta o d p o w i e d n i o ś ć polega, nie zajmując się t y m , czy ma ona charakter intencjonalny. Wszelkie pytania o intencje są zresztą nazbyt subiektywne, by m o g ł y b y ć naukowo u j m o w a n e . " F a k t społeczny spełnia funkcję, co znaczy, że osiąga j a k i ś „cel s p o ł e c z n y " , k t ó r e g o poszczególni c z ł o n k o w i e s p o ł e c z e ń s t w a m o g ą sobie nie u ś w i a d a m i a ć : „funkcji faktu s p o ł e c z n e g o należy zawsze s z u k a ć wjego stosunku z j a k i m ś celem s p o ł e c z n y m . " S ł o w o „ c e l " należy r o z u m i e ć j a k o cel indywidualny, do k t ó r e g o jednostka ś w i a d o m i e d ą ż y . F a k t y społeczne t w o r z ą jedno­ cześnie system, w o b r ę b i e k t ó r e g o są ze s o b ą p o w i ą z a n e . Dlatego też: „ P r z y c z y n y faktu s p o ł e c z n e g o należy s z u k a ć w ś r ó d wcześniejszych f a k t ó w społecznych, nie zaś w stanach świadomości indywidualnej." 7 8 9 1 0 11 T a k precyzyjnie z b u d o w a n ą k o n s t r u k c j ę t e o r e t y c z n ą uzu­ pełniają dwie o g ó l n e reguły metodologiczne: „ P i e r w s z ą i najbardziej p o d s t a w o w ą z a s a d ą jest ' r o z p a t r y w a ć fakty społeczne j a k r z e c z y ' . " A l e czym jest rzecz? N a to pytanie D u r k h e i m udziela d o k ł a d n e j odpowiedzi: „ R z e c z jest prze­ ciwstawna idei j a k o to, co poznaje się z z e w n ą t r z , temu, co poznaje się od w e w n ą t r z . R z e c z ą jest wszelki przedmiot poznania, k t ó r y nie jest ze swej natury przenikalny dla inteligencji; wszystko, o czym nie m o ż e m y sobie w y t w o r z y ć adekwatnego pojęcia poprzez z w y k ł ą analizę m y ś l o w ą ; wszystko, cokolwiek m o ż e b y ć zrozumiane jedynie p o d w a r u n k i e m wyjścia poza samego siebie, jedynie na drodze obserwacji i e k s p e r y m e n t ó w , na drodze stopniowego prze­ chodzenia od cech najbardziej z e w n ę t r z n y c h i b e z p o ś r e d n i o d o s t ę p n y c h do cech mniej widocznych i g ł ę b s z y c h . " W na­ s t ę p n y c h zdaniach dowiadujemy się, j a k i jest cel wprowadze­ nia zasady n a k a z u j ą c e j „ r o z p a t r y w a ć fakty społeczne j a k rzeczy": „ T r a k t o w a n i e takich lub innych f a k t ó w j a k o rzeczy nie polega więc na zaliczeniu ich do takiej lub innej kategorii rzeczywistości; oznacza ono zajęcie wobec nich pewnej postawy m y ś l o w e j . Polega ona na uznaniu w chwili rozpo­ częcia s t u d i ó w słuszności zasady, iż nie wiemy absolutnie niczego o t y m , czym rzeczy są; a z a r ó w n o ich cechy charakterystyczne, j a k i nieznane przyczyny, od k t ó r y c h zależą, nie m o g ą z o s t a ć odkryte na drodze najbystrzejszej nawet i n t r o s p e k c j i . " Nakaz traktowania f a k t ó w społecz­ nych j a k o rzeczy t o ż s a m y jest z przybraniem „ p e w n e j postawy m y ś l o w e j " . C h o d z i w niej o to, by badacz „ w p r a w i ł się w taki stan ducha, w j a k i m znajdują się fizycy, chemicy czy fizjologowie wtedy, gdy zapuszczają się w nie zbadane 12 13 14 106 I 15 jeszcze regiony swej działalności n a u k o w e j . " F a k t y społe­ czne nie są oczywiście materialnymi przedmiotami, pojęcia nie są zbudowane z a t o m ó w : „ N i e twierdzimy przecież, że fakty społeczne są materialnymi rzeczami, lecz jedynie, że są one rzeczami na tej samej zasadzie, co rzeczy materialne, aczkolwiek w odmienny s p o s ó b . " D r u g a reguła metodolo­ giczna s f o r m u ł o w a n a przez francuskiego socjologa m ó w i , że „ n a l e ż y systematycznie u s u w a ć wszelkie p r a e n o t i o n e s " , pojęcia pospolite, b ę d ą c e p r o d u k t e m myśli potocznej. Obie te reguły m o ż n a z i n t e r p r e t o w a ć j a k o postulat stoso­ wania w socjologii czystego j ę z y k a obserwacyjnego (języka opisującego rzeczywistość nie s k a ż o n ą z a ł o ż e n i a m i , pojęcia­ m i , przekonaniami badacza) lub j a k o postulat n a k a z u j ą c y badaczowi powstrzymywanie się od w y g ł a s z a n i a s ą d ó w w a r t o ś c i u j ą c y c h na temat badanych f a k t ó w s p o ł e c z n y c h (postulat n e u t r a l n o ś c i aksjologicznej). Trzecia m o ż l i w a i n ­ terpretacja p o l e g a ł a b y na uznaniu, że D u r k h e i m postuluje jedno i drugie (czysty j ę z y k obserwacyjny i n e u t r a l n o ś ć aksjologiczną). Wydaje się, że przypisywanie francuskiemu socjologowi wiary w istnienie czegoś takiego, j a k język czystej obserwacji, jest nieuzasadnione. Za o p o z y c j ą między faktem s p o ł e c z n y m i jego j e d n o s t k o w y m i manifestacjami kryje się cała seria opozycji o r g a n i z u j ą c y c h myśl D u r k h e i m a . Jest to przede wszystkim opozycja „ s p o ł e c z n e - jednostkowe", n a s t ę p n i e opozycja „ o b i e k t y w n e - subiektywne". F a k t społeczny jest obiektywny w t y m samym sensie, w j a k i m posiada w ł a s n ą egzystencję. O b i e k t y w n o ś ć ta to niezależność od jednostki, niezależność od jej indywidualnych (subiektywnych) predys­ pozycji. T r z e c i ą i najważniejszą dla naszych r o z w a ż a ń jest opozycja m i ę d z y t y m , co niewidzialne (nieobserwowalne) i t y m , co widzialne (obserwowalne). Skoro przedmiotem b a d a ń D u r k h e i m a są n i e d o s t ę p n e b e z p o ś r e d n i e j obserwacji (niewidzialne) fakty społeczne, to nie m ó g ł o n p o s t u l o w a ć , aby fakty te opisywano j ę z y k i e m czystej obserwacji. M o ż n a oczywiście o d p i e r a ć ten argument w s k a z u j ą c , iż ostatecznie wiedzę o faktach społecznych uzyskuje się t y l k o poprzez obserwowanie ich widzialnych, jednostkowych manifestacji. Nie w o l n o jednak z a p o m i n a ć , że D u r k h e i m jest klasykiem antropologii i socjologii wiedzy. R o z w i ą z a n i e problemu znajdujemy na k o ń c o w y c h stronach Elementarnych form życia religijnego: „ S y s t e m o w i pojęć naszego potocznego m y ś l e n i a daje wyraz słownik j ę z y k a ojczystego, k a ż d e bo­ wiem s ł o w o wskazuje t u pojęcie. O t ó ż , j ę z y k jest c z y m ś ustabilizowanym, zmienia się bardzo p o w o l i , co w konsek­ wencji prowadzi t a k ż e do stabilizacji konstrukcji pojęciowej, k t ó r ą w y r a ż a . Uczony jest w takiej samej sytuacji wobec swoistej terminologii dyscypliny naukowej, k t ó r e j się po­ święcił, a zatem r ó w n i e ż wobec swoistego systemu pojęć, k t ó r e m u ta terminologia odpowiada. M o ż e on niewątpliwie w p r o w a d z a ć t u n o w o ś c i , lecz zmiany te zawsze b ę d ą p e w n y m g w a ł t e m wobec u t r w a l o n y c h j u ż s p o s o b ó w m y ś l e n i a . " N a u k a jest faktem s p o ł e c z n y m tak samo, j a k język czy religia, a to znaczy, że tak samo, j a k religia, jest systemem pojęć. P o n i e w a ż fakty społeczne są p o w i ą z a n e ze s o b ą w ramach pewnego szerszego systemu, j a k i m jest k u l t u r a , system pojęć n a u k o w y c h jest częścią systemu pojęć k u l t u r y europejskiej. N i e m o ż e zatem istnieć c o ś takiego, j a k język czystej obserwacji. Język n a u k i (tak samo, j a k język religii) u ż y w a pojęć d o s t ę p n y c h ludziom w y c h o w a n y m w kulturze europejskiej i w y r a ż a s p o s ó b , w j a k i w y o b r a ż a j ą sobie o n i „ o b i e k t y swego d o ś w i a d c z e n i a " . N i e m o ż l i w e jest porzucenie w ł a s n e g o j ę z y k a , czy też systemu pojęć: „ C z ł o w i e k nie myślący p o j ę c i a m i , nie b y ł b y człowiekiem, g d y ż nie b y ł b y istotą s p o ł e c z n ą . Ograniczony wyłącznie do p o s t r z e ż e ń jed­ nostkowych, niczym by się nie r ó ż n i ł od z w i e r z ą t . " W t w ó r 1 6 17 1 8 1 9 �czości D u r k h e i m a obecny jest niewątpliwie d z i e w i ę t n a s t o ­ wieczny k u l t nauki, k t ó r ą c h a r a k t e r y z o w a ć m i a ł b y „ z m y s ł k r y t y c z n y " obcy religii l u b magii, ale u w a ż a ł o n j e d n o c z e ś ­ nie, że „ w i e r z y m y w n a u k ę . Lecz istota tej wiary niczym się nie różni o d wiary religijnej. O g ó l n i e b i o r ą c , w a r t o ś ć przypi­ sana nauce zależy o d wypracowanego przez z b i o r o w o ś ć p o g l ą d u na jej n a t u r ę i rolę w życiu. Znaczy to, że w y r a ż a ona pewien stan opinii. A w istocie całe życie społeczne, a więc i nauka, opiera się na o p i n i i . " D u r k h e i m w p r o w a d z i ł do antropologii w y o b r a ż e n i e k u l ­ t u r y j a k o systemu pojęć, czy też schematu p o j ę c i o w e g o . O d tego m o m e n t u , aż po dzień dzisiejszy antropolodzy zajmują się systemami pojęć (schematami p o j ę c i o w y m i ) obcych i m k u l t u r , za p o m o c ą k t ó r y c h ludzie wychowani w tych k u l ­ turach t w o r z ą obrazy, w y o b r a ż a j ą sobie, o r g a n i z u j ą , klasyfi­ kują, p o r z ą d k u j ą , d o k o n u j ą segmentacji, dzielą. T o , co jest przedmiotem tych czynności, to obiekty d o ś w i a d c z e n i a , d o ś w i a d c z e n i e , s t r u m i e ń d o z n a ń z m y s ł o w y c h , natura, rze­ czywistość, świat. G ł ó w n y m problemem a n t r o p o l o g i i , t y m czym antropolodzy się zajmują, jest natomiast p r z e k ł a d a n i e s y s t e m ó w pojęć ( s c h e m a t ó w p o j ę c i o w y c h ) obcych k u l t u r na system pojęć (schemat pojęciowy) k u l t u r y a n t r o p o l o g ó w . 2 0 Bez w y o b r a ż e n i a k u l t u r y j a k o systemu pojęć (schematu p o j ę c i o w e g o ) niemożliwe b y ł o b y s f o r m u ł o w a n i e tezy relaty­ wizmu k u l t u r o w e g o , k t ó r e j najszerzej z n a n ą wersją jest hipoteza Sapira-Whorfa. Benjamin Lee W h o r f twierdzi, że „język organizuje nasze d o ś w i a d c z e n i e . Z w y k l e s ą d z i m y , że język stanowi po prostu t e c h n i k ę w y r a ż a n i a myśli i nie zdajemy sobie sprawy, że j e d n o c z e ś n i e klasyfikuje on i po­ rządkuje strumień d o z n a ń zmysłowych, wytwarzając tym samym pewien obraz ś w i a t a , pewien wycinek rzeczywistości, k t ó r y bez t r u d u daje się ująć za p o m o c ą j ę z y k o w y c h ś r o d k ó w symbolicznych. I n n y m i słowy, język dokonuje w s p o s ó b bardziej surowy, ale też szerszy i bardziej z r ó ż n i c o w a n y - tego samego, co czyni n a u k a . " W i n n y m artykule W h o r f formułuje swoją z a s a d ę relatywizmu j ę z y k o w e g o : „ D o c h o ­ dzimy w ten s p o s ó b do nowej zasady w z g l ę d n o ś c i , k t ó r a głosi, że obserwatorzy nie u t w o r z ą sobie tego samego obrazu świata na podstawie tych samych ś w i a d e c t w fizycznych, jeśli ich zaplecza j ę z y k o w e nie są podobne lub nie dają się w pewien s p o s ó b s k a l i b r o w a ć . " Języki l u b z w i ą z a n e z n i m i schematy pojęciowe, k t ó r e nie m o g ą b y ć „ s k a l i b r o w a n e " , to gramatyki j ę z y k ó w , na k t ó r e w e d ł u g W h o r f a składają się reguły budowania z d a ń i jednostki s ł o w n i k a , czyli słowa, wyrazy ( W h o r f dla określenia jednostki s ł o w n i k a u ż y w a słowa „termin"). Swoje dociekania nad j ę z y k i e m Frege o p a r ł na w p r o w a ­ dzonych przez siebie r o z r ó ż n i e n i a c h m i ę d z y pojęciem a przedmiotem i sensem a znaczeniem, aby u k o n s t y t u o w a ć myśl, j a k o ostateczne odniesienie szczególnego rodzaju w y ­ r a ż e ń zwanych zdaniami. N i e k a ż d e w y r a ż e n i e ma tę s a m ą w a g ę w j ę z y k u - są w y r a ż e n i a mniej lub bardziej z ł o ż o n e . K a ż d e m u z nich przypisane są sens i znaczenie. Pierwszy z t e r m i n ó w dotyczy samej treści w y r a ż e n i a , drugi z a ś jego odniesienia. Jeżeli w e ź m i e m y s ł o w o „ k o ń " , w ó w c z a s jego sensem będzie t o , co rozumiemy przez to s ł o w o , czyli u m i e j ę t n o ś ć łączenia go po kolei z i n n y m i s ł o w a m i t a k i m i , j a k „ r u m a k " , „ o g i e r " , „ k l a c z " . Natomiast znaczeniem będzie o g l ą d a n e przez nas ż y w e stworzenie, na k t ó r y m u ł a n uderza na wroga, k t ó r e stoi w stajni lub k t ó r e m u gospodarz z a k ł a d a c h o m ą t o na szyję. M o ż e m y u ż y w a ć pojedynczych słów l u b też o k r e ś l o n y c h ich z w i ą z k ó w . Są słowa w tychże z w i ą z k a c h p o ł ą c z o n e o k r e ś l o n y m i z a l e ż n o ś c i a m i . M o ż e m y np. powiedzieć, że „ k o ń jest c z w o r o n o ż n y m z w i e r z ę c i e m " , lecz nie w o l n o n a m m ó w i ć , że „ c z w o r o n o ż n e zwierzę jest k o n i e m " . M a m y do czynienia z t a k i m i s ł o w a m i , k t ó r e o d n o s z ą się d o p r z e d m i o t ó w oraz z t a k i m i , k t ó r e o d n o s z ą się do pojęć. W t y m k o n t e k ś c i e s ł o w o „ T o r n a d o " oznacza o k r e ś l o n y przedmiot, podczas gdy s ł o w o „ k o ń " oznacza g r u p ę przed­ m i o t ó w , do k t ó r e j wyżej wspomniany należy. S t ą d „ T o r n a ­ d o " będzie o z n a c z a ł o przedmiot, podczas gdy „ k o ń " - poję­ cie. M o g ę b o w i e m powiedzieć: „ T o r n a d o jest k o n i e m . " P o ł ą c z e n i e pojęcia z przedmiotem nazywamy, za Fregem, nasyceniem pierwszego przez drugie. Samo bowiem pojęcie jest f o r m ą , p e w n ą m o ż l i w o ś c i ą , k t ó r a realizuje się dzięki p o ł ą c z e n i u z j a k i m ś przedmiotem. Z drugiej strony przed­ m i o t nie jest niczym realnym, d o p ó k i m u się nie przypisze jakiejś cechy, w j a k i ś s p o s ó b się go nie określi. W ten s p o s ó b przedmiot i pojęcie m a j ą charakter komplementarny. 21 2 2 Poza tezą o n i e p r z e k ł a d a l n o ś c i n i e k t ó r y c h j ę z y k ó w wszys­ t k o , o czym m ó w i W h o r f , p o w i e d z i a ł wcześniej D u r k h e i m . 3 Jednym z z a c h o w a ń ludzi jest k o m u n i k o w a n i e się m i ę d z y s o b ą . U ż y w a n i e r ó ż n e g o rodzaju w y r a ż e ń sprawia, że m o g ą oni p o d e j m o w a ć w s p ó l n i e r ó ż n e g o rodzaju d z i a ł a n i a , i n n y m i słowy, t w o r z ą g r u p ę . P r z y n a l e ż n o ś ć do grupy opiera się na z r o z u m i a ł o ś c i tychże w y r a ż e ń . Z r o z u m i a ł o ś ć zaś to takie użycie w y r a ż e ń , że jedno z nich łączy się z i n n y m i w s p o s ó b , w j a k i czynią to ludzie p o s ł u g u j ą c y się o w y m i w y r a ż e n i a m i . W z w i ą z k u z t y m bycie poza g r u p ą to nic innego, j a k n i e u m i e j ę t n o ś ć p o s ł u g i w a n i a się j ę z y k i e m tejże grupy. Język bowiem jest zbiorem w y r a ż e ń . G o t t l o b Frege b y ł j e d n y m z tych ludzi, dzięki k t ó r y m m o ż e m y p a t r z e ć na język w s p o s ó b , w j a k i przed chwilą z o s t a ł o to zarysowane. Nie znaczy to, iż on tak go p o s t r z e g a ł . J e d n a k ż e refleksja nad t y m , co n a p i s a ł , pozwala n a m wyjść poza jego w ł a s n e wnioski. Dzieje się r ó w n i e ż tak, że m o ż e m y p o ł ą c z y ć ze s o b ą dwa pojęcia, przy czym jedno z nich musi b y ć wyższego r z ę d u niż drugie, zaś to nie staje się j e d n o c z e ś n i e przedmiotem wzglę­ dem tamtego. S t ą d m ó w i m y , że „ k o ń jest c z w o r o n o ż n y m z w i e r z ę c i e m " , lecz nie, że „ c z w o r o n o ż n e zwierzę jest k o ­ n i e m " , g d y ż pojęcie „ c z w o r o n o ż n e z w i e r z ę " m o ż e m y od­ nieść, poza „ k o n i e m " , do „ p s a " , „ k r o w y " czy „ k o t a " . Nasycenie pojęcia przez przedmiot (lub inne pojęcie) nazywamy zdaniem. Jemu to, podobnie j a k pojedynczemu słowu, przysługuje r o z r ó ż n i e n i e m i ę d z y sensem a znacze­ niem. Jeżeli istnieje j a k i ś związek m i ę d z y ś w i a t e m a j ę z y k i e m , to t a k i , że ó w pierwszy dany jest n a m w d r u g i m . C o k o l w i e k bowiem jest rzeczą, i jest j a k ą ś rzeczą, jest nią t y l k o dlatego, że u ż y w a m y j a k i e g o ś lub j a k i c h ś w y r a ż e ń . Drzewo r o ś n i e przy szosie dlatego, że m ó w i m y : „ D r z e w o r o ś n i e przy szosie". G d y b y w j ę z y k u , k t ó r y m się p o s ł u g u j e m y , o w o zdanie nie w y s t ę p o w a ł o , w ó w c z a s nie b y ł o b y ani drzewa, ani szosy, ani stanu tego rodzaju, że c o ś r o ś n i e przy c z y m ś . W t y m też sensie świat jest zbiorem f a k t ó w albo, m ó w i ą c inaczej, s t a n ó w rzeczy, g d y ż to właśnie w j ę z y k u j a k i ś przedmiot (lub pojęcie) nasyca j a k i e ś pojęcie, przez co obdarzony zostaje j a k ą ś cechą, czyli trwa w j a k i m ś stanie. Sensem zdania jest to, co rozumiemy przez to zdanie, czyli u m i e j ę t n o ś ć łączenia go ze wszystkimi i n n y m i zdaniami w s p o s ó b , w j a k i czynią to ludzie p o s ł u g u j ą c y się j ę z y k i e m , do k t ó r e g o zdanie to należy. A l e to, co teraz powiedzieliśmy, jest n a s z ą u w a g ą . Powody, dla k t ó r y c h j ą p o c z y n i l i ś m y , podamy poniżej. D l a Fregego sensem, tak w odniesieniu do słowa, j a k i zdania, jest ich treść. Przy t y m treścią zdania jest myśl. I n n y m i słowy, zdanie w y r a ż a myśl. 107 �O ile zdanie jest czymś postrzeganym przez nas (słyszymy je wypowiedziane, widzimy je napisane), o tyle myśl po­ strzegana nie jest. S t ą d też m ó w i m y , że m o ż e b y ć ona w y r a ż o n a . Jest ona wieczna i trwa w świecie niezależnym od nas. Za Fregem m ó w i m y , że nie stwarzamy jej, lecz jedynie uchwycamy, ó w z a ś akt nazywamy m y ś l e n i e m . Jeżeli myśl t r w a od nas niezależnie, m y zaś j ą uchwycamy i w y r a ż a m y w zdaniu, w ó w c z a s m o ż e m y twierdzić, iż jest ona w z g l ę d e m t e g o ż zdania pierwotna. Skoro z a ś świat, w k t ó ­ r y m żyjemy, jest postrzegany przez pryzmat j ę z y k a , to powiemy, że wszystko, co w świecie trwa, trwa tak dzięki uchwycanym przez nas m y ś l o m . Z a l e ż n o ś ć m i ę d z y zdaniem a s ł o w e m w y g l ą d a w ten s p o s ó b , że sensy słów składają się na sens zdania. O ile myśl jest c z y m ś p i e r w o t n y m i podstawowym, zaś zdanie c z y m ś w t ó r n y m , to wszystkie sensy e l e m e n t ó w zdania m u s z ą b y ć od myśli zależne. W ten s p o s ó b wszystkie pojedyncze słowa powinny b y ć postrzegane zawsze w k o n t e k ś c i e z d a ń , k t ó r y c h są elementami. Powiedzieliśmy wcześniej, że sensem s ł o w a jest jego treść, zaś znaczeniem przedmiot, k t ó r y to s ł o w o oznacza. Podob­ nie jest w przypadku zdania. O ile jednak ł a t w o jest w y o b r a z i ć sobie przypisanie znaczenia słowu (gdyż w każdej chwili m o ż e m y w s k a z a ć obiekt, do k t ó r e g o dane s ł o w o się odnosi), o tyle t r u d n o ś ć rodzi się, kiedy przychodzimy do zdania. P o c z y ń m y zatem p e w n ą u w a g ę , k t ó r a pozwoli nam t r u d n o ś ć tę r o z w i ą z a ć . Swoje dociekania nad j ę z y k i e m Frege r o z p o c z ą ł o d j ę z y k a matematyki. M a m y tu do czynienia z pojedynczymi elemen­ tami - cyframi - k t ó r e w c h o d z ą tak, j a k słowa w j ę z y k u etnicznym, w o k r e ś l o n e związki t w o r z ą c zdania. F o r m ą zdania nie jest przy t y m pojęcie, lecz jego odpowiednik w j ę z y k u m a t e m a t y k i - funkcja. Podobnie, j a k w przypadku pojęcia, charakter funkcji decyduje o t a k i m , a nie i n n y m typie zdania. M o ż e m y sobie w y o b r a z i ć funkcję (i pojęcie), k t ó r a w da­ n y m momencie nie jest nasycona przez przedmiot. W o l n o nam przecież zapisać: „Stolica E k w a d o r u " i „ 2 + 3 " . Zawsze jednak znamy przedmioty, k t ó r e są znaczeniami, odpowied­ nio, nazwy ( „ Q u i t o " ) i cyfry ( „ 5 " ) , czyli o k r e ś l o n e miasto i o k r e ś l o n ą liczbę. G d y b y ś m y j e d n o c z e ś n i e chcieli pojęciu i funkcji p r z y p i s a ć wiele p r z e d m i o t ó w , to znaczy o d k r y ć niejako nienasycony charakter obu form przez zapisanie: „stolica ..." oraz ,,x + 3", w ó w c z a s powiemy, że pojęciu dany jest pewien zakres, podczas gdy funkcji - przebieg. T a k czy inaczej mamy na myśli p e w n ą m o ż l i w o ś ć w obu wypadkach. M o ż e m y b o w i e m zapisać: „stolica E k w a d o r u " , „stolica naszego w o j e w ó d z t w a " , „stolica światowej m o d y " ; m o ż e m y też: „ 1 + 3 " , „ 2 + 3", „ 9 + 3". Znaczeniem podanych powyżej w y r a ż e ń matematycz­ nych, podobnie j a k pojedynczych cyfr, jest przedmiot, czyli liczba. W e ź m y k o n k r e t n y p r z y k ł a d : „ 1 + 3 " . Znaczeniem tego w y r a ż e n i a ( m o ż n a też powiedzieć, że jego w a r t o ś c i ą ) jest liczba 4. M o g ę je jednak r o z w i n ą ć przez nasycenie funkcji przedmiotami i z a p i s a ć zdanie ,, 1 + 3 = 4 " . W t a k i m w y p a d ­ k u znaczeniem tego zdania będzie przedmiot zwany przez Fregego w a r t o ś c i ą logiczną. Jednym z najważniejszych osiągnięć Fregego jest pod­ p o r z ą d k o w a n i e j ę z y k a , w t y m w y p a d k u j ę z y k a matematyki, innemu systemowi, dzięki k t ó r e m u m o g l i b y ś m y o r z e k a ć , czy interesujący nas język spełnia kryteria p r a w d z i w o ś c i i fał­ szywości. I systemem o w y m jest logika. Jeżeli przyjmiemy, że zdanie „ 1 + 3 = 4 " w y r a ż a p e w n ą myśl, to przypisanie temu zdaniu znaczenia będzie orzekaniem, czy myśl jest praw­ dziwa, czy fałszywa. W z w i ą z k u z t y m , że p u n k t e m wyjścia dla d o c i e k a ń Fregego była matematyka, zaś znaczeniem zdania jest przedmiot, to z a r ó w n o Prawda, j a k i F a ł s z (czyli 108 i w a r t o ś c i logiczne) przedstawione są symbolicznie za p o m o c ą cyfr, odpowiednio, 1 i 0. W a r t o przy t y m d o d a ć , że logika spełnia funkcję swego rodzaju m e t a j ę z y k a , k t ó r e m u pełen wyraz d a ł dopiero później Tarski. W r a c a j ą c teraz do j ę z y k a etnicznego powiemy, że znacze­ niem k a ż d e g o zdania jest przedmiot, czyli Prawda lub F a ł s z . I dodamy, iż orzekanie p r a w d z i w o ś c i lub fałszywości zdania nie ma nic w s p ó l n e g o z rzeczywistością, dotyczy natomiast myśli, k t ó r ą to zdanie w y r a ż a . Zatem świat dany jest n a m nie tyle w j ę z y k u , ile w m y ś l a c h . I cokolwiek w świecie odnajdujemy, musimy to do tychże myśli odnieść. O ile z a ł o ż y m y , że myśli są wieczne, to wszystko, czego w świecie nie rozumiemy lub co wydaje się w n i m nie u p o r z ą d k o w a n e , polega na t y m , że o k r e ś l o n y c h myśli nie potrafię u c h w y c i ć w p o p r a w n y s p o s ó b . I n n y m i słowy, u m i e j ę t n o ś ć odpowiedniego uchwycenia myśli spra­ wia, że to, o czym m ó w i ę , jest u p o r z ą d k o w a n e . S t ą d tak wielka waga wszystkich tautologii, z modus ponens na czele, we wszelkiego rodzaju dociekaniach. W y p ł y w a też z tego, co powiedzieliśmy, wniosek, że myśli są między s o b ą p o ł ą c z o n e niezliczoną ilością ścieżek, o k r e ś l o n y c h przy t y m r e g u ł a m i logicznymi. D l a Fregego nie k a ż d e m u zdaniu m o ż n a p r z y p i s a ć znacze­ nie. Są zdania, k t ó r e nie m ó w i ą o świecie, w k t ó r y m żyjemy, lecz o fikcji. „ W e n u s jest b o g i n i ą m i ł o ś c i . " N i e znajdziemy takiego przedmiotu j a k Wenus, w z w i ą z k u z czym zdanie, k t ó r e g o s ł o w o „ W e n u s " jest elementem, nie opisuje ż a d n e g o faktu. M a ono oczywiście sens, lecz nie m o ż e m y p r z y p i s a ć m u znaczenia. W t y m miejscu okazuje się, że tzw. rzeczywistość ma dla Fregego d u ż e znaczenie. W k o ń c u myśli prawdziwe b ą d ź fałszywe to takie, w k t ó r y c h dany jest świat f a k t ó w . N i e ma tu jednak m o w y o j a k i m ś z w i ą z k u przyczynowym w t y m sensie, że fakty s t a n o w i ą p o d s t a w ę do orzekania o praw­ dziwości (lub fałszywości) zdania. M a m y tutaj raczej do czynienia z pewnego rodzaju nieporozumieniem. W matematyce wszystkie cyfry m a j ą swoje jednostkowe odniesienia (liczby), w z w i ą z k u z czym istnieje m o ż l i w o ś ć orzekania o w a r t o ś c i logicznej zdania, k t ó r e g o te cyfry są elementami. Natomiast s p o s ó b u ż y w a n i a w y r a ż e ń w j ę z y k u etnicznym czyni m ó w i e n i e o Prawdzie (lub F a ł s z u ) w stosun­ k u do jego z d a ń n i e m o ż l i w y m . Elementy z d a ń m ó w i ą c y c h 0 faktach m o g ą być ł ą c z o n e w ten s p o s ó b , że t w o r z ą f o r m u ł y m ó w i ą c e o fikcji. I n n y m i słowy, m ó w i m y , że u ż y w a się ich w r ó ż n y c h kontekstach. Frege w y c h o d z ą c od matematyki, zaczął p r o w a d z i ć dociekania nad j ę z y k i e m etnicznym 1 u ś w i a d o m i ł sobie, że w y r a ż e n i a d o ń n a l e ż ą c e m o g ą w y m y ­ k a ć się r y g o r o m narzuconym przez logikę, gdyż jeden znak zdaniowy m o ż e w y r a ż a ć kilka myśli naraz. 0 ile droga do znaczenia prowadzi zawsze przez sens, o tyle okazuje się, że jedno zdanie m o ż e p o s i a d a ć r ó w n o c z e ś ­ nie r ó ż n e w a r t o ś c i logiczne. A skoro znak zdaniowy zawsze w y g l ą d a tak samo, to powyższy wniosek jest nie do przyjęcia. S t ą d p r ó b a rozdzielenia z d a ń na te, k t ó r e m ó w i ą o faktach, oraz te, k t ó r e m ó w i ą o fikcji. Pierwszym p r z y s ł u g i w a ł o b y znaczenie, podczas gdy d r u g i m nie. T o jednak m o ż e s p r a w i a ć w r a ż e n i e , że fakty właśnie są w a r u n k i e m p r a w d z i w o ś c i ( b ą d ź fałszywości) z d a ń , co w myśl całej konstrukcji teoretycznej stworzonej przez Fregego jest b ł ę d n e . M o ż e m y jednak u n i k n ą ć tego rodzaju nieporozumienia, o d r z u c a j ą c k o n c e p c j ę znaczenia w naszych dociekaniach. N i e b ę d z i e m y w ó w c z a s mogli o r z e k a ć o p r a w d z i w o ś c i ( b ą d ź fałszywości) czegokolwiek, pozwoli nam to jednak w s p o s ó b zadowalający opisać język. 1 niech kluczowym terminem naszych d o c i e k a ń będzie sens w y r a ż e n i a . W myśl tego, co m ó w i ł Frege, przysługuje �ono wszystkim w y r a ż e n i o m , k t ó r y m i się p o s ł u g u j e m y . Ist­ nieje t y l k o jeden warunek: zdanie jest sensowne t y l k o w j a k i m ś k o n t e k ś c i e . I t u wracamy do naszej wcześniejszej uwagi: „ S e n s e m zdania jest to, co rozumiemy przez to zdanie, czyli u m i e j ę t n o ś ć łączenia go ze wszystkimi i n n y m i zdaniami w s p o s ó b , w j a k i czynią to ludzie p o s ł u g u j ą c y się j ę z y k i e m , do k t ó r e g o zdanie to n a l e ż y . " Jest to, musimy p r z y z n a ć , pewien wniosek, j a k i w y n i k a z czytania prac L u d w i g a Wittgensteina. P o n i e w a ż jego gry j ę z y k o w e w spo­ s ó b b e z p o ś r e d n i , j a k s ą d z i m y , o d n o s z ą się do tego, co Frege n a z w a ł kontekstami. Jeżeli ludzie żyją w grupie, to owa w s p ó l n o t a polega na dzieleniu s e n s ó w w y r a ż e ń , k t ó r y m i ludzie ci się p o s ł u g u j ą . 0 ile zatem mamy być c z ł o n k a m i jakiejś grupy, o tyle musimy p o s t ę p o w a ć w ten sam s p o s ó b , co jej c z ł o n k o w i e , to znaczy, u ż y w a ć w y r a ż e ń tak, j a k o n i . Z u p e ł n i e i n n ą rzeczą jest to, że owych j ę z y k ó w , k t ó r y m i p o s ł u g u j ą się c z ł o n k o w i e danej grupy, jest wiele. W s p o m i n a o t y m , w k o n t e k ś c i e r o z w a ż a ń nad a p a r a t u r ą p o j ę c i o w ą , czyli j e d n y m z takich j ę z y k ó w , Kazimierz Ajdukiewicz. Twierdzi o n m.in., że to, co nazywamy j ę z y k i e m etnicznym, staje się t y l k o zbiorem wielu j ę z y k ó w u ż y w a n y c h przez ludzi n a l e ż ą c y c h do danej w s p ó l ­ noty. Nie ma m o w y o rozumieniu j ę z y k a bez uchwytywania sensów jego w y r a ż e ń , czyli łączenia ich z niezliczoną ilością innych w y r a ż e ń zgodnie z o k r e ś l o n y m i r e g u ł a m i . M y ś l w t y m k o n t e k ś c i e m u s i a ł a b y z o s t a ć zrewidowana. O k a z a ł o b y się, że m u s i e l i b y ś m y m ó w i ć zawsze o c z y m ś , skoro myśl w y r a ż o n a jest (z reguły) w zdaniach o z n a j m u j ą c y c h , podczas gdy w obecnej chwili w a ż n e jest t y l k o , iż m ó w i m y c o ś , to znaczy to, co jest z r o z u m i a ł e . T r a k t u j m y więc myśl, podobnie j a k znaczenie, j a k o element, k t ó r y zostaje o d s u n i ę t y na b o k , j a k p o w i e d z i a ł Frege - p a r a f r a z u j ą c Wittgensteina - j a k o drabi­ nę, k t ó r ą należy, po wspięciu się po niej, o d r z u c i ć . 4 Teza relatywizmu kulturowego głosząca, że każdej k u l ­ turze przypisana jest o k r e ś l o n a swoistość, nie p o r ó w n y w a l n a ze swoistością innych kultur, wydaje się bardzo atrakcyjna, zwłaszcza w k o n t e k ś c i e w s z e c h w ł a d n e j o b e c n o ś c i w z o r ó w k u l t u r y europejskiej. Czy jednak jest ona uprawomocniona? Czy ma ona na tyle mocne podstawy, aby j ą głosić? Zajmijmy się, c h o ć b y p o b i e ż n i e , tą s p r a w ą . Niech p u n k t e m wyjścia naszych r o z w a ż a ń będzie a r t y k u ł D o n a l d a Davidsona O schemacie pojęciowym. Jest on po­ święcony p r o b l e m o w i p r z e k ł a d a l n o ś c i , k t ó r y w zasadniczy s p o s ó b dotyczy kwestii relatywizmu kulturowego. D a v i d s o n dokonuje p r ó b y obalenia tzw. trzeciego dogmatu empiryzmu, n a w i ą z u j ą c do d o k o n a ń W . V . O . Quine'a. Ó w amery­ k a ń s k i filozof, w swej pracy Dwa dogmaty empiryzmu, u n i e w a ż n i ł dwie tezy, k t ó r e do tej pory stawiane były na gruncie empiryzmu. Pierwsza z nich dotyczy r o z d z i a ł u na zdania analityczne, czyli takie, k t ó r e z r o z u m i a ł e są na bazie swego sensu, oraz zdania syntetyczne, z r o z u m i a ł e poprzez o d w o ł a n i e się do f a k t ó w . D r u g a z kolei dotyczy redukcjoni­ zmu, to znaczy p r z e ś w i a d c z e n i a , że u z n a ć m o ż n a t y l k o te zdania, k t ó r e m a j ą charakter b e z p o ś r e d n i o obserwacyjny. Quine z jednej strony zniósł p o d z i a ł na zdania analityczne 1 syntetyczne, z drugiej z a ś zniósł w a ż n o ś ć z d a ń b e z p o ś r e d n i o obserwacyjnych. Sapir i W h o r f , k t ó r y c h u z n a ć m o ż n a za r e l a t y w i s t ó w , zgadzali się na w z a j e m n ą n e u t r a l n o ś ć k u l t u r oraz ich od­ m i e n n o ś ć , p o s t u l u j ą c n i e m o ż n o ś ć ich p o r ó w n a n i a . I c h o ć k a ż d a k u l t u r a m i a ł a b y ć c z y m ś swoistym, istniała m o ż l i w o ś ć dotarcia do niej i ujęcia jej p o j ę c i o w e g o schematu. Dzieje się to poprzez p r z e k ł a d jej j ę z y k a na j ę z y k badacza. I n n y m i słowy kategorie obcej wobec nas kultury m o g ł y b y z o s t a ć ujęte za p o m o c ą kategorii naszej k u l t u r y . Sapir i W h o r f postulowali z jednej strony niezależność k u l t u r , z drugiej zaś dopuszczali m o ż l i w o ś ć p r z e k ł a d a n i a jednej na d r u g ą . I właśnie o w o rozdwojenie stało się nie do zaakceptowania dla Davidsona. Jeżeli b o w i e m przyjmujemy s w o i s t o ś ć i za­ m k n i ę t y charakter każdej z k u l t u r , a j e d n o c z e ś n i e twier­ dzimy, że m o ż e m y je do siebie p r z y ł o ż y ć , to znaczy, iż musi istnieć j a k i ś neutralny grunt, dzięki k t ó r e m u m o g l i b y ś m y p r z e k ł a d a ć j e d n ą k u l t u r ę na d r u g ą . I czymże m i a ł b y b y ć ó w grunt? Sami przecież n a l e ż y m y do jednej z k u l t u r , a więc w j a k i ś s p o s ó b j e s t e ś m y swoiści i w z g l ę d e m innych nieza­ leżni. Jeżeli u ż y w a m y j a k i e g o ś j ę z y k a , to jest to język o k r e ś l o n y i do specyficznej kultury przypisany. Jeżeli po­ strzegamy o b c ą k u l t u r ę , to czynimy to na podstawie naszych w ł a s n y c h kategorii. G d z i e ż więc znajduje się ó w niezależny grunt? D l a Davidsona o n nie istnieje. W myśl koncepcji Alfreda Tarskiego wyłożonej w jego Pojęciu prawdy w językach nauk dedukcyjnych, p r z e k ł a d m o ż l i w y jest t y l k o z j ę z y k a na metajęzyk. P o c i ą g a to za s o b ą orzekanie w m e t a j ę z y k u p r a w d z i w o ś c i z d a ń j ę z y k a . Nie ma to jednak nic w s p ó l n e g o z p o r ó w n y w a n i e m d w ó c h niezależ­ nych j ę z y k ó w z p u n k t u widzenia n i e z a l e ż n e g o gruntu. M u ­ sielibyśmy na jego podstawie o r z e k a ć , że dwa w y r a ż e n i a r ó ż n y c h s y s t e m ó w są wobec siebie t o ż s a m e . Takiego i n ­ strumentu jednak nie mamy. Niezależny grunt istnieć m o ż e t y l k o w stosunku do jednego j ę z y k a , przy orzekaniu o praw­ dziwości jego z d a ń . Czy m a m y wobec tego sądzić, że nasz w ł a s n y język jest m e t a j ę z y k i e m w stosunku do innych j ę z y k ó w ? W k o n t e k ś c i e twierdzenia o wzajemnych r ó w n o u p r a w n i e n i a c h r ó ż n y c h s y s t e m ó w jest to czysta n i e d o r z e c z n o ś ć . M o g l i b y ś m y nawet pójść dalej i orzec, że samo m ó w i e n i e o innych j ę z y k a c h , skoro nie m o ż e m y ich przełożyć na nasz własny, jest niedozwolone. A l e jest to j u ż inna sprawa. W świetle wcześniejszych uwag o Fregem m o g l i b y ś m y m e t a j ę z y k w ogóle o d r z u c i ć , ale w t a k i m w y p a d k u t y m bardziej nie posiadamy instrumentu, k t ó r y m m ó g ł b y być j a k i ś niezależny grunt, p o z w a l a j ą c y p o r ó w n y w a ć dwa nieza­ leżne w z g l ę d e m siebie języki. N a razie musi n a m w y s t a r c z y ć orzeczenie, że relatywizm głosi tezy z g r u n t u b ł ę d n e , w z w i ą z k u z czym nie m o ż n a ich w ż a d e n s p o s ó b r e s p e k t o w a ć . Zamiast ulegać ich w p ł y w o m , n a l e ż a ł o b y raczej zgodzić się ze stanowiskiem etnocentryzmu, rozumianego j a k o widzienie ś w i a t a przez pryzmat własnej k u l t u r y i nie p r o p a g u j ą c e g o tezy o n i e z a l e ż n y m punkcie odniesienia. 5 Pojęcie relatywizmu kulturowego m o g ł o b y z o s t a ć t y m , czym zawsze b y ł o w antropologicznym folklorze - m o r a l n ą negacją etnocentryzmu, k t ó r e g o antropolodzy boją się j a k d i a b e ł święconej wody. O t o j a k B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i „ d o w a l a " m i e s z k a ń c o m wysp archipelagu A m p h l e t t : „ L i ­ czebnie jest t o p l e m i ę słabe, wystawione na napady, stale b o r y k a j ą c e się z problemem w y ż y w i e n i a , k t ó r e g o nie m o g ł y z a p e w n i ć w dostatecznej ilości ich skaliste wyspy; a m i m o to, ci ludzie dzięki swej wyjątkowej zręczności w garncarstwie, wielkiej odwadze i znakomitemu opanowaniu sztuki żeglar­ skiej oraz centralnej pozycji - w p o ł o w i e d r o g i m i ę d z y D o b u i T r o b r i a n d a m i - potrafili w pewnych dziedzinach w y r o b i ć sobie pozycję m o n o p o l i s t y c z n ą w tej części świata. R o z w i n ę l i też w sobie wiele cech m o n o p o l i s t ó w - lichwiarzy; z a c h ł a n n i i s k ą p i , niegościnni i chciwi, p r a g n ą c y u t r z y m a ć w swych r ę k a c h cały handel i w y m i a n ę przy r ó w n o c z e s n y m b r a k u jakiejkolwiek chęci czy g o t o w o ś c i poniesienia ofiar, by go 109 �ulepszyć; nieśmiali a r ó w n o c z e ś n i e agresywni w stosunku do k a ż d e g o , z k i m m a j ą jakiekolwiek stosunki handlowe, w y r ó ż n i a j ą się niekorzystnie na tle swoich p o ł u d n i o w y c h i p ó ł n o c n y c h s ą s i a d ó w . " A l e aby nie być p o s ą d z o n y m o etnocentryzm, M a l i n o w s k i p o w o ł u j e na ś w i a d k ó w T r o b r i a n d c z y k ó w , k t ó r y m etnocentryzm jest obcy: „ N i e jest to t y l k o w r a ż e n i e białego człowieka. Trobriandczycy, podobnie j a k D o b u a ń c z y c y , wystawiają tubylcom z A m p h l e t r ó w n i e ż bardzo złą opinię, określając ich j a k o s k ą p y c h i nieuczciwych w transakcjach kula oraz pozbawionych wszelkiego po­ czucia szczodrobliwości i g o ś c i n n o ś c i . " 0 co w t y m wszyst­ k i m chodzi dowiadujemy się z przypisu: „Spędziłem na tych wyspach o k o ł o miesiąca i stwierdziłem, że tubylcy są zdumie­ wająco n i e k o m u n i k a t y w n i i t r u d n i w pracy etnograficz­ nej." 2 3 2 4 25 Fakt, że opozycja: relatywizm - etnocentryzm odnosi się głównie do sfery m o r a l n o ś c i ujawnia f o r m u ł k a Claude'a Levi-Straussa: „ B a r b a r z y ń c a - to przede wszystkim człowiek wierzący w b a r b a r z y ń s t w o . " L o g i k a nieuchronnie p r o w a ­ dzi do wniosku, że Levi-Strauss jest b a r b a r z y ń c ą , a nazywa­ j ą c Levi-Straussa b a r b a r z y ń c ą piszący te słowa sami stali się b a r b a r z y ń c a m i . K ł o p o t y w i ą ż ą c e się z pojęciem etnocentryzmu o d s ł a n i a „definicja" Richarda Rorty'ego: „ W o l e l i b y ­ ś m y raczej u m r z e ć niż być etnocentryczni, ale etnocentryzm jest właśnie p r z e ś w i a d c z e n i e m , że lepiej b y ł o b y u m r z e ć niż p o d z i e l a ć pewne p r z e k o n a n i a . " Przed j e d n ą z f o r m przeja­ wiania się etnocentryzmu nie uda się jednak uciec. Schematy pojęciowe a n t r o p o l o g ó w lub po prostu ich opinie zawsze b ę d ą o r g a n i z o w a ł y antropologiczne teksty. 2 6 27 PRZYPISY 1 E . Durkheim, Zasady metody socjologicznej, Warszawa 1968, s. 42 F . de Saussure, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 1991, s. 36 Tamże, s. 40, przypis nr 10 * E . Durkheim, Zasady..., s. 37 Tamże, s. 74 W. Shakespeare, Makbet, Poznań 1992, s. 136 E . Durkheim, Elementarne formy życia religijnego. System totemicz­ ny w Australii, Warszawa 1990, s. 414 E . Durkheim, Zasady..., s. 129 Tamże, s. 129 Tamże, s. 145 Tamże, s. 145 Tamże, s. 43 Tamże, s. 9 Tamże, ss. 9-10 Tamże, s. 12 Tamże, s. 9 Tamże, s. 60 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 E . Durkheim, Elementarne..., s. 413 Tamże, s. 418 Tamże, s. 417 B . L . Whorf, Momentalny i odcinkowy aspekt czasowników w hopi, (w:) B . L . Whorf, Język myśl rzeczywistość. Warszawa 1982, ss. 96-97 B . L . Whorf, Science and lingvistics, (w:) Language thought and reality. Selected Writings of Benjamin Lee Whorf, ed. by John B. Carrol, Cambridge-Massachusetts 1984, s. 214 B. Malinowski, Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacja o po­ czynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, Dzieła t. 3, Warszawa 1987, ss. 83-84 B. Malinowski, Argonauci..., s. 84 Tamże, s. 84, przypis nr 13 C . Levi-Strauss, Rasa a historia, (w:) L . C . Dunn, O. Klinberg, C . Levi-Strauss, Rasa a nauka. Trzy studia, Warszawa 1961, s. 134 R. Rorty, On ethnocentrism: A reply to Clifford Geertz, (w:) Objectivity, Relativism and Truth, Philosophical Papers, Vol. 1, s. 203 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 Etnografowie przy pracy na terytorium Indian Waorani, Ekwador, Fot. Magdalena Krysińska 110 1991. � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/52ed5c344faac95df995eadb0cb95260.pdf adcc7244d936cd84e130353b44f8303f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2460 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2284 Title A name given to the resource Emocje w percepcji antropologa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.98-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Emocje w percepcji antropologa (Na przykładzie stereotypu) Jacek Schmidt Takie emocje jak np. lęk, agresja przeciw inności, obcości, tolerancyjna życzliwość wobec „swoich" nie są czymś charak­ terystycznym tylko dla naszego gatunku. Emocjonalność czy też, jak kto woli, afektywność nie jest d o m e n ą społeczności ludzkich. Społeczne reakcje emocjonalne w obrębie różnych g a t u n k ó w m o ż n a zaobserwować zarówno u wszystkich kręgow­ ców jak i wśród tzw. owadów społecznych (Pawlik 1988, s. 129). Od tej konkluzji dzieli nas już tylko krok do stwierdzenia, iż wszelkie zachowania emocjonalne m o ż n a sprowadzić do prawi­ dłowości rządzących światem organizmów żywych - do deter­ minant biologicznych. Traktując człowieka jako istotę dwu­ dzielną, u k o n s t y t u o w a n ą poprzez organiczne zespolenie dwóch opozycyjnie postrzeganych sfer - umysłu i ciała, emocje lokali­ zowano w sferze cielesnej przypisując i m rolę struktury or­ ganizującej i porządkującej pewne stany fizjologiczne organiz­ mu poprzez ich manifestacje zewnętrzne. Powyższy punkt widzenia jest charakterystyczny dla wielu koncepcji psycho­ logicznych uwypuklających indywidualny charakter emocjonalności, jej odniesienie do sfery motywacyjnej danego osobnika. Przedmiotem niniejszych rozważań będą tu konsekwencje przenoszenia niektórych elementów psychologicznej koncepcji emocji na grunt socjologii i antropologii kulturowej. W tym celu, jak to zaznaczyłem w samym tytule, posłużę się przykładem stereotypu. Na wstępie odwołajmy się do dwóch wypowiedzi ilustrujących postrzeganą przez badaczy relację na linii stereotyp - emocja. Stereotypy - „ t o są pewne obrazy - skróty, do których przywiązane są pozytywne lub negatywne kompleksy wzruszenio­ we. Obrazy te nigdy nie oddają dokładnie rzeczywistości obiek­ tywnej, czasem nie wiadomo w ogóle, co oznaczają; zawsze wyrażają rzeczywistość widzianą uczuciowo. Nie są to obrazy czysto intelektualne, ale są to treści o silnym zabarwieniu uczuciowym: w nich rzutowane są ludzkie pragnienia, dążenia i uprzedzenia, wzajemne urazy i nienawiści" (Chałasiński 1935, s. 48-49; podkr. - J.S.). „Poprzez słowo „ s t e r e o t y p " rozumiemy sąd wartościujący (pozytywny lub negatywny) połączony z przekonaniem, wyka­ zujący następujące cechy charakterystyczne; ... zawsze jest związany z określonym ładunkiem emocjonalnym (negatywnym lub pozytywnym); ... jest długotrwały i oporny na zmiany, co wiąże się z niezależnością stereotypu od doświadczenia i jego ładunkiem emocjonalnym" (Schaff, 1981, s. 115-116; podkr. -J.S.). Przytoczone tu fragmenty wybranych charakterystyk stereo­ typu przypominają nam o istnieniu pewnej wytyczonej już przez Waltera Lippmanna (1960, s. 96), szeroko rozpopularyzowanej i wciąż żywotnej opcji badawczej. Mówiąc najogólniej, opcja ta wyraża się w postrzeganiu zjawiska stereotypu w organicznym związku ze sferą emocjonalnych przeżyć ludzi. M o ż n a wskazać na dwie przyczyny, które bezpośrednio zaciążyły na ukształ­ towaniu się właśnie takiej percepcji interesującego nas fenome­ nu. Już w pierwszych studiach empirycznych nad stereotypami uwidoczniła się perspektywa badawcza ujmująca stereotypy jako specyficzne twory umysłu będące wyrazem pewnego defek­ tu myślowego, przekonania irracjonalne, odbiegające w swej treści od prawdy i rzeczywistości obiektywnej (Katz i Brały 1933, s. 280-290). N a t u r a l n ą konsekwencją takiego stanu rzeczy było zaliczenie stereotypu do sfery doznań impulsywno-emocjonalnych, żeby nie powiedzieć reakcji parafizjologicznych. W kon­ tekście przywoływanej przez badaczy kultury podstawowej opozycji natury i kultury, stereotypy jako twory zmysłowe, intuicyjne, emocjonalne były lokalizowane w porządku tej pierwszej i wyłączane poza sferę myślenia dyskursywno-racjonalnego, analitycznego. 98 i D r u g ą przyczyną, która doprowadziła do spopularyzowania omawianych poglądów była sama tematyka podejmowanych b a d a ń nad stereotypami. Przez całe ostatnie półwiecze (od lat 30. do późnych lat 70.) główny przedmiot zainteresowań badaw­ czych stanowiły stereotypy etniczne pojawiające się w sytuacji antagonizmów i zderzenia kultur w społecznościach polietnicznych, stereotypy towarzyszące zjawiskom uprzedzeń, antysemi­ tyzmu i antynegryzmu. Jest oczywiste, że wszelkim przejawom etnocentryzmu, ksenofobii czy szowinizmu manifestowanym w konkretnych relacjach społecznych muszą towarzyszyć silnie n a ł a d o w a n e emocje. Podobnie przedstawia się sytuacja ze stereotypem płci - tematem nr 1 w psychologii społecznej (Mc Kay 1969, s. 424-425), którego to pokłady emocjonalności nie budzą chyba niczyich wątpliwości. Postulowany organiczny związek emocji ze stereotypem, pomimo że wielokrotnie usankcjonowany ex definitione, ma charakter czysto funkcjonalny. Przy pomocy określenia-wytrycha „emocjonalność" próbuje się wyjaśnić szereg właściwości stereotypu uznawanych przez badaczy za cechy konstytutywne tego zjawiska: długotrwałość istnienia, oporność na zmiany czy irracjonalność a w wersji łagodniejszej - nieścisłość bądź praw­ dziwość cząstkową. To bardzo uproszczone a zarazem wygodne wytłumaczenie zjawiska stereotypu zostało pośrednio skrytykowane przez samych psychologów społecznych. Wskazują oni, że nie są znane mechanizmy w psychice człowieka, na drodze których emocje mogłyby podtrzymywać jakiekolwiek przekonania, w tym stere­ otypy, którym towarzyszą. Nie posiadamy także przekonywają­ cych danych empirycznych na to, że sądy i opinie emocjonalne jest trudniej ludziom zmieniać, aniżeli jakieś inne formy wiedzy nie podbudowane emocjami (Wojciszke 1986, s. 72). Krzysztof Krzyżewski rozpatruje zagadnienie użyteczności kategorii emocji w oparciu o psychologiczną koncepcję wyjaś­ niania funkcjonalnego (J. Fodora) jak i analizę wybranych teorii emocji w kontekście zawartych w nich funkcji tego zjawiska, a w konsekwencji charakterystyk zachowania. Autor ten kon­ kluduje: „Psychologia ... nie jest w stanie wskazać jednoznacznie na żadne obszary, rodzaje czy aspekty zachowania, których nie dałoby się wyjaśnić bez odwoływania się do emocji... w konsek­ wencji psychologia nie jest w stanie d o k o n a ć w kategoriach zachowania, do którego emocje miałyby prowadzić - funk­ cjonalnie - ich określenia, charakterystyki i identyfikacji". I na zakończenie dodaje: Kategoria „emocji", jej obecność w roz­ maitych koncepcjach... i jej żywotność to rezultat działania jakichś pozamerytorycznych czynników, głównie siły tradycji psychologii świadomościowej, k t ó r a sprawia niekonsekwencję poszczególnych koncepcji, ich twórców i zwolenników oraz swoistą niewrażliwość na argumentację o braku dostatecznych podstaw do posługiwania się kategorią „emocji" (Krzyżewski 1986, s. 289). Co więcej, nie możemy wykluczyć istnienia stereotypów „obojętnych, deskryptywnych, pozbawionych ł a d u n k u emoc­ jonalnego. Zakładając dla potrzeb natury teoretycznej istnienie continuum emocjonalności, którego biegunami byłyby np. miłość - nienawiść, przyjaźń - wrogość czy tolerancja - agresja (Tomaszewski 1976, s. 178-179), należy także uwzględnić moż­ liwość zaistnienia stanów pośrednich - emocjonalnie neutral­ nych a towarzyszących różnym przekonaniom i manifestacjom tych przekonań. Poddawanie w wątpliwość możliwości wy­ stąpienia takich stanów aemocjonalnych wynika z ujmowania zjawiska stereotypu jako predyspozycji zbliżonej w swojej strukturze do postaw (Nawrocki 1990, s. 110-111). Rzecznicy strukturalnej orientacji w definiowaniu postaw, akcentujący ich trzy komponenty: emocjonalno-wartościujący, poznawczy, be­ hawioralny odrzucają sens mówienia o postawie obojętnej �wobec jakiegokolwiek zjawiska - postawie o „wartości zero­ wej", wolnej od czynnika emocjonalnego (Nowak 1973, s. 27). Nie podzielam tego stanowiska i zakładam istnienie wyobrażeń stereotypowych jako r ó w n o p r a w n y c h składników rzeczywisto­ ści subiektywnych doświadczeń osób poddanych badaniom na ten temat. N p . żywione przez wielu P o l a k ó w stereotypy miesz­ kańców Skandynawii - wysokich, niebieskookich blondynów, czy też Włochów - brunetów o bardzo żywym temperamencie nie wydają się być obciążone emocjami, stanowią raczej typowe poznawcze (parapoznawcze) „obrazy etniczne", elementy poto­ cznej wiedzy o innych grupach narodowych. Jest oczywiście możliwe, że jakieś inne, tu nie wymienione, cechy składające się na owe stereotypy Duńczyka czy Włocha będą w większym stopniu powiązane z ocenami skłaniającymi do reakcji emoc­ jonalnych, co w ostatecznym rozrachunku może zadecydować o ich afektywnym charakterze. O emocjonalnej neutralności takich charakterystyk może decydować zbyt słaba lub odwrotnie - nadto dobra znajomość p o d m i o t ó w będących przedmiotem treści stereotypów ( M i k a 1981, s. 118-119). Bardzo istotnym momentem decydującym 0 włączeniu do stereotypowej wiedzy potocznej komponentu emocjonalnego jest uznanie przez grupę jakichś cech odmienno­ ści za obce. Nie wszystko co inne, różne jest przez jednostkę, grupę automatycznie postrzegane jako obce - niezrozumiałe, dziwne czy śmieszne, w końcu budzące poczucie zagrożenia, strach, agresję. Status obcości budzącej emocje mogą uzyskać tylko te przejawy odmienności, którym oceniający przydaje jakieś istotne społecznie znaczenie - „Problem swojskości 1 obcości rozgrywa się gdzieś na granicy między postrzeżeniową a wartościującą płaszczyzną inności - na przejściu od tego, co inne w sensie deskryptywnym, do tego, co inne w sensie psychologicznym czy społecznym, a więc od opisu do oceny, od faktu do wartości" (Nowicka 1991, s. 10-11). Zapewne nierozstrzygniętym pozostanie stary dylemat - jakie są uniwersalne cechy pierwotnej postawy wobec obcości: wro­ gość, życzliwość czy po prostu obojętność? (Znaniecki 1990, s. 312 i nast.). W tym miejscu jednak istotne jest tylko to, że proces nadawania postrzeganej inności znamion obcości następuje zazwyczaj w trakcie, jak to określał Florian Znaniecki, bliższej styczności społecznej. Styczność tego rodzaju niejako wymusza konieczność uzewnętrznienia konkretnych przekonań wartoś­ ciujących, związanych z nimi przeżyć emocjonalnych, wreszcie tendencji do określonych zachowań wobec „ o b c e g o " . Poziom emocjonalności nie stanowi wiarygodnego kryterium kwalifikującego dane wyobrażenie do kategorii stereotypu ( W i l ska-Duszyńska 1971, s. 112-116). Tak więc postulat weryfikacji definicji stereotypu akcentujących jego nierozłączność z emoc­ jami wydaje się być nie podlegającym dyskusji. Nie istnieją jednak żadne szczególne powody, które uzasadniałyby celowość podejmowania zabiegów polegających na sztucznym oddziela­ niu stereotypów emocjonalnie neutralnych od stereotypów „afektywnych". Podnoszony przez niektórych autorów fakt, że stereotyp aemocjonalny nie realizuje zazwyczaj funkcji społecz­ nych nie oznacza jeszcze, że ten typ przekonań jest kształtowany i regulowany przez jakieś odmienne mechanizmy kulturowe (Kapiszewski 1978, s. 28; Wilska-Duszyńska 1971). Mówiąc o funkcjach społecznych stereotypu ma się zazwyczaj na myśli szeroko rozumiane zabezpieczanie przezeń tzw. interesu grupy własnej. Polega to na: 1) usprawiedliwianiu wszelkich planowa­ nych lub już wykonanych działań wobec członków innych grup przy równoczesnym obarczaniu tych ostatnich odpowiedzial­ nością za zaistniały stan rzeczy (funkcja społecznego usprawied­ liwiania); 2) wyjaśnianiu budzących napięcia, złożonych wyda­ rzeń społecznych, politycznych czy ekonomicznych o doniosłym znaczeniu dla grupy (funkcja społecznej przyczynowości); 3) ochronie przed akceptacją i przejmowaniem wzorów oraz standardów działania obcych grupie, jej tradycji jak również internalizacji „swojskich" norm i wartości (funkcja społecznego różnicowania) (Tajfel 1982, s. 18-19). Spróbujmy p o d s u m o w a ć dotychczasowe ustalenia dotyczące relacji pomiędzy stereotypem a emocją. Przypisywanie emocjom roli czynnika wyjaśniającego cechy konstytutywne i niektóre funkcje realizowane przez stereotypy przy równoczesnym po­ strzeganiu emocji jako p r o d u k t ó w procesów psycho-fizjologicznych, których ostatecznym wyrazem jest bezsilność intelektual­ na człowieka - oto najistotniejsza przyczyna niepowodzeń poznawczych rzeczników psychologicznej koncepcji emocji w badaniach stereotypu. Innymi słowy, przyczyn opisywanego impasu metodologicznego należy szukać w antynomii wykorzy­ stania tradycyjnej, psychologicznej optyki emocji dla interp­ retacji społeczno-kulturowego wymiaru zjawiska stereotypu. Opisaną tu postawę badawczą, często przenoszoną na grunt antropologii, m o ż n a określić jako styl myślenia antropologa - „racjonalisty", który postrzega emocje w opozycji do wiedzy, stawia znak równości między nimi a irracjonalnością, a przynaj­ mniej określa emocje jako nieuporządkowane, niejasne, pro­ blematyczne. Z wyżej wymienionych względów bardzo często wyłącza on emocje poza o b r ę b swoich zainteresowań badaw­ czych i koncentruje się na aspekcie deskryptywnym stereotypu. Przegląd narzędzi badawczych, zwłaszcza ankiet i kwestionariu­ szy wywiadu przygotowanych na potrzeby b a d a ń nad stereoty­ pami i innymi pokrewnymi formami wiedzy potocznej nasuwa przypuszczenie, że ich autorzy nie brali w ogóle pod uwagę pozawerbalnych manifestacji stereotypu. A przecież to właśnie te nieautonomiczne reakcje emocjonalne niezmiennie towarzy­ szące werbalnym sądom stereotypowym nadają i m dopiero właściwy sens adekwatny do intencji ich wyraziciela, umoż­ liwiają komunikację w obrębie każdej grupy. Przez całe dziesięciolecia emocje były traktowane jak przed­ mioty w rodzaju statycznych obiektów materialnych opat­ rzonych etykietą-nazwą. Wielokrotnie sugerowano, że okreś­ lenia charakteryzujące właściwości postaw ludzkich (w tym cechy osobowości - np. inteligencję, temperament) i tworzących je emocji mają charakter uniwersalnego, ponadczasowego kodu, który m o ż n a „ p r z y k ł a d a ć " do dowolnej społeczności poddawa­ nej badaniom. Jednak prawie wszystkie nasze dyspozycje psy­ chiczne i ich ekstensje emocjonalne takie jak пр.: „ d u m a " , „ p o k o r a " , „gniew", „gościnność", „tchórzliwość", „chytrość" a nawet „ g o s p o d a r n o ś ć " - „rozrzutność", „ p r a c o w i t o ś ć " - „le­ nistwo" nie są cechami biopsychicznymi obiektywnie przynależ­ nymi temu czy innemu osobnikowi, członkom tej czy innej grupy. W rzeczywistości owe charakterystyki mają znaczenie stricte kontekstualne, zrelatywizowane do grup i czasu, w k t ó ­ rych powstały i znajdują swój wyraz. Ujawnienie się danej dyspozycji psychicznej, emocji wynika w pierwszej kolejności z determinant społecznych i kulturowych: relacji społecznych zachodzących pomiędzy człowiekiem wyrażającym swoje emo­ cje a ludźmi je odbierającymi, pełnionych ról, samej sytuacji społecznej tego aktu, wzorów zachowań obowiązujących w gru­ pie itd. Nawet automatyczne przenoszenie znaczeń danych zachowań emocjonalnych w obrębie jednej społeczności na dystansie czasowym kilku pokoleń wydaje się być zabiegiem wielce ryzykownym (Szczurkiewicz 1969, s. 390-393; Lutz i White 1986, s. 417-418). Dobrym przykładem ilustrującym związek pomiędzy zacho­ waniem ukonstytuowanym przez reakcje emocjonalne a jego społecznym i historyczno-kulturowym kontekstem jest obycza­ jowość dotycząca nietykalności twarzy. W naszym społeczeń­ stwie uderzenie otwartą dłonią w twarz zawsze bywało i nadal jest jednoznacznie kojarzone przez poszkodowanego z utratą czci, poczytywane jako dyshonor, wielka zniewaga. Bez konsek­ wencji m o ż n a było „ d a ć w pysk" tylko swojemu służącemu, który jakoby odbierał to zaledwie jako formę napomnienia. W Niemczech taki afront był traktowany znacznie bardziej pobłażliwie i nie wywoływał istotnych reperkusji społecznych, gwałtownych kontrreakcji emocjonalnych. Opisywane tu róż­ nice obyczajowe dotyczące tej formy zachowania a przejawiają­ ce się w odmiennych reakcjach emocjonalnych stanowiły źródło nieporozumień i sytuacji konfliktowych w kontaktach pomiędzy Polakami i Niemcami (Kwaśniewski 1982, s. 281-283). Jak już zaznaczyłem, podnoszony jest silny związek sfery biologicznej aktywności człowieka z emocjonalnością postrze­ ganą jako twór konstytuowany przez instynkty bytujące w ludz­ kiej psychice i autonomiczne względem zjawisk społecznych i kultury. Pewne echa tych poglądów na naturę zjawiska emocjonalności są widoczne również w definicjach tego fenome­ nu formułowanych na gruncie nowych interakcyjnych teorii emocji. Emocje są tam interpretowane w oderwaniu od ich komunikacyjnego charakteru i postrzegane zgodnie z poniż­ szym schematem przyczynowym: 99 �reakcje cielesne —>. jawne _>. czynniki zachowania kulturowe i in. —>. emocjonalne etykiety (nazwy) Zmiany cielesne tworzą określony typ zachowań, które są określane i pośredniczone przez czynniki kulturowe i in. Z dru­ giej strony, czynniki te wywołują zróżnicowanie w określaniu danych stanów emocjonalnych (Denzin 1983, s. 403). Antropologiczna koncepcja emocji nieodzowna dla zrozumie­ nia relacji na linii emocja - stereotyp nie p o d w a ż a skądinąd oczywistego faktu wewnątrzcielesnego doświadczania emocji. Jednakże, jak to trafnie ujmuje Norman K . Denzin, ,,ciało nie wywołuje własnych interpretacji somatycznych... a dostosowuje się samo do emocjonalnych interpretacji o s ó b drugich" (Denizin 1983, s. 402-403). Emocje - zjawisko zarówno fizjologiczne jak i społeczne, kulturowe - czerpią swe źródła tak z ludzkiego ciała jak i świadomości, świata zewnętrznego otaczającego danego człowieka. Nie znaczy to, że badacz zjawisk ze świata kultury blisko stowarzyszonych ze sferą emocji powinien prowadzić swoje analizy już na poziomie fizjologii, interesować się np. mimiką twarzy jako funkcją mięśnia twarzowego czy wzrostem poziomu adrenaliny na widok „ o b c e g o " . Z drugiej strony, nie może go też satysfakcjonować ograniczanie się w zainteresowa­ niach badawczych do poznania czynników społeczno-kulturo­ wych oddziaływających na emocje a leżących poza samymi aktymi identyfikowania się i komunikowania ludzi. Bez trwają­ cej lub zaistniałej wcześniej obecności innych ludzi zjawisko emocjonalności jest wszakże niewyobażalne. Tak więc, emocje są tworzone i wyzwalane przez człowieka w trakcie kontaktowania się z innymi ludźmi. Historyczne oraz międzykulturowe zróżnicowanie k o d ó w emocjonalnych wska­ zuje na wybitnie komunikacyjny charakter znaczeń emocji. Tym samym emocje implikują również działania, które zaistnieją w przyszłości. Tylko poprzez poznanie znaczeń emocji współ­ tworzących zachowania możemy dotrzeć do sensu tych działań, odczytać „scenariusz" kulturowy wszelkiej aktywności człowie­ ka. Właściwa interpretacja, zrozumienie emocji stanie się realne tylko wtedy, gdy świat doznań uczuciowych uznamy za integral­ ny składnik kulturowych sensów przekonań i zachowań ludzi. W miejsce postawy antropologa-,,racjonalisty" m o ż n a tu z a p r o p o n o w a ć przyjęcie stylu myślenia antropologa-,,intuicjonisty", który dostrzega w emocjach emanację pełnego człowie­ czeństwa, narzędzie, za p o m o c ą którego każdy z nas może się samookreślać, n a d a w a ć pełnię znaczeń swojemu życiu pośród innych ludzi. Takie rozumienie emocji wychodzi poza schemat psychologiczny i fakty biologiczne wskazujące na związki pomiędzy emocjami a ciałem. Emocje m o ż n a t r a k t o w a ć jako pewne idee nierozerwalnie zrośnięte z wiedzą, przekonaniami, współkodujące najbardziej znaczące sensy zachowań kulturo­ wych i interpretacje większości interakcji społecznych (Lutz i White 1986, s. 407). Tak określone stanowisko rewaloryzuje emocje poprzez prze­ łamanie utrwalonego, dychotomicznego postrzegania poszcze­ gólnych aspektów zachowań, zgodnie z którym emocje przeciwL I T E R Chalasiriski J. 1935 Antagonizm potski-niemiecki w osadzie fabrycznej ,,Kopalnia" na Górnym Śląsku, Warszawa Denzin N . K . 1983 A note on emotionality, self and interaction, „American Journal of Sociolo­ gy", t. 89, nr 2, s. 402-409. Kapiszewski A. 1978 Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk Katz D „ Brały K . 1933 Racial stereotypes of one hundred college students, „Journal of Abnormal and Social Psychology", t. 28, s. 280-290 Krzyżewski K . 1986 O bezużyleczności kategorii ,,emocji" vr wyjaśnianiu zachowań, „Poznańskie Sutdia z Filozofii Nauki", z. 10, s. 275-290 Kwaśniewski K . 1982 Zderzenie kultur. Tożsamość a aspekty konfliktów i tolerancji, Warszawa Lippmann W. 1960 Public opinion, New York L u t z C , White G . M . 1986 The anthropology of emotions, ..Annual Review of Anthropology ', t. 15, s. 406-430 Mc Kay J. 1989 Do gender stereotypes bias evaluation, ..Psychological Bulletin", t. 105, nr 3. s. 409-429 Mika S. 1981 Psychologia społeczna. Warszawa 1 100 1 stawiano poznaniu, intelektowi, sama zaś obecność emocji zawierała w sobie in potentia p r a w d o p o d o b i e ń s t w o zaistnienia stanu niezgodności z rzeczywistością, fałszywej świadomości. Należy stwierdzić, że emocjonalność stereotypu nie stanowi właściwości pozwalającej orzekać o innych cechach tego zjawis­ ka takich jak np. długa żywotność, oporność na zmiany czy irracjonalność. Tylko poprzez poznanie kulturowego znaczenia emocjonalnego wymiaru stereotypu możliwe jest odkrycie sensu jego treści nadanych mu przez d a n ą zbiorowość. W kulturowych badaniach emocji m o ż n a wyeksponować kilka szczególnie interesujących nurtów refleksji istotnych dla antropologa. Pierwszy z nich podejmuje problem emocji jako zjawiska wyjaśnianego przez inne zmienne takie jak np. system społeczny, w którym się pojawiają. Odnajdywane są paralele pomiędzy strukturą społeczeństwa a strukturą funkcjonujących w jego obrębie zachowań emocjonalnych, role emocji we współtworzeniu specyfiki systemu społecznego. W tym nurcie mieszczą się także badania nad językiem emocji - ich analizą semantyczną, rolą komunikacyjną we wszelkich sytuacjach społecznych, relacjami pomiędzy werbalnymi i pozawerbalnymi formami zachowań. Szczególnie eksponowane są tu pragmaty­ czne funkcje reakcji emocjonalnych w systemie wartości, proce­ sie identyfikacji, kształtowaniu tożsamości. W drugim nurcie zainteresowań emocjami są one postrzegane jako zjawisko, za p o m o c ą którego m o ż n a wyjaśnić istotę najrozmaitszych instytucji kulturowych: zasady organizujące wymianę handlową, zwyczaje związane z unikaniem „obcych", niektórych członków wspólnoty i rodziny, specyfikę uczestnict­ wa jednostki w kulcie religijnym itd. M o ż n a wreszcie t r a k t o w a ć emocje bardziej ogólnie i badać je jako nierozłączne składniki wszelkiego kulturowego znaczenia, każdego systemu społecznego, w którym funkcjonują. I tu podejmuje się problem emocji jako integralnych elementów komunikacji międzyludzkiej a także, co wydaje się być bardzo istotne, komunikacji jednostki samej ze sobą, proces indywi­ dualnej interpretacji zastanego świata skierowany do „we­ w n ą t r z " - odkrywania własnego rozumienia tego świata, włas­ nych reakcji na rzeczywistość. Osobnik czujący w swojej emoc­ jonalnej świadomości w pierwszej kolejności odczuwa sam siebie (self-feeling), rozpoznaje swoją tożsamość. Oczywiście, bez następnego kroku, tj. odniesienia tej tożsamości do innych ludzi - członków grupy, świadomość ta nie byłaby wyobrażalna (Denzin 1983; Lutz i White 1986, s. 410-429). Refleksja ta, odrzucająca opozycyjne widzenie „ u c z u ć " i „myśli", podnoszą­ ca poznawczy aspekt emocjonalności może okazać się istotną także dla rozważań nad sposobami i wartością percepcji rzeczy­ wistości badanej przez samego antropologa. Wszystko wskazuje, że rezultaty wyżej zasygnalizowanych dociekań nad sferą emocjonalnej aktywności mogą okazać się bardzo interesujące także dla badaczy-antropologów tradycyj­ nie niechętnych psychologizowaniu i nie podejmujących na co dzień zagadnień ściśle związanych z przedmiotem zainteresowań antropologii psychologicznej. T U R A Nawrocki J. 1990 Polskie obrazy obcych - parapoznawcze komponenty stereotypów Araba, Chińczyka, Murzyna i Żyda, (w.) E . Nowicka (red.), Swoi i obcy, t. 1, s. 109-154 Nowak S. 1973 Pojecie postawy w teoriach i stosowanych badaniach społecznych, (w:) S. Nowak (red.), Teorie postaw, Warszawa, s. 17-87 Nowicka E . 1991 Wprowadzenie. Inny jako obcy, (w:) E . Nowicka (red.), Relięia a obcość, Kraków, s. 9-25 Pawlik W. 1988 Arogancja kultury odrzucającej „inność", „Kultura i Społeczeństwo", t. 23, nr 4, s. 129-135 Schaff A. 1981 Stereotypy a działanie ludzkie. Warszawa Szczurkiewicz T . 1969 Studia .socjologiczne, Warszawa Tomaszewski T. 1976 Świadomość, (w:) T. Tomaszewski (red,), Psychologia, Warszawa, s. 171-195 Tajfel H . 1982 Stereotypy społeczne i grupy społeczne, „Studia Psychologiczne", t. 20, z. 2, s. 5-25 Wilska-Duszyńska B. 1971 Rozważania o naturze stereotypów, „Studia Socjologiczne", nr 3, s. 97-116 Znaniecki F . 1990 Studia nad antagonizmem do obcych, (w:) tegoż, Współczesne narady, Warszawa, s. 265-358 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/03289682e5f9c2f1a4256db55d7bad39.pdf 434c9d63b3b8c5048d8efac0b71eb7f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2459 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2283 Title A name given to the resource Warszawski Krzyż z kwiatów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.86-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michalska-Ciarka, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Warszawski Krzyż z kwiatów Magdalena Michalska-Ciarka Z w y k l e , kiedy etnograficznemu badaniu poddany zostaje współcześnie p o w s t a j ą c y i istniejący fakt k u l t u r o w y , mamy do czynienia ze zjawiskiem szczególnie z ł o ż o n y m . Takie stwierdzenie w pełni daje się odnieść do omawianego t u zjawiska, k t ó r e zaistniało j a k o fakt k u l t u r o w y i przejaw ludzkiej a k t y w n o ś c i w maju 1981 r. i t r w a ł o do sierpnia 1983. R ó ż n o r o d n o ś ć treści skupionych w o k ó ł K r z y ż a z k w i a t ó w , w i e l o w ą t k o w o ś ć jego przekazu, k o n s t y t u u j ą c y go ł a d u n e k emocjonalny (religijny, polityczny, artystyczny) nie pozwa­ lają na oddzielenie jednego c h o ć b y elementu s k ł a d o w e g o od innych. D l a w m i a r ę p e ł n e g o opisu i unikającej u p r o s z c z e ń interpretacji całości tego zjawiska, w a ż n a była r ó w n i e ż atmosfera, istniejąca w o k ó ł K r z y ż a aura, śpiewanie pieśni, s k ł a d a n e u l o t k i , zachowania i gesty g r o m a d z ą c y c h się przy n i m ludzi. Prezentowane t u o m ó w i e n i e jest zaledwie frag­ mentem i s k r ó t e m bardziej obszernej pracy, której pisanie u k o ń c z y ł a m w 1984 r o k u . O d tamtej p o r y u p ł y n ę ł o d o ś ć d u ż o czasu, by na zjawisko to m o ż n a dziś j u ż p a t r z e ć j a k o na fakt należący do historii i do przeszłości. Ś w i a d o m i e jednak p o z o s t a j ę przy tej pierwszej wersji pracy, k t ó r a p o w s t a w a ł a w t y m samym czasie, gdy zjawisko to b y ł o żywe, in statu nascendi. C z y n i ę tak dlatego, by d a ć t a k ż e ś w i a d e c t w o t r u d n o ś c i o m , na jakie n a p o t y k a ć m o ż e etnograf w badaniu z d a r z e ń i f a k t ó w k u l t u r o w y c h dziejących się na jego oczach, gdy nie chroni go i jego interpretacji (a m o ż e i nie prze­ szkadza) „ b a d a w c z y " , historyczny dystans, na j a k i m o ż e sobie p o z w o l i ć p a t r z ą c na dany fakt z odleglejszej perspek­ t y w y czasowej. Dlatego też z a c h o w u j ę w wielu miejscach tego o m ó w i e n i a , ó w anachronicznie dziś j u ż b r z m i ą c y czas teraźniejszy, ó w - w t y m w y p a d k u szczególnie swoisty - praesens etnographicus, w j a k i m p o w s t a w a ł a i pisana była ta praca. 1 WSTĘP B a d a j ą c warszawski K r z y ż z k w i a t ó w , g ł ó w n y m dla mnie pytaniem było: co ten fakt z n a c z y , jakie p o k ł a d y znacze­ niowe i symboliczne m o ż n a z niego w y d o b y ć . Problem ten s t a r a ł a m się t a k ż e u c h w y c i ć w warstwie historycznej, spoj­ rzeć n a ń j a k o na proces trwający w czasie (nawarstwianie się z n a c z e ń ) . Ś w i a d o m a tego, iż - j a k w t y m szczególnym przypadku - osoba badacza staje się j a k b y d o d a t k o w y m elementem badanego zjawiska, s ą d z i ł a m , że należy wyrzec się atrakcyjnej interpretacji na rzecz możliwie d o k ł a d n e j rejestracji i d ą ż y ć przede wszystkim do uchwycenia tego, co m o ż n a by n a z w a ć opisem morfologii badanego zjawiska. Jako m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y w y k o r z y s t a ł a m t u rozmowy, jakie p r z e p r o w a d z i ł a m z c z ł o n k a m i ruchu O A Z A , c z ł o n k a m i Ruchu na Rzecz Beatyfikacji Stefana K a r d y n a ł a W y s z y ń ­ skiego, j a k r ó w n i e ż r o z m o w y z p r z y p a d k o w o n a p o t k a n y m i przy K r z y ż u l u d ź m i . J e d n o c z e ś n i e p r a g n ę z a z n a c z y ć , że nie jest m o i m celem d o k ł a d n e , ścisłe ustalenie chronologii w y d a r z e ń i całkowitej ich a u t e n t y c z n o ś c i . M i m o że m ó w i ę t u o historii K r z y ż a nie zawsze s z u k a ł a m t u potwierdzenia relacji moich r o z m ó w c ó w . Fakty, opisy i relacje ludzi interesują mnie j a k o fenomen, j a k o zjawiska lub t y l k o wydarzenia, k t ó r e t o w a r z y s z y ł y krzyżowi z k w i a t ó w . I n n y m i słowy: interesują mnie t u przede wszystkim treści, jakie się w o k ó ł tego k r z y ż a skupiły. Powstanie K r z y ż a z k w i a t ó w (maj-czerwiec 1981 r.) bez­ p o ś r e d n i o z w i ą z a n e b y ł o ze śmiercią Prymasa Stefana W y ­ szyńskiego, j e m u też K r z y ż ten był p o ś w i ę c o n y i ofiarowany. Pojawienie się K r z y ż a z k w i a t ó w m o ż n a więc określić 86 w czasie, j e d n a k ż e inspiracje i m o t y w y jego zaistnienia są bardziej z ł o ż o n e i w y m a g a j ą prześledzenia f a k t ó w i wyda­ rzeń, k t ó r e miały miejsce o wiele wcześniej. J u ż sama nazwa tego zadziwiającego „ p o m n i k a " i spory jakie w y w o ł a ł a w ś r ó d m o i c h r o z m ó w c ó w stanowi ciekawy m a t e r i a ł m ó w i ą c y o żywości tego zjawiska. A więc K r z y ż z k w i a t ó w czy K r z y ż Kwietny? „Krzyż Kwietny to dosłowne tłumaczenie angielskiego określenia 'Flower Cross', które pojawiło się u zachodnich korespondentów relacjonujących wydarzenia warszawskie. Osoby bliżej związane z Krzyżem (układający, pilnujący) zwykły posługiwać się nazwą Krzyż z kwiatów. Motywuje się to częstym pojawianiem oprócz kwiatów także zniczy, zaistniałby wtedy kłopot, gdyby miano nazywać Krzyż np. Zniczowym Krzyżem." Tak też, j a k m i sugerowano, nawet gdyby zaczęły przewa­ żać tam inne formy o z d ó b , dekoracji (znicze, flagi, jedlina) zawsze będzie to K r z y ż z k w i a t ó w j a k o g ł ó w n e p r z e s ł a n i e tego „ p o m n i k a " , j a k o jego idea i styl. O d w o ł a j m y się do w y d a r z e ń jakie miały miejsce na placu Z w y c i ę s t w a , k t ó r e b e z p o ś r e d n i o z a i n s p i r o w a ł y powstanie K r z y ż a z k w i a t ó w . Były to uroczystości pogrzebowe Pryma­ sa Stefana W y s z y ń s k i e g o i - wcześniej - Msza Św. odprawio­ na przez Jana P a w ł a I I na placu Z w y c i ę s t w a w trakcie Jego pierwszej pielgrzymki do Polski. Jako m a t e r i a ł opisowy w y k o r z y s t a ł a m t u cytaty z prasy relacjonującej te wydarze­ nia. Wydaje m i się, że m o ż e w ten s p o s ó b uda się c h o ć b y w niewielkim stopniu o d t w o r z y ć a t m o s f e r ę owych d n i , n a s t r ó j j a k i p a n o w a ł w społeczeństwie, a t a k ż e i k o n w e n c j ę l i t e r a c k o - d z i e n n i k a r s k ą j a k a w ó w c z a s stała się o b o w i ą z u j ą ­ cą. Przypomnienie tamtych w y d a r z e ń jest konieczne, ponie­ w a ż to one są p o d ł o ż e m , gruntem z jakiego w y r o ś n i e K r z y ż z k w i a t ó w u ł o ż o n y przez s p o ł e c z e ń s t w o Warszawy po śmie­ rci Prymasa. 2 PAP doniosiła: „Dnia 28 maja br. o godz. 4 w Uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego, w rezydencji arcybiskupów warszawskich zmarł w wieku 79 lat Jego Eminencja kardynał Stefan Wyszyński, arcybiskup, metropolita gnieźnieński i warszawski Prymas Pol­ ski." 4 0 3 „Śmierć Prymasa Polski, kardynała Stefana Wyszyńskiego po­ grążyła w wielkiej żałobie, nie tylko całą polską społeczność katolicką, lecz - bez przesady rzec to można - cały naród i cały kraj. Bo też kardynał Stefan Wyszyński w ciągu całego swego życia służył mu wiernie, był zaś nie tylko kapłanem, lecz i mężem stanu miary niepospolitej." („Żołnierz Wolności") 4 „Zgon Prymasa Polski - Ks. Kardynała Stefana Wyszyńskiego poruszył wszystkich Polaków. Odszedł wybitny kapłan i wielki patriota. Jego postawa nacechowana była zrozumieniem proce­ sów historycznych i obywatelską odpowiedzialnością męża stanu za pomyślność Ojczyzny. (...) Jesteśmy przekonani, że Jego życie, myśl i trud stworzyły wzorzec współdziałania Kościoła z socjalis­ tycznym państwem. (...) Zwracamy się do Episkopatu i całego duchowieństwa ze słowami głębokiego współczucia Stanisław Kania, Henryk Jabłoński, Wojciech Jaruzelski, Stefan Ignar, Edward Kowalczyk, Stanisław Gucwa" (Oświadczenie najwyższych władz państwowych na ręce przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski kar­ dynała Franciszka Macharskiego.) 5 „W mieście nastrój powagi. Miasto udekorowane narodowymi flagami przepasanymi kirem. Żałoba narodowa. Prawdziwa żałoba przeżywana przez cały naród. (...) Na placu Zwycięstwa, �który mieszkańcy Warszawy, od czasu Mszy św. odprawionej przez Papieża nazwali placem Zwycięstwa Kardynała W y s z y ń ­ skiego, robotnicy budują ołtarz, o k o ł o godziny 20.00 dźwig ustawia ten sam wielki krzyż z czerwoną stułą wielkanocnego zwycięstwa, krzyż który stał tu podczas Mszy św. papieskiej." ( „ T y g o d n i k Powszechny") 6 „Jakaś niebywała symbolika w tym pogrzebie. Ten sam ogromny krzyż na placu Z w y c i ę s t w a , ten sam, pod którym, dokładnie niemal co do dnia stał Jan Paweł II Papież z Polski [w czasie swojej wizyty w Warszawie], a witał G o gospodarz miasta arcybiskup warszawski Prymas Polski (...). A potem na Krakows­ kim Przedmieściu, prosta drewniana trumna, na barkach ludz­ kich niesiona, płynąca przez morze głów. Biały k o r o w ó d książąt kościoła z różnych krajów i k o n t y n e n t ó w . Dzwony bijące nieus­ tannie, rozkołysane, wszystkie dzwony Warszawy, m o ż e całej Polski. Dzwony, dzwony, dzwony. A w tym dzwonieniu strach czy triumf?" ( „ T y g o d n i k Powszechny") 7 „ W uroczystości wzięła udział delegacja władz p a ń s t w o w y c h na najwyższym szczeblu na czele z Henrykiem Jabłońskim. (...) G ł o s e m d z w o n ó w ze wszystkich k o ś c i o ł ó w Polski rozpoczął się 28 maja - w dniu zgonu Stefana W y s z y ń s k i e g o , trzydniowy okres żałoby. Wierni gromadzili się na n a b o ż e ń s t w a c h , odprawiali modlitwy w intencji zmarłego prymasa. (...) Tysiące, tysiące P o l a k ó w osobiście ż e g n a ł o swego arcykapłana i wielkiego roda­ ka. (...) Dziennikarze P A P przekazują: Warszawa - godziny p o ł u d n i o w e 31 maja. W mieście nastrój żałoby i głębokiej powagi. Flagi na gmachach publicznych opuszczone do p o ł o w y masztu i przepasane kirem. (...) Nieprze­ brany potok ludzki wciąż jeszcze w p ł y w a do kościoła Seminaryj­ nego, aby o d d a ć hołd u trumny Zmarłego. (...) Po przeszło 4 godzinach od rozpoczęcia uroczystości pogrzebowych procesja wkracza do kościoła Katedralnego. (...) Odczytany zostaje tes­ tament Prymasa Polski." („Żołnierz W o l n o ś c i " ) 8 Oto fragment testamentu: „ U w a ż a m sobie za łaskę, że m o g ł e m dać ś w i a d e c t w o prawdzie jako więzień polityczny, przez trzyletnie więzienie i że uchroniłem się od nienawiści do moich r o d a k ó w sprawujących władzę w państwie. Ś w i a d o m w y r z ą d z o n y c h mi krzywd wybaczam im z całego serca wszystkie oszczerstwa, którymi mnie zaszczycali."' Później autorzy książki „ P r y m a s T y s i ą c l e c i a " n a p i s z ą : „ N i k t w Polsce nie miał takiego pogrzebu i n i k t nie sprawił, że oczy cywilizowanego świata s k o n c e n t r o w a ł y się tak bardzo na Polsce." N i e p r z y p a d k o w o większość relacji z u r o c z y s t o ś c i pogrze­ bowych p o d k r e ś l a symboliczny związek z o d p r a w i o n ą w cze­ rwcu 1979 r o k u M s z ą p a p i e s k ą . T ę s y m b o l i c z n ą zbieżność t w o r z y ł o miejsce - plac Z w y c i ę s t w a i krzyż - ten sam w o b u uroczystościach. Ale wspólnych w ą t k ó w poprzedzających powstanie Warszawskiego K r z y ż a z k w i a t ó w jest więcej. N a l e ż ą do nich wcześniejsze formy a k t y w n o ś c i , w k t ó r y c h d o p a t r y w a ć się m o ż n a jego pierwowzoru: 10 „6.06.80 r. w 1 rocznicę pielgrzymki Jana Pawła II do Polski, po c a ł o n o c n y m czuwaniu w kościele Św. Anny, młodzież z O A Z Y (kilkadziesiąt o s ó b ) udała się na pl. Zwycięstwa i tam ułożyła z kwiatów i zniczy tzw. Krąg Charyzmatyczny." „Była to akcja jednorazowa, bez kontynuacji. Podobne znaczenie przypisać należy manifestacji, jaka odbyła się 25.09.80 г., a która miała na celu upamiętnienie rocznicy uwolnienia Prymasa (25.09.1953). N a pl. Zwycięstwa u ł o ż o n o wtedy Krzyż z kwiatów. T o również nie w y w a r ł o większej reakcji społecznej tym bardziej, że n a s t ę p n e g o dnia kwiaty uprzątnięto." Wydarzenia te świadczą o krystalizującej się j u ż wcześniej potrzebie u p a m i ę t n i e n i a osoby czy miejsca. T u niewątpliwie s z u k a ć trzeba p o c z ą t k ó w K r z y ż a z k w i a t ó w , t y m bardziej, że brak było jakiejkolwiek innej formy u p a m i ę t n i e n i a wyda­ rzeń, o k t ó r y c h zaświadczał. Podobne gesty „ s a k r a l i z u j ą c e " p r z e s t r z e ń t o w a r z y s z y ł y pielgrzymkom P a p i e ż a . „(...) dwunastotonowy granitowy głaz postawiony został w M a n ­ chester w Heaton Park, aby upamiętnić historyczną wizytę Ojca św. Jana Pawła II w tym mieście i M s z ę Św., którą Papież odprawi! w miejscowym parku w czerwcu 1982 r." - d o n o s i ł w swej fotonotce tygodnik „Za i przeciw" (nr 26, 1983 r.) D l a p o r ó w n a n i a o d w o ł a j m y s i ę do d o s y ć o b s z e r n e g o opisu „ s a k r a l i z a c j i " przestrzeni w Niepokalanowie, k t ó r y o d w i e d z i ł w t r a k c i e swej drugiej p i e l g r z y m k i J a n P a w e ł I I . „Święty gwardian wyśnił sobie na tych polach lotnisko. (...) Chociaż nie zdążył zamienić snu na twardą płytę, pamięć o jego śnie towarzyszyła nieodparcie przedziwnemu spotkaniu z 18.06.83. Nie nad Tybrem, lecz nad Teresinką, nie na placu Św. Piotra, ale w 'szczerym polu' mazowieckich piasków, nie w Wiecz­ nym Mieście, ale w prowizorium Niepokalanowa, nie wobec m i ę d z y n a r o d o w e j , trochę p o b o ż n e j , więcej ciekawej publiczności, ale p o ś r ó d polskiego, trochę ciekawego, więcej szczerze p o b o ż ­ nego ludu, nie u konfesji św. Piotra, lecz u boku klasztornego cmentarzyska z symbolicznym grobem św. Maksymiliana, nie na tle kolorowych Szwajcarów, ale pod troskliwą opieką służby powszechnej, że stał się dziwowiskiem ludzi i a n i o ł ó w (zakonnicy, księża, klerycy, S B , milicja i B O R , współpracujący ręka w r ę k ę ) . . . T u i w takiej sytuacji o d b y w a ł o się niepowtarzalne spotkanie z Piotrem naszych c z a s ó w . N a polach tych nie przewidywano niegdyś t ł u m ó w ani miejsca, na które ściągać będzie p o b o ż n o ś ć pielgrzymów. O w o c o w a ł tu piękny sad posadzony przez braci o g r o d n i k ó w . (...) Potem w imię 'wyższej użyteczności społecznej' zabrano pola zakonnikom. Zajechały potężne traktory. Powyrywały z korzeniami sad. Wyższej użyteczności jednak nie b y ł o . (...) Po wydarzeniu, które spadło na te pola 18.06.83 г., nie wróci tu s p o k ó j kwitnienia i trud zbiorów. Nastanie czas autentycznej 'wyższej użyteczności'. Przy­ jdą pielgrzymi, którzy nabyli prawa do tego skrawka ziemi. (...) - Rozbieracie ołtarz? Nikt nie spieszy z o d p o w i e d z i ą . Prowizorka to. R o z e b r a ć trzeba. Wiadomo, nie stawiano tak, by na dłużej miało p o z o s t a ć . Ale stoi. Niech jeszcze m ó w i , świadczy, przypomina. (...) Po 'lotnisku' snują się ludzie. Tutaj w y l ą d o w a ł . Tędy szedł do auta. W tym miejscu rozmawiał z ludźmi przed odlotem... - Pocałuj synku ziemię! Po niej Ojciec Święty przechodził. Niech bracia nie sadzą tu kapusty. Niech nie sieją żyta. Ziemia ta a w a n s o w a ł a , otrzymała dyplom szlachectwa. M a przypominać, rozmyślać, modlić się i uczyć. Wyrośnie tu świątynia Res sacra homo. " l 1 Potrzeba miejsca, miejsca u ś w i ę c o n e g o , do k t ó r e g o m o ż n a p o w r a c a ć , do k t ó r e g o m o ż n a i ś ć z p i e l g r z y m k ą , z k t ó r e g o m o ż n a c z e r p a ć n a t c h n i e n i e , j a k c z e r p a ł o s i ę wtedy, gdy po raz pierwszy b y ł o ono ś w i a d k i e m c u d o w n y c h , ś w i ę t y c h w y d a r z e ń . B y ć m o ż e ta s a m a p o t r z e b a s p o n t a n i c z n a , c h o ć chyba jednak trochę przekornie d e m o n s t r u j ą c a s w ą p o l s k ą religijność, kazała składać kwiaty na placu Z w y c i ę s t w a . I rzecz z n a m i e n n a - w i ę k s z ą w a r t o ś ć z n a c z e n i o w ą i s y m ­ b o l i c z n ą w takich chwilach m a k a ż d y najmniejszy nawet akt niż usankcjonowane formy u p a m i ę t n i a n i a . W e d ł u g bardzo s p r z e c z n y c h , c z ę s t o a ż w y k l u c z a j ą c y c h s i ę relacji, K r z y ż p o w s t a ł w „kilka dni po śmierci P r y m a s a " . „ W kilka dni po śmierci Prymasa do Warszawy przejeżdża pielgrzymka (chyba ze Śląska), której uczestnicy chcą złożyć kwiaty na grobie Prymasa, ale cała krypta jest już usłana kwiatami. Wtedy pojawia się p o m y s ł ("nie wiadomo czyj') prze­ niesienie k w i a t ó w tych z katedry i tych spod Zygmunta na pl. Zwycięstwa - tam gdzie stała trumna. D o tej pory nic właściwie na placu się nie działo, czasem ktoś zapalił znicz czy p o ł o ż y ł małą wiązankę k w i a t ó w , było to jednak działanie bardzo indywidualne i spontaniczne, nikt nie myślał nad formą ułożenia k w i a t ó w , nikt nie myślał by ich p i l n o w a ć . " „Inicjatorką powstania Krzyża z k w i a t ó w była pani E w a P. otaczająca czcią Prymasa jeszcze za jego życia. P o c z ą t k o w y m planem pani E w y b y ł o utrzymanie Krzyża przez okres kościelnej żałoby po Prymasie (tj. 6 tygodni). (...) Ona zajmowała się układaniem k w i a t ó w . . . " O b i e te realacje u k a z u j ą p e w i e n p r o b l e m - c z y w w y p a d k u p o w s t a ł e g o K r z y ż a z k w i a t ó w m a m y do c z y n i e n i a z z a ­ c h o w a n i a m i spontanicznymi, czy też u s a n k c j o n o w a n y m i , uporządkowanymi mocą autorytetów? Trudno doszukiwać 87 �i albo podnosili kwiaty z ulicy i zabierali do swoich domów, albo składali pod Zygmuntem czy na placu Zwycięstwa. Nikt wtedy nie myślał o ułożeniu Kwietnego Krzyża. Czuło się jednak, że miejsce to nabrało jakby nowego znaczenia." N a p o d o b n ą p o t r z e b ę posiadania „ z m a t e r i a l i z o w a n e j " p a m i ą t k i , b ę d ą c ą przejawem p a t r i o t y z m u lat z a b o r ó w , zwra­ cał u w a g ę Stanisław Wasylewski: „Niech tylko umrze ktoś wybitny, zaraz wszystko, co go otaczało, staje się przedmiotem pożądliwości tłumu. Rozchwytują prze­ płacając nawet byle rupiecie. Kto nie miał szczęścia zdobyć strzępka, na którym spoczęła ręka Kościuszki czy ks. Józefa, kontentuje się kwiatkiem zerwanym na kopcu krakowskim, listkiem z wieńca w czasie żałobnego nabożeństwa albo nawet garstką kurzu z ulicy, którą szedł kondukt. ( . . . ) " ' 5 T ł o historyczne, w j a k i m p o w s t a ł K r z y ż z k w i a t ó w , nosi w y r a ź n e znamiona chaosu. Przemiany polityczne, m o r a l no-etyczne tych d n i , a j e d n o c z e ś n i e potrzeba szukania stałych w a r t o ś c i i stabilizacji stały się d o s k o n a ł y m gruntem, na j a k i m m ó g ł ujawnić się znak czy symbol. I b y ć m o ż e powstanie K r z y ż a z k w i a t ó w staje się, z symbolicznego p u n k t u widzenia, poszukiwaniem „ n o w e g o miejsca" w nie­ pewnym świecie? Eliade pisze: „ O d k r y c i e l u b ustalenie p u n k t u oparcia - ' ś r o d k a ' jest r ó w n o z n a c z n e ze stwarzaniem świata" Wydzielone miejsce święte (sacrum) i p o t r z e b a wydo­ bycia go z otoczenia (profanum) istnieje t u jedynie na zasadzie k o n t r a s t u , k t ó r y przejawić się m o ż e w manife­ stacji, w dawaniu ś w i a d e c t w a przez uczestnictwo, c h o ć b y przez codzienne s k ł a d a n i e k w i a t ó w . Wydarzenia lat 80-tych, to specyficzny okres sprzyjający ujawnieniu się z a c h o w a ń symbolicznych. N o w e g o też symbolicznego znaczenia nabie­ rają często pojawiające się kwiaty. Te s k ł a d a n e pod warszaw­ ską R o t u n d ą po tragicznym w y p a d k u 1979 r „ te leżące u w r ó t Stoczni G d a ń s k i e j w 1980 r „ czy też te t o w a r z y s z ą c e pogrzebowi Grzegorza Przemyka. N a b i e r a ł y one j a k b y nowego sensu, w y m i a r u społecznego protestu - b ę d ą c zara­ zem o z n a k ą s o l i d a r n o ś c i . Udekorowane k w i a t a m i Bramy Stoczni G d a ń s k i e j s y m b o l i z o w a ł y j e d n o ś ć i poparcie jakiego udzielali s t r a j k u j ą c y m ci, k t ó r z y „nie zmieścili się" w murach stoczni, a k t ó r z y poprzez kwiaty dodawali otuchy, okazywali poparcie i p o d k r e ś l a l i symbolicznie swą o b e c n o ś ć podczas strajku. J a k ż e p o d o b n ą rolę o d g r y w a ł y kwiaty na pogrzebie Grzegorza Przemyka: 1 6 U. I. Plac Zwycięstwa, 1 sierpnia 1981 się w t y m akcie p r z y p a d k o w o ś c i czy b r a k u s p o n t a n i c z n o ś c i . Wydaje się, że w p o c z ą t k o w y m okresie swego istnienia m i a ł K r z y ż charakter j a k b y ludowego miejsca k u l t u , p o w s t a ł e g o spontanicznie, aby o d d a ć h o ł d z m a r ł e m u . C z y m więc jest K r z y ż z k w i a t ó w ? - specyficznym kwiet­ n y m pomnikiem? D w a , z d a w a ł o b y się, sprzeczne stwierdze­ nia - kwiaty i p o m n i k . J u ż z racji swej trwałości j a k b y wykluczające się, a jednak... K w i a t y , istotny element na­ szego życia. Dostajemy je, s k ł a d a m y , przechowujemy. T w o ­ rzą poczucie więzi, są wyrazem szacunku i p a m i ę c i . W ł a ś n i e w pamięci i uczuciu jest ich m o c . Obie wizyty P a p i e ż a i pogrzeb Stefana W y s z y ń s k i e g o nieodparcie k o j a r z ą się z kwiatami. K w i a t a m i , k t ó r y m i przystrajano ołtarzyki w oknach, k w i a t a m i , k t ó r y m i w y s ł a n e były trasy przejazdu czy przemarszu, aż wreszcie kwiatami, k t ó r e potem zbierano na p a m i ą t k ę czy s k ł a d a n o na jedno miejsce. Uczestnicy powitania Jana P a w ł a I I w s p o m i n a j ą : ..Kolorowy, gęsiy tłum, często z kwiatami, nierzadko białożółlymi chorągiewkami oraz transparentami oblepił dookolne uli­ ce."' .,(...) a my wyrywaliśmy się na ulicę przez wątłe barierki ogrodzeń, aby zabrać na pamiątkę kwiaty układane przedtem w barwne pasy na jezdni." 1 2 3 14 Podobnie w d n i u uroczystości pogrzebowych księdza Prymasa p o Mszy Św. i po przemarszu k o n d u k t u ż a ł o b n e g o p o z o s t a ł y kwiaty. Część u ł o ż o n o pod k o l u m n ą Z y g m u n t a (dalej trasa była z a m k n i ę t a ) , część zebrano i zaniesiono na miejsce, gdzie stała trumna. M ó w i członek ruchu O A Z A : „Nie można ich było tak zostawić, zresztą ludzie sami to czuli 88 „Ludzie, trzymając się za ręce, tworzą szpaler wokół tych, którzy niosą trumnę. Na białym materiale z przodu skrzyni napis czerwony „Solidarność". Za trumną - już całą szerokością ulicy - idzie las rąk z palcami ułożonymi w V. Ktoś podnosi do góry dwa goździki — biały i czerwony - które rozchylają się w boki tworząc V . " A b y K r z y ż z k w i a t ó w m ó g ł p o w s t a ć , m u s i a ł b y ć zaakcep­ towany, tzn. m u s i a ł o d p o w i a d a ć pewnemu zapotrzebowa­ niu. I rzeczywiście był zaakceptowany, o d w o ł y w a ł się bo­ wiem do najbardziej pierwotnej formy p a m i ę c i - h o ł d u wobec osoby. W tradycyjnej kulturze ludowej, a t a k ż e , j a k na to zwraca u w a g ę Aleksander Jackowski, przeciwstawiając „ p o m n i k i w ł a d z y " , p o m n i k i oficjalne, p o m n i k o m ludu: ,, (...) zdecydowana większość pomników ludu identyfikuje się z formą krzyża bądź kapliczki. Można nawet powiedzieć, że wiele z nich to po prostu obiekty kultu opatrzone stosowną dedyka­ cją." K r z y ż z k w i a t ó w w pewnym sensie t a k ą funkcję pełnił. W kulturze ludowej p a m i ę ć przetworzona w stałą f o r m ę p o m n i k a o w ą t r w a ł o ś ć p o d k r e ś l a w s p o s ó b z n a c z ą c y . Ziem­ ne kurhany, kamienne stelle, drewniane k r z y ż e , kapliczki „ p a m i ę t a ć " m o g ą d ł u g o . Warszawski K r z y ż z k w i a t ó w stanowi j a k b y tego zaprzeczenie, charakteru „ p o m n i k a " w d o k ł a d n y m tego słowa znaczeniu na pewno nie ma. „Pomnik? - jaki to pomnik! kopnąć i się rozleci! To proszę pani prowokacja, żeby tylko ludzi wykołować, a potem będą się z nas 17 �nia (niekiedy 100-200 o s ó b ) , niektórzy śpiewali pieśni religijne, ale należało to raczej do rzadkości. Wśród zgromadzonych widać przede wszystkim urzeczenie pięknem tego zjawiska, jego czysto­ ścią, siłą przekazu. Coraz jaśniejszym stawało się, że Krzyż stanowi formę ż y w e g o pomnika, p o ś w i ę c o n e g o pamięci Stefana Kardynała W y s z y ń s k i e g o " . Z czasem nałożyły się nowe treści i znaczenia. W warszaw­ skim K r z y ż u z k w i a t ó w widzieć m o ż e m y więc n a s t ę p u j ą c e warstwy symboliczne: 1. Projekt ż y w e g o p o m n i k a p o ś w i ę c o n e g o p a m i ę c i Stefana Wyszyńskiego, 2. Z n a k u p a m i ę t n i a j ą c y wizytę Jana P a w ł a I I , 3. Symbol drogi bez przemocy, 4. Symbol u m ę c z o n y c h i u w i ę z i o n y c h za przekonania. Z biegiem czasu też historia K r z y ż a , taka j a k ą p r z e k a z u j ą informatorzy, ulega zmitologizowaniu. „ W drugiej p o ł o w i e lipca 81 powstaje Ruch N a Rzecz Beatyfikacji Stefana Kardynała W y s z y ń s k i e g o . Nieliczna grupa inicjatorów ruchu udaje się z petycją do władz kościelnych, aby g o d ł e m ruchu ogłosić Krzyż z k w i a t ó w jako uniwersalny symbol nadziei. Nie uzyskują jednak poparcia." M i ę d z y lipcem a sierpniem pojawia się u podstawy K r z y ż a napis „ M y chcemy Boga". Sfotografowany i powielony w formie emblematu K r z y ż wraz z napisem staje się nieofi­ cjalnym znakiem, symbolem ruchu i tych, k t ó r z y go popie­ rają. Tl. 2. Plac Piłsudskiego, luty 1994. W tym miejscu leżał Krzyż kwietny śmieli, że ludzie i to katolicy, a modlą się pod jakimś krzyżem z kwiatów". A jednak K r z y ż istniał, istniał, g d y ż ż y w a była p a m i ę ć - główny element k o n s t y t u u j ą c y go. M o ż e m y widzieć t u związki z tradycją r o m a n t y c z n ą . P a m i ę ć wymaga a k t y w n o ś c i i ciągłego uczestnictwa. Sztuka i literatura polska okresu r o m a n t y z m u ze szczególnym upodobaniem o d w o ł y w a ł y się do m o t y w u k r z y ż a , p o w s t a ń ­ czej m o g i ł y , bo w ł a ś n i e prostota tego „ p o m n i k a " , usypanego z ziemi grobu z drewnianym k r z y ż e m , d o m a g a ł a się zawsze uczestnictwa, ciągłej p a m i ę c i i opieki p o k o l e ń . „Zniknie pamięć na spiżach i marmurach ryta, lecz ją w sercu Polaków potomność wyczyta." „Skrop zwiędłe kwiaty martwych, niech z niebieskiej góry Dusza moja pogląda na ten grób ponury, Który straci posępność i okropność swoją, Gdy go piękne Twe dłonie kwiatami przystroją." Poświęcenie, cierpienie dla ojczyzny - o d s y ł a też do mesjanistycznych koncepcji c h c ą c y c h widzieć w Polsce Chry­ stusa N a r o d ó w . P e w n ą realizację tych w ą t k ó w m o ż n a t a k ż e wychwycić, p r z y g l ą d a j ą c się dalszej historii warszawskiego Krzyża z kwiatów. N a p o c z ą t k u bardziej z zadziwowaniem niż ze zrozumie­ niem g r o m a d z ą się tam przypadkowo zebrani ludzie, czasem d o k ł a d a j ą c w ł a s n e kwiaty, czasem wieczorem z a p a l a j ą c w ł a s n e znicze. ..Do końca lipca nie odbywały się właściwie większe zgromadze­ 1 8 19 20 „I lipca 81 na pl. Zwycięstwa pojawia się u ł o ż o n y z k w i a t ó w i zniczy symbol kotwicy, a dla dodatkowego wzmocnienia powiewają nad nim biało-czerwone flagi. Istnieje to przez jakieś 2-3 dni, nie g r o m a d z ą się tam ludzie i potem samo niknie. Stworzyli to chyba ci od 'pomnika Sumienia' (mowa o Pomniku K a t y ń s k i m na P o w ą z k a c h - M . M . - C . ) i c h o d z i ł o być m o ż e 0 jakąś kontrpropozycję w stosunku do Krzyża, ale ludzie tego nie zaakceptowali, było to zbyt nachalne i przez to aż prowokujące. M i ę d z y 1 a 2 sierpnia pojawiają się próby zniszczenia Krzyża. Kwiaty są porozrzucane, pogaszone znicze, od tej pory zdarza się to d o ś ć często. Wtedy też (początek sierpnia) udaje się kolejna delegacja do K u r i i z prośbą o opiekę nad Krzyżem, jako pomnikiem Kardynała W y s z y ń s k i e g o . Nie uzyskują jednak pozy­ tywnego rozwiązania, mając w zamian poczynione obietnice, że przeprowadzane są rozmowy mające na celu utworzenie pomnika W y s z y ń s k i e g o przed k o ś c i o ł e m ss. Wizytek w Warszawie. Wtedy też ludzie, zajmujący się Krzyżem z k w i a t ó w , postanawiają rozpocząć nocne czuwanie przy Krzyżu, ale chętnych jest m a ł o , brak deklaracji." Z czasem miejsce przy K r z y ż u staje się punktem infor­ macyjnym, m ó w i ą c y m o nastrojach s p o ł e c z n y c h . N a s t ę p u j e stopniowy r o z k w i t K r z y ż a . Upowszechnia się zwyczaj skła­ dania ś l u b n y c h w i ą z a n e k . Codziennie przynoszone świeże kwiaty ożywiają go, a g r o m a d z ą c e się grupy ludzi w s p ó l n i e m o d l ą c y c h się i śpiewających n a b o ż n e pieśni n a d a j ą zgroma­ dzeniom przy K r z y ż u w i d o w i s k o w o - o b r z ę d o w y charakter. W j a k i c h obszarach k u l t u r o w y c h z a c h o w a ń n a l e ż a ł o b y umieścić to wszystko, co z w i ą z a n e b y ł o z K r z y ż e m , d o p e ł ­ niając go i n a d a j ą c m u specyfikę. Wydaje się, że m o ż e m y dostrzec t u zachowanie g r a n i c z ą c e p o n i e k ą d z happeningiem czy też l u d o w ą , często l u d y c z n ą f o r m ą naigrywania się z w ł a d z y . Zachowania o s ó b zgromadzonych przy K r z y ż u to w y n i k specyficznej kultury masowej, k t ó r a w t y m w y p a d k u osiąga wręcz jarmarczny charakter. Powoli w wystroju K r z y ż a i w trakcie o d b y w a j ą c y c h się s p o t k a ń ujawniają się w y r a ź n i e tendencje polityczne. Jakby n i e p o d w a ż a l n y był j u ż fakt, że K r z y ż z k w i a t ó w stanowi f o r m ę p o m n i k a p o ś w i ę c o n e g o Stefanowi W y s z y ń s k i e m u , zatem symboliczne przypominanie tego b y ł o zbyteczne. W y s t a r c z y ł portret Prymasa umieszczony p o ś r o d k u K r z y ż a . N o w e natomiast treści symboliczne, k t ó r e się z czasem n a w a r s t w i ł y w y m a g a ł y p o d k r e ś l e n i a , stąd też bardziej mani­ festacyjna była forma ich wyrazu. „ W a ż n y m wydarzeniem dla Krzyża z k w i a t ó w staje się 5.08.81 - zakończenie strajku na Rondzie u zbiegu ul. Marszałkowskiej 1 A l . Jerezolimskich. Pierwsze autobusy o b ł o ż o n e były kwiatami, 89 �jeszcze przed zakończeniem strajku umawialiśmy się, że będą zawiezione pod Krzyż. Nie było mnie przy tym, więc nie wiem na pewno, ale n a s t ę p n e g o dnia pod Krzyżem k w i a t ó w było bardzo d u ż o - więc m o ż e je tam zawieźli." Zaczyna k r y s t a l i z o w a ć się koncepcja c h c ą c a widzieć w K r z y ż u symbol drogi bez przemocy. P o d k r e ś l a się jego „ b e z b r o n n o ś ć " i chęć przestrzegania, aby w jego wystroju z n a j d o w a ł y się jedynie elementy kwiatowe i religijne. Jednak­ że na pojawianie się licznych ulotek politycznych ludzie a n i m u j ą c y K r z y ż , j a k t w i e r d z ą , nie mieli ż a d n e g o w p ł y w u . P o d k r e ś l a n o , że ,,to świetny barometr nastrojów społecznych. jeżeli oni nie niszczą Krzyża to znaczy, że też chcą iść drogą pokojową." D u ż e zainteresowanie K r z y ż e m i jego p o p u l a r n o ś ć przy­ ciąga k o r e s p o n d e n t ó w prasy zachodniej. O d p o w i a d a j ą c na ich pytania z powodzeniem przy K r z y ż u udaje się p o d k r e ś l i ć jego p o k o j o w y charakter i n a d a ć mu sens apelu, aby wszelkie problemy społeczne r o z w i ą z y w a n e były w s p o s ó b p o k o j o w y . Od p o c z ą t k u istnienia K r z y ż a musieli być ludzie pod­ t r z y m u j ą c y go, n a d a j ą c y mu sens i charakter. Było to zjawisko d ł u g o t r w a ł e , skupiające wielorakie treści, tendencje i ludzi. Jego otwarta forma d a w a ł a szansę w s p ó ł u c z e s t n i c t w a k a ż d e m u , kto przy K r z y ż u się znalazł. Było to przecież przede wszystkim miejsce s p o t k a ń zupełnie przypadkowych p r z e c h o d n i ó w zainteresowanych niepowtarzalnym zjawis­ kiem czy też s e n s a t ó w w i d z ą c y c h w K r z y ż u wyzwanie rzucone władzy. P r z y g l ą d a j ą c się K r z y ż o w i z k w i a t ó w nie s p o s ó b nie zwrócić uwagi na pewne p o d o b i e ń s t w o z Wielkanocnymi G r o b a m i P a ń s k i m i . Treści polityczne, symbolika narodowo-religijna pojawiają się z a r ó w n o w jednej, jak i drugiej formie. G r o b y jednak s t a n o w i ą całość z a m k n i ę t ą , d a n ą do odczytania i kontemplacji, gdzie rola odbiorcy zredukowana jest do m i n i m u m . Symbolika G r o b ó w , podobnie j a k K r z y ż a , o d w o ł u j e się do emocji odbiorcy - j e d n a k ż e k a ż d o r a z o w y g r ó b jest wynikiem takiej artystycznej formy, k t ó r a została zaakceptowana przez w ł a d z e parafialne. Krzyż natomiast to forma zupełnie otwarta, na wszelkie nawet najbardziej skrajne propozycje. w w i ę z i e n n y m pasiaku z wyakcentowanym znakiem P, co przemienia go w więźnia politycznego, czyniąc patronem wszystkich aresztowanych i internowanych, pojawia się też wizerunek św. Barbary ..jako p a t r o n k i Podziemia." T u po tragedii w kopalni „ W u j e k " , k t ó r a r o z e g r a ł a się w pierw­ szych dniach stanu wojennego (17.12.81) i p r z y n i o s ł a pierw­ sze śmiertelne ofiary, umieszczono m a ł e krzyżyki wykonane z bryłek węgla, a pod spodem nazwiska poległych g ó r n i k ó w . W pierwszych dniach stanu wojennego utrwalił się zwyczaj u p a m i ę t n i a n i a miesięcznicy w y d a r z e ń grudniowych na W y ­ brzeżu z 1970 r. ( k a ż d y 16) i stanu wojennego ( k a ż d y 13). Te dni miały r ó w n i e ż wielkie znaczenie dla K r z y ż a , właśnie wtedy g r o m a d z i ł o się przy n i m najwięcej ludzi, a zebrania nabierały charakteru demonstracji. „Pierwsze większe zgromadzenie przy Krzyżu było w dniu Matki Boskiej Gromnicznej (2.02). W demonstracji wzięło wtedy udział ponad 500 o s ó b . " „2 lutego po nabożeństwie w kościele ss. Wizytek p o c h ó d przemaszerował na plac i tam przy Krzyżu w otoczeniu s k o t ó w zapalono świece i znicze. Czuwanie o d b y ł o się w spokoju bez ingerencji stacjonujących w pobliżu milicyjnych o d d z i a ł ó w . " Pierwsze miesiące stanu wojennego starano się symbolicz­ nie u t o ż s a m i ć z okresem okupacji. Bardziej lub mniej ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a n o do symboliki i twórczości tamtego okresu. Starano się p o d k r e ś l i ć z ł o w r o g o ś ć nowej sytuacji, a j e d n o c z e ś n i e jej przejściowość. Pojawiła się więc bogata t w ó r c z o ś ć satyryczna, to wszystko, co s t w o r z y ł a „ u l i c a " , przenosiło się pod K r z y ż i podobnie wszystko, co zobaczono, ,,25.09.81 w rocznicę aresztowania Prymasa umieszczono pod Krzyżem kompozycję, która jednak po kilku dniach zostaje zdjęta. Był to portret Prymasa otoczony kolczastym drutem, pod którym znajdowała się tabliczka m ó w i ą c a o okolicznościach jego aresztowania." I I listopada po Mszy wyrusza p o c h ó d w s t r o n ę G r o b u Nieznanego Ż o ł n i e r z a . ,,Przed Grobem zostaje odczytany list Leszka Moczulskiego pisany na Rakowieckiej. Ludzi było bardzo d u ż o , część jak zwykle stała przy Krzyżu. Wtedy właśnie jego istnienie na placu było jeszcze bardziej wymowne - Krzyż był symbolem umęczo­ nych za przekonania." D o istotnych zmian wystroju i w y m o w i e K r z y ż a z kwia­ tów dochodzi po 13 grudnia 1981 roku. ..To dziwne, ale właśnie wtedy, gdy ludzie bali się podejść pod plac, bo aż roiło się od milicji. Krzyż j a k o ś przetrwał i albo oni sami. albo jacyś pojedynczy ludzie podtrzymywali go i lak świadczył, że nadzieja w ludziach nie wygasła." ..Parkingi przy Interpressie przemieniły sie w punkt, gdzie zgromadzone były skoty. czołgi, suki. T a m też wyłania! się Krzyż z kwiatów. Nikt wtedy nic myślał by go likwidować, nikt też nic myślał by k o n t y n u o w a ć jego ideę. Miał umrzeć naturalną śmier­ cią przy braku jakiegokolwiek zainteresowania. Ale stało się inaczej." W nowych realiach dostrzec m o ż n a , że wystrój K r z y ż a zachowuje u m i e j ę t n o ś ć natychmiastowego reagowania na wydarzenia, tym samym wzmacnia się jego funkcja infor­ macyjna, co w konsekwencji powoduje, że K r z y ż staje się symbolem protestu wobec p o s u n i ę ć władzy. T u w formie ulotek m o ż n a było znaleźć informacje o losach internowa­ nych i aresztowanych, pojawiają się zdjęcia Lecha W a ł ę s y z napisem „ U w o l n i ć Lecha", ojca Maksymiliana K o l b e 90 II. 3. Krzyż. Kościół św. Anny, Boże Ciało 1985 �u s ł y s z a n o p o d K r z y ż e m w y c h o d z i ł o na „ u l i c ę " . T a k w ę d ­ r o w a ł y ś p i e w a n e na z n a n ą o k u p a c y j n ą melodię p r z y ś p i e w k i : „Siekiera motyka katar sienny mamy w Polsce stan wojenny" „Siekiera motyka smok wawelski przegra wojnę Jaruzelski" Symbol Polski Walczącej rychło z a s t ą p i o n y zostały Soli­ d a r n o ś c i ą W a l c z ą c ą . T o o d w o ł y w a n i e się do symboliki okupacyjnej było t y m bardziej popularne, gdyż wierzono w jej w y m o w ę i d u ż ą k o m u n i k a t y w n o ś ć . Z czasem K r z y ż staje się miejscem wypowiedzi zdecydowanie r ó ż n y m od bardzo ograniczonego, jednostronnego obiegu oficjalnych informacji, dając t y m samym ś w i a d e c t w o j a k ż e odmiennym nastrojom s p o ł e c z n y m . Obecnie g ł ó w n y m celem istnienia K r z y ż a jest manifestacja polityczna. Zgromadzenia przy K r z y ż u i jego wystrój n a b i e r a j ą charakteru demonstracji, k t ó r e j celem jest p r ó b a kreowania nowej rzeczywistości, j a k ż e jednak odmiennej. „ U w o l n i ć Lecha, z a m k n ą ć Wojciecha!" „Solidarność żyje!" „ U w o l n i ć aresztowanych i internowanych!" - informują ulotki. „ W a r s z a w o , p o w s t a ń w kręgu zła, Wesel swe serce bliskim dniom W gwałtownej fali burz wiosennych Uderza grom" - czy też bardziej dosadnie: „ G d y przeminą lody i pójdzie ku wiośnie, powiesimy W R O N - ę na masztowej sośnie" - śpiewają zgromadzeni przy K r z y ż u . Wprowadzenie stanu wojennego i sytuacja p o p r z e d z a j ą c a sprzyjały niewątpliwie wzrostowi tendencji mitycznych. Ż y ­ cie społeczne, p r z e c h o d z ą c e stan kryzysu, stało się bardziej podatne na wszelkie mityczne koncepcje. Czy jednak K r z y ż z k w i a t ó w m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o r e a l n o ś ć m i t y c z n ą ? Jeżeli nawet m o ż a powiedzieć, że K r z y ż realizował się j a k o „ r e a l ­ n o ś ć mityczna", b y ł o to jednak ś w i a d o m e działanie, k t ó r e m o ż n a by n a z w a ć za Ernestem Cassirerem ś w i a d o m y m mitem politycznym. N a c z e l n ą z a s a d ą , na jakiej K r z y ż , jego symbolika i skupiona w o k ó ł niego grupa o p i e r a ł a swe istnienie, b y ł o p o d k r e ś l e n i e opozycji, kontrast w stosunku do w ł a d z y , w stosunku do tego, co usankcjonowane i o d g ó r n i e narzucone. Ekstremalna sytuacja stanu wojennego dodat­ k o w o p o d k r e ś l a ł a tę k o n t r a s t o w o ś ć . I jeżeli j a k o mityczne b ę d z i e m y t r a k t o w a l i właśnie zachowania „ w ł a d z a " k o n t r a „ l u d " , w ó w c z a s m o ż e m y m ó w i ć o m i t y c z n y m aspekcie K r z y ż a . A jednak m i a ł w sobie K r z y ż nadal o w ą t o w a r z y s z ą ­ cą m u na p o c z ą t k u , o d d z i a ł y w u j ą c ą na ludzi a u r ę . „Czy nie było c o ś wzruszającego, cudownego, poetycznego, że zimą wśród błota, c z o ł g ó w , Z O M O - w c ó w Krzyż przetrwał, że miał tyle siły w sobie, że przyciągał ludzi." K r z y ż przyciągał do siebie, a j e d n o c z e ś n i e istniał, bo ludzie go tworzyli. Przy niewątpliwie d u ż y m aspekcie polityczności z e b r a ń przy K r z y ż u p a m i ę t a ć trzeba, że starano się do­ strzegać i p o d k r e ś l a ć jego specyficzne w ł a s n o ś c i „oczysz­ c z a j ą c e " , wyzwalające duchowo, p o z w a l a j ą c e o d e r w a ć się od niezbyt pozytywnej rzeczywistości. Pod w p ł y w e m K r z y ż a i dla niego p o w s t a ł a pieśń „ W a r s z a w o p o w s t a ń ! " , k t ó r a m i a ł a b y ć u w a ż a n a za h y m n o b r o ń c ó w K r z y ż a z k w i a t ó w „ C u d o w n e j Matki Obraz Święty Przeszkodą będzie im Ona zapanuje nad z a m ę t e m Dobro odnajdzie w z ł y m " 2 1 - było g ł ó w n y m p r z e s ł a n i e m H y m n u ; jednak zwyczaj od­ ś p i e w y w a n i a go nigdy nie był w pełni zaakceptowany i nie przyjął się na t r w a ł e . M n i e j więcej w p o ł o w i e lutego pojawia się u podstawy K r z y ż a nowy, t a k ż e w y k o n a n y z k w i a t ó w element. Jest to znak V odczytywany j a k o zwycięstwo, victoria. O d marca 82 na nowo w pełni r o z k w i t a i o ż y w a K r z y ż z k w i a t ó w . Wydarzeniem, k t ó r e zostaje u p a m i ę t n i o n e jest rocznica 1968 r. „8 marca g r o m a d z ą się ludzie, głównie młodzież, ale i starsi, bo mają m a ł o do stracenia. N i c nie śpiewają, zapalają znicze i taki jest podniosły nastrój, a zarazem smutek i powaga." Przy K r z y ż u jest u l o t k a : „1956 1968 1970 1976 1980 PAMIĘTAMY!!! SOLIDARNOŚĆ" II. 4. „Krzyża nie ma. a jest". K o ś c i ó ł św. Anny, maj 1986 Pod koniec marca popularna staje się myśl, aby u k ł a d a ć K r z y ż e z k w i a t ó w t a k ż e w i n n y c h parafiach, a u ł o ż o n y tak K r z y ż stałby się symbolem konsolidacji społecznej, zatem niezależnie od miejsca, w k t ó r y m ludzie spotykaliby się, jeżeli tylko spotkaniu t o w a r z y s z y ł o b y ułożenie K r z y ż a z k w i a t ó w , cel i intencja b y ł y b y d o p e ł n i o n e . Z p r o p o z y c j ą tą łączył się pomysł, aby kolejne parafie warszawskie miały w opiece K r z y ż z k w i a t ó w . Propozycja ta jednak nie przyjęła się. Wydaje się, że w koncepcji tej b y ł o coś z tak zwanego Ł a ń c u c h a Szczęścia, magicznego k o ł a o nie ustalonym p o c z ą t k u i k o ń c u i o wciąż r o s n ą c y m zasięgu. T a k i charakter nosi też u l o t k a i n f o r m u j ą c a o t y m p r o j e k c i e . 22 91 i �„ Z 30 kwietnia na 1 maja [82] po raz pierwszy całkowicie zlikwidowano Krzyż na placu Zwycięstwa. W y t ł u m a c z o n o , że było to niezbędne, p o n i e w a ż Krzyż z k w i a t ó w znajdował się w miejscu, gdzie o d b y w a ć się miały oficjalne uroczystości 1 -majo­ we. Od tego dnia p o c z ą w s z y Krzyż był już systematycznie usuwany, odradzał się jednak na nowo. Ujawniła się jego moc. M o ż n a go usunąć, porozrzucać kwiaty, ale on zawsze da się odtworzyć" 1, 3, 9 maja to d n i , w k t ó r y c h doszło do demonstracji. Oczywiście miały one miejsce t a k ż e pod K r z y ż e m . W takich chwilach K r z y ż przyciągał, jego w y s t r ó j , z a w a r t o ś ć infor­ macyjna doskonale dostosowane były do sytuacji. ,,9 maja o k o ł o 1000 o s ó b zgromadziło się na placu przy Krzyżu. Z O M O s t a c j o n o w a ł o przy parkingach Interpressu. C o jakiś czas rozjeżdżali się na ostrym sygnale w różnych kierunkach. Obawia­ jąc się p o w a ż n y c h demonstracji starali się obstawić Stare Miasto. W pewnym momencie spod Interpressu ruszyły skoty i suka w kierunku ludzi zebranych przy Krzyżu. Przez megafon wezwa­ no zebranych do rozejścia się. Ludzie śpiewali 'Boże c o ś Polskę', "Maryjo K r ó l o w o Polski'. Skot zatrzymał się tuż przy Krzyżu - i nagle kilkunastu Z O M O - w c ó w o t o c z y ł o zebranych. N a w o ł y ­ wali do rozejścia się, a jednocześnie ludzie poczuli coraz bliżej siebie otaczający kordon - nie było jak się rozejść. Ludzie odśpiewali 'My chcemy Boga'. I nagle tamci powiedzieli - 'Nie ruszać m o d l ą c y c h się'. Wszyscy wtedy padli na kolana i od­ m ó w i o n o zbiorowe 'Ojcze nasz'. Tamci niby nikogo nie ruszali, ale nagle o k a z a ł o się, że część zebranych jest w kordonie, a część j a k i m ś cudem poza. Wejście na plac było już wcześniej zamknięte. O k a z a ł o się, że w kordonie jest jakieś 200 o s ó b i nie ma szans by jeszcze ktoś pojawił się na placu. Ponownie nawoływali do rozejścia się, ale było to niemożliwe. I na szczęście lunął deszcz, który r o z ł a d o w a ł sytuację." ,.31 maja M R K S w m u r o w a ł na placu Zwycięstwa tablicę ku czci poległych g ó r n i k ó w z kopalni ,Wujek', następnego dnia tablicę wyrwano. Została po niej dziura, co wyglądało jak świeży grób, tam też stali ludzie, układali kwiaty, zapalali znicze. Skom­ p o n o w a ł o się to pięknie z K r z y ż e m . " Z czasem zwyczaj u k ł a d a n i a K r z y ż y z k w i a t ó w przenosi się do innych miast, pojawia się nawet poza granicami Polski w krajach, k t ó r e udzieliły schronienia najmłodszej generacji polskich e m i g r a n t ó w . Jest to jednak d z i a ł a l n o ś ć w t ó r n a w stosunku do pierwowzoru warszawskiego i , j a k o taka ma w sobie j u ż t y l k o w y m i a r politycznego protestu. N a p r z e ł o m i e czerwca i lipca 82 pojawia się przy K r z y ż u kolejny element. Jest n i m w y k o n a n y t a k ż e z k w i a t ó w symbol Polski W a l c z ą c e j . Charakter z g r o m a d z e ń przy K r z y ż u staje się j u ż wyłącznie polityczny. W prasie pojawiają się informa­ cje o k o n i e c z n o ś c i oddania placu Z w y c i ę s t w a do remontu. R e a k c j ą na to jest ożywienie z a i n t e r e s o w a ń K r z y ż e m . G r o ­ m a d z ą się przy n i m setki ludzi, śpiewają, w z n o s z ą o k r z y k i . „ 13 sierpnia jak w każdą miesięcznicę był tłum przy Krzyżu. Przyjechała milicja i Z O M O i krzyczeli by się rozejść, i zaczęli lać w o d ę z armatek. Pałowali i wszyscy w p o p ł o c h u się porozbiegali." Po wydarzeniach 13 sierpnia K r z y ż u p r z ą t n i ę t o , ale ludzie ułożyli go ponownie d o ł ą c z a j ą c do jego wystroju łuski po petardach. Coraz częściej m ó w i się o z a m k n i ę c i u placu. D o p o w a ż n y c h zajść dochodzi 16 sierpnia - K r z y ż zostaje zlikwidowany. T a k jest do 19 sierpnia, kiedy oficjalnie plac zostaje przekazany ekipie remontowej. Otoczony 2-metrowej w y s o k o ś c i p ł o t e m , d o k ł a d n i e przeorany plac zostaje z a m k n i ę t y , a w p o b l i ż u stacjonują o d d z i a ł y M O i Z O M O . O b s e r w u j ą c ostatnie chwile funkcjonowania K r z y ż a na placu Z w y c i ę s t w a odnosi się w r a ż e n i e , że był to specyficzny k o n f l i k t zastępczy, walczono o miejsce, o znaki z a p o m i n a j ą c o rzeczach n a p r a w d ę istotnych. O d p o c z ą t k u swego istnienia K r z y ż zawsze s p o t y k a ł się z bardzo kontrowersyjnymi opiniami, od pełnej aprobaty i uczestnictwa do całkowitej negacji i wręcz szyderstwa i p o r ó w n a n i a do w s p ó ł c z e s n y c h , ,egzorcyzmów.'' „ W ł a d z e walcząc z Krzyżem Kwietnym ogłosiły 'remont' placu Z w y c i ę s t w a i ogrodziły teren drewnianym płotem. Natychmiast powstały nowe Krzyże - przed kościołem ss. Wizytek i obok kościoła Św. Anny. Tłumy g r o m a d z ą się przy nich zwłaszcza wieczorem, śpiewają pieśni patriotyczne i religijne. Panuje pod­ niosły odświętny nastrój, pełen powagi i dziwnego patosu - pato- 92 II. 5. Krzyż przy kościele św. Anny, listopad 1982 su ściskającego gardło, podobnie jak w sierpniu ściskał gardło widok strajkujących s t o c z n i o w c ó w G d a ń s k a . Krzyże Kwietne powstają powoli w całej Polsce Obok Krzyży u ł o ż o n e z k w i a t ó w symbole Polski Walczącej i zwycięstwa V . P ł o n ą lampki nagrob­ kowe, pojawiają się zdjęcia Wałęsy, ulotki „Solidarności" itd." T a k też po z a m k n i ę c i u placu Z w y c i ę s t w a p o w s t a ł y w W a r ­ szawie dwa u ł o ż o n e z k w i a t ó w K r z y ż e . „Ze plac Zwycięstwa będzie zamknięty, wiedzieliśmy wcześniej prasa o tym już w czerwcu pisała. Trzeba się było j a k o ś p r z y g o t o w a ć . P o w s t a ł a wtedy koncepcja, by w razie czego ułożyć dwa Krzyże. A miejsce? T o b y ł o tak. W K u r i i obiecywali, że będzie pomnik Prymasa i że stanie on przy kościele ss. Wizytek, więc miejsce pod Krzyż było właściwe. A kościół św. Anny? - tam było spotkanie Papieża z młodzieżą, tam poświęcił krzyże, a poza tym więcej tam młodzieży i ludzi, bo to przecież kościół akademi­ cki." Od p o c z ą t k u istnienia d w ó c h K r z y ż y większą p o p u l a r n o ś ­ cią cieszył się ten u św. A n n y . Być m o ż e wpłynęła na to lokalizacja (kościół akademicki, p o b l i ż e Starego Miasta), być m o ż e z a m k n i ę t a forma m a ł e g o p r z y k o ś c i e l n e g o placu-patio. Umiejscowienie K r z y ż a przy kościele Św. A n n y w tak małej i z a m k n i ę t e j przestrzeni s t w a r z a ł o zupełnie i n n ą sytuację, większą k a m e r a l n o ś ć , „ i n t y m n o ś ć " , bezpieczeń­ stwo s p o t k a ń , a przy t y m i w i d o w i s k o w o ś ć . W a r t o przypom­ nieć, że K r z y ż na placu Z w y c i ę s t w a f u n k c j o n o w a ł w prze­ strzeni otwartej. W y s t r ó j obu K r z y ż y „ p r z y A n n i e " i „ p r z y W i z y t k a c h " właściwie nie różni się, a jednak r ó ż n e zainteresowanie K r z y ż a m i kreuje p o d z i a ł na polityczny - „ A n n a " i religijny „ W i z y t k i " . S p o ś r ó d o s ó b g r o m a d z ą c y c h się przy K r z y ż u �„plac w o k ó ł Kwietnego Krzyża przeinacza się w scenę polityczną nasyconą treściami w i o d ą c y m i d o n i k ą d . " 2 3 „Krzyczą tam i śpiewają pieśni nawet wtedy, gdy księża M s z ę św. odprawiają. Ileż razy ksiądz prosił i apelował, żeby tego nie robili. Nic nie p o m a g a ł o . Nawet trzeba było drzwi do kościoła z a m y k a ć , bo przeszkadzali." 24 Z a t e m w b r e w oficjalnej w ł a d z y , w b r e w w o l i k o ś c i o ł a K r z y ż z k w i a t ó w istnieje. Istnieje, bo „ t a k a jest w o l a l u d z i " . Czy m o ż n a t u m ó w i ć o czystej, w p e ł n i spontanicznej a k t y w n o ­ ści? I t a k i nie. Jest t o f o r m a manifestacji t a k religijnej, j a k i politycznej. A b y w pełni u c h w y c i ć t o zjawisko, o d n a l e ź ć f o r m ę k u l t u r o w e j a k t y w n o ś c i , k t ó r a łączy te d w a zjawiska trzeba s p o j r z e ć na K r z y ż z k w i a t ó w j a k o na specyficzny, r o z g r y w a j ą c y się nieustannie o b r z ę d . Przez ś p i e w a n i e i słu­ chanie pieśni, przez w s p ó ł u c z e s t n i c t w o w t w o r z e n i u K r z y ż a odbiorcy i t w ó r c y tego zjawiska d a j ą ś w i a d e c t w o w s p ó l n o c i e porozumienia co do słuszności przedstawionego przy K r z y ­ ż u obrazu Polski. O w o gromadzenie się u z n a ć m o ż n a j a k o d e m o n s t r a c y j n ą d e z a p r o b a t ę w stosunku d o w ł a d z y , a j e d ­ n o c z e ś n i e p o s ł u g i w a n i e się s y m b o l i k ą religijną (sam K r z y ż , pieśni religijne, w i z e r u n k i ś w i ę t y c h ) stanowi j a k b y dodat­ k o w e symboliczne p o g ł ę b i e n i e demonstracyjnego charak­ teru, jego kontrast z c o d z i e n n o ś c i ą . Jako k o n t r a s t n a l e ż y t u r ó w n i e ż r o z u m i e ć przeciwstawienie „ m i t y c z n e g o ludu" „ w ł a d z y " . „ W ł a d z a " b ę d z i e u t o ż s a m i o n a t u w r ę c z z demo­ nem z ł a , „ l u d " z a ś t o ci w o k ó ł K r z y ż a , c z ę s t o fanatyczni i dewocyjni, p r z y p o m i n a j ą c y t ł u m , gdzie nie m a j u ż miejsca na i n d y w i d u a l n o ś ć . „ C z ę s t o tu przychodzę, bardzo lubię słuchać jak śpiewają, urzeka mnie specyficzny folklor tego Krzyża. I staję się zupełnie bezsilny. Czasem wydaje mi się to śmieszne i groteskowe, ale jednocześnie czuję wzruszenie. Czasem nawet, jeśli znam refren, ś p i e w a m z nimi. Wiesz to po prostu w c i ą g a . " II. 6. Krzyż przy kościele św. Anny, czerwiec 1983 w y r a ź n i e w y ł a n i a s i ę g r u p a k o b i e t w ś r e d n i m w i e k u - to t a k z w a n e K w i a t y W a r s z a w y . P a n i e te c z u w a j ą n a d k s z t a ł t e m K r z y ż a , jego w y s t r o j e m ( p r z y n o s z ą ś w i e ż e k w i a t y , u p r z ą t a j ą stare), i n t o n u j ą p i e ś n i , k t ó r e p o t e m b ę d ą ś p i e w a ć w s z y s c y zgromadzeni. „ N o jak to po co? Jest tyle zła na świecie, cierpienia i łez, że trzeba z tym walczyć. K t o ś to musi wziąść na siebie. Ja proszę pani jestem już stara, mnie nic nie zrobią, a ile m ł o d z i e ń c ó w się nie boi, to j a m i a ł a b y m się bać. A co to złego śpiewać i modlić się. Wystarczy, że ludzie na to popatrzą, a i oni też przecież m u s z ą widzieć, bo to w oczy ich kole, i dobrze będzie, gdy się ktoś c h o ć zastanowi czy dobrze robi i zmieni się. Po to to robię!" N i e z a l e ż n i e o d tej g r u p y n a d a l o b o w i ą z u j e z a s a d a „ o t w a r ­ tości K r z y ż a " . K a ż d y m o ż e z ł o ż y ć indywidualnie kwiat, p o d ł o ż y ć u l o t k ę c z y z a p a l i ć z n i c z , c o r a z b a r d z i e j j e d n a k daje się o d c z u ć ingerencję p a ń - K w i a t ó w W a r s z a w y . K r z y ż i atmosfera o d b y w a j ą c y c h się t a m manifestacji ś c i ą g a ludzi. „ W dzień powszedni, o ile nie wypada jakaś rocznica, m a ł o kto tu przychodzi, jest kilkanaście o s ó b . Ale w sobotnie czy niedzielne p o p o ł u d n i e przychodzą k i l k u d z i e s i ę c i o o s o b o w e grupy. K a ż d y miesiąc stanu wojennego to j u ż t ł u m . " J e d n o c z e ś n i e c o r a z c z ę ś c i e j daje s i ę z a u w a ż y ć d e z a p r o b a t ę w stosunku do K r z y ż a i charakteru o d b y w a j ą c y c h się przy nim z g r o m a d z e ń . Z jednej strony p o d k r e ś l a się: „Tutaj pod tym K r z y ż e m , Tutaj pod tym znakiem Polska jest Polską, A Polak Polakiem" a z drugiej t w i e r d z i s i ę , ż e N i e w ą t p l i w i e t o , co d z i a ł o się p o d K r z y ż e m p r z y c i ą g a ł o , a j e d n o c z e ś n i e dopiero uczestnictwo w o d b y w a j ą c y c h się t a m zgromadzeniach p o z w a l a ł o lepiej z r o z u m i e ć sens tego zjawi­ ska. Jeśli p a t r z y m y na K r z y ż z k w i a t ó w i ceremonie przy n i m odbywane j a k o na specyficzny w s p ó ł c z e s n y o b r z ę d , p a m i ę ­ t a ć musimy, że ludzie o d t w a r z a j ą c y go nie tyle m a j ą ś w i a d o ­ m o ś ć uczestnictwa w o b r z ę d z i e , ile raczej manifestacji. P o t w i e r d z a j ą t o wykorzystane t u m a t e r i a ł y uzyskane z ar­ chiwum Katedry Etnografii U W : Św. A n n a 28.02.83 g. 18.30 „ P o prawej stronie stoi najwięcej ludzi. T a m są ci, którzy p r z e w o d z ą ś p i e w o m . L a t a r k a oświetla teksty piosenek. Wychodzi spośród nich starsza kobieta i rozkłada w V trzy kartki, na jednej napis: 'solidarność trwa, zwycięży!' Po chwili niknie z powrotem w tłumie. Inna pani podchodzi i układa goździki kwiatami zwracając je w stronę Krzyża w ę g l o w e g o . Po wyjściu z przestrzeni V przeżegnała się i założyła rękawiczki. Starsza kobieta chodzi w o k o ł o i zapala świeczki. Dorzuca do palących się stearynę. Niektórzy o d c h o d z ą c żegnają się. Jakiś pan trzyma c z a p k ę w rękach. N i e k t ó r z y m a j ą czapki na g ł o w a c h . Ludzie stoją w pewnej odległości od V . Śpiewają: 1. 'Boże skrusz ten miecz co siecze kraj'... 2. Rota z nowymi zwrotkami, p o d n o s z ą ręce w V przy s ł o w a c h 'tak nam d o p o m ó ż B ó g ' 3. 'Hej tam pod K r a k o w e m modra Wisła płynie, rozłożyła nam się świnia na polskiej krainie', co przechodzi w o p o w i e ś ć o przyjeździe Lecha Wałęsy do Warszawy w lutym. 4. 'Siekiera motyka katar sienny mamy w Polsce stan wojenny' 5. Nie chcemy komuny - na melodię 'Szarej piechoty'. 6. Będę dyrektorem. K t o ś bije brawo. Niektórzy po lewej stronie przyłączają się." Św. A n n a 15.01.83 g. 20.00 „1. W przestrzeni V: - szopka, choinka wbita w V , tu pali się najwięcej świec. N a kartce tekst: 'Wszystkim tym, którzy solidarnie trwają przy naszym symbolu - śpiewają, opiekują się, sprzątają i są z nami - c h w a ł a SOLIDARNOŚĆ' 2. N a schodkach figury, ponad K r z y ż e m portret Jana Pawła I I 93 �w wieńcu. 3. Szc/yt Krzyża - portret kardynała W y s z y ń s k i e g o , palą się świece (znicze). 4. Przed znakami P i M palą się pojedyncze znicze 5. W o k ó ł Krzyża stoi sporo ludzi, najwięcej pod ścianą kościoła, po prawej stronie. C i rozpoczynają śpiewanie piosenek. Po lewej stronie mniej ludzi, ci nie śpiewają prawie, p o d c h o d z ą posłuchają, popatrzą się, o d c h o d z ą . Jakaś pani z tej strony (lewa) z a p r o p o n o w a ł a n o w ą piosenkę, ale reszta jej nie podjęła czekając co zaproponuje prawa strona. Podczas śpiewania piosenki "Równaj do Siwaka" ludzie śmieją się. Potem śpiewają 'Żeby Polska była Polską'. Z prawej strony okrzyki 'Wszyscy śpiewają'." Jak p o w y ż e j wspomniano z c h w i l ą z l i k w i d o w a n i a K r z y ż a przy placu Z w y c i ę s t w a , gdy p o j a w i a j ą się K r z y ż e przy kościele Św. A n n y i ss. W i z y t e k , ,daje się z a u w a ż y ć d u ż o w i ę k s z e zainteresowanie t y m przy Św. A n n i e . Z faktem t y m łączyło się j e d n o c z e ś n i e j a k b y odbicie s p o ł e c z n y c h podzia­ ł ó w i d ą ż e ń . D o ś ć popularne b y ł o powiedzenie, że „ K r z y ż przy W i z y t k a c h to K r z y ż K P N - u , przy A n n i e zaś Solidarno­ ści", i że „ c h o d z i t u o m i a r ę p o p u l a r n o ś c i " . M ó w i o n o t a k ż e , że K r z y ż przy kościele Wizytek jest „ u b e c k i , sami go z r o b i l i , ale n i k o g o t a m nie ma, bo ludzie to od razu wiedzieli". I rzeczywiście, większe zainteresowanie K r z y ż e m przy W i ­ zytkach jest jedynie okazjonalne. 13.01.83 g. 21.00 „ N a zakończenie Mszy św. w kościele Św. Krzyża ludzie śpiewają 'Boże c o ś Polskę". Prawe ręce uniesione do góry w V . Po wyjściu z kościoła tłum rusza w stronę kościoła ss. Wizytek. Stoi tam już spora grupa ludzi. D o c h o d z ą następni. Ś p i e w a j ą ' Z i e l o n ą wronę". Po połączeniu, dwie grupy ruszają w stronę Św. Anny chod­ nikiem. R ó ż n e części pochodu śpiewają różne pieśni. Słychać okrzyki: Solidarność!. Lech Wałęsa!, Zbyszek Bujak!. Chodźcie z nami! Pod A n n ą na dole Krzyża zatknięta jest flaga bia­ ło-czerwona z czarną wstęgą. D o c h o d z ą c do tego miejsca część ludzi otacza Krzyż, ci przed arkadami na dole (na ulicy) stoją twarzą zwróceni do jezdni i d w ó c h s a m o c h o d ó w milicji. Słychać okrzyki: Amnestia!, U w o l n i ć aresztowanych!. Gestapo!, Chłopcy radarowcy!. Rzućcie palki chodźcie z nami! Pod ścianą kościoła stoją przeważnie kobiety, pierwszy szereg śpiewa, kilka o s ó b stojących z tyłu śpiewa czytając teksty z kartki. Są ukryci za plecami tych pierwszych." I tak przy z u p e ł n e j dezaprobacie w ł a d z , o b o j ę t n o ś c i K o ś c i o ­ ła, żyjąc swym w ł a s n y m ż y c i e m K r z y ż z k w i a t ó w funk­ c j o n o w a ł , p r z e i s t a c z a j ą c się coraz dobitniej w t r y b u n ę , z k t ó r e j m o g l i w y p o w i e d z i e ć się jego animatorzy. P r ó b o w a ­ no p r z e j ą ć na siebie funkcję sumienia narodu: p r z y p o m i n a ­ jąc, wybaczając, ostrzegając: „Żołnierzu i milicjancie, Okupujesz własny kraj, Gdzie twój honor. Zabijasz bezbronnych, Będziesz s ą d z o n y przez N a r ó d i Boga, Solidarność to wolna Polska, Maryjo ratuj!" „Okradają nas z wszystkiego, Z miejsc krwią naszą uświęconych, Bo nietrudno jest biednego W d e p t a ć siłą w zastraszonych." „ N S Z Z Solidarność Wcześniej czy później Zrzuci jarzmo kajdan, C a ł e g o narodu nie da się zniszczyć. B ó g jest z nami, Zwyciężymy." „Znaki V i M bardzo niskie i wąskie. W przestrzeni V pali się bardzo d u ż o świec i zniczy. Pytam, co się stało ze znakami V i M . Informują mnie, że w nocy 6/7 marca znaki zostały oblane benzyną i spalone - zrobiono to w związku z przypadającą 8 marca 15 rocznicą marca 1968." „ P y t a m co się stało z palmami? - Wczoraj była tu łapanka i chyba milicja je zabrała. Pytam się dlaczego? C o one im przeszkadzały. - T o pan ich nie zna, to dlaczego 8 marca spalili M i V ? " Jakby p o d ś w i a d o m i e d ą ż o n o do w ą t k ó w martyrologicznych. Z a t e m sam fakt niszczenia K r z y ż a , l i k w i d o w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h jego e l e m e n t ó w , ogradzanie k o r d o n e m p o l i ­ cji był j u ż z a d o ś ć u c z y n i e n i e m . „ K r z y ż widoczny jest tylko z daleka. Nie m o ż n a się do niego zbliżać, gdyż jest otoczony policją. Stoją po jednym pod A r k a - II. 7. Krzyż przed kościołem ss. Wizytek, Wielkanoc 1986 94 �dami, tylem do Krzyża. Stoją szeregiem od strony s c h o d ó w . Wielu siedzi przy murku we wnęce utworzonej przez mury kościoła. N a g ł o w a c h mają białe kaski z szybą i pałki. Widać biało-czerwone chorągiewki wetknięte w Krzyż. Ktoś przecho­ dząc obok m ó w i , że to tak wygląda jak w momencie, kiedy Chrystusa ukrzyżowali." T u właśnie w warszawskim K r z y ż u z k w i a t ó w w specyficz­ ny s p o s ó b w i d a ć sens i istotę tego, co n a z w a ć m o ż n a by renesansem K r z y ż a w Polsce. K t ó ż przypuszczał, że ,,stanie się on powszechnym i uniwersalnym symbolem oraz środ­ kiem ekspresji z a r ó w n o p r o b l e m ó w ściśle artystycznych, j a k i przeżyć z b i o r o w y c h . " Po sierpniu 80 znak K r z y ż a stał się istotnym przejawem życia artystycznego. Pomnik G d a ń s k i , p o m n i k P o z n a ń s k i , k a m i e ń pod p o m n i k Radomski i t p . p o m n i k i K r z y ż e . K o n t y n u u j e to niejako warszawski K r z y ż z k w i a t ó w , k t ó r y jest swego rodzaju n i e s p o t y k a n ą do tej pory w a r t o ś c i ą a r t y s t y c z n ą . W a l k a o krzyże staje się k o n t y n u a c j ą w a l k i o znaczenie symboli. Jest to t y m istotniejsze, że powszechnie na p o t e n c j a ł znaczeniowy k r z y ż a składają się: m ę c z e ń s t w o , cierpienie, śmierć, a przez to nadzieja, odkupie­ nie i ostateczne zwycięstwo, zbawienie. 25 Przesłanie warszawskiego K r z y ż a z k w i a t ó w , k t ó r e os­ c y l o w a ł o w s t r o n ę cierpienia, w pełni z r e a l i z o w a ł o się w swej wypowiedzi, po śmierci Grzegorza Przemyka. Grzegorz Przemyk stał się bohaterem, m ę c z e n n i k i e m niewinnie cier­ p i ą c y m dzieckiem, k t ó r e g o ofiara domaga się z a d o ś ć u c z y ­ nienia. J a k ż e bliskie stają się w ó w c z a s treści K r z y ż a z kwia­ t ó w w ą t k o w i bardzo popularnemu dla polskiego mesjanizmu. W ą t k o w i , o k t ó r y m A n n a Kubale pisała: „ M o t y w dziecka szczególnie dobrze n a d a w a ł się do w y r a ż e n i a zasad­ niczego dla mesjanizmu przekonania, j a k i m była wiara w prowidencjalny plan historii p o z w a l a j ą c a u s e n s o w i ć cier­ pienie narodu i jego tragedii n a d a ć o p t y m i s t y c z n ą perspek­ tywę. N i e była to oczywiście a r b i t r a l n o ś ć w y k a l k u l o w a n a , lecz wyraz rozpaczliwej potrzeby odkrycia takiego p o r z ą d k u rzeczy, k t ó r y by z a p e w n i ł sprawiedliwemu, a niewinnie cierpiącemu zwycięstwo. A c ó ż lepiej m o g ł o o d d a ć bezwinny charakter cierpienia niż n i e z a s ł u ż o n a m ę k a czystego, bez­ bronnego dziecka? C ó ż bardziej d o m a g a ł o się z a d o ś ć u c z y ­ nienia? Trzeba b y ł o zatem spojrzeć na historię j a k o na m a r t y r o l o g i ę dzieci. (...) Dziecko i krzyż, niewinne dziecko i symbol męki - oto obraz narodowej martyrologii i przywo­ łany przez r o m a n t y z m w z ó r m ę c z e n n i k a , nowego człowieka polskiej h i s t o r i i . " Śmierć Grzegorza Przemyka natychmiast w c h ł o n i ę t a przez K r z y ż z k w i a t ó w stała się istotnym elementem jego istnienia. I jak niegdyś ś p i e w a n o b a l l a d ę o Janku W i ś n i e w ­ skim, bohaterze poległym w 70 r. na W y b r z e ż u , symbolu ofiar grudnia, tak obecnie u ł o ż o n o na tę s a m ą m e l o d i ę b a l l a d ę o śmierci Grzegorza Przemyka. Teksty ulotek zgro­ madzonych przy K r z y ż u miały charakter o s k a r ż a j ą c y : 26 „Zapamiętajcie oprawcy śmierć niewinnego chłopca. Grzegorza Przemyka, Wzruszyła sumienia całego narodu. T a zbrodnia nie ujdzie bezkarnie." G d y o d w o ł u j e m y się do „ a k t u m i t o t w ó r c z e g o " j a k i speł­ nia się przy K r z y ż u nasuwa się stwierdzenie „czy (...) u k r y w a się za n i m m a ł o d u s z n o ś ć ucieczki przed r o z p a c z ą , zła wiara z a l ę k n i o n y c h , czy raczej pragnienie w s p ó l n o t y i nadzieja s p e ł n i o n e g o człowieczeństwa, zależy to k a ż d o r a z o w o od jednostkowej ś w i a d o m o ś c i , sprawczyni a k t u m i t o t w ó r c z e go." W k r ó t c e też wystrój K r z y ż a i charakter z a c h o w a ń ze­ branych w o k ó ł niego ludzi zmienia się niemal całkowicie. Po pełnych b u n t u i o s k a r ż e ń tekstach n a d s z e d ł czas uniesienia i religijnego oczekiwania - 2. wizyta Jana P a w ł a I I . W wy­ stroju K r z y ż a pojawiają się elementy papieskie, portrety, flagi, pisane liternictwem „ S o l i d a r n o ś c i " C Z E K A M Y ! K r z y ż zmienia f o r m ę wypowiedzi, z d r a p i e ż n e j , politycz­ nej, oskarżycielskiej przechodzi w pełne pojednania w duchu religijnym wybaczenie. 2 7 11. 8. Rzym, październik 1986, w rocznicę śmierci ks. J . Popiełuszki Polacy ułożyli krzyż kwietny na schodach przed kościołem Santa Maria di Aracoeli 95 �WARSZAWA, ЪпНАСсА ЛОЛ?, ^пъ^ где j£śr czŁow/ек/ен ?i£Ki:o / HiBbo iv, NA zi&m, co żyje JSST wtBczKE лыз&ятко t W. 3CAOTĄ UMIE Wtffb3&**/ 4 . WizyrB: SU ANNY CVDOWBJ MATKI CSHAZ łniąiy нхе$9ащ ьагжв otr ZWAWJS МФ янатвм ,Jo3&> cjMkjjoze witm W пеол ZIMY Maszy SPB4, luzsąt аомваею swucr 5. TRAHClGZfAHoW copowhfA MATKO, ZNAK он аевлm&mtiB Hojąj£>Ąj Я 50ROMffl4SZ\ - WARSZAWO pob&Tbfi w, keąćfit W&EL swe ague* вчькм ънъм 8. *ezy$ruoł świą,rycH w trWAKTowirej fMi лшг wiosemmeH 9. ŚW. ЪАкЬАКУ 40.z&ĄWta6iA 0t6OM — / -BOŻY 6KOM H ŚW. КШ& , 43. KRZYŻ гШ1КГбЫ PŁAC m ( ABY ziścik się cup 60Q-LBCIA O.M.h,J. Ptzerisz(H&»YSuj) TO MAHTY&VM НЯ *№ ZPAZYSZ fRZS> W. PlĄtWEM * ROZfHfŚ DO GO mtiNtej 4Z todaotdiv, w тугл ъо WŁASHB&O т*ляАШ&о i PO J>rVÓCH z YłYMUfUKiNYcM *OWYŻ*]t W (ЫТЖЫСр fHAWpy f Ulotka „Martyrium" - patrz przypis 22 „Cierpienie swoje ofiaruję Ojczyźnie i wybaczani modląc się w intencji OJCA ŚWIĘTEGO, Boże odpuść i m . " (Piotr 1.35) „A ja Wam powiadam: Miłujcie nieprzyjaciół Waszych 1 módlcie się za tych, Którzy was prześladują." (Mat. 5.44) 96 „Nie oszczędzaj nam cierpienia Winni zbrodni nie czują pokory Niczego nie nauczył ich Sierpień To nie ludzie lecz upiory - Solidarność." Jednocześnie Krzyż staje się specyficznym punktem infor­ macyjnym dla grup pielgrzymów przybywających do War­ szawy. O d ż y w a w nim na nowo idea miłości, pamięci kardynała Wyszyńskiego, zaś wątki polityczne pozostają �j a k b y na uboczu. W trakcie przejazdu przez K r a k o w s k i e Przedmieście Papież: „jadąc zatrzymał się i pobłogosławił Krzyż i ludzi stojących przy nim, było to oznaką, że go akceptuje. Potem będąc w Wiedniu, gdy na jego cześć ułożyli Krzyż z kwiatów dokończył go układać." „Ależ skąd, Papież nie pobłogosławił Krzyża! Byli tam, jak na całej trasie jego przejazdu, ludzie i ich pobłogosławił, a nie Krzyż - to bzdura!" Nieistotna jest t u prawda i a u t e n t y c z n o ś ć tego wydarze­ nia, istotne są jedynie potrzeby i c h ę ć d o ś w i a d c z e n i a i ujrze­ nia z n a k u jeśli się go oczekuje. W k r ó t c e przemija echo wizyty papieskiej, z a ś przy K r z y ż u na n o w o o d ż y w a j ą d r a p i e ż n o ś ć , m o ż e nawet czasem stero­ wana, k o n f l i k t o w o ś ć . I w ł a ś c i w i e z u p e ł n i e nie w i a d o m o k u czemu zmierza. Sama f o r m a i k s z t a ł t K r z y ż a z k w i a t ó w zostaje bez zmian, wszystkie elementy k w i a t o w e są j u ż ustalone, w y m o w n i e natomiast zmienia się t r e ś ć b ę d ą c y c h przy n i m ulotek: „Z deklaracji ideowej PRON - Wypiszemy wam na skórze PRAWA C Z Ł O W I E K A 1 O B Y W A T E L A prawo do pracy, miejsce przy murze i syna twarz w plutonie co strzela." 28 V I I 1983 r. po licznych demonstracjach K r z y ż przy K o ś c i e l e Św. A n n y przestaje istnieć. Zostaje z l i k w i d o w a n y . P o z o s t a ł po n i m jedynie ciemny zarys widoczny jeszcze d ł u g o p o t e m i grupa stale p i l n u j ą c y c h go m i l i c j a n t ó w . S t a ł o się to z n ó w tematem wielu anegdot i j a k b y ostatnim a k o r d e m istnienia K r z y ż a z k w i a t ó w pod k o ś c i o ł e m Św. A n n y . „Nie ma już Krzyża, a oni tam stoją, chyba pilnują tylko jego ducha, czyżby marksiści obok materii wierzyli również w ducha?" P r z e t r w a ł K r z y ż przy ss. W i z y t k a c h , ale j a k b y p o z b a w i o ­ ny zainteresowania. K i l k a k r o t n i e jeszcze po z l i k w i d o w a n i u , K r z y ż z k w i a t ó w przy k o ś c i e l e Sw. A n n y był u k ł a d a n y , w d n i u B o ż e g o C i a ł a 84 r. i w okresie kiedy w y r u s z a ł a z Warszawy pielgrzymka do C z ę s t o c h o w y - zawsze j e d n a k po k i l k u godzinach istnienia K r z y ż z k w i a t ó w był l i k w i d o w a ­ ny. N a z a k o ń c z e n i e p r z y t o c z ę fragment wiersza p o ś w i ę c o n y K r z y ż o w i z k w i a t ó w , t w ó r c ą k t ó r e g o był jeden z m y c h r o z m ó w c ó w bardzo emocjonalnie z w i ą z a n y z K r z y ż e m . „Pięć lat po gaudum magnum że habemus papam Późnym wieczorem do dom z mszy wracałem W kościele Św. Anny, przy którym miast Krzyża, Stała warta milicji dusząc myśl o kwiatach Odkąd plac Zwycięstwa Szef garnizonu kazał ot - zlikwidować Krzyż przy Wizytkach stał się pieśnią o Prymasie, Gdy ten drugi przy Annie, wzniecał pieśń więzienną. Więc gdy go unicestwił rozkaz garnizonu I pilnować zaczęto, by się nie odtworzył, I stało się to w ciszy bez krzyków i buntów W czterdziestą czwartą rocznicę czwartego rozbioru Pomyślałem, że gdy szuflą zabiją ten drugi Znaczący, że Warszawa za Prymasa się modli 1 zrobią to w dniu piątej rocznicy, to... - Lecz widzę znicze." (Koniec ballady o Krzyżu z kwiatów) D z i ś j u ż w t y m miejscu, o k t ó r y m m ó w i ten wiersz, stoi p o m n i k Prymasa W y s z y ń s k i e g o , p o d k t ó r y m ludzie s k ł a d a j ą kwiaty. PRZYPISY Przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski, „Tygodnik Powszechny" 7.06.81 r. nr 23 (1689) ks. Adam Boniecki W sobotę 30 maja S l. W niedzielę 31 maja 81. Na placu Zwycięstwa, „Tygodnik Powszechny" 7.06.81 r. Jerzy Turowicz, Ostatnia droga, „Tygodnik Powszechny", 28.05.81 r. nr 23 (1689) Społeczeństwo pożegnało Prymasa Polski Kardynała Stefana Wyszyńs­ kiego, „Żołnierz Wolności" 1.06.81 r. Fragment Testamentu Prymasa Wyszyńskiego, „Tygodnik Powszechnv" 28.05.81 r. nr 23 (1689) Prymas Tysiąclecia, Editions du dialogue, Paryż 1982, wybór tekstów i opr. redakcyjne P. Kniotek SAC Z. Modzelewski SAC D. Szumska, s. 71 Stanisław Celestyn Napiórkowski O F M Conv., Res sacra homo, „Więź" 1983, nr 8-10, s. 209-210 Podarowany kwiat, o którym myślimy, zachowuje świeżość na naszych oczach, rozwija się by potem pięknie zaschnąć. Literatura zarówno „profes­ jonalna" i ta ustna, ludowa, zna przykłady kwiatów wyrastających na grobach kochanków, żołnierzy, czy też niewinnych istot zabitych zdradziecką ręką. Por. choćby Lilije Adama Mickiewicza. Wartymi przypomnienia będą tu również ludowe nakazy pozostawiania przez pannę młodą bukietu ślubnego i przekonanie, że ma on w przyszłości zapewnić szczęście. Podobne w treści są zwyczaje zasuszania pierwszych otrzymanych kwiatów. Kwestię zeschniętych kwiatów porusza w: Życie przed sobą Emile Ajar. I bardzo istotna uwaga, kultura dawnej wsi nie zna zwyczaju wręczania kwiatów żywym, żywi dostają kwiaty jedynie w sytuacji obrzędowej. Stefan Kisielewski, Spotkanie z Warszawą, „Tygodnik Powszechny" 10.06.79 r. Krzysztof Borek, Z odmiennego punktu widzenia „Więź" nr 8-10,1983, s. 267 Stanisław Wasylewski, Życie polskie w XIX w. Kraków 1962, s. 227 Mircea Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1974, s. 50 Aleksander Jackowski, Pomniki ludu, „Polska Sztuka Ludowa" 1981, nr 3^ł, s. 134 Można tu choćby przypomnieć znane wszystkim z lektur szkolnych takie pozycje, jak Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej czy Noce i dnie Marii Dąbrowskiej. Podkreślony jest tam wątek pamięci i hołdu składanego na mogiłach powstańców o czym wieść przekazuje się z pokolenia na pokolenie. Julian Ursyn Niemcewicz (?), Napis nagrobkowy Tadeuszowi Kościuszce (w): Poeci żołnierzom, oprać. J. Kapuścik, W. Podgórski, Warszawa 1970, s. 309 Andrzej Brodziński, Pożegnanie, (w.) Poeci żołnierzom, tamże, s. 265-266 S.M.B. - Ballada Warszawo powstań. Patrz dołączone po przypisach rysunki 1 i 2. Rys. nr 1 - ulotka „Martyrium" wraz z instrukcją jej powielania i rozsyłania przypomina mechanizm funkcjonowania łańcucha szczęścia. Zob. na przykład Cz. Robotycki, Łańcuch szczęścia w pól wieku później, „Polska Sztuka Ludowa" 1981. nr 1, s. 3-10 Nadużywanie miejsca kultu. Wokół kwietnego krzyża, „Perspektywy" 12.08.83 r„ nr 32 (719), s. 20 " Wypowiedź siostry zakonnej z kościoła ss. Wizytek, 29.08.84 Wojciech Skrodzki, Krzyż uniwersum sztuki, „Tygodnik Powszechny" 11.09.1983, nr 37 (1785) Anna Kubale Dziecko romantyczne, Wrocław 1984, s. 120-121 Leszek Kołakowski, Obecność mitu, Instytut Literacki, Paryż, przedruk ABC Kraków 1981, s. 62 6 7 8 5 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 2 5 2 6 2 7 1 Por. Warszawski Krzyż z kwiatów - próba interpretacji etnologicznej, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof, dr hab. Zofii Sokolewicz, w Archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Z rozmowy z członkiem Ruchu na rzecz Beatyfikacji Stefana Kardynała Wyszyńskiego. W dalszym ciągu tekstu cytowane, a nie opatrzone przypisami wypowiedzi moich anonimowych bądź zastrzegających sobie anonimowość rozmówców, pochodzą z materiałów zgromadzonych przeze mnie w trakcie badań. Wywiady i rozmowy znajdują się w dyspozycji autora i w Archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Informacja PAP: „Życie Warszawy" 29.05.81 r. Stefan Zielicz, Wielki Polak - patriota, „Żołnierz Wolności" 29.05.81 r. Oświadczenie do rąk Jego Eminencji Franciszka Macharskiego zastępcy 2 3 4 5 Fotografie: Anna Beata Bohdziewicz 97 i � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/b6a231b54725d60375d46b37eac918ef.pdf 3b1780f637988c68f52d2dba8ceb1a9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2457 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2281 Title A name given to the resource O symbolicznym dotykaniu rzeczywistości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.82-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O symbolicznym dotykaniu rzeczywistości Wojciech Michera R z e c z y w i s t o ś ć muzealna najczęściej jest p r ó b ą odtworze­ nia i zaprezentowania czegoś, co istniało wcześniej, lub gdzie indziej. P r ó b a ta przybiera charakter platońskiej m i m e s i s, jest chęcią zbliżenia się do ideału. Jest to jednak p r ó b a zawsze mniej lub bardziej nieudana. P o s z c z e g ó l n e elementy stworzonej sytuacji muzealnej są wprawdzie oryginalne, ale w całości jest ona tylko k o p i ą . Jej w a r t o ś ć to s t o p i e ń p o d o b i e ń s t w a do o r y g i n a ł u ; w istocie w a ż n y jest tylko on. W muzeum t a k i m nigdy nie opuszcza nas ś w i a d o m o ś ć , że m a m y do czynienia ze swoistą fikcja i iluzją. Nawet jeśli wystrój zrekonstruowanej chaty jest oryginalny, a w przenie­ sionym do muzeum grobie leży prawdziwy nieboszczyk, p a m i ę t a m y , że nie przyszliśmy t u ani w odwiedziny do przyjaciół, ani po to, by złożyć k w i a t y na mogile. Ujęcie to umieszcza widza wyłącznie w k o n t e k ś c i e orygi­ n a ł u , usiłuje przenieść go w t a m t ą rzeczywistość; kontekst aktualny, z w i ą z a n y ze ś w i a t e m widza, nie jest istotny, a nawet w p r ó b i e tej przeszkadza. I n n ą s t r o n ą tak rozumianego muzeum jest jego instrukt a ż o w o ś ć i swoista depersonalizacja: zabytek, wystawa, jest zawsze p r z y k ł a d e m c z e g o ś : tak mieszkano, tak lepiono garnki, takie robiono wycinanki - przy czym nie przypad­ k o w o z o s t a ł a t u użyta forma bezosobowa. W gruncie rzeczy bowiem w t a k i m muzeum nie jest w a ż n y t e n garnek, t a chata, t e n t w ó r c a ludowy: to t y l k o p r z y k ł a d y . I c h znaczenie polega wyłącznie na wskazywaniu w z o r c ó w , na idealizacji. Zawsze m o ż n a je z a s t ą p i ć , jeden cep d r u g i m , nawet jednego t w ó r c ę ludowego i n n y m , bo w a ż n a jest t y l k o c e p o w o ś ć i l u d o w o ś ć j a k o pewna funkcja. Z tego p u n k t u widze­ nia nie liczy się więc „ p r z e s z ł o ś ć " , lecz tylko aktualny, dydaktyczny p o ż y t e k . Oba zatem plany - „ m i n i o n y " i „ d z i ­ siejszy" - są rozdzielone i nie p r z e n i k a j ą się. Lecz muzeum r o z u m i e ć m o ż n a inaczej, nie po „ p l a t o ń sku", ale po „ a r y s t o t e l e s o w s k u " . W koncepcji wywiedzionej z p o g l ą d ó w Arystotelesa mimesis staje się nie o d t w o ­ r z e n i e m minionej ("idealnej") rzeczywistości, mniej lub bardziej u d o l n y m k o p i o w a n i e m wzorca (działanie paradygmatyczne), lecz kreacją nowej, d z i a ł a n i e m konfiguracyjnym (syntagmatycznym). Wtedy muzeum staje się przestrzenią t w ó r c z ą , przestrzenią aktywnej penetracji rzeczywistości. Nie p r ó b u j e m y w ó w c z a s r y w a l i z o w a ć - beznadziejnie przecież - w stopniu osiągniętej realności z d o m n i e m a n ą , n i e o g a r n i o n ą sytuacją w z o r c o w ą . Pełnię i ciągłość ż y c i a (nie dającą się nigdy o d t w o r z y ć w najwspanialszej nawet ekspozycji) zastępujemy c z ą s t k o w o ś c i ą i d y s k r e t n o ś c i ą na­ szej konfiguracji. Jest to zarazem rezygnacja z pretensji do quasi-magicznego przenoszenia się „ t a m " , w kontekst tam­ tej rzeczywistości. N i e zrywamy k o n t a k t u z „ t u " , z horyzon­ tem naszego życia, z n a s z ą współczesnością. W tak rozumia­ n y m zdarzeniu muzealnym ulega on jednak poszerzeniu, musi o t w o r z y ć się na obcy kontekst zjawiska, k t ó r e napot­ kał. Jest to jedyny s p o s ó b zachowania g ł ę b o k o rozumianego autentyzmu całego przedsięwzięcia. Eksponat muzealny rozumiany j a k o symbol jest ź r ó d ł e m poznania, ale nie ma charakteru dydaktycznego: nie t y l k o informuje, ale i angażuje, ma w y m i a r egzystencjalny. „ M u z e u m m o ż e b y ć miejscem wtajemniczenia." * * * W sali muzeum b i s k u p i ń s k i e g o , w szklanych gablotach, znajdują się dwa groby szkieletowe. Pierwszy, p o c h o d z ą c y z epoki neolitu, zawiera szczątki trzydziestoletniej kobiety. Pochowano j ą na p r a w y m b o k u , z silnie p o d k u r c z o n y m i nogami, co jest zapewne ś l a d e m myśli o powrocie do ł o n a m a t k i i nadziei na odrodzenie. W d r u g i m grobie, m ł o d s z y m o prawie 3 tysiące lat, spoczywa uzbrojony w o j o w n i k celtycki. Jego ciało p o ł o ż o n e z o s t a ł o na plecach. G d y wiele lat temu pierwszy raz przyjechałem do Biskupi­ na, o d c z u ł e m natychmiast swoistą n i e s t o s o w n o ś ć umieszcza­ nia g r o b ó w w zwykłej muzealnej sali. R o z u m i e j ą c dydak­ tyczny sens tej p r a k t y k i , t r u d n o m i b y ł o p o g o d z i ć się z w y k a z y w a n y m przez a r c h e o l o g ó w brakiem d e l i k a t n o ś c i , l e k c e w a ż e n i e m g o d n o ś c i z m a r ł e g o , k t ó r e j przecież nie zawie­ sza ani u p ł y w czasu, ani naukowy imperatyw poznawczy. Z m a r l i przeniesieni ze swych cmentarzy do muzealnych gablot - statusem swym z r ó w n a n i ze wszystkimi i n n y m i przedmiotami wystawianymi na widok publiczny: garnkami, f o r m a m i odlewniczymi, ozdobami, n a r z ę d z i a m i - stawali się z w y k ł y m i eksponatami. Licznie p r z y b y w a j ą c y do Biskupina turyści - od p r z e d s z k o l a k ó w do e m e r y t ó w - p r z y g l ą d a j ą i m się teraz z bliska, b a d a j ą z zaciekawieniem, k o m e n t u j ą c na p r z y k ł a d stan u z ę b i e n i a człowieka epoki kamienia, l e k k ą ekscytację u s p r a w i e d l i w i a j ą c p o ż y t k i e m poznawczym. G d y b y ł e m w Biskupinie przewodnikiem, z d u ż y m trudem uda­ w a ł o m i się u ś w i a d o m i ć zwiedzającym wycieczkom swoistą d e l i k a t n o ś ć sytuacji. 2 82 * * * W i e ś Czarne w Beskidzie N i s k i m j u ż nie istnieje. Wszyscy dawni jej m i e s z k a ń c y , kiedyś z niej wygnani - Ł e m k o w i e - albo nie żyją, albo mieszkają gdzieś daleko. N i e p r z e t r w a ł y też b u d y n k i - p r ó c z d w ó c h czy trzech d o m ó w i mocno zniszczonej cerkwi. N i e jest to więc etnograficzny skansen - brakuje t u przecież „ e k s p o n a t ó w " . M i m o to jest to miejsce niezwykłe, bo w z a r o ś n i ę t y c h k r z a k a m i drogach, regular­ nych zarysach nie istniejących j u ż d o m ó w , samotnych ka­ miennych kapliczkach, opuszczonym cmentarzu zachowana jest p a m i ę ć żyjących t u niegdyś ludzi. * * * Symbol nie ma nigdy charakteru p o g l ą d o w e g o ; c h o ć służy poznaniu, nie jest poznawczym n a r z ę d z i e m . Jest raczej p r o w o k a c j ą , z m u s z a j ą c ą do z a a n g a ż o w a n i a , o k r e ś l e n i a się �wobec zaistniałej sytuacji. Właściwością dobrego n a r z ę d z i a jest jego p o r ę c z n o ś ć - t y m większa, i m mniej odczuwamy jego istnienie. Symbol przeciwnie - nie pozwala, by o k r e ś l a ł o nas wobec niego przyzwyczajenie. P o g l ą d o w y charakter, j a k i nadajemy muzealnym eks­ p o n a t o m , redukowanie ich sensu do funkcji n a r z ę d z i a dydaktycznego, p r z e w a ż n i e u n i e m o ż l i w i a nam włączenie się w s y m b o l i c z n ą rzeczywistość muzeum. Dlatego celem dzia­ ł a ń , jakie podjęliśmy w Biskupinie i w Czarnym, b y ł o nadanie o b u miejscom charakteru symbolicznego, czyli niejako - „ o d z w y c z a j e n i e s i ę " od nich, uznanie ich za p r o w o k a c j ę wobec naszej egzystencji. * * * W Biskupinie p r a g n ę l i ś m y p r z y w r ó c i ć d w ó m eksponatom status prawdziwych g r o b ó w , a całej przestrzeni muzeum n a d a ć symboliczny charakter cmentarza. Wieczorna pora pozwala u n i k n ą ć spotkania z turystami - m o g ł o b y ono s p o w o d o w a ć , że podjęte d z i a ł a n i a s t a n ą się niezamierzonym happeningiem. Z a p a d a j ą c y zmrok, podob­ nie j a k stroje p r z y w o ł u j ą c e skojarzenia z m o n a s t y c z n ą m o d l i t w ą , to t a k ż e pomoc w stworzeniu odpowiedniego nastroju. Wszystko trwa o k . 20-30 m i n u t , w y p e ł n i o n y c h przede wszystkim śpiewem. K i l k u n a s t u u c z e s t n i k ó w zdarze­ nia o k r ą ż a salę, o g a r n i a j ą c j ą i wypełniając d ź w i ę k a m i o k r e ś l a j ą c y m i p o c z ą t e k owego czasu skupienia. P ó ź n i e j , przy k a ż d y m z g r o b ó w , śpiew, w s p o m a g a j ą c y milczenie d ź w i ę k fletu, cichy znak dzwonka oraz k w i a t y materializują niejako p a m i ę ć o z m a r ł y c h . N a l e ż y t u p o w i e d z i e ć , że n a s t r ó j , o k t ó r y m m o w a , w ma­ ł y m stopniu dotyczy - w t ó r n e j tutaj - strony widowiskowej przedsięwzięcia. Dlatego t y p o w o muzealny wystrój sali, m a ł o sprzyjający „ o b r z ę d o w e m u " nastrojowi, nie był prze­ s z k o d ą , przeciwnie - o to właśnie przecież c h o d z i ł o , by c h o ć na k r ó t k i czas przekształcić charakter tego miejsca. Podstawowym elementem tego swoistego „ o b r z ę d u " jest śpiew. T w o r z ą go albo k r ó t k i e , d w u g ł o s o w e , „ g o t y c k i e " w nastroju „ z a ś p i e w y " , bez słów l u b z tekstem s u g e r u j ą c y m sens ceremonii (пр.: „ I n paradiso perducant te angeli"), albo w i e l o g ł o s o w a , częściowo i m p r o w i z o w a n a konstrukcja dźwiękowa. * * * P o m o c ą w przygotowaniu D z i a d ó w , k t ó r e „ o d p r a w i l i ­ ś m y " w opuszczonej cerkwi w Czarnym, był tekst Dziadów Mickiewicza, cz. I i П . I tutaj jednak, podobnie j a k w Bis­ kupinie, nie c h o d z i ł o n a m o wystawienie sztuki teatralnej albo zrealizowanie spektaklu - nie uczestniczyli w n i m przecież ż a d n i widzowie. N i e z a m i e r z a l i ś m y też - co chcę zdecydowanie p o d k r e ś l i ć - w y w o ł y w a ć d u c h ó w . Poszukiwa­ nie symbolicznego w y m i a r u rzeczywistości kłóci się radykal­ nie z wszelkimi tendencjami spirytystycznymi. Dlatego na­ wet w tekście Mickiewicza z r e d u k o w a l i ś m y wszystkie sceny, w k t ó r y c h p o j a w i a j ą się konkretne duchy. P r z y w o ł y w a n e przez „ g u ś l a r z a " ("Czyszcowe duszeczki! - W jakiejkolwiek świata stronie: - Czyli k t ó r a w smole płonie, - Czyli marznie na dnie rzeczki, - Czyli dla dotkliwszej k a r y - W surowym wszczepiona drewnie, - G d y j ą w piecu gryzą żary, - I pisz­ czy, i płacze rzewnie; - K a ż d a spieszcie do gromady!") pojawiają się j a k o przedmiot naszej p a m i ę c i . P o c z ą t k i e m „ o b r z ę d u " b y ł a w zasadzie j u ż p o d r ó ż - d ł u g a , m ę c z ą c a noc w p o c i ą g u , jazda autobusem, marsz z w i ą z a n y z przekraczaniem wezbranych p o t o k ó w . Jego w s t ę p n ą część s t a n o w i ł też tydzień w y p e ł n i o n y przygotowaniami: n a u k ą śpiewu, r o z m o w a m i (ich zapisem jest w pewnej mierze ten tekst), ćwiczeniami, a przede wszystkim samym pobytem w miejscu całkowicie w o l n y m od zgiełku Warszawy. Ostat­ nia noc była d o p e ł n i e n i e m wszystkiego, co z d a r z y ł o się wcześniej. „ G u s ł a " r o z p o c z ę ł y się marszem do świątyni i przejściem przez przycerkiewny dawny cmentarz. Był to swoisty znak opuszczenia świata c o d z i e n n o ś c i i przejścia w sferę „realnej p a m i ę c i " . Po przekroczeniu tej granicy weszliśmi „ c i c h o i p o w o l i " do cerkwi - o b i e k t u pozbawionego j u ż oficjalnego statusu świątyni i wpisanego tylko do rejestru konserwatora zabytków. Nie w i e m d o k ł a d n i e , j a k d ł u g o t r w a ł „ o b r z ę d " - m o ż e p ó ł godziny, m o ż e g o d z i n ę . W y p e ł n i o n y był s ł o w a m i , gestami, a przede wszystkim ś p i e w e m i d ł u g i m , g ł ę b o k o przez wszyst­ kich p r z e ż y t y m milczeniem. K o ń c z y ł się pouczeniem i pieś­ nią, k t ó r a swym charakterem u ł a t w i a ł a wyjście z cerkwi oraz p o w r ó t do tego wymiaru rzeczywistości, w k t ó r y m p a m i ę ć zdaje się w i ą z a ć wyłącznie z przeszłością. * * * Symboliczne dotykanie rzeczywistości - k t ó r e g o p r ó b ą są nasze d z i a ł a n i a - to prowokowanie spotkania. Co znaczy jednak „ s p o t k a n i e " , gdy jego o ś r o d k i e m jest neolityczny g r ó b lub w y m a r ł a wioska? Jak p o w i e d z i a ł e m , nie chodzi t u o ż a d n e spirytystyczne w y w o ł y w a n i e d u c h ó w , j a k ą k o l w i e k ich materializację (z podejrzeniem o takie intencje s p o t y k a l i ś m y się k i l k a razy). Nasze śpiewy nie są też r e k o n s t r u k c j ą dawnych o b r z ę d ó w (nie są n i ą przecież i Dziady Mickiewicza). N i e byłyby t a k ą r e k o n s t r u k c j ą nawet wtedy, gdyby p o c h o d z i ł y „ z e p o k i " (a są przecież całkowicie naszym p o m y s ł e m ) . Ż a d n y c h zatem złudzeń b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u z m i n i o n ą rzeczywistością l u d ó w dawnych epok, albo m i e s z k a j ą c y c h niegdyś w Czar­ n y m Ł e m k ó w , ż a d n y c h fantazji, że m o ż e na p r z y k ł a d „ t a k właśnie kiedyś ś p i e w a n o " . N i g d y b o w i e m nie da się w spotkaniu - nawet z ż y w ą o s o b ą - u n i k n ą ć p o ś r e d n i c t w a symbolicznego. A l e p o ś r e d n i ­ ctwo takie nie musi b y ć traktowane j a k o przykre ogranicze­ nie - dzięki niemu właśnie to, co się dzieje w Biskupinie lub na Czarnym, nie jest fikcją przenoszenia się „ g d z i e ś " , lecz przeciwnie - poszerzaniem własnej, realnej rzeczywistości. Nasze d z i a ł a n i a m a j ą więc charakter symboliczny, co znaczy, że są p r ó b ą d o s t r z e ż e n i a symboliczności świata - swoistym aktem jego interpretacji. Prowokujemy sytuacje, w k t ó r y c h ujawnia się szczególny, nie zawsze przez wszyst­ kich dostrzegany w y m i a r rzeczywistości - poszerzonej o „ a k ­ t y w n ą p a m i ę ć " . Nie stwarzamy tego w y m i a r u , lecz ujaw­ niamy. C h o ć go nie stwarzamy, stajemy się jego częścią. Nasz śpiew nie służy wyłącznie celom estetycznym. I c h o ć zadaniem jego jest w y w o ł a n i e odpowiedniego nastroju, to przecież n a s t r ó j m o ż e b y ć rozumiany nie t y l k o w kategoriach psychologicznych - to t a k ż e s p o s ó b nadania miejscu i chwili nowego sensu. Śpiew jest więc n a r z ę d z i e m poznania, me­ d i u m w s p i e r a j ą c y m nasze zmysły. M o ż n a powiedzieć, że owe szczególne sytuacje, w k t ó r y c h w ten s p o s ó b uczestniczymy, w wymiarze naszego codzien­ nego życia są - c h o ć p r o w o k o w a n y m - przypadkiem. Nagle tak się zdarza, że j e s t e ś m y w sali muzealnej, w opuszczonej cerkwi. T e m u zdarzeniu - jednemu z wielu w naszym życiu - nadajemy sens, p o r z ą d k u j e m y go, „ k o n f i g u r u j e m y " . T o d z i a ł a n i e ma charakter otwierający: u m o ż l i w i a spotkanie. Miejscem spotkania jest zawsze j a k a ś granica, horyzont naszego dotychczasowego świata. D o spotkania m o ż e nie dojść: gdy wycofamy się i poprzestaniemy na obserwacji; 83 �m o ż e m y też o d w a ż y ć się granicę tę p r z e k r o c z y ć , poszerzając w ten s p o s ó b nasz świat. W a r u n k i e m spotkania jest napotkanie. Spotkanie jest to napotkanie, które d o s t r z e g l i ś m y . Natknęli­ śmy się na coś i nie przeszliśmy m i m o . D o - s t r z e g l i ś m y , s t a ł o się dla nas w a ż n e , nie o d w r ó c i l i ś m y się. W spotkaniu do-tykamy tego, co n a p o t k a l i ś m y . Do-strzegłszy s t r z e ­ ż e m y go j a k o „ n a s z e g o " . S ł o w o strzec pochodzi o d greckiego stergo, co znaczy kochać. N a p o t k a n y i d o - s t r z e ż o n y k t o ś , lub c o ś , staje się przejś­ ciem przez g r a n i c ę . M y stajemy się s t r ó ż a m i tego przejścia. Do-strzec i u-strzec k o g o ś lub c o ś , to - o t w o r z y ć się. N a co d z i e ń p r z e s t r z e ń muzealna jest j a k dobrze, zbyt dobrze znana droga. D o p ó k i c o ś jej nie zakłóci - niemal nie u ś w i a d a m i a m y sobie jej istnienie. Staje się sprawnym n a r z ę ­ dziem. Nasze d z i a ł a n i a - w muzeum, w opuszczonej cerkwi - są p r ó b ą odzwyczajenia się od codziennej drogi, p r ó b ą jej dotykania, deptania. D r o g a , na k t ó r e j spotykamy szkielet kobiety sprzed k i l k u tysięcy lat albo p o ł e m k o w s k ą w i o s k ę , nie m o ż e b y ć g ł a d k a . T r a k t o w a n i e tych części naszego świata j a k e k s p o n a t ó w muzealnych l u b turystycznych jest sposo­ bem ich w y g ł a d z e n i a - stają się p r z y s t ę p n e i p o r ę c z n e . A tak być nie p o w i n n o . P o r ę c z n e narzędzie w y g ł a d z a świat. G d y świat jest g ł a d k i , mniejsze mamy szanse d o s t r z e ż e n i a go. G d y nie dostrzegamy świata, nie dostrzegamy też samych siebie, bo brakuje tła, kontrastu. Szczypiemy się w policzek by s p r a w d z i ć , czy nie śnimy, czyli - czy n a p r a w d ę istniejemy. Istnienie ręki spo­ strzegamy w c h w i l i , gdy kłujemy się d r z a z g ą . Jeśli deska jest zbyt wyślizgana, nie spostrzegamy ani jej, ani naszej ręki. C o znaczy takie „ d o t y k a n i e rzeczywistości"? Jest to uznanie jej istnienia. D o t k n ą ć : to powiedzieć ( k o m u ś , cze­ m u ś ) - istniejesz. D o t k n ą ć rzeczywistość to powiedzieć: o d tej chwili istniejesz t a k ż e dla mnie, jesteś częścią mojego świata, m i m o że cię nie rozumiem. D o t k n ą ć , to dostrzec i strzec - tej ulotnej i nieuchwytnej n i e - p o r ę c z n o ś c i , nie-zręczności, n i e - t o ż s a m o ś c i , o d m i e n n o ś c i . PRZ 1 Koncepcję muzeum jako przestrzeni i doświadczenia symbolicznego przedstawiłem w artykule Tajemnica butów, czyli pochwala muzeum, „Konteksty - P S L " , nr 1 1993, s. 17-18. Próbą jej praktycznego zastosowania były warsztaty antropologiczne, jakie odbyły się w Bis­ kupinie (wrzesień 1991, czerwiec 1992, czerwiec 1993) i w Czarnym 84 D o - t k n i ę c i e to spo-tkanie. Te dwa spokrewnione ze s o b ą s ł o w a ( p o c h o d z ą c e od greckiego tykidzo - ciosać, podobnie j a k t k a ć , n a p o t k a ć , t k n ą ć , n a t k n ą ć się) są metaforami, k t ó r e w y z n a c z a j ą k r ą g egzystencjalnego z a a n g a ż o w a n i a w sym­ b o l i c z n ą rzeczywistość. Uczy zatem antropologia, że dotykanie rzeczywistości m o ż e m i e ć charakter symboliczny - jeśli się j ą „ d o s t r z e g a " i jej „ s t r z e ż e " . Bywa wtedy czasem tkliwe, czasem dotkliwe, zawsze jednak p o w i n n o b y ć - m i ł o s n e . I to jest największy w k ł a d tej n a u k i we w s p ó ł c z e s n o ś ć . Czerwiec 1993 PS. Z a s k a k u j ą c y komentarz do mojego tekstu na temat zdarzenia muzealnego - komentarz r ó w n i e k o n k r e t n y j a k nasze odprawienie „ D z i a d ó w " - d a ł w o j e w ó d z k i konser­ w a t o r z a b y t k ó w w N o w y m Sączu: latem 1993 r o k u r o z e b r a ł znajdującą się w C z a r n y m cerkiew i zamierza przenieść j ą do skansenu. O t o więc dwa p r z y k ł a d y praktycznych konsek­ wencji przyjęcia określonej koncepcji teoretycznej. C z y m jest cerkiew z Czarnego? Czy t y l k o obiektem architektury drewnianej, zapisanym w rejestrze u r z ę d n i k a ? Obiektem, k t ó r y należy u d o s t ę p n i ć j a k największej liczbie w i d z ó w ? C z y m jest jednak w t a k i m razie cała wioska? C z y m jest g ó r a - święta g ó r a , na której sto lat temu wzniesiono świątynię? A co z r o b i ć z cmentarzem, k t ó r e m u świątynia ta t o w a r z y s z y ł a ? Przecież bez niej traci o n s w ą religijną „ s k u t e ­ c z n o ś ć " bramy wiodącej z m a r ł y c h do nieba. Jeśli nie do­ strzegamy, że zabytek istnieje t a k ż e w wymiarze ciągle aktualnej pamięci, to nawet p r a g n ą c w y k o r z y s t a ć go w ce­ lach czysto dydaktycznych p o w i n n i ś m y p a m i ę t a ć , że stanowi on fragment większej, logicznej całości zapisu kulturowego. Jest to sprawa elementarnej wiedzy, zupełnie podstawowej etnograficznej wrażliwości, k t ó r e j brak dyskwalifikuje k a ż ­ dego opiekuna l u d o w y c h z a b y t k ó w . C h o ć myślę też sobie, że m o ż e w y s t a r c z y ł a b y t u z w y k ł a , ludzka w r a ż l i w o ś ć na p i ę k n o ? W r z e s i e ń 1993 PISY (wrzesień 1992, wrzesień 1993). Ich uczestnikami i współtwórcami byli moi uczniowie z X V I I S L O w Warszawie. Im też chciałbym podziękować za 4 lata wspólnej pracy. Arystoteles, Retoryka, Poetyka, przel. H . Podbielski, Warszawa, 1988. Zob. też W. Michera, op. cit. 2 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/d1fe6f925f8421999a68e2b0f73ad40d.pdf 8575d644254fe761f2c216494719c268 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5653 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5255 Title A name given to the resource Strój sandomierski /Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.7 ;62 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T L A S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH J A N U S Z S T R Ó J P O L S K I E S A K A M O C K I N D T O W A R Z Y S T W O ll,,t// l O M I E R S L U D O Z N A W C Z E K I �A T L C Z Ę Ś Ć A S P O L S I C V T H S R Ó A J N U S S Z R O K A W R 1 N A K Ł A D E M T J Ó W L U D O M A Ł O P O L S K A J S K P O L S K I E G O N A M D O O C M K I C 9 T O W A R Z Y S T W A Ł 5 A Y C H Z E S Z Y T 7 I E PIL O W R S K Zakład I Kuituroznawsrwa B ib 1¡o t Nr I n w e n t a r z o w y W 7 L U D O Z N A W C Z E G O WE W R O C Ł A W I U f u c , ....^.aPP.J.Kfif c �A T L A S W Y D A W P O L S K I C H r A N Y S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T A D A A D A M M R E D A K C Y J N Y : G L A P A, A M Ł O D Z I A N O W S K I , R O M A N R E I N F U S S , N N J Ó Z E F A K A Z I M I E R Z PIETKIEWICZ, T A D E U S Z S E W E R Y N , K A Z I M I E R A Z A W I S T O W I C Z R E D A K T O R N A C Z E L N Y : R E D A K T O R O K Ł A D K A P L A N S Z E U K Ł A D I M . M . A D A M S K A J Ó Z E E J Ó Z E F J E R Z E G O G R A F I C Z N Y D R U K A R N I A J E D N O B A R W N E K A S P R Z A K A - G A J E K G A J E K M Ł O D Z I A N O W S K I E G O B A R W N E P O Z N A Ń S K A K L I S Z E Z E S Z Y T U : A D A M A G A J E K , K U T R Z E B A , W K A R O L A K A A D A M A G L A P Y N A U K O W A P O Z N A Ń Z A K Ł A D Y P O Z N A N I U G R A F I C Z N E — K L I S Z E W I E L O B A R W N E D R U K A R N I A N a k ł a d 6 2 0 0 egz. N A R O D O W A A r k . w y d . 6, d r z e w n y 100 g 6 1 x 8 6 / 8 . d o d r u k u 30. V I I I . 1957. ark. W \ K R A K O W I E d r u k . 8,5. P a p i e r i l u s t r a c y j n y O d d a n o d o s k ł a d a n i a 29. V I . 1957. Druk bez- Podpisano u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1957. Z a m . 211/231 C e n a z ł 26 — . K-20 �W S T Ę P P o ł o ż e n i e już nie nocną i istnieje; i c h a r a k t e r y s t y k a obszar środkową na część powiatu wsch. część stopnickiego w skład części rdzennej Ziemi którym W X I X w. sandomierskiego p o k r y w a ł dnia granica Pqd względem mierskiej, wo — z jego się terenem, kiego w noszono Ludność oddawna ziemi p o w o d o w a ł a mniejsze, nad już na niż uprawą tomiast w w lnu świadczą Wielka żyzność najwyżej obszar'ten się lasami. się leżał szej w ł a s n o ś c i się znacznej między lub sobą ilości jak przede i wszystkim a a dodatkowymi domierzanie rozwój ziemia pochodzi. Niestety co za dawna w tym Większe idzie wsi zbóż. północnej a buraków Poza stopnic­ wielka były żyzność tu na k a ż d y m ogół pracy cukrowych. Na­ gospodarstwie, dziś jest owiec; tak więc np. stroju haftu Liczba nietylko, nie kto dóbr własnej 7°/ gęstość z a Ten wełny do szamerunku, była tak parafii, naszych duża, ale dogodną 2 się , o dobra stan zaludnienia do i stare szlachty jedno tworzyły się kościelne Zdobienia składały ich więk­ wytworzenia te czasem b a r w ą że na na pokry­ rozdrobnienia przyczyn czasem ar­ czym Sandomierzem. nieurodzajnymi, głównych sandomierskim. tak pod prywatnych wsi, 0 3 czy jakiej przetrwał nad osiedlania Złotej terenami wiosek . jedną odmian z do w znaczna tylko niewątpliwie w położona sandomierskich należała kompleksy obejmowały zdobin ten w gospodarstwa zachęcała neolityczne, motywami ozdobami. oraz gleby skłaniała ludność do hodowli porozrzucanych był odmian strój sando­ częścio­ sandomierskiej, uprawę rolnictwem, że sandomierska, od większość pojedynczo rozróżniali Galicji. diecezji wyżynie pod zwłaszcza nieodzowna wykopaliska że lub Wscho­ i krakowski. zamożność, mimo jest Wisła, ziemi, kolorem Królestwa skład san­ stroju mieli. Żyzna jaką ziemskiej, w na sandomierskiego przemysłowych, nie Królewszczyzny z powiatu zasięg zawichojskiego i — wykorzystanymi pow. dawniej parowioskowej. przeważnie część sandomierskiego. wchodził pograniczu Sandomierszczyzny lessowej z sąsiednimi tymi wchodził lewobrzeżnej zwarty granicę sandomierskiego, uniemożliwiał osadnictwo, powodowało, lub stanowiącej sandomierski, i roślin bogate granicach lewobrzeżną 1 r e g i o n u . komunikacyjną, on regionach . Duża urodzajność Sandomierz acy H i s t o r i a najlepiej ubiór łąk płn.- Kongresowego, sandomierskiego części i konopi, Brak pół­ opatowskiego, oraz w z granicami obwodu lessami zajmowała innych uprawa zaniku. stroju stosunkowo dużą pszenicy ubrania terią zasięgu urodzajnymi równi sandomierski obejmował krakowskiej. południowej na stanowił Wiśle, archidiakonatów: diecezji zwartego odznaczającej tym na administracji kościelnej, dawnych strój występował, położony Królestwa częściowo się Tradycyjny zwarcie w. był X V I w. czasów się w. okresie wczesnohistorycznym region ten XII-XIII W urywała kieleckiego, Obszar w za o b s z aru. X I X sandomierskiego, większość ( m a p a 1). W Małopolski; Sandomierskiej. domierskiego. w różniły się materiału, podstawie nawet i z jakiej Sanwsi czasów. 3 �Ryc. 1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o S a n d o m i e r z a ) — f o t . ' J. K w i a t k o w s k i Sandomierzanie ograniczało byli grupą ruchliwą się t y l k o do t e r e n ó w i sprężystą. najbliższych t. j . d o Osadnictwo podnóża 1956 r . sandomierskie nie G ó r Świętokrzyskich czy w i d e ł W i s ł y i Sanu, ale w d z i e r a ł o się w g ł ą b L u b e l s z c z y z n y , S ą d e c c z y z n y a ż p o K a r p a t y . O d skąd X V w . t. j . o d spławiano hutnictwo. chwili słynną Zamożność odzyskania pszenicę tej ziemi podnosił się p o z i o m gospodarczy. Koprzywnicy, Rakowie, a darkę Sandomierszczyzny steczka zresztą granicznego. głównie Niezależnie wołało gach w do od chwilowego Wracając swych oddziałów. Rozwiązujące miejscowej te nie pozostały rozwoju w związku stały pewna dzała z bez do czym latach w p ł y w u podnosi daje manufaktury wytwarzające w ludności tradycyjnej jej rozkładu. degradujące 1831 r. odżywa Sandomierskiej szczególnie szwedzkie, po których Staszowie. zabory, ożywienia żywy po powoli sukno w Bogorii, rujnują gospo­ Całkowicie zarazem jej stolicę do roli chwilowo przemysł, mia­ dostosowany gospodarczego, oddźwięk. klęsce do domów, 4 odzieżowych . na ubiór Należy ludowy 1863 r. R z ą d oraz kultury Między listopadowe licznie brali udział w przynosili ze sobą przypuszczać, i znalazły swe że Odbija w rozdrobnienie wsi nowe gospodarstw. pracy po elementy, Ten miastach, które i n n y m i z a z n a c z y ł o się to w stały a stan W jedną na­ Powodem spowodował, powracając się dalszym włościan, stroju. znaczne zbiednienie wsi sandomierskiej. sezonowej ludności wydarzenia odbicie się to m . inn. i w wy­ szere­ mundury Narodowy ogłasza uwłaszczenie się i c h z a m o ż n o ś ć . szukała powstanie Wieśniacy się na t y m terenie jednostki w o j s k o w e r o z d a ł y się z a u w a ż y ć się z a d ł u ż e n i a część przyczyn 4 materiałów stroju regionalnego. W stępnych tego zapasy Ziemi przemysł, Powstały wszystkim w wojny się wojennych. Sandomierszczyźnie powstańczych. rola jednak przede potrzeb wzrosła Rozwinął podcięły dopiero Dopiero Pomorza, „sandomierkę". że wprowa­ z głównych zarzuceniu stroju ludowego. �C e c h y s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o . odrębny ubiór, pewnymi elementami W ubiorze „fartuch", należący męskim rakterystycznym Okrycia w w była granatowa użyciu W stroju i „kotką". W sukmaną, wścieklice, rogatywka, z tak swym lniane ze s ą s i a d ó w . obszarze dawnej zapinane na od grup sąsiednich, z m a z o w i e c k i e j (tab. I I . ryc. czasach także i zwieszającym suto 1 1 , 17). maciejówki Wyłącznie sandomierską „kucotkiem", był Ponadto p ł ó t n i a n k i , z w a n e j t u kamizielą, do się X I X w. czapką s i ę ze środka bądź sobne gdyż Ubiór sięgał kroju wypustkami. grup gładko, i sąsiednich, bez w Nie mężczyźni posiadały a odznaczające rogatywki, odznaczał z fałdami się w się po bokach, wielkim klapki. o suto Głowę W plecach trójkątnym kaftanów były z t. j . d r e w n i a n ą ornamencie się w i ę k s z ą je „oberkami" tabaczkową takimż z rogach oraz lub brązowe formie zapaski szamerowane, przed- jedną brązowe wyłożoną, szwów naramiennymi i ozdobną czerwonymi przedsobnymi, o sukmana bez kobiecym układzie nosili gładkich, lub zapaski pionowym. brązowe sukmany kroju ma­ nieprzecinanych. Sukmany zwanym „suką". stanowiły Ponadto czerwone barwnością i te, używano rogatywki. bogactwem pogranicza sandomiersko-krakow- uważany kroju brązowej, niesłusznie za małopolskiego, sukiennej przodu. Kobiety 5 sandomierski , oraz furażerki, nosiły na czapką zwaną obszytej głowach od­ czer­ chamełki haftem Sandomierzankom. Lubelskiego cechowały kiście. ozdób rzadziej występowały siatkowym czepeczkiem. Koszule w y s z y w a ł y stanowiły wełniane zapaski z nieznanym głowy „wściek­ naramienne. sukmaną frędzlem Powiśla suk­ stebnowań strój ten b y ł stosunkowo wzdłuż niż u Sandomierzanek rodzaj obręcz, obciągniętą Okrycie po B y ł to wolutowym, mężczyzn łopolskiego. Zdobiły lub z 2). okrywano „wścieklicą" Okrycie głowy Tarnobrzeskiego kukurudzą". po szwach, w sfałdowana stroju kołnierzem, bez r ę k a w ó w . niekiedy zapaski Powiśla się c z a r n ą szare Puszczy krakowskim, paski. brązowa, „kucotków". tylko zapaskami czarne, l u b pasiaste, kobiecy odznaczał męski (mapa ozdób czerwono zdobione pionowe, czarne z tyłu bez i przedsobne noszone nosili one z Kobiety nosiły wełniane zdobin, z w ł a s z c z a na gorsecie i kaftanie. N a obszarze Ubiór się Sandomierzanek południu białe prążki. Ponadto charakteryzowały cechowała zaopatrzona ozdabiano znaczał „na zwieszającą kolan. męski kobiecy „kucotków". poziome niżej kielecki powszechnie „magiera i głowy noszone ubiór Tarnobrzeskiego regionie w s c h o d n i o - k r a k o w s k i m m ę ż c z y ź n i łopolskiego, Strój łokłuszki, rogiem i kieleckim, na i Powiśla Radomskiej granatowe rogatywką naramienne ale czarne, czerwonymi w ubiór granatową skiego to jest okrycie lniane haftowanym kobiet haftki. małopolskiego, Strój lub Męski często oraz zdobiły sukmany sandomierskie. O k r y c i e m głowy były nieco ,,siekacem" czarnymi z świętokrzyskim lub świętokrzyski sukmany klapą głowę strojami Puszczy też rogatywki, i naramienne, krótki, na mitrę, U b i ó r s a n d o m i e r s k i g r a n i c z y ł n a p ó ł n o c y ze s t r o j e m pętle szamerowań, jakie lice", o go połowie i świątecznego. c h a r a k t e r y s t y c z n y m b y ł kap, z ubiorem lubelskim Na wono swój barwny. wschodzie Ubiór zwanym posiadała charakteryzujący n a ń w późniejszych kształtem chusty porównaniu many, tu magiery a w kobiecym najbardziej U b i o r y W krojem a się odróżniającym stroju weselnego zbliżoną Radomskiej, na zachodzie —ze lub do małopolskich, nawarstwiły również i u niektórych grup sąsiednich. duże, mniej lub typowym, młodzież przypominające odziew" a na które sandomierska ( r y c . 28 B 29). mężatek, jest strojów było współistnienie małopolskiej jak były denka przez pasie głowy, grupy mazowieckimi, najbardziej używany fałdowaną do Ludność sukienne Kobiety niebieskie rogatywki, nie nosiły pasiaste sukmany obszywane kroju ma­ barankiem. spódnice, czepki zwane naramienne. 5 �R o z d z i a ł O B E C N Y Proces i trwał wały S T A N zanikania aż do się po STROJU L U D O W E G O sandomierskiego pierwszej nim tylko wojny I W S A N D O M I E R S K I E M stroju ludowego rozpoczął światowej. nieliczne relikty, Obecnie ubiór ten takie j a k sukmana, się p o d koniec X I X w . j u ż nie gorset, istnieje, zacho­ haftowana koszula kobieca i kilka kapot. Obecnie ludność wiejska u ż y w a już całkowicie ubioru miejskiego. W T stroju dziennych męskim współczesnym wpuszczanych na do b u t ó w uwagę zasługuje i opadających na sposób noszenia cholewy. Starsi też jeszcze czasem czapki baranie, rzadziej spotyka się granatowe ostatnie wojny w swej obecnej światowej poprzednio noszone „polskimi" Na formie rozpowszechniły i dotrwały były sztywne podobne obszarze troskliwie tylko je chłopów idąc okaz pomniejszony Druga kaszkiety do W model wojna Muzeum znajduje do k a s z k i e t y ( r y c . 27). T e dopiero w czasie drugiej wojny. „moskiewskimi". się jeszcze Właściciele Należy tutaj w pierwszej Wyparły Nowsze się do obecnie ogół czapki one zwane kilka że kapota chłopa znajduje całkowitego spod prze­ czasem stanowiła Etnograficznym w przez kapot, ich nie używają, Sandomierzu Muzeum wykonany przyczyniła na podkreślić, Regionalnym w ( r y c . 17), a stroju męskiego, światowa zwane starców. kościoła. sukmany się zresztą użyciu co­ noszą maciejówek. przez do bogatszych. zachowany powszechnym Sandomierszczyzny chowywanych ubierają w spodni wieśniacy się strój jedyny Krakowie jest Sandomierza. prawie zniszczenia prze­ c h o w y w a n y c h przez w i e ś n i a k ó w resztek stroju; n a s t ą p i ł o to n a skutek d z i a ł a ń w o j e n n y c h , większość inne bowiem Sandomierski nie wykazuje niały od cym w, a ludność Na we wsi Ruda zanik z gospodarcze. kolei skich panów. Rozwijający duży uprawy zbyt lnu przesiedlona 6 konopi. Przy Sandomierszczyźnie Około wego zresztą bluzki zapaskę, 1950 stroju od z spódnicę. się p r z e m y s ł ludność na jedwabiu Należy Spódnice tak całkowitym po kraciastą. z oraz zaniku oraz się w inspirowane szereg przyczyn; bogatszych przy naj­ chłopów czysto i materiałów; z drugiej uprawy braku ziemi, co sandomier­ własnych p o g a r d l i w y stosunek owiec stroju do ludowego, trady­ kobiety sąsiadek czarną, noszą. Koła próby Gospodyń stroju sandomierskiego białego płótna, wyszywane kwiatki, sięgały do pół do kupować. własnego Sandomierskiem przez połowy haftowana i dążenie intensywnej że san­ 53). od swych świętokrzyskich dzisiejszy okry­ na ten stan m i a ł y w z g l ę d y do była nieco Z dawnego pierwszej Warszawie tanich ubrań podkreślić, przejęły dzień tradycyjnego w tu zmuszona wyodręb­ przykrywają­ niezbyt opłacalnej na urodzajnych glebach zachodniej lub dostarczył często gorset się stroju miejskiego, p o w o d o w a ł a którą kobiecego, złożyło w p ł y w miejskiego, go barchanowe, ryc. sezonową rolnych zachęcał wiejska r. r o z p o c z ę ł y dawnego jeden L u d o w y c h w również by czasie c h ł o d u i niepogody, najczęściej tylko stroju które fartuchem, Sandomierszczyzna Niemały produktów nabywania ubioru . naramienną się się o d cech, kaftany nie też w stroju ludowego zarzucanie i materiały Łatwość cyjnego bądź chustą, zachował (południowa na nich należy zaliczyć emigrację powodowało wełniane miasta, Muzeum Kultur sandomierskiego naśladownictwa strony w ubierają nałożonym wełnianą odróżnia specyficznych kobiety z do dużą, stroju kobiecego, ważniejszych w spalona, niż męski jakichś Starsze „półkę". Idąc przechowywany koszula z została bardziej obecnie spódnice, i ramiona domierskiego XIX mieście zwaną głowę kobiecy jednak sąsiednich. niż w tak wają zaś sandomierskich ubiór on grup dłuższe do wsi tereny. tworzenia nowego Wiejskich. Zaczęły krzyżykami łydki; szyto je więc i z ludo­ Odbiegał kobiety wypuszczane czterech on nosić na brytów, w dolnej części posiadały ozdobne dwie pliski. Strój ten uzupełniał krótki fartuch i chustka 6 �wiązana w z tyłu czerwone głowy. i zielone Niekiedy pionowe Sandomierzanki pasy, wyrabiane w narzucały na Częstochowie ramiona lub w zapaskę Sandomierzu. W D w i k o z a c h w p r o w a d z i ł y kobiety m o d ę noszenia chust tureckich z „ ł o w i c k i m " Obecnie jest strój reprezentacyjnym kobiecym strojem ZARYS HISTORYCZNY Wiadomości początków mością o 7 Polski'' , jakie mamy o jednakże czapek rysunku z w obszytą cięcia nym dane w szyi Głowę on garncarza i wypust", wzdłuż roz­ szerokim, tka­ okrywa czapka Ubiór gdyż jakkolwiek wprawdzie noszono go lub wiadomości o stroju pochodzą z wzmianki I tylko dotrwał wyłącznie kożuchach. R y c . 2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z e ­ na w i ą z a n e j pasem d z i a n y m . R y s u n e k na pucharze cecho­ Dalsze w y m z 1644 r o k u sandomierskim połowy o A . Patkowski, Sandomierskie Poznań 1938 r . s t r . 46. X I Xw . s ą to ludzie „Obrazkach sandomierskim Wiejskich" pisanych przez Jana Kantego G r e g o r o w i c z a z Bilczy 8 w pow. sandomierskim . Roboczy był a często wykonany ze spodni conej w Noszono i świąteczny z płótna zwanych na wierzch ozdobami z końcu d o I I poł. X I Xw . — sukmanach on taki anachronizmem byłby niemniej wiado­ na 1644 r o k u „wścieklicy". tkany, on najdawniejszą na z nie z d z i w i ł b y n a t y m terenie i w pas do X I X dowolną „ n a przepasaną XIX w.— historyków się głównie umieszczonym koszulę pasem. rodzaju odnoszą czer­ znajdujemy cechowym dokoła a niektórych S A N D O M I E R S K I E G O „Dziejach dość 2). P r z e d s t a w i a ubranego w jest STROJU jest przypisywanie Łagowa, pucharze (ryc. terenie tekstu. Najstarsze na szlakiem. omawianym I I sandomierskim według sandomierskim Długosza interpretacją w stroju podstawie Sandomierzanom wonych R O Z W O J U X X w . Wprawdzie, stroju wzmianka tej na krakowski. R o z d z i a ł i ludowym sukmany nymi W były zimie Okryciem parciakami, oraz z posiadających kamizieli, bure kołnierzem 9 noszono głowy krojem rozporek, X I Xw . Składał z koszuli nabitymi i czerwonymi się wyrzu­ nieco w y ż e j mankietami czarnych małopolskich pasami, kółkami sięgające i 1 0 . (tabl. lub białych, one r o z m a i t o ś ć z d o b i n stroju. do sukman wełnianymi sukmany, o sukmanach sznurkami . Podkreślają zdobione z boku z początku stroju". parafiach. wspominają zbliżone „białego różniącej się przypuszczalnie w t y m okresie lub rzadziej stojącym źródła sukman były nazwę modre, lub granatowymi ostatnie sandomierskiego i nosił poszczególnych również ówczesne szywaniu chłopa spodni charakterystycznym które ubiór samodziałowego pasami II). oraz Nie­ o w y ­ Sandomierskie Przewiązywano lub brązowymi kolan, je czerwo­ skórzanymi. T e sprzączkami. kożuchy. były „zawściekłe" czapki, granatowe lub czerwone rogatywki, 7 �czasem z pawimi piórami, rozpowszechnienia a w okresie się czerwonych lata słomiane rogatywek kapelusze. miało Według się przyczynić tradycji do powstanie koś­ ciuszkowskie. Sandomierzanie zazwyczaj wkładali do pracy Sandomierski strój ludowy R a d z i k o w s k i e g o wia chłopa woną w czerwonym, okrywa jego czątkach na Wprawdzie w W ó j c i c k i e j którego jednakże ż e jest w lecie chodzono X I Xstulecia. Niestety, nazwa ryciny ilustracja W . E. przedsta­ oraz jest w pasie czer­ przewiązana s i ę l u ź n o p o l e w e j stronie. barankiem. Spodnie w Głowę biało-czerwone paski fabryczny. weselnego męskiego „fartucha'" z tego stroju okresu również weselny" danych, — tylko sandomierskiego b y ł — jednakże reliktu pozwala w n i o s k o w a ć brak „fartuch barwne i mankietami przodu. Sukmana to materiał opisu kołnierzem końce zwieszają uzupełnieniem brak dwie ( r y c . 3,5). T a o s t a t n i a z z białym I I poł. X I Xw . j u ż jako to wskazywała z cholewami, z czerwonym na rozcięciu pasem, Charakterystycznym nie J. „wścieklica" wnioskować, „fartuch". buty z I poł. X I Xw . ilustrują sukmanie widoczną tkanym czerwona pozwalają i brązowej podszewką na nogi boso. czy b y ł on używany — podczas wesela, dość prawdopodobne inne uroczystości. Biały i strój wśród lnianej, występowa­ o istnieniu jego w po­ jakby c z y też, co jest wkładano go, na przeważał w X I X w . także kobiet. Składał t. j . z koszuli, się on z odzieży spódnicy, kaftana, łoktuszki i Niekiedy wkładały kobiety chustki zapaski, na głowę. kamizielę, nie różniącą sięniczem o d męskiej. Biały ubiór ożywiał krajka, a haft, u panien barwny sznury — gorset, korali kwiaty ten kolorowa na szyi, kap, za chu­ zatknięte steczkę. Oprócz samodziałów płóciennych siły t e ż kobiety odzież szytą z kupnych, czyli z tak zwanego J. G r e g o r o w i c z w s p o m i n a o w swoim a Z . G 1 o- opisie ubiorów ludowych grubej, czarnej spódnicy informuje o wełnianej, zwanej przepasywały towaru. świątecznych koszulach szytych z „kartonu", ger sorcem, czerwoną kobiety używały którą kobiety zapaską. Starsze różnobarwnych spódnic płócienkowych obszytych niekiedy u galonkami. Wymienia gorsety noszone mężatki i na były na również święta dołu kolorowe przez młode dziewczęta". Najdawniejszym w no­ materiałów łapcie z kory, obuwiem rzadko p o ł . X I Xw . ( r y c . 14). onuce i rzemieniem. 1 2 j u ż używane Wkładano przymocowywano W I połowie kobiecym do X I X je nogi wieku R y c . 3. U b i o r y S a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e ­ dług E. Radzikowskiego 8 �weszły w powszechne wiki, które XVIII w . 1 3 . W w y w a n y m Na z I połowie wonymi trzewiki i przedstawione nosiły niebieskimi białe i pantofle. „okrężne'' kryzy u oraz rowane kap. Około 1 3 i wycięte kobiety wyglądają podczas wały palonej przetrwał końca 1 6 w . N a gło­ rutą w wigilię ubierały się (ryc. 51). — 1 7 Wolnego Zwyczaj Sandomierskiem do R y c . 4. C h ł o p s a n d o m i e r s k i z X I X w . u b r a n y w „ k a i n i ziele", z d o b i o n ą zowsza co Około W Wpłynęło małopolskiego, z kolei doprowadziło okresie się znacznie ten zszedł do roli d z i a ł y ( r y c . 12, 25). D a w n ą k r ó t k ą szara sukmana sukmany ubożsi z wyłożonym krojem zwane sukmany burochami, chłopi. Natomiast do poddało wzdłuż je pod rozbicia sobą znaczne typem zmiany dominował ubioru kołnierzem, Teka Grabowskiego przyłączenie i oderwanie silniejsze do Austrii Sandomierskiego w p ł y w y idące jednolitego z M a ­ obszaru na stroju. w ludowym ubiór biały, stroju lub granatową przecięta codzień. w sandomierskim.. płócienny. Po kupne uwłaszczeniu wyparły sukmanę wyparła pasie, suto niej pojawiają O d święta długa sfałdowana, się także wkładali i samo­ białoprzy­ brązowe burochy tylko nie zmieniły się. lecie mężczyźni nosili konopnego, świąteczne z płótna lnianego. Najubożsi, k t ó r y c h lub kożuch chodzili kamizielach lub trzy. w w na głowy i roboczego, a materiały brązową używane Wisły się dawnego, mazowieckie. O b o k okrycia szamerowaniem. A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-"54 n r 1161 to na rozluźnienie a między pańszczyźnianym ubiór w Archiwum austriacko-rosyjskiej 1863 r. n a s t ą p i ł y pominająca , w lu­ było obszaru różniące chłopów granicy Miasta Krakowa. centrum W cza­ opasy­ •»•1. i i JNie b e z w p ł y w u n a z m i a n y d o w y m stroju sandomierskim dwa ś w całko­ X I Xw . przeprowadzenie czer­ Wyjątkowo Kochanowskiego się bylicą i przyramkach „ma­ biało i podobnie j a k za Jana na kołnierzu ludowy wskazują, różno­ ozdobione wstążkami. sobótki na gorsety" chustki dziewczęta haftowane sandomierski strój kobiece. I l u s t r a c j e te sznu­ sukmanki z łymi pelerynkami, spod których nosiły postacie wkładały z białych wkładały kolorowymi ofiaro­ takież baranów. wach podarunkiem N a ry­ podszyte k o ż u c h e m barwne trze­ połowie . 1850 r. Dziewczęta w wią­ sukmany od nieodzownym oraz Polsce marszczone kobiecych głęboko gorsety palce, całej ciem­ ua święta niebieskie sukienne ten w przedstawia­ widać koszul mankiety sów tylko j a k i niebieskie N a głowie J. L e w i c k i e g o , jącym wicie były również koszule nićmi, chustki lub wkładały sunku Jana okrywające . spódnice, jasne fartuchy, pończochy i pantofle wspomnianych ilustracjach barwnych, obrazujących Sandomierzanki zały płytkie się w Sandomierskiem, X I Xwieku 1 4 narzeczonej poł. X I X w. są że ne użycie rozpowszechniły dalszym także ciągu i w kamiziełe, zimie, zwykle robocze nie stać było nakładając dla na ciepła z płótna sukmanę po dwie 9 �Wełniane żuchach; w a u wąskie W stych to ubiorze też ubiór W a chustki strój na zimie ubierały ogóle u biedniejszych także w ubiorze Około Proces nej 1880 a strój dzono granatowe zaznaczyły Przykładem cienkiego pod lub wyłącznie skórzane, noszone szerokie u na ko­ bogatych, zaszły t y m sztuczne nie do roli okresie czarne Wola z lat ubiorze czterdzie­ częściej wełnianą żałobnego. chustą Zanika również stroiły ludowego białe zaznacza się do stroju ślubu się i da­ w ru­ sandomierskiego. sukmany Nastąpiła i zmiana miejskiej. Zarzucono wysokhn, pod zwana chusty. rutą. i bardziej uprzemysłowionej Małkowska, i ślubu w „strojniku" uboższe zanikania z do tylko tam, gdzie l u d n o ś ć w y j e ż d ż a ł a w s i jest stroju konserwatyzm; szły kwiatki — mody kamizelki coraz większy dziewczęta fabrycznego. w p ł y w e m zmiany, j a k w się od ubioru gospodarze zastępowali sukna wielkie i tołuby, a biedniejsze — kamiziele czapki drużbów proces tak różnił fabrycznym. szybciej w bogatszej się, z w ł a s z c z a takiej w się Bogatsi „surdutowy" i to pasy zastępowano zszedł Bogatsze zdobiły rozpoczął ten przebiegał szytymi z widać kawalerom druhny r. łoktuszkę ustępują weselnym. Sandomierskiego. potami się druhny wianek, to Sandomierzanki futra W jako nie I I poł. X I X w. kobiecy głowę to ciany gdzieniegdzie weszły kobiecym kobiecy biały użycie chłopów. X I X w . ( r y c . 59). M i m o Lniane wały się tylko zaś biedniejszych „odziew", kap- utrzymały powszechne sandomierskim męskim, na pasy t szyję na części północ­ granatowymi kroju pojawia spancery, a wprowa­ zapięciem. Zmiany sezonowe roboty do przez ka­ — sąsiadów te miasta. „przedmieściem Warszawy." Wprawdzie ności zdarzały sandomierskiego się w stroju t y m okresie, ludowego, sporadyczne jednakże próby akcja ta rezultatów, zanika strój na . magiery lub i 1900 dłużej młodzieży w zamienione tylko zarzucono noszono przerabiane zarzuca koszuli na ostrego sprzeciwu w woj­ starców Czajkowa. się „wypust", ka­ utrzy­ ubiór okolicach częściej z Kamizele jako za­ szerokie czym płaszczy. r. pełny zostały wścieklice Po szynele, się Coraz około Najpierw czasem skowych mały że „fartuchy" weselne, sukmany, i 1 S kaszkiety. poty żywot­ poważniejszych Sandomierskiem ludowy pasy, dała tak w rzucone przywrócenia nie noszenie mimo dość społeczeństwie wiejskim. Na przełomie mierski mal nalne. zki, ubiór całkowicie swoje Wyszły z użycia haftowane Pierwsza ostatecznie stroju X I X i X X w. kobiecy koszule wojna kres czepce, i światowa nie­ regio­ kry- kamiziele. położyła odrębnego sandomierskiego. poglądowa J. W ó j c i c k a K r ó l e s t w a Polskiego, s z a w a 1885 r . 10 cechy istnieniu R y c . 5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e . Mapa sando­ zatracił — War­ �R o z d z i a ł ZASIĘG Mimo, że w latach 1947—1954 r. sandomierskim, zdobyte rzenie zasięgu granicy STROJU tą drogą I I I S A N D O M I E R S K I E G O były prowadzone materiały poszczególnych badania terenowe nie zawsze p o z w a l a j ą elementów stroju ubiór zaginął X X w . 1 sięgać o d linii ciągnącej Ożarów, tów, R a k ó w i Staszów (mapa 2.). W obejmował stroju północną w się o d Ostrowiec, ostatnich zasięg na po­ O . K o l b e r g a miał chostu przez zwarty odtwo­ ponieważ całkowicie sandomierski XIX w. ubiorem 9 Na podstawie opisów strój nad dokładne sandomierskiego, ten czątku na — do poł. Zawi­ Opa­ Połańca latach X I X w. sandomierskiego i środkową część powiatu sandomierskiego, pow. opatow­ ski z wyjątkiem jego części północno- zachodniej, tudzież skrawka na oraz północno-wschodnią stopnickiego Niektóre elementy tego ru miały niejednokrotnie sięg nieco stroju za­ męskiego sandomierskiego suto marszczona z tyłu Sukmany w Puszczy Szydłowa. ubio­ charaktery­ częścią mana. okolicach pow. inny. Najbardziej styczną w północy część była suk­ noszone Radomskiej były podobne krojem, ale nie zdo­ biono ich szamerunkiem stebnowaniem. tych dwóch ani Pogranicze odmian — mię­ dzy O ż a r o w e m a TarRyc. 6. Strój Gerson. sandomierski. Mai. W. „Lud Polski" Ł. Gołębio­ łowem, gdzie w s k i e g o , W a r s z a w a 1850 r . f i g . 20. Z d o ­ obszar biona ,-kamiziela" przepasana sów — było dzianym. Archiwum pasem Muzeum Lud. w Warszawie. Kult. N r . i n w . 2544. wane leżał dawnych równocześnie z północy i południa, to też na terenie znalazła zatarcia many, się l u d n o ś ć wyraźnej ale i części Przyczyniło zasięgu stroju nie tylko o do suk­ sandomierskiego. którą występowały biodrach, t y m się to s u k m a n y nie p r z e k r a c z a ł y na dzie linii Wisły, poza na granicy innych Suto marszczone fałdowane mieszana. la­ kolonizo­ charakterze już wscho­ sukmany małopolskim. R y c . 7. S t r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a . Mai. W . G e r s o n o k . 1850 r . A r c h i w u m M u z e u m K u l t u r y i Sztuki L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2541. 11 �Na zachodzie sięgu sukmany ta biegła granica zasięgu świętokrzyskiej, od Ostrowca sukmany Świętokrzyskiego R y c - 8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e prawdopodobnie na podstawie Archiwum ludność robotnicza, łudniowy-zachód, święte, żącą Rożków, dziś sukmany między do nie w krojem którego stykała się z obszarem sukmanę okolicach małopolską. mieszkała (stroje sandomierskie p o l e w e j strome). r y c . W . E. Radzikowskiego. Pocztówka zachowująca stroju zostawiając p o stronie całą d a w n ą p o w . kieleckiego można oraz Bardem a Ociesękami sandomierskiej parafię większą było spotkać odrębnego część granica — na po­ Bodzechów, wraz z wsią parafii t a k ż e i w parafii przebiegała ludowego parafie: łagowską przeważnie przez F r . K a r p o w i c z a . N r . i n w . 2539. tradycji Wszech- Lechów Waśniów. Pawłów. za­ Granica M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i . wydana Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie Mominę, tego t y p u sandomierskiej przypominającej nale­ Pojedyncze Nieco k u południowi sukmany sandomierskiej i kieleckiej. S u k m a n a k i e l e c k a o k r o j u z b l i ż o n y m d o s a n d o m i e r s k i e j r ó ż n i ł a s i ęo d n i e j b r ą z o w y m kolo­ rem i typem ozdób, inny typ sukman kieleckich posiadał tyłgładki, z naszytymi klapkami. Na teren południe o d pasa przejściowy, nio-krakowskie, noszone można Płótnianki nek, 12 a w miarę spotykało od Sukmany posuwania się także się brązowe miasteczka w zaczynał się sukmany którym sandomierskie sięk u południowi je wschod- kupowano, noszono raczej zwiększały się sukman zasięg granatowej rogatywki sukmany, a ponadto zwane t u kamizielami „fartucha sporadycznie, zwane częściej po Łoniów, w za­ w p ł y w y sandomierskich j u ż spotkać. także i na terenach Zasięgu coraz się od Szydłowa „pacanowskimi" sandomierskimi. zaznacza on z zasięgiem tylko tu ciągnących to t e ż n a linii R ą c z y c e — C z y ż ó w — K o m o r ó w było Wyraźnie lecz z wsiach, krakowskie, nie na którym zwane na równi możniejszych lasów kapem. weselnego" Według pokrywa się obejmuje parafie C i s ó w i Ociesęki z pow. kieleckiego. noszono sąsiednich. Jedynie podobnie z kucotkiem; nie udało j a k i powszechnie nietylko w Sandomierskiem, b r a k i c hn a obszarze Puszczy się wyznaczyć, ślady charakterystyczne O. Kolberga zasięg kapu gdyż nakrycie urywał Radomskiej. jego głowy występują Sandomierza- się n a zachodzie w oko- �licy w Opatowa i Ostrowca. środkowej grup Obecnie tradycja jego istnienia p r z e c h o w a ł a i wschodniej części obszaru w y s t ę p o w a n i a stroju sąsiednich poza terenem Powiśla R y c . 9. U b i o r y z p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o z poł. X I X w. Na podstawie rys. Tarnobrzeskiego nakrycia pogranicza regionu sandomierskiego. W . Gersona — reprodukowanego się wyłącznie sandomierskiego. przez tego nie Wśród noszono. D z i k ó w pow. Tarnobrzeg O. Kolberga (Lud - Sando­ m i e r s k i e , 1865 r . str. 20 (21). Cechą różniącą zachodu wyraźnie i południa, zapasek naramiennych. chodzie stykała ona przez wszechnie ki w w Na i Staszowem. części wschodzie brzegu „chamełki" lub stroju występowania zasięgu na sandomierskim skręcała obszarze Sporadycznie stroju ubioru świętokrzyskiego. sandomierskiego „oberki", nieznane oraz hafty o stroju kobiecego ornamencie O G Ó L N Y spodni wonym dano 7 w . letni ściągniętych skrawkiem. słomiany OPIS roboczy ubiór Przepasywano kapelusz. Ten prosty ją wąskim ubiór przy np. zapas­ leżących Wisła; głowy, po­ między Brzeziu; jest wyznaczała nakrycia się wsiach w biegła czym na takie to jej jak wolutowym. STROJU Sandomierzaka na północnym-za- zachodzie I \ S A N D O M I E R S K I E G O trokiem i wypuszczonej i Na i we sandomierskiego, Sandomierzankom północy, Niekiedy używano zapaski zasięgu granicę ATA spotkać zwartego występowały północy od lasów ciągnących elementów R o z d z i a ł Z koncern łagowskiej. z samodziałowych południowy-zachód, południe można na sandomierskiej. na parafii sąsiednich wełnianych, zapaski sukmany i w e wsiach leżących na przenikania prawym Granica granicą zapaski Osiek zachodniej w p ł y w w Modliborzyce skąd noszono parafii Rakowem się z parafię kobiecy strój sandomierski od strojów był brak nie koszuli pasem uzupełniała M Ę S K I E G O składał się związanej rzemiennym. zgrzebna ze pod N a zgrzebnych szyją głowę kamiziela i czer­ wkła­ buty. 13 �Rozpowszechniające zepchnęły" białe się gacie ciemne do roli spodnie kalisonów, do niedawna służyły one j a k o spodnie a i W obecnie jeszcze niedzielę jest i święta zielę często z d o b i o n ą nano przeważnie W lub ubiór o r a z spancer. bursztynową zimie zamiast domowy. lnianą kami- Koszulę spi­ spinką. kamizieli noszono burochę kożuch. Biedniejsi chłopi, których nie stać było w i to wkładano choć robocze, na kożuch, lecie, lecz ubierali wkładali się podobnie j a k po 2 lub 3 pary spodni Sandomierzacy wdzie­ kamiziele. W dni świąteczne wali i sukmany; wyglądały czyny były dostojnie sąsiadujący uważali, one długie, i bogato. Z tej to na południu że „Sandomierzaki checku". Najbogatsi sfałdowane, nosili zamiast przy­ krakowiacy się po śla- sukman ubierali kapoty. Należy dodać, ż ebezwzględu na rodzaj okrycia wierzchniego było ono nawet w silnych na mrozów przysłowie a Żyda rozpięte „pana grzeje ucho, chłopa ściekłe, głowach noszono baranice, magiery l u b rogatóioki. czasem oznaką godności Kawalerowie czyźni starsi zaw- Posiadanie od­ nosili kuski, przypuszczalnie przed ślubem. W a r s z a w a . N r . i n w . 2543. wolno pan było młody występować odziany został zarzucony. nie stać „lepsza woną nym było bukietem ze U noszono Ślub w brał a po mieli mieć przy tylko zamiast j u ż u okolicach w sukmanie, kapoty, pożyczali kaszkietach starszy bukietów pawie j a k weszły b y ł bardziej Świątnik a później ozdobny potem pióra. w swaty, I Pan młody — od którym nie poł. X I Xw . jednak ten Ci, których sąsiadów, kaszkiet szedł zwyczaj kapocie. wkładał błyskotkami się nieco to też na głowę czer­ z kup­ dużym, i barwnymi baniecz- czapki. mniejsze Przy w Później się kaszkietów strony różniły w je od zamożniejszych ozdobionych drużba. podobnie które idących i białą. obleciała". lewej piórami, w e s e l n e osób pan młody z kra­ ułożonych. modrą rozpowszechnieniu przypiętymi lub dużą w kwiatów czarnych czerwone „har- W wesel Zamiast pawimi strój m ę ż c z y z n sukmany dwadzieścia męż­ przeważ­ żonatych, szczególnie się to kożuchu. dwie sprawienie i ze szkła, mógł w ze sztucznych Drużbowie bukiet tach na kapota rogatywkę, kami zaznaczało j a k wkładali kaszkiety, S t r o j e świątecznych: że wagę przywiązywano do butów pięknie w monije" ubiorów różnicą, modę, Strój kawalera niż w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m M u z e u m K . i Sz. L u d . zdobione granatowe w . się podobnie z tą tylko g r a n a t o w y c h rogaiówek R y c . 10. — S t r ó j s a n d o m i e r s k i 2 0 bywało nie posiadali sukman, które k u p o w a n o do­ piero z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r . pierś, czapki miennej czapki o d reszty m i e s z k a ń c ó w i stąd pięta". Na nie czasie piersiach, bukiety lub pojedyncze rogatywkach Jeśli ślub brał kwiaty, a niekiedy i przy wdowiec — duży kaszkie­ bukietów do �czapki nie przypinał. Biedniejsi zamiast tów używali małych wianeczków pinanych do biały charakterystycznym strojem drużbów był płócienny fartuch, C z ę s t o ubierał go t a k ż e O z n a k ą a nawet do niektórych bowie trzymali w nóżce (tab. Inni dzili w zwykłych Mężczyźni czas, gdy w izbie w za selnych Ubierali pasywali a to dokoła kańczug na ręki. druż­ sarniej przycho­ odświętnych strojach. starszy z dalszym ciągu dopiero drużba tańców. w Zwykle tej oni k o ż u c h y w e ł n ą na się s ł o m i a n y m i po prze­ odzieży wśród „targujących" wów­ Przebywanie lub trzej m ę ż c z y ź n i kupców lub szał weselni jednego dwaj wstążka niekiedy owinięta goście lub kolan. miejscowościach rękach uchybienie. dowskich była zdejmowali sukmanę uczynił tańczeniu żano I). do młody. ubrania druga sukmana w obowiąz­ nakrochmalony sięgający i pan starszego d r u ż b y chusta p r z y p i ę t a Ponadto przy­ czapek. Najbardziej k o w y m bukie­ z ruty, uwa­ gości we­ udawali ży­ pannę młodą. wierzch i prze­ powrósłami. Ryc, 11. T y p c h ł o p a z okolic Sandomierza. „ O p i s ziem zamieszkałych przez P o l a k ó w " (Z. Gloger — u b i o r y l u d u ) . W a r s z a w a 1904 r . T . I I str. 233. Do w trumny ubranie choć zazwyczaj odzienia kę, ubierano świąteczne, na 2 1 nie mężczyzn nieraz wkładano podeszwie buty a w strój chrztu zrobionych W okresie się zwyczaj szek Mali kapotę, drogiego lub czap­ trzewiki — na rodzaj Kawalerów ubie­ drużby. niesiono ze dziecko starych obszywania chłopcy w pieluchach k a w a ł k ó w międzywojennym niebieskimi rzadziej zbyt biednym białych p ł ó c i e n n y c h skarpet. Do w . Przy boku zmarłego kładziono nogi wkładano papierowej rano żonatych nawet dla płótna. rozpowszechnił chłopców pielu­ wstążkami. chodzili konopnych w długich, koszulach lnianych przepasanych R y c . 12. U b i ó r c h ł o p c a s a n d o m i e r s k i e g o . M a i . W . Gerson o k o ł o 1850 r. Muzeum w y d . Daziaro. Archiwum Kult. i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2540. 15 �krajką ( r y c . 25). ich ubiór nie. Na W aż do Starsi osiągnięcia początku dziecka lecz b y ł o też trochę z tyłu na tyczniejszy. w wieku dzieci w na odzież po bosaka biegające do kostek 3 guziki. Odzież zaś przyjęły samą zszyte Rozpowszechniły południowej ponadto kamizielę. tę się koszulą OPIS choć w one z tylko świąt. 1938 r. w e urągały światu" burego barchanu. głównie latach spod­ z okazji wsi Łukawice poniektóre miało sukienkę lub w 2 2 Kolor północnej . lub bez majtki, Majtki były rękawów, ten części cały pierwsze najczęściej ze s t a n i k i e m z r ę k a w a m i szyto się w spodnie starszych, po śniegu, był to zapi­ najprak- Sandomierskiego, 1900—1910. R o z d z i a ł S Z C Z E G Ó Ł O W Y Pierwotnie b y ł to kawalerskiego, k i e d y to o t r z y m y w a l i takich,które spodenki sięgające nane wdziewali X X w. rodzice sprawiali chłopcom zimie ubierano „zastano chłopcy V S A N D O M I E R S K I E G O STROJU M Ę S K I E G O K o s z u l a Koszulę a na męską święta „kartonu", szyto cienkiego później Koszule więciu z miały z używała krój prostokątów. W lnianego płótna płótna białego. ich również samodziałowego, Bogatsi prawie nosili cała do na roboty święta ( r y c . 1311). N a j s t a r s z e miarę pojawiły się p r z y / / ' / przez \ z składały rękawach oszewki, przy \ zgrzebnego, kupnego młodzież. p r z y r a m k o w y ich rozwoju ze koszule dzie­ dłoni zastąpione koszulach później odświętnych szerokie mankiety. k i e t y te w ó w się z naokoło przyszywano prostych lub ręka­ marszczo­ nych. Szyto też koszule A Man­ do o kroju p o n c h o p o d ł u ż n e g o , łatwiejsze do wykonania. podszywano drugą stwą materiału, naśladującą na D a w n y m koszule noszono wypust, spodnie war­ ( r y c . 131). zwyczajem wyrzucano i je przepasywano do \ \\\ \ \\ \ na pa­ s k i e m ( r y c . 12, 25). S i ę g a ł y / / Ra­ miona przyramki 'ii naj­ one kolan. 1 y Ryc. 13. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h . I . Koszula kroju p o n c h o Gołębice szono pow. do podłużne. Sandomierz. okresu 1939 No­ roku A. — w i d o k z przodu. B. — z t y ł u . A C. — k r ó j : d. — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w , ćwikieł, h. — f. — m a n k i e t , g. — kołnierz. I I . Koszula k r o j u p r z y r a m k o w e g o , Mściów, pow. Sandomierz. Noszona sporadycznie do dzisiaj. A . — w i ­ dok z przodu, B. — z tyłu, C. — k r ó j ; d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w , f. — m a n k i e t , g. — h. — kołnierz. 16 S k a l a 1 : 30. ćwikieł, �Tablica STRÓJ I SANDOMIERSKI mai. J. Karolak �Z chwilą sięgają zaprzestania zaledwie stępowaną kości. ogół przez używali sem przeważnie je dotąd Koszule otwarte świąteczne ujęte Obecnie koszula czerwonego, k a w a l e r o w i e z a ś— s p i n e k zapinano Około ożydle czyli haft guziki początkowo przód i tak, źe oszewkę, rzadziej i dziś powoli należy tasiemką do za­ rzad­ zawiązywane. modre. Starcy na bursztynowych lub krwaw­ lub też zostawiano 1900 r. koszule niebieskie, zdobił na się one w z oszewką przeważnie koloru białych, niekiedy były przeciągane tasiemkami. białe, skróciły p o d szyją obdziergane, Oszewki u r ę k a w ó w wiązano spinający były wstążek „ n a wypust", kołnierzyk. na końcach c z y l i skrawki, nikowych. koszul uda. Koszule w y k ł a d a n y Oszewki były Tasiemki, noszenia połowy świąteczne tylko na wolne; zapinano jeden, cza­ na guziki i drugi potem koszuli. zakładki. S p o d n i e Najdawniejsze prawie zupełnie. rozporkami, dości spodnie Niektórzy większym spodni, posiadały rozporek ze starych informatorów wiedzą o spodniach zaginęła z dwoma z przodu i mniejszym z boku. Informatorzy ci używali składających ten z boku, jednak tradycja o nich sposób, się z dwóch że szew płatów zszywano w W krocze wstawiano kwadratowy kawałek spodni wszywano d w a kliny (ryc. biegł płótna po płótna. (szer. 60—64 wewnętrznej Czasem zamiast w mło­ cm). Płaty stronie te nogawek. jednego kawałka 14). R y c . 14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y . I . S p o d n i e starego t y p u , z p o l . XIX w . A . — widok z przodu, B. — z tylu, C. — k r ó j : d . — n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł . I I . Spodnie z k l i n a m i z k o ń c a X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z t y l u . C. — k r ó j : d. — n o g a w k i , d l . — k l i n y . Górny oszewka, kiem, brzeg przez służącym przewleczoną W do XX końcu oszewki. spodni którą zaszywano przeciągano do zapinania. krajkę. Zapięcie do środka, trok, Często Rozporek w . zaprzestano 2 Strój Sandomierski zakrywała nosić t e ż spodnie wypadało X I X w . rozpowszechniły koszule na skutek zakończony zawsze siękupne pętlą czego zawiązywano pośrodku powstawała i werblikiem, z to jest wprost na trok szeroka kołecz­ lub na przodu, guziki, które przyszywano po 2 w wypuszczona „ n a wypust", w na wierzch związku koszula. W pasie początkach z czym dokładniej zaczęto i : �wykańczać a górna, Spodnie z kupnych, wych. płótna na a więc łomie psiej mówi skóry. Materiał n a spodnie przeważnie spodni przez były Kalesony z płótna pasie były używane one guziki, parciakami, świąteczne b y ł biały, rzadziej szyto r ó w n i e ż z drelichowych lub początkach w perkalojednak, X I X w. zimie i na far­ materiałów święta, Począt­ na prze­ samodziałowe. owczarzy tradycja je ściśle ustalić, w i a d o m o j u ż w tylko spodni i zapinano barwione ludności, Sandomierskiem w przez Spodnie trudno używano one całkowicie pasku zwano sukiennych, kupne były kupnych je na grupy szyto cajgowych, materiały o noszeniu świąteczne inne wiązano lub zielony kolor. i perkalowe Noszono Spodnie albo i użycie na pasek. zgrzebnego X I X i X X w. wyparły szenie. w w na płótna z „wigowych", z materiałów Tradycja z z granatowy sukienne spodni wprowadzono przy rozporku kryte zapięcie „szlufkami" lnianego. weszły materiały kowo szyto czarny, Kiedy spodni, zastąpiono robocze cienkiego bowany że część oszewki i troki skórzanych, na guziki. w y k o n y w a n y c h Posiadały na kolor czerwony. nie wspomina, O po bokach noszeniu mimo, że kie­ podobnych prawdopodobnie używane. lnianego l u b k o n o p n e g o . Z a p i n a n o j e n a icerbliki l u b g u z i k i , sznurkiem. S p a n c e r Spancerami rzadziej z — „towaru" czarne, 2 3 a nazywano Szyto j e na zimowe czerwone, ciemnych. W l u b spancyrami bioder. najczęściej bure Czerwone i wyjątkowych nosili wypadkach N a szyto kawalerów z Starsi gospodarze zapinali spancery Spancery podobnym pominały Zapinały męską kamizelkę, się z przodu zazwyczaj guziki i pętelki. małą miały gładkie, guzików Guziki spancery czarną różnicą, młodzi były rogowe na tasiemki. w w w były kolorach kratę, np. ozdobne 2 4 koł­ wąskim kołnierzykiem, oszewkę. Krojem doszyte r ę k a w y czasem zaś, j a k w lub skórzane. Niektóre albo Spancery nosili j e z w y w i j a n y m wszywane że miały lub też „lanego" dni świąteczne. kratę. się m a ł y m , l u b haftek, pasa płótna spancerów w z materiałów w kończyły z watowane. używano p o d szyją, z tą jednak na rząd zawiązywali stronie czerwone sięgające letnie kawalerowie spancery p o d szyją do oszewki. R ę k a w y niowa — na prawej zapinane były kurtki, niekiedy codzień głównie spancery nierzem. Sobótki wolue l u b bez niej, z barchanu, zielone. spancery krótkie, podszewce spancery z przy­ ćwikłami. parafii Starsi Wiś­ gospodarze miały na dole po kieszonkę. Spancery odświętne r ó ż n i ł y sięo d c o d z i e n n y c h zdobinami oraz oszewkami wach, szerszymi przy ręka­ przypominającymi mankiety. Jedynie w Świąt­ nikach spancerów nych odświęt­ nie noszono. Span­ cery wyszły z użycia czas I wojny pod­ światowej. R y c . 15. Z r e k o n s t r u o w a n y krój ..kamizieli". A . — w i d o k z przo­ du. B. — z tylu, C. — krój: d.—przód, d l . tył, e—kliny bo­ c z n e , f , — k l i n i k i , g, g l . — r ę k a w y , h.—kołnierz. 18 Skala 1 :30. �K a m i z e l a Najstarszym rzadko zwana do k o l a n , bez miennym" różnią 2 5 . się szyją bez „Kamiziele", o opisanej. kryto wierzchnich Sandomierzaków żadnego których Pojawiły podszytej zapinania, jeszcze się w haftki Starsi białym w zachowała nich listwie. tylko pasie się lnianego. była Wyjątkowo spiętego żywa zwane gospodarze kamiziela, długiego pasem tradycja afłkami, rze­ niewiele rzadziej zawiązywali guziki kamizele pod skrawkiem. codzienny użytek szyto kamizele z płótna zgrzebnego z płótna teriałów można było spotkać t. j . k o n o p n e g o , kamizele „świętalne" „kartonowe" z ma­ kupnych. Przeważnie podstawie spotkałem na na okryć G r e g o r o w i c z podaje, ż e jest to „ r o d z a j surduta, czerwonym, niebieskim lub Na zaś znanych kołnierza, od umieszczane spośród t e ż płóciennicą. gospodarz informatorów już jednak podłodze, p o n c h o każdy relacji bo miał nikogo, kto cała sztuka p o d ł u ż n e g o , dwie zgrzebne odtworzony umiałby płótna nie zszywanego z krój ją skroić, mieściła boków, i jedną kamizeli wiedziano się z lnianą podano na tylko, stole. kamizelę. na ryc. że Nie krajano Kamizela miała doszytymi rękawami Na 15. i m a ł y m ją krój sto- R y c . 16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . „ K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u B. —z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c y , e . — k l i n s p ó d n i c y , r . — p r z ó d , g.—pacha, h . . i . — p l e c y z p o ł a m i , j . — r ę k a w , k . — k o ł n i e r z . I I . S u k m a n a z M u z e u m Regionalnego P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u p o c h o d z ą c a p r a w d o p o ­ d o b n i e z o k o l i c y w s i Z ł o t e j p o w . Sandomierz, z d r u g i e j p o ł . X I X w . A . — w i d o k z p r z o d u , B,—z t y ł u , C. — k r ó j : jącym Czasem d.—przód „ s p ó d n i c y " , e.—klin. (zszycie na r y s . B. jest nie w i d o c z n e ) , i.—tył, h.—plecy, j . — r ę k a w . 1 — p r z ó d . S k a l a 1 : 30. kołnierzykiem z tyłu wpuszczano gospodarze Drugą, z doszywano dwie nosili rzadko proste widywaną sobą były zdobiny wyszły z użycia jeszcze w początkach w boków Górną ukośne odmianą, końcu X X w. X I X w w. nosili były przykryte na a pod wzór kamizele nieraz pachami poszczególnych w „ćwikle". płótnem. Z klapami. boków Niektórzy sukman. spotykane kolorowego. Główną wyjątkowo je kliny, część do pasa podszywano szyte z płótna odrębne dodawano kieszenie fałdziste, wykonane między Z klapki. lub też kamizele Sandomierszczyźnie, 2« oszewką. tylko w południowej cechą różniącą parafiach ( r y c . 20). Sandomierszczyźnie kamizele Kamizele południowej, kawalerowie. 1<) �S u k m a n y Najbardziej biała, lekko sowanego Część z się czyli Czasem kawałki miał nowo do bokach od stronę. Znaczne sukman, Ryc. zakładek dla trzech Część k a w a ł k ó w dolną jest ze większej ongiś zróżnicowanie się dwie spódnicą. na guziki, ozdoby materiałów sukmany i (ryc. (około bywały też na zaopatrywano śladu. Różniły sukmany ciągnących zbiorach 21 cm) w one Muzeum rozcięte zakończone afłki i kunie, dwa rzędy się one między pio­ guzikiem. zawsze na lewą guzików. dużą sobą ilość odmian głównie 1 7 . — S u k m a n a z o k o l i c y ' Z ł o t e j , p c w . S a n d o m i e r z . Z e z b i o r ó w M u z e u m R e g . P. T . T . K . w 1954 r . dwóch tworzyły brzeg w stroju sandomierskiego p o w o d o w a ł o zaginionych bez i 17). kieszenie bądź dopa­ klapki. jednoczęściowe spódnicą, dolny się i pleców dwa zwaną klinami, z była płaszcza, kołnierz u pasa b y ł szereg z a k ł a d e k , Czasami fot. M . M a ś l i ń s k i 20 wełnianego znajdującym pięćdziesiąt znajdowały się b ą d ź okazie sandomierskiego wykładany kołnierz sukiennymi obwodu. Z tyłu Na ona doszywano dwoma tych stan pasa. M i a ł a których ćwikle. i pół metra zapinała niestety się z do drugiej kieszeni. sukmany Sukmanę poniżej poszerzone szwu łączącego Sukmana ( r y c . 16 I I ) ,r o d z a j d ł u g i e g o składał sukna, dodawano trzy jednej Sandomierskiego Po stan, sukna, przeszło od sukmana odzieniem wierzchnim chłopa piersiach, a luźnego podwójnego rękawy. trzy szarawa na górna, ozydli reprezentacyjnym zdo- Sandomierzu �binarni, c h o ć w zamiast 1900 r. zarzucono Sukmana była zadawalali sobie południowej wykładanego, burochą. tak do jak był pierwszej sukmany, i na nie wojny jeszcze chłopów „od do — zamożniejszych, wielkiego także nie deszczu stać zdobiono. sztywniał. było na mające stojący. wojny którzy i biedniejsi zwano Sukno z Około światowej. na codzień sprawiali burochami którego Zamożniejsi sukmanę sukmany, je dzwonu". też i brązow ych, które lecz także kołnierz pierwszej T używano których je użyciu się j e d n a k niekiedy, że informatorzy twardy Biedniejsi, dotrwały Ryc. je materiał codzień. odzieniem sukman występowały powszechnym donaszano Zdarzało twierdzą białych Wykonywano w s u k m a n y , lecz i nosili, j a k tańsze, był uroczystym się Oprócz Sandomierszczyźnie który nosili je je nosili do (ryc. szyto burochy kościoła. 33). było na Burochy światowej. 18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u , B.—z t y ł u , C — K r ó j : d . e. i . i i — s p ó d n i c a , f . — p r z ó d , g.—pacha, h — p l e c y , j , j l — r ę k a w , k . — k o ł n i e r z , 1 — k l a p a . Skala Zwolnieni durowych, bego szarego tańsze, z wojska zwanych gdyż lub żołnierze szinełami- często Biedniejsi chłopi brązowego wymagały chodzili 1:30. sukna. mniej Szynele w swych szyli te sobie dawnych na zastępowały ich płaszczach wzór burochę. okrycia Były mun­ z gru­ od niej materiału. K a p o t y Z końcem bogatych tak jak XIX w. gospodarzy sukmany. czarnego sukna sprawiali sobie rozpowszechniły kapoty, szyte Wykonywano fabrycznego. zamożni się je z cienkiego, Kapoty zazwyczaj kawalerowie do ślubu. Przypuszczalnie pierwsze kapoty były ne podobnie, po 1900 r. jak były i sukmany. krótsze ozdób, mniej fałdziste u dołu posiadały starców do nego niewiele Późniejsze, i sięgały za Z je 16 I ) . J e s z c z e o b e c n i e kościoła już szyte kolana, rozcięcie. W y k o n y w a n o (ryc. pocie, zdobio­ i czasem watowane. botą surdutową" chodzi wśród początkowo w różniącej od „ro­ paru starodawnej się bez tyłu ka­ współczes­ płaszcza. K o ż u c h y kożuchy noszono długie przypominającym kapotę i fałdowane, (ryc. 18). : sandomiersko-świętokrzyskim Dawniejsze kożuchy były o w y p r a w i o n e j s k ó r y . Po Na były k o ż u c h y krótkie, noszone pod odzież o kroju pograniw użyciu wierzchnią robione z z m o k n i ę c i u na 2 6 . białej, Ryc. desz- pow. 19. — W i d o k k o ż u c h a z t y ł u , G o ł ę b i c e Sandomierz — fot. J. K a m o c k i 1952. 21 �czu, sztywniały wrócenia one tak, że dla przy­ i m dawnego nacierać je mąką. były powszechnie, rub.; w wielu wiał z sobie stanu, musiano Kożuchy używane 2—5 kosztowały wsiach parobek za w y s ł u g ę wyma­ kożuch wraz butami. Na w przełomie modę kożuchy z żółtej one o d 15—20 sztowały czego X I X i X X w. weszły nosili j e t y l k o skóry. K o ­ rub., wobec zamożniejsi go­ spodarze. W y t w a r z a n o je w Ć m i e l o w i e , s k ą d przyjęła się n a z w a kożuchów" R y c . 20. — W z o r y z d o b i e n i a s u k m a n ( u g ó r y ) i k a m i ziel ( u d o ł u ) s a n d o m i e r s k i c h z X I X w . R e k o n s t r u k c j a J. K a m o c k i e g o , 1956 r . mocy wkładano w szwy „kant", wąski pasek znajdował pasa. były skóry. Z tyłu się rozpór, Płaty skóry nany płat aż do szerokości, zakrywał połowa krywała kożucha sięgający nie jednakowej pasie czyli doszyte do rozporu ż e jeden, szerszy, W „ćmielowskich ( r y c .19, 26). D l a w i ę k s z e j płatu szerszego węższy. Rozpór te robiono ze nych baranów. Były na­ zapi­ b y ł n a g u z i k i z r o b i o n e ze Kożuchy tak rozcięcie skóry skór czar­ one nie pokryte. Zapinano je na haftki i koniki l u b na „sznurowane" t e ż łebkami, pętlice w posiadały przód i dolny rankiem. zwane obszytymi skórą. wykonywane wie i kołecki i kołnierz, kieszenie, brzeg Szyte Kożuchy Staszowie Ćmielo­ wykładany z a ś przez kuśnierzy z Bogorii i z innych miasteczek, nie miały nierza. skórę sie nawet deszcze kożucha, kładziono słoty często wykładanego Ponieważ ba­ koł­ niszczyły n a ń w cza­ burochę. Kawalerowie dla większej elegan­ cji nosili k o ż u c h y w y s z y w a n e . O p r ó c z nich używano cych też kożuchów., zaledwie do połowy pinanych jeszcze na pętelki. d w a inne sięgają­ uda, a za­ Znane rodzaje też 21 a m i a n o w i c i e : koprzyWnickie , Pierwsze nierzu lub czarnego zów — Ryc. 21. — M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u tradycyjnym, z pocz. X X w i e k u . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . 22 były kołnierz kryte towym, Górna białe, wykładanym zapinały ozdobiona. W osłaniał i bondy. dużym futrem barana. suknem, część o z czasie głowę. s i ę n a aftki u koł­ białego mro­ Drugie przeważnie rękawów były kożuchów, grana­ i kunie. bond była �Przy „bondach" materiału, co Oprócz szono nosili chłopi kożuchów Bidzin, w północnej z byłej części pamiętają kożuchy przywożone z Galicji. oszewka weselny była Fartuch szyto krótsza u — Zrekonstruowany fartuch Sandomierszczyzny o g ó l n y , B . — p i a t p ł ó t n a , C. — oszewka: Sądecczyzny m. R y c . 22 drużby z X I X w. i X X w. A. — widok z płótna (1,20—2 obszywano no­ Miesz­ F a r t u c h Fartuch samego w y k o n y w a n y c h na miejscu, też k o ż u c h y przemycane kańcy pasy z tego okrycie. 8 i d. — m e a n d r o w e . obszycie tasiemką. w e s e l n y (szer. 6 0 — 6 4 dł.), przeto dołu'tiulem 2 cały kolorowymi cm płat a długości 4 - 5 m). przed szyciem był wstążkami, czasem Ponieważ marszczony. wyszywano nazwisko właściciela. Stanowił on o b o w i ą z k o w y strój drużbów, toteż zwracano n a ń do stopnia uwagę siadający że fartucha proszony w go młody. i pan dwu nie drużby. Fartuchem a nawet wiązano kawaler go troczki. zaginął Opowiadają, na zarzucono przez pewien pasie przodu Archaiczny przełomie że w czas X I X czasie noszenie „na wypust", młodzież w być nosił się w i trzykrotnie; z na i kiedy mógł okręcano tego po­ Czasem ten ubiór X X w. nie koszul przychodziła do kościoła pasa zwanego fartuchu. P a s y Typ trzosem szerokiego wyszedł formatorzy tylko niaki" starzy 2 n . w tylko z opisów początkach nimi znajdujemy o tym wzmiankę kółeczkami wielkości kabzli w. zna­ Już musiały Zdobiono R y c . 23. — M ę ż c z y z n a go być Gregorowicza od w 3 0 . mosiężny­ buta. gały one w d w ó c h lub trzech XX te i opowiadań. u In­ sukmanę, Pasy X I X w. skoro nosili „pańszczyź- lub koszulę. zdobione, mi z użycia. że ludzie, Opasywali kamizielę my dawno twierdzą, kapocie Obie­ rzędach z pocz. P r z y b y s ł a w i c e , p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . 23 �cały pas Pasy z dookoła te były dwoma lub mosiężnymi się rzędów pinano. Po służące kierowano, a końcu pasy rodzaju, t.j. Fot. T. Mańkowicz, 1954 opasać wszyscy, Wąskie czarne, lub dwukrotnie, one Były towe, na dwukrotnie i tyłu to (ryc. obcięte do 33). czy toteż (ryc. łowie X I X w. garnka włożonego dzielę, aby włosy mgliło". zacze­ zazwyczaj uszy. włosy na po­ na zachowały przy głowę, że włosy w miało Na błyszczały i leżały ? w ze koś­ spadające toteż jednokrotnie przewiązywano je cienką paską nie­ gładko, „aż pracy, się pomo­ co włosów. „sperką ", tak, przeszkadzały „na powszechnie w obcięcie Długie Ucze­ lub mieli przystrzyganiu równe je g ł o w y spadające Gdzieniegdzie zapewnić smarowano lub się 5). włosy równo, ucha, tych można kacapkę", M o d a ta p a n o w a ł a o zielone. Długość Kawalerowie połowy wspomnienia grana­ n a k r y c i e „na weł­ lub okręcić kark. oczy, łukiem. pasach chłopi nosili zwano kędry" ciele szerokim o i przycięte było drugim sposób, że p r z y k r y w a ł y sanie lakie­ się za frędzlami. Sandomierscy do Pasy można buraczkowe, U c z e s a n i e lakiero­ mosiężny­ czym 2 m., no­ dwoja­ też czerwone przekraczała ten że m a m y pasów nimi były bądź biodra ozdabiano cy więc biedniejsi nabijane przy one rzadziej sane naj­ a zaczęli pasy tak, Końce w obijano i gwoździami. wiadomości było la­ je kapotach, później dłuższe, spadały nianych. suto Używano nieozdobne, były Mniej znaczy paradne, lub się pieniędzy. to młodzież śklane, blaszkami razem T i w s p ó ł c z e s n y m u b i o r z e . S z c z y t n i k i , pow . Sandomierz. a wane nimi za­ znajdowały w. węższe. rowane Ryc. 24.—Chłop w tradycyjnej rogatywce X I X kiego mi je reprezentacyjnym. gospodarze, sić równała które chowania sukmanach cm) czterema ich na pasa bardziej stroju W kabzli, do połowy. rzadziej Ilość gwoździkami. przy do 18 — 2 0 „pośkliwiano", błyszczącymi przy a bokach często tylko (około trzema kaletki, dłużej też przłączkami. ilości Trzosy lub szerokie na nie prze­ słomy.. W ą s y b y ł y rozpowszechnione aż do pierw­ szej wojny światowej. Najbardziej R y c . 25. — M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u d z i e n n y m 'z I I [pół. X I X w. (około co­ 1860—1870) z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A . Pat­ k o w s k i S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1958~r. str. 24 41 u ż y w a n y m tych, Brody typowym głównie nie noszono. okryciem przez mężczyzn były „siwe" t . j . granatowe lub ..rogatówki", zwane też „czapką na głowy, żona­ czarne cztery �_ ernije", Szyto je tylko z z cztery sukna. sobą w ten je sposób, na że — wyjątkowo zwieszał wony a w czapek dl. i inne drużbów, 15 cm. W T Rogatywki świętnego. Gęsie z Ozdoby je choć 7 Były szyte one takie nosiła jak podobne do otokiem. Na środku denka na na czerwone siwym denku sznurki. szych gospodarzy, skiem W na 3 2 także w , Sądecczyźnie zimie głowę to obszytym futrzany wścieklice, lała się wysokie dookoła był ku 3 3 czyli czapy górze. tak, Czapki 3 1 jeśli otok od ciosów, to 1925 r. czerwone, używała otok lub na barankowy zabawę się p a m i ę ć lub i na w o do stroju od­ niższy (2—6 czerwonym latach je cm.) pawimi 1885—1890. czerwonych tych czasie zbliżone do przystrajano stosowany używane bardziej ich raczej W Sandomierzu. rogatyw­ terenach. denkiem sukiennym. do takie m a ł y m denkiem, czapa Otok rozchy­ związywano wykonany z też do wstążek barankiem. 61 czapy, chętnie czer­ a w y ­ baranka watowane na nad zwane białego, szyto je z sukna głowę przystrój kładli popielatego lub duże przy terenach. nego. Te czer­ też noszono , Limanow­ lub niebieskiego, był sznurek środka dwa c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . D e n k o szyto z sukna jątkowo, która siwym Ze czarny, przypominający sporadycznie ten był papuzami . Rozcięcie wonego, granatowego a rogatywki lub że cm). ob­ podobne czarnym barankiem. rozcięty, 12 Kutos, był baran­ star­ zawściekłe, z z się gospodarze, jałowicami (6 d o czarnym okolicach i na innych zamożniejsi t e ż c z a s e m jałówkami, Były mniejsze. r., również informacji Olkuskiem wyższe umieszczony c z a p k i te b y ł y kozackich, tylko były występują W y k o ­ znacznie brązowym krzyżowały Według czerwony wesele r y c . 4., lub miały „kwiatek", zachowała one czarny „kutos" j a k na rogatywce. W Bogorii na okrągłe czapki czarnym (ryc. 39). były najczęściej łułasek. zszytych uroczystości, p ę k kolorowych i granatowe, nie były też czapki barankowym też przystrój północnej przypuszczalnie krzyż szerzej lub podczas młodzież, się, ż e Łagowa lub je odtworzyć materiału, zielonym paciorku. Często 1900 noszono zdarzało okolicach Młodzież do czapki „Rogatówki" ( r y c . 29). dziś b y ł o jeszcze d o s t a ć je na j a r m a r k a c h w przeważnie miały kucoł stanowił pospolicie Sandomierszczyźnie kach, ozdobę siwymi Nosiła dłoni Gnieszowicach światowej, można Niejednokrotnie W w Przybysławicach noszono Równocześnie krakowskich. w wierzchu kutos, „rogatką" k a w a ł k ó w Obszywano szerokość zielony na ozdoby: a okolicy pierwszej wojny piórami. na rogi. wełniany okolicach Łagowa rogatywkach na watując. albo że krój ich m o ż n a tworzyły większe ucho tak się one z 4-ch zwykle grubo białym, się na „konfederatką" zupełnie, Składały szwy podszewce, czapy lub rzadziej i opowiadań. krakowskich i posiadały kiem W światy" Rogatywki zaginęły ilustracji nywano od „na z czar­ chroniły brano je zabawy. R y c . 26. — G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j — G o ł ę b i c e , p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 25 �R y c . 27. — polskiej Gospodarz ze S t o b i c w B. B a z i e l i c h ó w n a „A\ ś c i e k l i c a " spolita na w — fot. 1951 r . ongiś po­ Sandomierskiem, była j a k to wskazują (ryc. maciejówce pow.Opatów liczne ilustracje 28 a). D o o k r y ć g ł o w y , o k t ó r y c h na­ wet tradycja nie wszędzie chowałarowki należą l u b magiery chami. Były sięza magierki, zwane one magie też częścią sadłostroju paradnego. Zazwyczaj białe, z oz­ dobnymi centkami, nie różniły się niczym i od magierek prawdopodobnie krakowskich były też w y ­ rabiane p o d Krakowem. Kupowa­ no j e na jarmarkach. Magiery za­ przestano okrągła, dnem w nosić około wywijana, czapa północy dzie raczej Sandomierskiego; nie udało stwierdzić się j e j nig­ — należy przypuszczać, tam szerokim występowała połud. części na 1890r. T a z że używana. nie Jeżeli raczej była powała, to prawdopodobnie nad Wisłą, gdzie D a w n y m stępnie lekko okryciem filcowe którzy nich zdobili pawie kapelusza u lerowie Siwe wykonywano Kania ze s ł o m y pszenicznej otaczano kawalerów. Przy przypinali czyli czarne, tylko flisacy. pierwotnie Gregorowicz. kwiatów ozdabiano ( r y c . 2 8 ef). w kapelusze się jako wełniane, o ubiorze a na­ parobków, l u b ,j a k w J a k u b o w i c a c h p r z y p i n a l i wstążką czarną lub czerwoną. Kanię do noszono górze. słomiane robiono przyczynili o nich pęczkami Kapelusz k u — z płaską wyrabiano są również je na święta wzniesioną koczami, głowy ( r y c . 21). W s p o m i n a pióra. Kapelusze inne do j e j rozpowszechnienia ona zaś wystę­ cztery szeroką pawie dwóch rzadziej czarną odmianach: szerokości l u b żytniej. „dudki", wstążce w była dłoni Zazwyczaj w sześć, lub granatową umieszczano „fontaź", a plecionki czy wstążką w jedne z l u b nieco osiem główką szersza. d o nich, zwane war­ (ryc.28g). G ł ó w k ę u starszych, okolicach okrągłą, Kapelusze a czerwoną Sandomierza kawa­ pióra. ciemno-niebieskie kaszkiety widywało siępospolicie jeszcze d o ostatniej w o j n y , a i o b e c n i e m o ż n a j e s p o t k a ć . D a w n i e j s z y t y pk a s z k i e t u , w z o r o w a n y n a w o j s k o w e j czapce rosyjskiej, stąd t e żz w a n y „ruskim'' l u b„moskiewskim", miał szeroki denko, a p r z ó d w y s o k i (ryc. W czasie kaszkietowi, względów pierwszej patriotycznych dzali, ż e te b y ł y 2b wojny o węższym otok i duże 10).W s t a w i a n o d o n i e g o d l a u s z t y w n i e n i a d r u t l u b s p r ę ż y n ę . światowej otoku — czapka i mniejszym podobne ta denku. kaszkiety ustąpiła Zmiana nosili znanemu ta nastąpiła legioniści. „polskie". T e n ostatni t y p czapek n a z y w a n o j u ż wcześniej częściowo Informatorzy „maciejówkami" ze stwier­ ( r y c , 27). �R y c . 28. — O k r y c i a -głowy mężczyzn, wścieklica zrekonstruowana [a. — na podstawie r y ­ s u n k ó w St. L a t a n o w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j ­ cickiej, oraz z Łagowa, pucharu cechowego Zrekonstruowana w oparciu kiewicza, szechnie garncarzy b. — r o g a t y w k a n o s z o n a d o 1914 r . c. — czapka używana, o fot. F . M a ń k i e - barania dotąd d. — m a g i e r k a , pow­ noszona w p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y ź n i e d o 1890 r . Zrekonstruowana na p o d s t a w i e fot. A . F a ł k o ­ w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " , ej. — k a p e l u s z e miane. Sporadycznie raszowice pow. sło­ spotykane i obecnie. Gie- Sandomierz, „w cztery dudki. g. — p l e c i o n k a ^ Stobice pow. O p a t ó w . R y c . 29. — K r ó j r o g a t y w k i p o w s z e c h n i e d o 1914 r. A . — w i d o k noszonej o g ó l n y , B. — k r ó j : c. — d e n k o , d . — o t o k b a r a n k o w y , e. — „ k u c o t " . Oba rodzaje kaszkietów miały guziczkami rzemienny pasek. małe lakierowane Kaszkiet przyjął po daszki czerwonej i przymocowany rogatywce weselnej, w y s t ę p o w a ł w n i m p a n m ł o d y i d r u ż b o w i e . N a wesele, ubierano kaszkiety Rzadziej one je na zanikania sześć wciąż jest szanujący z odmianą lub osiem ż y w y m wypierane brak czaste. U c h ł o p ó w jest piórami lub czapki święta, kwiatami wystającymi maciejówki zaszewek, funkcję a miejscami i w a były nad zielone, ponad aksamitne denko. kaszkiety. otokiem żółty sznurek. Miały N a ogół nosili kawalerowie. Jedynym, baranice pawimi spotykaną denku tylko z dwoma się przodu i do obecnie przez czapników. nie tyłu „w ( r y c . 11). Z a l e ż n i e o d g a t u n k u „barankowe". naśladujące Ponadto oryginalne skóry noszono czapki a kółko tak na wacie szpic załamanie jak szło donica", rozróżniano zwane noszonym typem miejskie. Jednym o swój wygląd czapki, lub czapki powszechnie W y k o n y w a n o je dbających załamywali do niedawna czapki były z głównych p o w o d ó w ich i podszewce. B y ł y one spi­ b y ł w i d o c z n y ( r y c . 2 8 c) b a r d z i e j ; „bez gdy baranice środek czub głowy" wciskano ( r y c . 26), do to wewnątrz droższe — karakułowe i tańsze „papużki" czyli wełniane czapki fabryczne, baranie. O b u w i e O. o Kolberg wywiniętych podaje, że w cholewach 3 3 . lecie chodzili Buty szyte z Sandomierzacy boków miały boso, długie zimą zaś w cholewy, butach, sięgające po 17 �wyprostowaniu swobodnie wami, kolana. opadające Drugim stronie, poza typem poczem takie można było nosić wywinięte, bądź też (ryc. 30II.) obuwia były wywracano nie kołkowano, wały tak na lewą, Cholewy wywrotki, na prawą. to też łatwo jak i na prawą dlatego Cholewy tak zwane, miały się rozchodziły. nogę. Ponieważ gdyż szyto je po lewej szyto drat- proste. Buty takie O b a buty były jednakowe, „wywrotki" były słabe kawałka skóry. paso­ mało ich używano. Buty ich „przodowe" sięgały do kolan usztywniający W końcu Miały t. j . szyte z i miały góry kawałek skóry skóry. tem wycinano Prawidła części biono rzących z półtoracalowej rodzaj przodu. Dla on ułatwić „pieska". D owciągania butów ale miały obcas chwalono sobie, przy obcasach kowali. Niektórzy z tyłu wstawiano nabitych zdejmowanie wysoki Były na one niezbyt bo „jak kto wlazł szerokie mosiężne kawalerowie trzy w kilka butów nabijali cale, gnój, to buta podkówki górną wykrojone miały krawędź two­ tak zwanego cholewy. środku, „chód nie uwalał". buta pasek skóry wewnątrz w wycięcie wąski kawałków wyrabiane pożądany takie szwy przy pomocy gdyż po­ (ryc. 3 0 I I j). pod kolanami, ro­ „wybierany" wygodne, w z jednego obijano Przy niskich cholewach i. j Staszowie. wałkowauiem, na prawidła służyły d w a„ucha", wszyte po bokach obcas francuski. je siadały b y ł uncwot, w tak długo, a ż przyjęły W cholewach mocy, Cholewy naszywano cholewy przed Po tej czynności w ruchu. większej napiętku pazura. Miał buty deski. prosto. twardym pominający częścią moczono cholewy aby nie przeszkadzały się z Juchtowe z przednią je rękoma i młotkiem krajano pięcie naszyciem. i ugniatano część wycięcie, N a lub na białe buty juchtowe, wykonane przeznaczony na to obuwie wycięte Tylną skóry. tyłkiem za najlepsze z jednego (ryc. 301). Z tyłu przyszwę wraz z cholewą, a następnie naciągano były znajdowało krojono wycięcie przyszwę", wyciętą wraz Jucht gwoździkami kształt. przodu zwany X I Xw . uchodziły one „jednostalną kawałka u przez drobnymi przy­ paskudny", Buty te p o ­ miejscowych metalowymi kółeczkami. Nowe buty były koloru sadzą w i tłuszczem, okresie Około letnim te części stójką, nej w nosili i z takie początkowo na prawidłach. spełniały smołą wykonane z się właściciel (dziegciem). cienkiej sztylpa układa­ gwoździkami ozdobę. Wyszły Kanty „Uncwoty" przy mosiężnymi nich rolę błyszczącymi — stanowiły z użycia około r. R y c . 50. — O b u w i e o buty miękkiej, później, nabite 1905 gdy przybrudziły nasycając 4—8 ..kantów". praktyczną, tylko zimę górnej, zwanej dolnej, harmonijkę układano już białego, na zrekonstruowane w oparciu dane uzyskane o d s z e w c ó w z I w a n i s k i Staszowa I. Buty „przodowe" z poł. X I X w . A. — widok z b o k u , B. — k r ó j . II. „Babskie b u t y " zszywane z boku z poł. X I X w A . — widok z boku, B.— tył cholewy, C.—przód tworzący częściowo zarazem przyszwę, obciągnięte skórą d. — p r a w i d ł o (zakreskowane). I I I . B u t y „ c h l j p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w . zszywane z tyłu A . — w i d o k z^bsku, B. — c h o ­ lewa, C.— przyszwa. 28 L A 0 czernił Zamożniejsi je, smarując gospodarze „gimzy". 1 8 8 0 r . w e s z ł y w m o d ę u k a w a l e r ó w b u t y w harmonije. ze s z t y w n e j lub a Cholewa i c hskładała się �Kawalerowie Te z ostatnie przybijali szczególnie piosenek często podwójne nadawały się hasaj ze starsy Podkówecka a pierwszej miastem, W one choć zimie nogi na od wieś wykonywali nadal Dla jest iskier większej mosiężne podczas W jednej 9 f ze" ' ' butów różnice w z luźnymi tak zimna je dawano starymi, wyjątkowo tylko między do zszywanych środka podeszwami kupowano wsią cholewami. zwane „słomiaki". z warkoczy słomianych, ochrony od obuwiu je. plewy. Chroniły przy po­ Częstokroć, skórzanymi. Słomiaki Używali przeważ­ N o g i p r z e d w ł o ż e n i e m d o b u t a o k r ę c a ł c h ł o p w i e c h c i e m , c z y l i kłocią zimy w ich wano tylko mocno (ryc. onucek. drugą okręcano nią nogę Słomę kładli na a je na wiecheć „przybierając łydkę, za k a ż d y m pozostałe zimie do pracy źdźbła na wsi na wsadzał z kory rzemyku zwyczaju chłopi materiału, ręce uzupełnieniem zazwyczaj wieszone wkładali kawałka rękawic, Koniecznym biona owiniętą onucą, a następnie w rękach i łamano razem wąskie pasma starannie rozkładali na uży­ owijali wpół, poczem słomy", którymi wszystkie strony 32). z jakiegokolwiek miał nogę ścierano R ę k a w i c e W onucą okresie „klocie", nawet w tych wsiach, gdzie p r z e w a ż n i e Najczęściej onucką. sznurowali 31, ze s ł o m y l u b p ł a c h t y lnianej. Zamożniejsi nosili w zimie ciepłe onuce „ b a j o w e " . W powszechnym użyciu były wiecheć się tańca. stalowe. furmani. z gałgana czy nie i ze, ksesaj Sandomierzacy podbijano sami, a hasaj zasadnicze częściej czasem Robiono je słomiaków, włościanie zniknęły używała i śniegu. drużba w podkówecke światowej zakładali mrozu wzmocnienia nie wojny buty m o c y szpagatu. dla krzesania to śpiewano: „A O d do podkówki, w d o d a t k i rękawice wyjątkowo z jednym i z palcem, uszyte Jeśli powożący kożucha. w domu końmi rękawy. stroju brzozowej. u i męskiego Oba te pasa. T a b a k i e r k a palenia papierosów. był n ó ż , t. j . k o z i k przedmioty wyszła z mody Dzisiaj u ż y w a n a nosili wraz jest oraz tabakierka chłopi z w kieszeni, zro­ za­ rozpowszechnieniem tylko przez nielicznych starców. Częstokroć ,,krzesany Ryc z starzy jedlaka", gospodarze z otworem chodzili przez z laską. który Był nią przewlekano najczęściej rzemień. prosty Parobcy, kij, idąc j 1 - 3 2 — O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a r n o e k i 1952. 29 �na zabawę tyki Na lub do stawały karczmy, się palcu u wnikową na lub miasteczek, Na granatowy bractw one noszono lub nosili na do lub oprócz Spinki „kłónnice", jaką na takie X X medaliki, które kogo było jarmarkach wstążką, w roznosili po stać: najczęściej w duży końcu koszuli, zwykle przykrytej z przodu boso, X I X w. 1958 r. str. a podłużonej zapaską, półkę bogatsze W oraz wyszywany zimie nadołkiem, z widoczny wdziewały lekkie okrywały Kobiety buty z pole Na tylko w chustkach m ę ż c z y ź n i w suk­ O p a t ó w , A. Patkowski, 60. STROJU kobiecy kaftana był do i składał szerokiej wąski pas głowie wiązano u K O B I E C E G O się z krótkiej płóciennej jednobarwnej dołu. chustki. spódnicy, Spódnice posiadały Biedniejsze chodziły cholewami. chodziły w w kaftany zastępowały dużymi wełnianymi koszulach i spódnicach 3 7 , mężatki okrywały a się biedniejsze po dwie lub trzy cieplejszymi, czasem chustami. Zamożniejsze kamizele, jedna na obszytymi barankiem niewiasty drugą. Na nogi wkładały wciąga­ buty. Strój 30 że ubiór sukienny, Wpisani chustką. kożuchy, no tak z gorszego materiału. Sandomierzanki głowę codzienny krwa­ małych V I S A N D O M I E R S K I E G O letni z różaniec. R o z d z i a ł W bija­ srebrna spinano Żydzi odpustowych. sandomiersko - świętokrzyskiego. Sandomierskie, P o z n a ń OPIS złota, zaś wsiach duży, miejscach sandomierskich, trzeci (prawy) w burosze, Szumsko, pow. O G Ó L N Y czasie pierścionki. święta w i ą z a n y c h w czepiec i w ś w i ę t o k r z y s k i c h zapaskach n a r a m i e n n y c h . D w a j manach w w. a kupowany szkaplerza, R y c . 33. — C h ł o p i z p o g r a n i c z a na czerwoną początków szkaplerz, szyi rzemyku zakupione zwykle spinką. krzyżyki czarny na obrączka, nosili wiązano bursztynową dotrwały szyi błyszczała kawalerowie codzień niekiedy bronią. żonatych tombakowa; Koszulę nosili groźną odświętny stanowiły haftowane koszule z kryzkami, spódnice zdobione aksa- �mimymi plisami i kobiet. Ponadto częta, wdziewały stycznym był tami obcisłe którego chusteczki, zatkniętymi strojnością gorsety, Kobiety szły ciemne były bądź też chodziły za upięty kolorowymi mężatek, widoczne na z tyłu 11 s t a r s z y c h , kaftany, a młodsze sznurowane młodszych ząbki i jaśniejszymi Niezbędnym zapaski, niewiasty wkładały przystrojeni głowy czepek, głowach jednobarwne starsze a także czole u wstążkami. młodszych dziewcząt dziew­ Charaktery­ wiekiem chusteczki. nie zakrytymi, Ubiór jasne starszych spod z włosami warkocz. a podobnie j a k i gospodyń Panny miały ozdobionymi odznaczał się na kwia­ większą barwami. do kościoła boso, uzupełnieniem oczyszczone świątecznego H y c . 34 — S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h trzewiki ubioru wkładały były korale, przed kościołem. niekiedy okuwane z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z , L u d . R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . W a r s z a w a 1003 str. 1 3 1 . srebrnymi z matki zadowolić sze obrockami. na córkę. Stanowiły Ilość one część sznurów korali się drobnymi koralami bądź kolorowymi paciorkami. Świadczy Bardziej kap charakterystyczne noszony tylko przez dziewczyny i przechodziły też nawet o zamożności. sztucznymi o t y m również „Korale, obrocki, a my sierotecki, czy posagu świadczyła miały siwe części zaginęły stroju zdejmowano czepkiem. Około okresu nie U podczas biedniejszych 1890 r. z a c z ę ł y „strojnikiem" często w po obcięciu miejsce rozpowszechniać międzywojennego. okrytą oczepin, W d o w y do włosów „strojnika" się welony, które ślubu a najbiedniej­ Goźlic: sandomierskiego, z końcem P a n n ę m ł o d ą ubierano do ślubu biało, a na rozpuszczone który z spadku musiały bogocki, paciorecki''. kobiecego mężatki, .Jakami", piosenka w Biedniejsze szły w j a k łoktuska, X I X w . warkocze kładziono strojnik, uroczyście zastępowano nakładano wianek zapanowały ubraniu w z go ruty. początkach świątecznym, z głową ani welonem. 31 �Druhny jaki i stroiły mieli dziewcząt W dożynek trumny nakładano okrywano zmarłe uczestniczące Małe ze niewiasty ślubny, kobietę Przez zasłaniając w W zwykle z sukienkę Reszta 3 wieniec w 8 taki kobiet ( r y c . 59). „kościelne po zarzuceniu młodsze smaty". „łoktusek", kobiety chustką. ubrania. D o niekiedy nawet pieluszkach, i Kobiety połowy X I Xw . twarze. przeważnie uszytych pieluszki, ozdobione r ó ż o w ą ze wstążką, w samych koszulkach, nieco d ł u ż s z y c h n i ż krajką, czasem haftowano, dni nakładały do niej staniczka resztek „kwiatek", ruty. międzywojennym. do niedawna chłodniejsze czas ciemne zwykłych okresie a pewien płachtami, tak zwaną zapinanego materiałów dziewczynki chodziły w sukienkach dziewczynki pszenny nakładały się w z na głowę prześcieradłem, przepasywano i doszytego wykonywano strój wianuszki świątecznych. żałobnym się dopiero Koszulki spódniczki w czepek. chrztu nosiło bogatszych. Starsze głowę dziewczynki biegały chłopców. strojach wkładała na piersi sztuczny to Specjalnie szyte n a t ę u r o c z y s t o ś ć rozpowszechniły u na przypinały zwykłych dziewczynę orszaku do i Niekiedy były przodownica się one białymi Niemowlę się w starsze w starych płócien. u wiankiem czapek. ubierano Mężatkom okrywały u występowała czasie Do głowę drużbowie z tyłu codzieó. ze spotykało składającą n a guziki. l u b przerabiano na co raczej sukienkę, zniszczonej D o pierwszej się S u k i e n k i te odzieży. Komunii kładły białą. R o z d z i a ł S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS V I I S A N D O M I E R S K I E G O STROJU K O B I E C E G O K o s z u l e Koszule kobiece składały doszywanej, sięgającej wykonywano bego płótna z cienkiego zgrzebnego. czasem letnie robocze XX w . zaczęto lekko marszczone zachowała posiadało i koszul W siętradycja wiązania ostatnich latach wykonywane dość wycięcie duże w okresie Do zaś na majtki tylko zimowym, okresu kobiety. kobiece. oszewka wzdłuż płótna Nosiły zwana Dopiero Koszule dolnej, koszuli szyto z w gru­ początkach szyto oszewkami zapiętymi koszule starsze na guziki. wsiach się koszule bez się w z przodu jak i oszewkę ( r y s . 5 3 , 54). r ę k a w ó w o kroju (ryc. 361). M i a ł y one dziewczęta. uszyta były się one z d w ó c h podobnie haftem l u b stebnowaniem z barchanu nie posiadała jedyną kobiety nosiły gładkie, tylko w niektórych rozcięcia, je głównie halka krojem (ryc. 35). R ę k a w y lnianego l u b kartonu bioder, X I Xi X X w . pojawiły Składały w były zdobiono sięgająca międzywojennego tylko na zimę. w o k ó ł szyi, w y j ą t k o w o Zakłady szyi. tak i część k r e t o n u . Nadołek p o d ł u ż n e zakończone z cienkiego krótka, Wyjątkowo przełomie p o n c h o świątecznych była d o pasa Górną j e j na białe lub czerwone tasiemki. Rozcięcie guziki. dookoła koszuli nadołek X I Xw . r o z p o w s z e c h n i a ł y p o n c h o Rodzajem lub z kupnego doszywano ramionach, przyramki w koszulach sięgającej l u b nadolkiem. długich pozbawionych „nadołka". oszewkę biegnącą trzy z górnej, świąteczne b y ł y krótkie, bez ..nadołka", podobnie j a k l u b rzadziej d w a lub części, nadstawkę lnianego, do których na zapinano płótna Koszule używać p r z y r a m k o w y m Podobnie się z d w ó c h do kolan, zwanej częścią w okresie i używana bielizny zimowym noszoną przez męskie gacie. północnej Sandomierszczyźnie długich głównie „nadołka". nie zszytych nogawic, specjalne łączyła je pasie. C i a s n o c h y Ciasnochą dano nazywano ją pod cienką, rodzaj muślinową białej, lnianej spódnicy, spódniczkę, która w spełniającej ten sposób rolę lepiej halki. się Zakła­ układała. �Tablica STRÓJ II SANDOMIERSKI m a L j K i r o U k �Ponieważ obcisłej czać, na niektórych koszuli że dawniej w podobne terenach kobiecej — Polski, a nazwa Sandomierszczyźnie do używanych po dziś dzień Śląsku — a po ich zaniknięciu nazwa nochy" przeszła na inny rodzaj pod nazwą ta m a swoje kobiety „ciasnochy* uzasadnienie nosiły jest — znany należy prawdopodobnie rodzaj przypusz­ ciasnochy, na „cias­ bielizny. S p ó d n i c e Najstarsze spódnice, o których zacho­ w a ł a s i ęt r a d y c j a , b y ł y w y k o n y w a n e z czte­ rech l u b pięciu półek, samodziałowego one w półn. czyli płótna w białego ( r y c . 37). Zanikły Sandomierszczyźnie 1880 r., a w p o ł u d n i o w e j cze brytów, pocz. X X w . używano około Szyto też spódnice- szorce z w e ł n i a n y c h s a m o d z i a ł ó w oraz z t a k zwanego czyli „towaru" brycznych. a w Najczęściej zimie flanela, szone przez spódnice dy z młode siedmiu w y k o n y w a n o było na ogół czasem brytów „rozpór" saniu gdyż z przodu się dookoła. węzeł Po na letnie niekie­ ; c No­ R y c . 35. — wąskie, d 0 Koszula kroju poncho podłużne. G r y z i k a m i e ń pow. O p a t ó w . A. — widok z przodu, rękaw, f. C. — krój: g. — d. — przód, dl. — tył, mankiet, i . — ćwikieł, j . — o s z e w k a , k . n a d o ł e k . S k a l a 1 : 30. spódnicę obwód j e j w y ­ b y ł a w pasie silnie l u b rzadziej z boku, sfałdowana wiązano i ujęta j ą n a trocki, w oszewkę, posia­ po uprzednim opa­ zawiąza­ zazwyczaj wypadał n a p r z o d z i e . Z c z a s e m trocki stały ;// '/' B. — z tyłu, były ( o k o ł o 3,5 m . ) S p ó d n i c a dała niu lub barchan. kobiety i panny kupne t e ż trzeba nosił \v. :; fa­ muślinu. stąd Iz l a t e m b y łt o k a r t o n , baja świąteczne Materiały do materiałów d. jh i c h jesz­ w y p a r t e przez ajtki, zo­ a na nowo zostały wprowadzone do­ piero XX w latach trzydziestych w., kiedy podjęto próby z m i e r z a j ą c e d o odrodzenia stro­ ju ludowego. Z przodu „ n apo- dołku" płat w s t a w i a n o półką, tańszego, riału. W gorszego latach krojone w kliny. i były spódnice Na teriałów fałdowane Panny choć używano ma­ jedno­ czasem rzały sięi w kwiaty. zda­ Te ostatnie zwano „krakowskimi". Świą­ teczne szyto łów często z „przybiorem", 3 Strój Sandomierski E 3 rn l! u no­ krótsze. przeważnie barwnych, E3h spódnice Podobnie, j a k one nieco spódnice mate­ światową się sięgały do kostek. siły jest poprzedzają­ cych pierwszą wojnę rozpowszechniły uprzednie, to z materia­ czyli tka- Dl Ryc. 36. — K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I X w . I . Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i t y ł jedna­ kowy C. — krój: I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w : Sandomierz. A . — w i d o k z przodu, B. — z tyłu, C. — krój^ d. — p r z ó d , e. — t y ł , f. — r ę k a w y , g- — m a n k i e t y g \ szycie m a n k i e t ó w , h. — przyramki, k . — ż a b k a , 1. — z s z y c i e pod­ i . — ćwikle, j . — kreza, rękawa. 33 �nych we wzory część spódnicy ząbków cm.), lub a w t y m zdobiono falbanki. także Pamięć jednak W okresie zimy niekiedy nawet pomocy spodu o o nich podbite w parę niż tło spódnicy. t. z w . spódnic. c 1 ozdabiano kupną spódnicach szczoteczki, listwą falbanką Dolną (szer. 25 lub ząbkami. wyszywanych białymi zaginęła. bogate k o b i e t y starsze nosiły Było też w — podołek, Nieraz plisek, nakrochmaloną spódnice zwyczaju, że na d. — oszewka. wieśniaczki w Skala czasie watowane uroczystości spódnica z X I X w. z pięciu pólek A, — widok c, — p ó ł k a , po wstążek płóciennych terenie się, że odcieniu spódnicę świąteczne kożuchem. R y c . 57, — Z r e k o n s t r u o w a n a wkładały innym kolorowych białych zdarzało ale podszywano Spódnice wspomina nićmi. kolorze, przy O d szczotką. Gregorowicz a samym kobiety z p r z o d u . B. — krój. 1 :30. procesji, miały na sobie sześć spódnic. Z a p a s k i Zapaski wały czyli fartuchy były Szyto z całkowicie. wszywano w szeroką je nieco krótsze półtorej oszewkę. lub Z tyłu i węższe dwóch zapaskę od spódnic, których „półek" wiązano materiału. na nie ich brzeg R y c , 38. — Z a p a s k a świąte­ troki Górny zakry­ (ryc. 38). c z n a z pocz, X X w. Szcze- glice pow. Sandomierz. A . — widok B. — ogólny, krój. C . — oszewka; d' — p o ł ó w k i . ó- — półka, część Około jeszcze 1880 do r. szyto zapaski lniane zapaski farbowano się p e r k a l o w e starsze Pod nicy, oraz — nazwą fartucha gospodynie dole amarantowe, U obszywano no dołu ząbki czym np. 34 lub była w koronkę. ona lub obszyte znano też po W świąt. W dwoma lub brzegach Koronkę Tego eważnie fartuchy używały codziennym z perkalu. X X w. alpakowe rodzaju użyciu kolor „pliskami", stosowano •— d o l n a zapaski ich użyciu Płócienne rozpowszechniły pionowe paski. N a białej, sfałdowanej, jasno-granatowego obszywano lub kobiety w 3 a panny święta i młode ziemi spód­ koronką. powszechnym trzema najczęściej one jasne w satynowe rodzaj starsze początkach Były czerwonymi tasiemkami. zazwyczaj Nieskurzowie, kupnych, zapaski a koniec X I X w. były czarny. siwe lub czarne; prz je zgrzebnego, Pod kieszenią. czarne podczas zwykle siwy z naszytą batystowe, na płótna z materiałów kolor wdziewały białe obszytej które na z światowej. robione fartuchy kobiety mężatki zapaski pierwszej w o j n y d głównie a do koloru. sznurkami. \\ sięgającej „fartuch" były nie­ zapaski wełniane, dobierano do koloru spódnicy. wzdłuż zapasek też wkładały dolnego brzegu amarantowych, niektórych dawa­ przy miejscowościach �R y c . 39, — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w sznurowanym T gorsecie i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą . M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c . J. L e w i c k i e g o . , L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a Ze względów oszczędnościowych, z w a n e dwunitkami, wzmianka lub zapaskami z Truskolasów z na codzień błokitnymi. zamiast 1847 r . wełnianych, O zapasce sukiennej noszono białej jest zapaski tylko jedna 1 8 2 4 r. G o r s e t y Gorsety zwane Składały przody, Całość duży, d w a boki łączyły czyli pinane na były w powszechnym zszywanego części ramiączka, wstążkę, pleców częstokroć sześciu z zszywane z użyciu. Krajano je z kawałków, luźnej baskinki, drobnych klinów. stanowiących złożonej skrawków. aksamitu. Z przodu zawiązywano przeciągano przez z d w a kaletek. Dekolt b y ł druciane staniki składały się z pięciu kawałków, „aftki". Były go n a „skraw­ t e ż gorsety za­ guziczki. skrojonych z jednego p o d koniec i „tackami" aksamitny 3" oraz brzeg fartucha i spódnicy. X I Xw . , z a c z ę t o W gorset kawałka to jest z dwóch przodów, (ryc. 40 II). Starsze gorsety je haftować w kwiaty dwóch nie lub wyszywać były „siuta- t. j . c e k i n a m i . Gorsety w y k o n y w a n o z różnych z z którą oraz p l e c ó w ozdabiane; żem" i dwie przykrywał na Nowsze boków stanikami stanu, k w a d r a t o w y ( r y c . 40 I , 41). Gorset ki" czasem się z obcisłego dobie upadku materiałów, stroju najczęściej regionalnego miejsce z wełny. Najbogatsze sandomierskiego szyto zajmuje krakowski. 55 �K a f t a n Na koszulę klinów". D w a „pachy". proste, lub wkładano z Dość nich guziczek. R y c . 40. - stanowiły często zwężające zazwyczaj kaftan przody, wykonywano się ku dołowi, Wyjątkowo zapinany dwa plecy, też plecy ujęte wszywano w a oszewkę w pozostałe sposób, resztek. A. — w i d o k p r z o d u . B. — z t y ł u , z pow. Sandomierz. bufy, jącą wtedy część bufy kołnierzyk. czano sztukowano nazywano Kaftan na zapinał doszytej. krytej noszono luźne, górną część zwane doszywano tworzyły na haftkę przy ramie- Lu­ kaletki. na podstawie 7 p r z o d y , e. p a c h y , zachowanych f. — p l e c y , g. — ramią­ kaletki. rękawa kawałkiem „grzebieniem". Wokół szyi jeden rząd w by sześć tak R ę k a w y przeważnie Zrekonstruowany się z p r z o d u na listwie; tworzyły „w Sandomierz. W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r C. — k r ó j : d. czka, h. — niu go z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. k r ó j : d. — p r z ó d , e. — p a ­ c h y , f. — p l e c y , g. — r a m i ą c z k a , h . — w. Wilczyce Krojono zapinaną ten I Gorset w pierwszej poł. X I X w. M a ł a W i e ś p o w . I I . Gorset z k o ń c a X I X szyją. z jednego kawałka, rękawy d o w y c h w W a r s z a w ę , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k pod tym wypadku materiału. Wysoką, sto­ biegła oszewka lub m a ł y okrągły guzików. umiesz­ Naogół guziki po dziurki zapięciu nie były widoczne. Kaftany z reguły dłuższe, z wpuszczano mające Tradycja wspomina wyłącznie kreton, perkal t o w a n o je Tak białej (ryc. wcięte po dwie a Po w I pasie. wojnie rzadziej po Sięgały one światowej trzy fałdy. bioder, noszono przy kaftany Nazywano je czym trochę „kaftanem alpaki, o istnieniu Zimowe bajową kaftanów robionych kaftany płóciennych. już z Ż y w a materiałów wykonywano z pamięć kupnych, barchanu lub zachowała jak flaneli p o d s z e w k ę . Bogatsze gospodynie o b s z y w a ł y alpaka, oraz nadto wa­ kaftany 43). kwiatki. sposób codzienne. 36 też zapaskę. o kaftanach świąteczne, jak drobne sam i t. p. i dawano barankiem z tyłu bądź pod Jadwigą". się j e d n a k w z je i robocze kaftany Młodsze świąteczne kobiety nosiły zdobiono charakterystyczne dla tej szyto z k o l o r o w y c h kaftany obszywkami. okolicy materiałów barwniejsze, W okolicy „lachmusowe" ślubne Goźlic czyli wzorzystych wykonywano zdobiono niebieskie w ten kaftany �Ł o k t u s z k a Najstarszym zwana znanym Tańtuchem „Łoktuszka" materiału ramiona, okryciem wierzchnim Sandomierzanek l u b podwiką. Dotrwała ona do końca b y ł to lniany rzadziej (długości 3 m t r . szer. albo złożoną Ryc. 4 1 . — Gorset w zielony łoktuszka, kretonowy lub barchanowy 1,20) z s z y t y ukośnie była z dwóch sztuk. „róg" spadający tak zwany rzadziej X I Xw . z p o l o w y X I X w . Ze z b i o r ó w prostokątny Zarzucały j ą na plecy, Muzeum płat kobiety albo na wzdłuż Kultur Ludowych w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r . zszycia i okrywały tuszka również Zazwyczaj rogach łoktuszka i wzdłuż Pamięć Nazwy się n i ą , j a k szalem. b y ł brzegów o łoktuszce te p o c h o d z ą chowywane, W a biała, W przechowała z okresu łoktuszki d w u dziesięcioleciach kwadratowe chłodów odziewano noszono cienkie jednobarwne Przed wzdłuż o bokach okryciem przekątnej, Podczas widać spod się składano niej łok­ chustę wzdłuż lub niepogody podobnie kobiety okrywały tylko brzeg chusteczki. Chusta była w okresie prze­ chusty po brzegach wełniane. Były frędzle. "W c i e p l e j s z y c h najczęściej Podczas okresach bywały ciemne lekko tą na róg, to krzyżowano chustą i znaczy na głowę, W obu wypadkach nie związaną pier­ tak że chustę nieodzownym okryciem. a m i z i e l a n o s i ł y S a n d o m i e r z a n k i kamiziele użyciu jeszcze celów. j a k łoktuszkę po czym ręką. „prześcieradle". kiedy „tureckie". długości, było one w kupne Chusty lub lub stroju, c h u s t a m i , jesionkami. lewą X I X w . powszechnie ją na w m , posiadające w kwiaty K W o płachcie do innych o d z i e l u b szalinówki. rzadziej jako zanikania X I Xw . noszono 1,5 — 2 każmirówki względnie zimna podtrzymywano (ryc. 15). B y ł y okrywały bogatsze k o b i e t y w y s z y w a ł y używano n a się grubymi ciepłymi lekkie l u b kraciaste, siach. kobiety nićmi. się po dziś. przypuszczalnie ale j u ż nie noszone ostatnich chusty zimowym czasem jednak kolorowymi C h u s t a to okresie głowę. letnim. nie różniące W zimie nosiły j e raczej sięo d męskich kobiety,k t ó - 37 �rycli nie nieraz zielę stać po było na dwie lub kożuch. trzy. na kożuch, dla Zdarzało biety, były były kostek, one w do pasie, brzegi W i rozcięcie rzadko spotykany bawiony wcięcia Kożuchy w w swej glądem Było swoim kożuch ono czarnymi lub jasnym. Do oraz ozdabiane od przypuszczalnie z póln. granicza. Zapaska na prążkowana jednolity po­ stąd naramienpoprzecznie żą. — podobna do n o s z o n y c h dziś na obszarze Puszczy Radom­ Archiwum Muzeum i Sztuki L u d . w dała Kultury w z n r i n w . 2542. do a Nie on był sznurkami. na je na haftki rzadziej lub zdobiony, Wyjątkowo np. i tylko w z od drugim z odzie­ stanika i zaś w X X w. Długość kolan,a miały mały kołnierz się k r y t e pokrywano podszewkę obszywano wyszywano taśmą go luź­ gładkiej, spódnica niżej brzegi upodobań, obcisłego fałdy. Wiśniowej, był rodzaju lub Pod nie tego trzy suknem. przyja­ prawdopodobnie „Tołub"' wypadku, znajdowały kobiet. okryciem lokalnych związanych one kieszeni angierą, przejęty miasteczkach. werblikami; burym polką, kolana, bokach pętelki czasem nad co p o k r y c i e ; b y ł y bogatych wciętego oraz szerokimi kobiety zamożne zależnie je fu­ guziki okrycie ten ręka­ Jeżeli wykładano lub w y ­ pod­ kołnierzu, i koło Strój czar­ i Futra rękawach fałdowanej, tym Tołuby Po albo przez się z Na haftki zwany się W to lub przepasywano tołub, dwie, rzadziej kostek. zielonym Futra po dawniej sięgały 7 Zapinano służyły Było nazw składał kliny. kładany . czarnym ilość tyłu różna, Warszawie był zmieniał spódnicy, szytej szubą. szyty „Tołub" jak nowo­ lisa l u b z a j ą c a . czarnego, piersiach, sukienny lub znaczna nej s k i e j . M a i . W . G e r s o n , o k . 1850. i na noszonym był szlachty, one, fałdowane sukmanę. skórką sukna galonami. Powszechuie gurmaną poz­ bioder. bogatego pasie sukiennymi, z tegoż materiału zimowym Ryc.42.— Strój sandomierski do dawniej ten był Stanowiły baranami. je tasiemek. wyszywane ciółką, z w męską białymi zapinania pętelki z czarnych nieraz obszyte kożucha, Kożuch pokryty granatowym długie, wykładano pokrycie było zrobione pasami typ jarmarkach. przypominało i klapach trem do żony. suknem. bijano na długie haftki. się n o w y pasie i sięgał zaledwie Futrem nazywano wach na ko­ ..spódnicą". barankiem, którym informatorzy , pierwszy sprawunek dla nym męskich, Sandomierskiem, kupowano one kami- bogatsze się szeroką 7 twierdzą żeńca nakładano przez kożuchów zapinane 7 t o ł u b odznaczały X X w. rozpowszechnił wkładały zmoknięciem. przeważnie Kołnierz miały długi, w y k ł a d a n y były się, że f u t r a , noszone podobne wcięte ciepła ochrony tegoż przed K o ż u c h y , Kożuchy Dla posia­ łołubów była jeszcze inne isiojący lub w y ­ kieszenie. granatowym wkładano lub lub watę. kolorowymi siwymi „kttcotkami" piersiach. W tecznie niektórych zostały wsiach zarzucone, noszono a tołuby ich miejsce do I wojny światowej, zajęły płaszcze podczas której pochodzenia osta­ miejskiego. O b u w i e Najstarsze znane obuwie, które Kolberga, to łapcie plecione z kory 58 już wyjątkowo ( r y c . 44). można było spotkać za czasów �R y c . 43. — I . Z i m o w y z pocz. XX w. kaftan obszyty kobiecy barankiem. N a s ł a w i c e pow. Sandomierz. A. — w i ­ dok z p r z o d u , B. — z t y ł u , C . — k r ó j : d . d ' . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e ­ cy, g . — r ę k a w , h. — kołnierz. x, — m i e j ­ sca I I . Kaftan sławice przyszycia haftek k o b i e c y z pocz. X X . w . N a ­ pow. Sandomierz. Ze zbioru M u z e u m Etnograficznego w Krakowie n r . i n w . 13463. A . — w i d o k z przodu, B. — z i y ł u , C. — k r ó j ' : d . d ' . — p r z o ­ dy, 1 g . — klapka, Skala Około na rodzaj jących w y palce. Na jak nosiły one niż nazwa obcasy, wybitnie W Do lub lub połowie pończochy butów, buty pantofli. XIX w. słomiane wiechcie. trzewiki boków dawna; Wspomina modne brązowe jak o były lub nogi łapcie Reprodukcja tyłu. wysokich Wysokie guziki. W cienkich cholewki, zimie dla obcasach, sięgające większego pod­ do pół ciepła nich ich tylko Gregorowicz pończochy czarne, w nie błękitne wiązano stroju je 3 8 . pod podaje W świątecznym jednak końcu kolanami X I X ich w. skraw­ mężczyźni, R y c . 44. — O b u w i e k o b i e c e z p o ł . X I X w . : pantofle. na z tasiemkę. lub i na kowalskiej. szyte używano onuce łykowe na i buty podkówkami. z od kupne podobnie kobiety roboty słomiaki. były zastępującym zakładały były stalowymi zapinano na podkówki wywrotkami kobiecym znane materiału, wy­ mosiężne zwane lub nakładały noszono kiem buty sznurowano trzewików zaci­ oraz mosiężnymi koloru. buty czasem nosiły Pończochy do tego „babskich 30, U ) . T a k i e Obuwiem kobiety szyte dla ćwieczkami kutych Po­ mężczyźni się środku, Kobiety uży­ takich cholewy wysokie w bijane łydki kobiety utarła obuwia nane podesz­ mężczyźni. dłużej miały z zupełnie nieważ b u t ó w " (ryc. ko­ składa­ ochraniających ogół boków, jak roz­ wśród jedynie butów; samych, typu był nosków wały w., ryciny, pantofli, się i kołnierz X I X to powszechniony biet h. — 1 : 30 połowy wskazują z jj e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę ­ kawy, z O. ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s. Kolberga 19) 39 �R y c . 45. — „ K a p " n a k r y ­ cie g ł o w y k o b i e t nych. zamęż­ Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865 U c z e s a n i e Panny do spuszczane Również częstym Dziewczyny kocze. też jeszcze w na święta nosiły włosy śpiewano w czesały się w jeden włosy też z obecnym kobiet Nieodzowną noszono były rzadkości. Chustki te z wiązania kobiety warkocze ńa zwyczaj strojnisie. u p i ę t e w t y l e ,,na k u p k ę " l u b w „ósemkę". z „polkę" lub „na lub w war­ 39). kędry" (ryc. 43). włosów został lub pod rogiem używane zimą zarzucony, a większość tyłu. była różniły wiązano wiązały chustkę (ryc. kędry". obcinania upięte szalinówkami, były pod główkami chustka okrywająca chustki kretonowe lub wełniane. jednym najczęściej Węgły, obcinali świąteczne najczęściej nosiły dziewczyna się trzęsły gdy jej warkocze zwane warkocze, tylko ucięte na tak z w a n ą częścią ubioru mężatki Chusty „kuper" sposoby starsze nosi kupne barwne wykonane, zwany stuleciu dwa codzień oczepin: aż W łub na błyszczącymi „Płakała starszych którą g ł o w y kwiatami, wsuwanymi szpilki krótko czasie wstążką, były warkocze zdobiły były n a k r y c i e święta uczesaniem Przystrojem Mężatki Stąd niedawna i zawiązane i r. str. 19). każmirówkami. się od W okresie swobodnie tak panny, chustki plecy brodę, szyję. W by je (ryc. i.przez w tak 49). Oba mężatki, jak t y m tylko najszczelnie j celu krzyżowały z przodu jej końce, następnie owijały dooko­ ła szyi i p r z e w i ą z y w a ł y pod b r o d ą (ryc. W czasie „wywiązane w tyle głowy a następnie i związanie chowano, świąt w mężatki czapę" nosiły przez R y c . 46. - Szkic czepka z początku Rys- J. K a m o c k i , 1956. 40 X X w. skrzyżowanie rogów złożonej na pół chustki, przeciągnięcie na (ryc. chustki Gregorowicz wie 48). chusty ich przodzie; po bokach sterczące rożki 50). Należy przypuszczać, że dawniej i nosiły do frędzle. wiązano na którego należały tym, że miały jak pod ochraniać Najczęściej „tureckie" letnim spadającym przez wełniane Chusty codziennych brodą. głowę. Zależnie od materiału z wiązane w podaje, X I X w. chustka że podobny w panny sposób. pierwszej panieńska była poło„zwią- �zana sztucznym w ę z ł e m warkocz dziewiczy Czepek mężatki, kładły gdzieniegdzie w i był spotkać nie do i z innych czołeni, a się w on materiałów, 46). i w spadającym mężatki końcu czepku przed na obszywały I wojną na plecy, końcu je one z były białej kryzką kobiet krył w. się Według robione co młode było nicianej lub, były XIX można światową. Czepce tiulową starszych W Wyjątkowo głowie. W y k o n y w a ł y Czepki i wdowy. wywodu. dobrze i wsiach. (ryc. przez oczepin kobietę trzymał „siutażem" samym wyłącznie czepek miasteczkach jątkowo cym nad ". noszony formatorek, karki 3 9 jeszcze opinii przez siatki, rzadziej, przeważnie in- czepa wy­ błyszczą­ bez kryzki „siutażu". Czepki noszono czepców typu Zakrywały one Czasem prawie zdobiono Najbardziej był kap capka towym; z szczona ksiendza przodu i zawiązka 4 z słrojnik. dwa wesela ruty W minał go biegły z nad tyłu, s k ą d nano tami i a a miał czoła, od rzadko. głowy sztucznymi zamężnych latach X I X w. Informatorzy w był niebieską Sandomierzanek (ryc. 45). podawali, wykonany okolicy kwiatami. z tył wyglądał tektury, Koprzywnicy wypustkę, że — którą amaran- ściągała zmar­ występowały przypo­ na mleko. obszy­ i w poprzez fałdy, całą zwisały. które głowę Wstążki Drugi dość nadto typ do upi- szpilek, zdobionych zwykle odróżnieniu głowę następnie trefionym galonami. w młoda Jeden łebkami, przybierano stanowiła półcypkami kupnymi „Kap" perkalem, panna skopek tektury, pomocy mitrę. nizsa'". d r u h n y k ł a d ł y na swobodnie przy lorowymi je ostatnie noszono bardzo . wyglądem wano wstążkami ino podstawy „strojników". z jest nakryciem czerwonym Sandomierskiem swym Robiono to osiemdziesiątych biskupa i kwiatów, rodzaje brodą. Te włosy. przypominał dookoła 0 i nazywano pod „dzirlandą", kształtem najczęściej Podczas wianki chustką całkowicie czepce zarzucony w swoim obszywano pod charakterystycznym całkowicie „Kap" .jak zawsze miejskiego, z a w i ą z y w a n y c h ko­ kwia­ „strojnika", wśj^oka przepaska t e k t u r o w a p r z y b r a n a r u t ą , g a l o n a m i i sa^ucz nymi kwiatami. niej wstążki, Z K W pod stroju tyłu które przyszywano sięgały rzyka z kiedy nawet „kryzki" białego płótna i białej pasa. noszono na t. j . rodzaj lub kartonu, koronki o Z tyłu kryzkę Ozdabiano obszywano wycinano ją zapinano białym tiulem w lub ząbki koronką, (ryc. 36 I ł j , a nie­ szerokości na haftem, szyi kołnie­ (3 — 10 c m ) , z m a r s z c z o n e g o i u j ę t e g o w kę. do k r y z świątecznym koralami niżej oszew- guziczek. brzegi zaś względnie R y c . 47. — 39). Kctieta z dzieckiem w stroju co­ d z i e n n y m z I I p o t o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r . ) Z czasem k r y z a przekształciła się w bny kołnierzyk u koszuli (ryc. 53). ozdo­ z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A. Pat­ kowski, Sandomierskie, Poznań 1938 r. str. 4 1 . 41 �K l e j n o t y Najczęściej klejnotami związane i noszonymi, na karku. które równo ilość rodzaj, były do w Przeważnie na srebrne, na po nie 1 matce, . koral Korale posagu, to a nie było też ich jej wielki wydatek, kupowała były środ­ mosiężne otrzymywała korale p r a w d z i w e , b ą d ź też Laki 4 ząbki. częścią ich dochodziła l u b okówki w i zamożności największy dziewczyna tak od Za­ jak rzędów wycinane niezbędną spadku korali, uzależnione k o w y n a b i j a n o obrocki były sznurów kokardę. Czasem ilość ich grubych skoro w korale dziewczęta końca wiązały kilkunastu lub były Czasem sznurków właścicielki. do ulubionymi Sandornierzanek przymocowywały wstążki, d o d a t k i stać drobne sztuczne„laki". noszone czasem i do stroju ro­ H y c . 48. Kobieta boczego. Czasami korale bursztynowe wspomina o zwane 4 2 Kobiety bieską W a ż n y m Do też dodatkiem z kramach r. na z płócienny krajkę do włosy drobnych udekiem pospolicie używały kolorowych srebrny medalik, a jarmarku. Posiadały prawdziwym one koralem, szklane oczka złote stroju lub opasywały zast^ewal często należały d«Łv'częcego do pąsową rzemienny były chusreczki. przedmiotów wkładano się czarny k w ^ t j ^ i j f l służyły dużych lub rzadziej szpilki z Rstka. i pize^BBmo I na na specjalistki, zapaski wania użytek które i fartuchy była na Większe Kobiety R y c . 49. — K o b i e t a w c h u s t c e G o ł ę b i c e , 42 r. do w szeroko którego Płótno się używały na do lnu było 4 3 po wsiach szyły gorsety, umiejętność w wyszycia swoje gotówce mniejszą gospodarstwie skroić i uszyć były rozpowszechniona. w y n a g r a d z a j ą c je trudniły k a ż d y m choć wynagrodzeniem gatsze g o s p o d y n i e o d d a w a ł y hafciarkom ciężary MATERIAŁY weselne. T a k ż e ogół kolorowymi VIII domowy, za nie­ plecy. Prawie k a ż d a Sandomierzanka umiała bieliznę Sandomierz rzad­ Ł koszyki • płacht W Y T W Ó R C Y pow. czasem do pasek. R o z d z i a ł f o t J. K a m o c k i 1952 pa- Kolberg rzadko. strój Czasem ale ddoo k o r a l i m o s i ę ż n y l u b pierścionki noszono zdobiące noszenia bańki Były noszące krajką. główkami np- wiązanej z tyłu . Piercionki kupowano w Kolczyki • n nk ki a m i " p r z y m o c o>ww^t Ę | K ) szkaplerzu widoczkiem. kości. chustce Sandomierzanki ciorków. Niekiedy z w f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 i skalę konopi lub hafto­ Bo­ stroje naturze. tkactwem, uprawianych . podstawowym surowcem stroju san- �doinieiskiego. było stąd zapotrzebowanie tak duże,że obok powstała osobna grupa czy tkactwa zawodowych z w a n y c h płóciennikami. dzy dostarczanej byli tkacze nie ze mogącej klientów. Świątnik, wyżywić mieszkańców. wodowi nie wsi z Na cieszyli się Tkactwo przę­ Słynni ludnej, ale roli wszystkich ogół tkacze za­ opinią, nie dobrą dopuszczano ich np. do u r z ę d ó w części tka­ Tkali oni z przez swoich nań domowego miejskich przetrwało dłużej w 4 1 . zachodniej Sandomierskiego. „Strój wany biały" na wsi. był całkowicie Dodatki wykony­ wytwarzano w mia­ steczkach. W końcu XVIII sukiennictwo. tury w Staszowie, montowie, a pod staszowscy głównym i w Bogorii, koniec ności Rakowie Staszów Liczni jego Sando- niemal wyłącznie zajmowali się w Szczególną oni po rolę wsiach gospodarzy tych pierwszym sławą cieszyli odegrali krawcy i należało Zdobili był również też oni do R y c . 50. — K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w tam­ f o t . M , M a ś l i ń s k i 1955 każda okucia nie z się Płótno robocze kobiecą wyrabiano rzadziej farbowanie miarę aajDi, WĘ ZydzLmieszkający i czapę" r. do z W niekiedy płótna, lecz o i uprawa ta w niewielkich wtedy znany krawiectwo spośród skończyło ręcznie a potem się ubrania maszynowo. Żydzi. traktowali płótno płótna płótno się Mieszkali Kowale jako do wykonywali kowali, pracę podkówki szewcy dodatkową. rekruto­ Przeważ­ butów. w było płótno konopne na paski lub z rozmiarach Na ok. Było spodnie kratki w czarnym. tkanin materiałów (szer. zgrzebne. koszule i świąteczne konopnego. wyjątkowo drukowaniu rozpowszechniania je i szewca. materiałem a dni. Najbardziej przeciwieństwie swój starych czerwonym, 5 wędrowali Zdobienie uszytych części stebnowali kowala i zawód z ciągu W ę d r o w n e szycia. wyłącznie pasów. cienkie w miasteczkach; sznureczkami. swego wykonywano rodzinę po wyżywienie. Ożarowa. którzy u ż y w a n y m lniane, z maszyn się do wiejskiej jedną lniane-/ane p r z e z n a c z o n e b y ł o ubranie łym, miała łataniem płótno się zajmowali i klamry Najpowszechniej Wyrabiano kie. Kogut krawcÓAv, wieś biedoty zajmowali — otrzymywali tasiemkami czapek butów, się Mojżesz odzież Prawie wali zapłaty rozpowszechnienia Wyrobem W i szew­ się obszywalUprzeciętuie i oprócz k r a w c ó w okresie do lud­ szewcy . Poważną w do z T tejsi u był rzemieśl­ rzędzie sukiennictwem, kuśnierstwem stwem. Kli­ się w p r z e c i w i e ń s t w i e miasteczek, polskiej, i sukiennicy zaopatrywania odzież. się manufak­ X I X w. sandomierscy. rekrutujący innych rozwinęło dostarczały ośrodkiem mierzaków nicy, i XIX w. .Sukna nie posiadamy fabrycznych przetrwała w cm. t. j . grube kamiziele. lub kolorze Znano 64 ono też części łokieć). szorst­ Codzienne wierzchnią granatowym odzież z bia­ „malowanie" dostatecznych zarzucano i uprawę zachodniej i czyli informacji. lnu i ko- południo- Sandomierskiego. Sandomierzacy kach. zaopatrywali Rozwożeniem wfeiy się w zajmowali w e ł n ę na j a r m a r k a c h , gdzie się pp r z^ ^ ^ wwss z y s t k i m kupowali mieszkańcy ją w Rakowa moti 3 . 43 �Innym nej rodzajem i wątku ,,Dwunitki" miały i tkaniny były wełnianym. lnianą d w u wełnianych. mian lnianych i Sukna tkanin osnowę i wątek Materiały burcane- b y ł to samodział burcanych były z naprzemian ..górcane" miały dwunitki biegnących osnowę lnianą i o osnowie i materiały lnia­ górcane. d w u nitek lnianych wątek z nici naprze­ wełnianych. używano przywnickich" materiały Odmianą na i na sukmany, czapki, czasem Ryc. 51. — S o b ó t k a w Bilczy burochy, także kapoty, i na tołuby, pokrycia kożuchów spodnie. W y r a b i a n o d w a rodzaje „kosukna: p o w . Sandomierz — Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865 r . s t r . 123). iańsze, brązowe droższe z wełny z wełny białej czarnej, zrudziałej z domieszką czarnej. w czasie u ż y w a n e najchętniej na sukmany. Kapoty natomiast D u ż y m — popytem z którego Aksamit kaftany W otoki rogatywek Obuwie ty 7 z gorsety, zaopatrywano najczęściej było lisich i na odświętne fartuchy drelich na weselne spodnie, po miastach i się w miasteczkach wykonane były ze s k ó r e k szyto z cienkiego sukna głównie spodnie, i sukno z kożucha jasnoszare, uchodziło sukno a a staszowskie, fabrycznego. koszule, czasem baja i perkal kaftany- i barchan — na miasteczkach. i na jarmarkach. baraniego, Kożuchy, obszycia tołubów a czę­ zajęczych. juchtowe, tylko bogatsi gospodarze kupowali na lato b u ­ giemzy. Osobno w b y ł na skórzane — zapaski, T k a n i n y te k u p o w a n o wyroby i wścieklice się karton u ż y w a n y koszule, przeznaczony i spódnice. tołuby, sto szyto cieszył przerobu Za najlepsze celu należy wspomnieć o psiej wyprawienia zakopywali ją w skórze, z której owczym gnoju. R o z d z i a ł owczarze szyli sobie spodnie; I X Z D O B I N Y Pospolile już w I stosowano 44 wśród odzieży poł. X I Xw . W b.aly, zdobią a warstw koszule późnie, wyższych chłopek w e j g g n n e , XVIII w. kolory sandomierskich. rzadsze, j a k c z czerwony i niebil Równorzędnie ^ l u b zielony. z nimi �Ludowe nym w hafty jest południowej spotkać się dotąd w Sandomierszczyźnie można końcu było proste białe zdobiły ścieg motywy na (ryc. n a przodzie w Dość duże 6—12. sukmany i na zachowała nitkę poczym n o w y m z ze nićmi rozpowszechniły wnioskować, płaskiego Hafty koszul badań najczęściej oraz dziurkowane kobiecych. Znano męskich 4 6 . Koszule męskie haf­ oszewce. sobą na na jednym rogu i po bokach W z nicią stebnowaniu linie faliste, i obramowane z t. j . n a s z y t y m granatowym pozwalał rozeznać pochodził. okolicę, naszywano kratkę, w czarną tasiemką nierzu i mankietach. linie łamane parafii od podobnie 52. — Międlenie. sukmany w niektórych wzdłuż rękawach. z wzdłuż ( r y c . 20). obrzucano sukmany właści­ biegł i na prosto zie­ sznurków Kamiziele, kaftany, świąteczne tołuby czerwo­ z której Szamerunek rozcięcia od pasa k u górze Sznurki maszy­ szamero­ lub czarnym. Kolor i układ Przykładem Góry okolicach rozcięcia na mogą koł­ b y ć Wysokie. Różniły stebnowanych sukman Panna w stroju roboczym i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m kaftanie. O b o k pak w rogatywce. Okolica K o r z y w n i c y pow. chło­ Sando­ mierz. Reprodukcja z O. Kolberga (Lud Sandomierskie 1865 r . str. 169). a rozcięcia wyjątkowo noszone przy i przez pomocy i odzieży oszewce. na i gor­ szwów, czarnymi. kawalerów haftu k u miało krzyżyko­ rozcięcia na lewą — płótna: zwykle mankiet. Prawą pasa. wypruwano z po­ było klapach, tylko do Steb- koszule, których kołnierzu, imitowało dołowi, stebnowanie. Paradniejsze zakładkach, stebnowaniu t y m rzadziej na stebnowanie aż stron l i ­ sznurkiem („siwym"), j nadto ( r y c . 55). i kamiziele zdobiono Kożuchy bielizny krzyżujące obu zielonymi rozcięcia wzdłuż ręcznym wzdłuż czerwonym. rozcięcia których igłę sukmany, kamiziele, spancery, kołnierz. wzdłuż rozcięcia o jak granatowymi, zdobiono się p a m i ę ć śladem. wierzchnią stebnowano wzdłuż przeciągano ciągłymi waniem, przodu natomiast stosowano Sukmany Ryc. świątecznych czarnymi zdobieniu wzdłuż rękawach, dycji się one roślinnych. w koszulach niebieskim i w koszule stebnowano wyprutym i które konkret­ czasie źródeł można krzyżykowego, i kamiziele haftowano przodzie zastosowanie Sukmany w haftów: na dekorowano na czarnym, zakładki kieszeniach lub roślinne, i rzadziej i czerwonymi, spancerów ozdabiano siadające Sukmany zdobione kolorach n ó w k ą ciel rozcięcia haftem odzież nićmi starannie lonym i w sandomierskich podstawie motywach i kołnierzyki czerwonymi i kożuchy. świątecznych nym, w zastosowanie wzdłuż również różnobarwnymi się swoje wyszywano nawet niami stosowano jedynym okładce). a wego haftach geometryczne używały zarzucone, koszula, znaleziona W I I poł. X I X w. N a mankiety również Zdobiono były płaski kryzki, miał Chusty sety w całkowicie łańcuszkowy. Haft towano Haft już haftowana ( r y c . 53). X I X w. Sandomierzanki dziurkowanego. też zostały zachowana przypuszczalnie dopiero że U sandomierskie przykładem przy stronę W tra­ materiału �ze w s i na południe biono odświętne Aplikacje od Sandomierza spancery występowały R y c . 53. — posiadaniem czerwoną lub przeważnie czarną na brązowej plecionką oblamówki. z Podobnie zdo­ grubych kolorowych k a m i z i e l a c h . B y d a to o z d o b a nici. charakterysty- Haftowany kołnierz koszuli z p o ł u d n i o w e j Sandomierszczyzny z X I X w . — R u d a p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a m o e k i 1952 r . czna dla służby dworskiej, np. furmani kawach, ziele czarny miały Kobiety których lorze kami. kolor różnił spódnicy — Także i sznurek się od zapaski a czyli Buty z i pasy zdobiono czasem na kamizielę. — Obręb spódnice pliskami. a Literatura cenniejszych Zapaski weselnych powszechnie brzeg etnograficzna, G r e g o r o w i c z a, 46 obszywały plisy rę­ kami- czarną kupną świąteczne w okolicy — lub falbanką były rzadziej w lub ko­ ząb­ Nieskurzowie środkowy wykańczane wstążkami ząb­ ( r y c . 22). czerwone Wiśniowej. 1—3), (od zapaska posiadała zdobiono granatowe, sukmany wybijano przeplataniem stroju należą na rogatywki. 7 Granatow e „kucotki" tołuba. obijano sandomierskim wyłogi Przybysławicach aksamitne zdobiono Czarna mosiężnymi buta, z k a b z l a m i t. j . k ó ł e c z k a m i ćwieczkami taśm. R o z d z i a ł X prace żywo jakkolwiek ludowym O. i obrazujące Ponadto lub ćwiecz­ szerokie pasy r Ź R Ó D E Ł obszerna stosunkowo K o l b e r g a i wiernie „huncwot". rzemiennych C H A R A K T E R Y S T Y K A o W czarne niekiedy sznurkami: w sznurków. czerwone. drużbów nimi różnokolorowe spódnicy. rzędami zdobiły skórzane Kabzlami spódnice ozdabiano boczne przodu naszyty Świąteczne Fartuchy kucotki na koloru pot. X I Xw . zdobiono naszywano kami. często zapaski trzema fioletowy, pasek nosili klapę. „szczotką". lub koronką. Frędzle, Około oraz czerwoną naszywały np. obszywano kami kołnierz jedną w okolicach Łagowa mało zawiera Z. G l o g e r a , życie niestety wartościowych wsi a dla monografii pozycji. także Do obrazki sandomierskiej w naj­ J. K. poł. X I X w. �Krótkie, zwięzłe, urzędowych korzystać w w rejonie skie jednak zostały kieleckie przez dotyczą W. dziennikacli Z i e m a c k i e g o , często zbiegów lub włóczęgów. mówiąc sandomierskim nie noszony. gdzie był sandomier­ mają niej np. o dokład­ zwykle w berg uważał strój za strój ,Powiśla histo­ a nawet korzysta­ np. O. Kol­ sandomierski Tarnobrzeskiego i Puszczy Radomskiej, zaś do te­ jej uniemożliwione jest niekiedy tak dość tego zasięgu, utrudnione, także stroju Wobec nazwy nie z takiego m a t e r i a ł u ; Inne wartość precyzują interpretacji rozumianej włącza licznych R e i n - łącznie. prace przyczynkarską; renu, są w terenowe i omówione opublikowane rycznym zebrane ostrożnie, gdyż R. „Badania rozrzucone kielecko-sandomierskim'"; stroje szerokiej materiały i gubernialnych, należy okres omawia artykule niestety wiarogodne wojewódzkich z nich Późniejszy t u s s lecz a A.Patkowski Sandomierskiego i R y c . 54. — A . — H a f t Opo­ na przodzie koszuli z X I X w . R u d a p o w . Sandomierz. B C . — haft czyńskie. k o s z u l z p i e r w s z e j p o l . X I X w . o d t w o r z o n y na Wyzyskane prace St. w niniejszej Arnolda, J. St. Bystronia, K i e n i e w i c z a , J. K i t o w i c z a , gera, K. Moszyńskiego, monografii T. A. opracowaniu Nieliczny nosi się głównie zachował charze do Pawińskiego W. z rzaka w w w na pasem Atlasie głowie z z A. 1903 r.; P a t k o w s k i cowej fazy i kołnierza, f. K a m o c k i , w haftowanej d b — — rękawa, kieszeni. Rys. 1956 r. w stroju w ilustracyjny dają J. \\ Z tego okresu p o c h o d z ą ó j c i c k i e j koszuli, ciemnej brązowej 5). — spódnicy sukmanie Ilustracja ta rysunki Z a k r z e w s k i e j , z fartuchem, przepasanej była czerwo­ reprodukowana a. sceny 1864r. pozycję typy rysunki grupowe z rysunkach p. L e w i c k i e g o wsi t. W. Gersona ilustracja strojach ..Sandomierskie" (ryc. sandomierskiej. z w parę i S. też Sandomierszczyzny Tygodniku ludowych 59) Należy pogranicza a także o rycinach z pracy O. stanowi Sandomierzan w książce J. życia strój roboczy z p o ł u d n i o w e j o G r a b o w s k i e g o , ona rogatywce. Polskiego (ryc. w jedyną daje zanikania poły ka­ przedstawiającej przedstawia brzegu — głowie obrazujące w. 55. — D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y : c i czerwonej na Ilustrowanym X X Ryc. Sandomierzaka materiał mierszczyzny i rysunku początku w Królestwa oraz w s p o m n i e ć o ilustracji Z ry­ sandomie- B a z e w i c z wierny Tygodniku i wścieklicą L a t a n o w i c z a , w naj­ należy Sandomierzankę j . M . Bardzo pu­ 2). D o sukmanie Poglądowej chustce nym (ryc. łoktuszkę granatowej Mapie na przedstawiający sandomierzankę przedstawiające w rysunek R a d z i k o w s k i e g o , odzianą na w. poł. X I X w. E. przedstawiającą pie, teoretycznych. od­ Łagowa ciekawszych autorowi X I X w.; z XVII się j e d y n i e z St. ilustracyjny cechowym, garncarza cina części materiał podsta­ w i e r y c . I . W ó j c i c k i e g o i W . E. R a d z i k o w s k i e g o Ladenber- i St. P o n i a t o w s k i e g o p o s ł u ż y ł y w końca z ramion (ryc. fotografii Sando­ K o l b e r g a . Ilustrowanym 24). Ponadto z okresu koń­ ludowego. 47 �Przy opracowywaniu renowych z trwających powiatów: monografii 1947—1954 sandomierskiego, tarnobrzeskiego, janowskiego wania i stroju sąsiedni Niestety zeum też P.T.T.K. męskiego są to w ze w opatowskiego, wypada zbiorów — muzeum pojedyncze T zaw dzięczam Z około dr czenie prof. prof. riałów, a wsi Romana z liczbie badanich 182 stopnickiego, na teren na te­ miejscowości mieleckiego zwartego teren występo­ przejściowy T informacji panu strojach i doc. F. w przez B. model Instytutu Bazielichównę i M u z e u m N a r o d ó w Z.S.R.R w cennych informacji udzieliła Regio­ Warszawie. stroju w mu­ Zawdzięczam Państwowego sąsiednich Kotuli uzyskałem i dyr. J. od Świeżego. K.. je Sztuki Szczapę. Leningradzie mi Regina mgr. osobom przy i wszystkim prowadzeniu Reinfussowi składam w czym tym, badań i serdeczne którzy podczas Bujakowa na dożynkach — A. gór) rys. St. Latanowicz 1938 r. Cieśli-Reinfussowej, trudne wiele było udzielili pisania (Wśród nich, Patkowski. ozna­ dopomógł mi koło Sandomierskie, mi mate­ pracy, podziękowanie. R y c . 56. — S a n d o m i e r z a n i e w s ł r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h , z Z. Zwłaszcza przodownicy, „bandos" Muzeum Ludowej pośrednie. krakowsko-sandomierskiego, pomocy R. Krakowie, s a n d o m i e r s k i m i gorset dane z ramienia w w Sztuki muzeum Reinfussa Wiele Wymienionym prof. w i kobiecy i pomniejszony uzyskałem Poznań 48 własnych Sandomierza. przejściowego Sew eryn. zwłaszcza o Seweryna, terenu T. na miejscowości, Kultury prowadzonym p r o f . J. G a j k o w i . danych T. tej 94 Kaftan sukmana 45 terenowym rodzina J a k u b c z y k ó w Szereg się przebadałem Etnograficznego okazy. krakowskim, warszawskim. kierownictwem prof. w i Muzeum I n f o r m a c j ę o s a n d o m i e r s k i m stroju l u d o w y m i tym kieleckiego, około Muzeum Sandomierzu tylko głównie badaniom pod oparłem okresie miejsc. Korzystałem nalnego W i iłżeckiego sandomierskiego 88 niniejszej r. — �P R Z Y P I S Y 1 T a k n p , w 1859 r . p r z e c i ę t n a p o w i e r z c h n i a g o s p o d a r s t w a chłopskiego w dobrach prywatnych w y ­ n o s i ł a o d 3—9 m o r g ó w (42,3°/°)» l u b o d 9—15 m o r g ó w ( 3 4 , 9 % ) , p o d c z a s , g d y t a k i e ż g o s p o d a r s t w a w całym Królestwie Kongresowym 2 4 , 7 % oraz 28,5%. Gospodarstw d o m i e r s k i m b y ł o t y l k o 2 , 1 % , g d y w t y m czasie w K r ó l e s t w i e p r z e c i ę t n a wzięto z S t . tworzyły p o n a d 30 m o r g ó w w p o w i e c i e s a n ­ wynosiła 6,1%. Powyższe dane K i e n i e w i c z a „ S p r a w a w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m " — W r o c ł a w 1953 r . s. 5 1 . D o t y c z ą one p o w . sandomierskiego. Odpowiednie cyfry dla pow. opatowskiego i stopnickiego wynoszą: 3—9 m o r g ó w — 10,4„/° i 5 1 , 6 % ; 9—15 m o r g ó w — 4 5 , 2 % i 3 4 , 3 % p o n a d 30 m o r g ó w 5 , 7 % i 0 , 2 % . 2 T . Ladenberger, „ Z a l u d n i e n i e Polski na p o c z ą t k u panowania Kazimierza Wielkiego" — Lwów 1930 r . 3 A. P a w i ń s k i , „ W P o l s c e X V I w . " — W a r s z a w a 1886 r . — p o d a j e l i c z b ę w s i k o ś c i e l n y c h w p o w i e c i e s a n d o m i e r s k i m n a 125 n a o g ó l n ą i l o ś ć 609, ale p r z e w a ż n i e l e ż ą o n e p o z a o m a w i a n y m o b s z a r e m ( n p . k l u c z biskupi Bodzentyn w dzisiejszym pow. 4 kieleckim). O s t a t n i o d d z i a ł p a r t y z a n c k i na terenie Sandomierszczyzny, d o w o d z o n y przez gen. Samuela R ó ż y c k i e g o , r o z w i ą z a ł s i ę 26. I X . 1831 r . p o r o z d a n i u l u d n o ś c i z a p a s ó w s u k n a i p ł ó t n a . 5 O. 6 Ś w i a d c z ą o t y m takie wypowiedzi, Kolberg, dziady b y ł y ; u b r a ć „ L u d " Sandomierskie. Warszawa 1865 r . s. 19. j a k : „ T e r a b y się wstydzili takie chaby się, to c h o ć w k o n o p i e postawić. Dzisiejszy jeszcze przez n i e l i c z n y c h s t a r c ó w w k a p o t a c h do k o ś c i o ł a , ubiór wywołuje to D ł u g o s z , „Historia polonica liber sextus" p. 179. A nosić" lub niezadowolenie ziemia Sandomierska, wielką z m ł o d z i e ż y za s z c z ę ś l i w ą (po 1205 (w przekładzie naszemu szczygiełków), k t ó r e przyleciawszy liczbę p o j a d ł y . G d y t e n sen dziś wśród dziadzie c h o d z i ć ? " . D. „ B y ł o p o d a n i e , ż e R o m a n p o p r z e d n i e j n o c y m i a ł sen w r ó ż ą c y m u n i e s z c z ę ś c i e : w i d z i a ł ptaków z czerwonymi główkami „wszystko innego". Chodzenie zazwyczaj i c h d z i e c i . T w i e r d z ą one, ż e „ S i a ć o j c a n a l e p s z e p a l t o . P o co w t a k i m %T. co przyjaciołom z rana od polskim): małą tej gromadkę strony, kędy lubo wielu opowiadał, go w r ó ż b ę u w a ż a ł o , s t a r s i j e d n a k i r o z u m n i e j s i t ł u m a c z y l i go n a z ł e , w i e s z c z ą c z niego P o l a k o m p o m y ś l n o ś ć , R u s i n o m z a ś n i e p o w o d z e n i e i k l ę s k ę " . 8 Z. G l o g e r podaje czych mieszczan p o d h a s ł e m „ U b i o r y " w- E n c y k l o p e d j i S t a r o p o l s k i e j (t. I V str. 405): „ U r o l n i ­ sandomierskich wczasach Z y g m u n t a Augusta z n a j d u j e m y : k o ż u c h y otworzyste, koszule trojakie: lniane, konopne i zgrzebne obok s u k n i b a r w y m a k o w e j z sukna żek, f a r t u c h ó w z r ę k a w k a m i , tuniki dobami lundyszowej myślenickiego, rąbków, podwi- c z e r w o n e j z k i t l i k i e m b r u n a t n y m c z a m l o t o w y m i oz­ aksamitnemi złotemi, w które się u b i e r a ł a żona Wojciecha Wilgi, obok „załogi (zakładki) białego f u t r a " , l e t n i k a p ó ł f o r s z o c h o w e g o , s u k n i m o d r e j l u ń s k i e j z k s z t a ł t e m (gorsetem) a k s a m i t n y m w a r t o ś c i sześciu, sukni b a r w y dzikiej w a r t o ś c i marek trzech, z sukni nakrapianej z sukna morawskiego marek trzech, z „ S z u b k i m o d r e j wemi bramami, wartości albo błękitnej luńskiej, k r ó l i k a m i podszytej z lisim koszulek k o l e ń s k i c h pierzem i bobro- m a r e k o ś m i u , s z u b k i z szarego s u k n a s z o d z k i e g o b a r a n k a m i p o d s z y t e j " , tości marek trzech, czapki aksamitnej podszytej k u n a m i marek wartości wartości marek dwunastu, p a s ó w war­ aksamitnych, (kolońskich), koszul odziennych lnianych i konopnych. . . " F a k t , ż e u b i o r y t e p o s i a d a l i m i e s z c z a n i e — r o l n i c y , p o z w a l a w n o s i ć ż e p r z y n a j m n i e j c z ę ś ć tego r o d z a j u o d z i e ż y m o g ł a się r ó w n i e ż z n a l e ź ć w posiadaniu c h ł o p ó w — niestety, j a k dotychczas b r a k jest na to d o w o d ó w . s List goóezy, poszukuje chłopa umieszczony w D z i e n n i k u U r z ę d o w y m Województwa z w Kochowa (koło Opatowa) ubranego sukmanę K a l i s k i e g o z 1852 r . (s. siwą, oblamowaną 1037) niebieskim sznurkiem koło k o ł n i e r z a , z k l a p k ą zieloną, s u k i e n n ą w y ł o ż o n ą , na plecach w y s z y t ą sznurkiem". D z i e n n i k Urzędowy Gubernii S a n d o m i e r s k i e j N r 17 z „w sukmanę chłopską 4 Strój Sandomierski 13/2 I V . 1841 r. donosi o ucieczce aresztanta, ubranego czarną". 49 �Dziennik U r z ę d o w y Gubernii Sandomierskiej N r 47 z 26 X 7 X I 1841 r . s. 515, r w si Z d a n ó w , u b r a n e g o w „ . . . s u k m a n ę n i e b i e s k ą , s p o d n i e s u k i e n n e i c z a p k ę Dziennik Urzędowy Województwa na m o s i ę ż n e guziki. Cytuję za W. 1 0 — „ M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865, A. — Opis Gospodarstwa w Garbaczu. Roczniki s. 79 — t a k p r z e d s t a w i a u b i ó r c h ł o p s k i : „ S t r ó j j e g o kapota, czyli sukmana granatowa, sznureczkami przepasana". S ł o w a „ b e z stanu" w s k a z u j ą 1 1 Z. Gloger, ze po­ 917. T J. donosi o zbiegu barana". M a z o w i e c k i e g o s. L . 4 7 6 z 1828 r. m ó w i o s u k m a n i e b u r e j , z a p i n a n e j Z i e m a c k i m z y c j a 919, o r a z p o z y c j e 269, 718, 914, z kolorowymi na k r ó j T Gospodarstwa powierzchowny Krajow ego. W a r s z a w a 1846 r. p o d o b n y do m a z o w i e c k i e g o jest to obszyta, bez stanu pasem skórzanym małopolski. „ U b i o r y l u d u " zamieszczone w „ O p i s i e Z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " , W a r s z a w a 1904 r . s. 252—254. 1 2 O. 1 3 K s. 1 4 Świadczy o tym Kolberg, J. „ L u d " Sandomierskie. Warszawa K i t o w i c z, „Opis obyczajów 1865 r . s. 20. r i zwyczajów za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I " . piosenka: A j jesce, jesce trzewicki w mieście a na m o j e wesele s i ą d ź na konicki j e d ź po nie 1 5 I p r z y ubiorach k o b i e c y c h trzeba ż e w 1825 r. M a r i a n n a trzewiczki cekaj niedziele. (O. Kolberg, s i ę g n ą ć do D z i e n n i k ó w Swistakowa z Iwanisk w Truskolasie Barbara Kwietniowa 75) U r z ę d o w y c h . D o w i a d u j e m y się z była , . „ubrana w miała „kaftan o p . c i t . s. kamizelę po wiejsko", a w 1 6 Z. 1 7 G. 1 8 kap skórzane. Cytuję M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865 — p o z . N r 711 i 717. G l o g e r , o p . c i t . str. 252—254. Paszkiewicz, Niektóre „ O b c h ó d S o b ó t k i " . W i s ł a t . X I I I . s. dwory, wyposażając 662. w y c h o d z ą c e za m ą ż d z i e w c z ę t a w i e j s k i e d o d a w a ł y i ż ą d a ł y o d n i c h n o s z e n i a go p o ś l u b i e . M e r a z z d a r z a ł o się, ż e k s i ę ż a n o w o ż e ń c o m , nie u b r a n y m w strój l u d o w y . S t ą d też kawalerowie nie odmawiali posiadający im do posagu udzielania sukmany, a ślubu chcący się żenić, musieli ją p o ż y c z a ć od i n n y c h . C z ę s t o jedna sukmana m u s i a ł a s t a r c z y ć dla wszystkich ż e ń c ó w z całej wsi. D o dziś w s p o m i n a j ą nowo­ w parafii K o n i e m ł o t y proboszcza, k t ó r y panu m ł o d e m u u b r a n e m u p o m i e j s k u u d z i e l i ł ś l u b u t y l k o w s u t a n n i e — co u c h o d z i ł o za w i e l k i w s t y d d l a n o w o ż e ń c ó w — m ó w i ą c : m a s z p r a w o n i e u b i e r a ć s i ę d o ś l u b u w s u k m a n ę , ale i j a m a m 1 9 P o n i e w a ż „Strój sandomierski" został napisany przed P. T . L . s ą p o d a n e w g . p u j ą c e obecne p o w i a t y : północną część cały staszowskiego starego p o d z i a ł u . sandomierski, wprowadzeniem Zwarty zasięg o p a t o w s k i , (z oraz p ó ł n o c n o - w s c h o d n i ą nowego podziału admini­ się w A r c h i ­ stroju sandomierskiego o b e j m o w a ł w y j . części nastę­ północno-zachodniej i północnej, chmielnickiego. M i e j s c o w o ś c i z k t ó r y c h z b i e r a n o m a t e r i a ł do n i n i e j s z e j Pow\ „Ty p r a w o n i e w ł o ż y ć szat k o ś c i e l n y c h " . stracyjnego — w s z y s t k i e m i e j s c o w o ś c i w y m i e n i o n e w p r z y p i s a c h oraz w t a b e l i z n a j d u j ą e e j wum r. sukienny, granatowy, z w y ł o g a m i sukiennymi, czerwo­ n y m i . C h u s t k a na g ł o w i e b i a ł a w czerwone k w i a t y . F a r t u c h s u k i e n n y , b i a ł y . T r z e w i k i za W . Z i e m a c k i m " . nich, 1824 monografii: Sandomierz: — Bogoria, Bogoria Skotnicka, Chobrzany, C h w a ł k i , C z a j k ó w , D a r o m i n , Dmosice) Dobrocice, D w i k o z y , Gieraszowice, G ł a z ó w , Gnieszowice, Gołębice, G o ł ę b i ó w , G ó r y Wysokie, Gorzyczany. Goźlice, Jurkowice, K a m i e ń Nowy, Mała Wieś, Męczennice, Osieczko, Konary, Koprzywnica, Lipnik, Łoniów, Ł u k a w i c a , Malice Mokoszyn, Mostki, Mściów, Naslawice, Osiek, Osolin, P e c h ó w , P ę c z y n y , Piekary, Kościelne, Niekrasow, Niekurza, O b r a z ó w , Pielaszów, Połaniec, Ruda, Ossala, R y t w i a n y , Samborzec, S a n d o m i e r z , S k o t n i k i , S ł a b a s z o w i c e , S n i e k o z y , S t a s z ó w , S t r ó ż k i , S u l i s ł a w i c e , Ś w i ą t n i k i , Szczeglice, Szewce, Trzcianka, Tursko Wielkie, Wiązownica Duża, Wilczyce, Winiary, Włostów, Wola Wiśniowa, Wiśniowa, Zagrody, Zawichost, Zimnowoda. P o w. 0 ; p a t ó w : — B a ć k o w i c e , Bardo, B o d z e c h ó w , Boria, B r o n i s ł a w ó w , Brzezie, Brzozowa, Ć m i e l ó w , Czerwona G ó r a , C z y ż ó w (k. Ł a g o w a ) , C z y ż ó w T (k. Zaw ichosta), D ę b n o , D u r a n ó w , G i e r c z y c e , G r o c h o c i c e , r G r o c h o l i c e , G r y z i k a m i e ń , I w a n i s k a , J a k u b o w i c e , J a n i k ó w , J u l i a n ó w , Karsy , K a r w ó w , K i e ł c z y n a , K r a s z k ó w , K r y n k i , K u n ó w , Lasocin, L e c h ó w e k , Linów, N o w y , N i e s k u r z ó w Stary. Nietulisko, Łagów, Małkow-ice, Nikisiałka Duża, Nikisiałka Ostrowiec, O ż a r ó w , P i ó r k ó w , Pisary, P ł u c k i , Podole, P o r ę b a bysławice, Radwan, R a k ó w , Ruda Kościelna, Ruszków, Miłoszewice, Modliborzyce, Mała, Olszowica, Nieskurzów Opatów, Orłowiny. Kiełczyńska, Prusinowice, Przełuszyn, Rzuchów, Sadków, Sędek, Przy- Słupia Nadbrzeżna. S o b ó t k a Szlachecka, Strupice, Szewna, Szumsko, Teofilów, T o p o r ó w , U j a z d , W ą w o r k ó w , W o l a Kiełczyńska, T Wola Łagowska, Wola M a ł k o w s k a , W ó l k a Lipowa, W ó l k a T a r ł o w s k a , W s z a c h ó w , Wygiełzów , W y s z m o n t ó w , Zagrody, Żerniki, Po w. Podłysica, Po w. 50 Zwoła. Kielce: — Bieliny Kapitulne, Bieliny Poduchowne, Cisów, Huta Nowa, Lechów, Ociesęki, Widełki. Stopnica: — C h a ń c z a , Gnojno, Grabki D u ż e , Koniemłoty. Korytnica, Osówka, Piestrzec, �P o l o k , Solec, S z y d ł ó w , T u k l ę c z , W o j c z a , W o l a O s o w a , Pow. M i e l e c : Po w. Zborów. — G a w ł u s z o w i c e , K ę b ł ó w , Padew T a r n o b r z e g : Narodowa. Wielowieś. Pow. K r a ś n i k : Pow. I ł ż a : — Czekarzewice, j a b ł o n n a , K r z y ż o w a Styków, — — Annopol. Wola. Michałów. Pawłów. Radkowice, Rzepin, Tarłów. Badania terenowe u z u p e ł n i o n o d a n y m i z n a s t ę p u j ą c y c h Pow. S a n d o m i e r z : — Bilcza, miejscowości: Gałkowice, Garbów, Kichary, R u s z c z ą (k. Osieka), R u s z c z ą (k. P o ł a ń c a ) , U s a r z ó w , Z d a n ó w , Złota, Pow. O p a t ó w : — Bidziny, Lipniki (k. Garbacz, G ę s i c e , Grzegorzewice, Jankowice, k u ł o w i c e , O b r ę c z n a , P i o t r ó w , Radostowa, Rcmbów, Skała, Osieka), Pliskowola, Żurawica. Stobiec. Szeligi. Jałowęsy, Truskolas, Łopatno, Zamkowa MiWola, Zbielutka. Pow, K i e l c e Pow. S t o p n i c a : — Brzeziny. Drugnia, Grabki D u ż e , K o m o r ó w , Korzenno. Kotuszów, — Słupia Nowa. t.ubnica. Potok, Rataje, S i c h ó w , T u c z ę p y , Zabiec, Ż e r n i k i , Pow. T a r n o b r z e g : Pow. I ł ż a : — C h y b i e , D ł u g a W o l a , L u b i e ń , Solec, Z a m b o r z y n . : '° J. cyjnie K. — — Dzików, Grębów, G r e g o r o w i c z, do trzeciego granatowej lub Tomasz podaje, ż e dziesięciolecia w. — modrą w o d n i e s i e n i u do w s i N i k i s i a ł k a D u ż a posiadania gospodarstwa b y ł a wielka barania „ A b y go c z a r c i p o ś m i e r c i n i e t y r a ł y " , A . 2 2 R. 2 3 We Koseła, nesił powszechnie trady­ używanej podaje, ż e w rodzinie B o r y c k i c h Patkowski, „Sandomierskie". Poznań „ S a n d o m i e r s k i e s t r o n y " . W a r s z a w a 1939 r. s. Złota pod Sandomierzem, noszono czarne b a d a ń t e r e n o w y c h B. B a z i e l i c h ó w n y z m a t e r i a ł ó w B a d a n i a t e r e n o w e K . S z c z a p y — z m a t e r i a ł ó w P. I . S. J. 2 6 K s. G r e g o r o w i c z, „ O b r a z k i W i e j s k i e " . „Monografia 1938 r. s. 50. 214. spancery 2 1 B a s t r z y k o w s k i, oznaką z wykładanym kołnierzem — wg. P. I . S. 2 5 A. zamiast czapa. 2 1 K. Sierpniów w Świątnikach, rogatywkę, czarnej. D ę b s k i , wsi Stale. najstarszy z r o d z i n y XIX Kurozwęki, Żuków. B i b l . W a i s z . 1850 r. t. I I I . s. historyczna parafii Ruda 502. Kościelna nad Kamienną". O s t r o w i e c 1947 r. s. 8. 2 7 Nazwa k o ż u c h ó w „koprzywnickieh"' pochodzi od miasteczka gdzie je w y r a b i a n o . O . K o l b e r g ( L u d . Radomskie, K r a k ó w „ i r u d n i ą się r z e m i o s ł a m i , 2 8 1952 R. Reinfuss, mianowicie szewstwem i „Badania 1887 Koprzywnicy w pow. sandomierskim, s. 35) p o d a j e , ż e m i e s z k a ń c y Koprzywnicy kuśnierstwem". terenowe w rejonie kielecko-sandomieiskim". Polska Sztuka Ludowa r. N r . 1, s. 5 3 — 4 7 . 2 9 3 Z powyższego wynika, " j . K. ż e o k o ł o 1900 r. s t a r c y n o s i l i j e s z c z e „trzosy". G r c g o r o w i c z. op. c i t . t. I I I . s. 505: „Mam ci ja kółeczek P a r ę k o p e k w pasie, Kiedy jeden kocha. T o d r u g i e m u zasie'*. 3 1 O. 3 2 Z. Kolberg, „ L u d . " Krakowskie. Warszawa. Szewczyk, 3 3 M. 3 1 Pod C z. z materiałów C h o 1 e w a, „ S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j " . L u d . X X X V I L u b l i n 1946 r . s. 256—279. n a z w ą jałówka nastąpiło jako w t ó r n y 3 3 O. Kolberg, 3 0 O. Kolberg, 3 7 J. K. 1871 5 r. rękopiśmiennych. często rozumieją także magierkę. skutek zarzucenia obu typów P r z y p u s z c z a l n i e to p r z e s u n i ę c i e s i ę „ L u d . " S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 18—19. o p . c i t . s. 6 ó. G r e g o r o w i c z, w W i e j s k i c h Z a r y s a c h , W a r s z a w a 1864 t. I I I s. 18 p o d a j e „ . . . p r z e w i ą ­ zana w pasie p o n s o w ą k r a j k ą , k t ó r a ś l i c z n i e o d b i j a ł a od zgrabnej k i b i c i o k r y t e j t y l k o Poza tą 3 8 wzmianką O. K o l b e r g , Polskiego. Warszawa brak jednak innych d o w o d ó w , że kobiety c p . c i t . s. 20. J . W ó j c i c k a z pracowały Z a k r z e w s k i c h w b i a ł ą k e s z u ł ą . . ."' samych tylko koszulach. — Mapa Poglądowa Królestwa 1885, 3 9 J. 10 P o d o b n e o k r y c i e g ł o w y k o b i e c e j w y s t ę p o w a ł o r ó w n i e ż w E s t o n i i i na U k r a i n i e 1 1 „ C h l u b ę n i e w i a s t y s t a n o w i znaczna i l o ś ć k o r a l i zawieszona na szyi, a na w i e l k i e u r o c z y s t o ś c i o k o ­ K. G r e g o r o w i c z, op. c i t . t. I . l i c z n e , j a k n a o d p u s t y d o S a n d o m i e r z a na przywdziewają A. J a n o w s k i a J. 1865 r. s. 4« nazwy, czapek. K. na się n a j p i ę k n i e j s z e — Wycieczki s. 7. Męczenników, lub stroje i c z ę s t o s z n u r y do p o k r a j u . W a r s z a w a 1900 r. t. I I . s. G r e g o r o w i c z. op. cit. I . s. 155 — O. Sulisławic korali gęsto na spadają Kijowskiej. święto na Matki szyi aż do Boskiej, stanu". 52. Kolberg. , Lud." Sandomierskie. Warszawa 19. 51 �4 3 H e i l i g H e l e n a — Sprawozdanie z b a d a ń patrz t e ż : A . P a t k o w s k i . ..Sandomierskie". P o z n a ń . 1958 r . s. 110. H O stosunku do t k a c z y ś w i a d c z y c h o ć b y ta O. 4 5 u Kolberg, J. piosenka: . , O j w e ź ze t o r b ę na c h l i b O j w l a z c e l a d n i k na a drugi na k a s ę da m a j s t e r p o d ł a w o , d a p r o ś c i e d o tego oj ino ci majstrowa a jaką okrasę. udaje tę s p r a w ę . A o b i e c u j ze p ł ó t n o O j n i m a majstra, na p r z y s z ł ą N i m a majstra w domu niedzielę piec nima da j a k p r z y j d ą p o p ł ó t n o da z r o b i ł w a ł ę gdzie ja się p o d z i e j ę . A l e nie w i e k o m u . płótna „ L u d " . S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 225. M . B a z e w i c z, A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o , W a r s z a w a 1907 r . We wsi Złota pod Sandomierzem wyszywano koszule męskie w kwiaty czerwone i zielone. W / g b a d a ń t e r e n o w y c h B . B a z i e l i c h ó w n e j . Z m a t e r i a ł ó w P. I . S. W Y K A Z L I T E R A T L K Y A r n o l d S t a n i s ł a w — Geografia Historyczna Polski. W a r s z a w a 1951 r. A r n o l d S t a n i s ł a w — T e r y t o r i a plemienne w ustroju a d m i n i s t r a c y j n y m Polski Piastowskiej ( w . X I I — X I I I ) P r a c e K o m i s j i d l a A t l a s u H i s t o r y c z n e g o P o l s k i . Z e s z y t I I . K r a k ó w 1927 r, B a s t r z y k o w s k i Aleksander — Monografia historyczna parafii G ó r y Wysokie Sandomierskie. Sando­ m i e r z 1956 r . B a s t r z y k o w s k i Warszawa Aleksander - Monografia historyczna parafii Jankowice Kościelne Sandomierskie 1927 r. B a s t r z y k o w s k i Aleksander — Monografia historyczna parafii Ruda K o ś c i e l n a nad K a m i e n n ą . Ostro­ w i e c 1947 r . B a z e w i c z J. M . — A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a . B y st r o ń Jan S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . P o z n a ń 1947 r . C h ą d z y ń s k i Jan N e p o m u c e n — W s p o m n i e n i a sandomierskie i opis miasta Sandomierza. Warszawa 1850 r. C h o ć iszewski C h o l e w a D ę b s k i Józef — M a l o w n i c z y opis Polski czyli geografia ojczystego k r a j u . I n o w r o c ł a w 1907 r . M . C z . — S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j — L u d 1946 r. s. 256—279. T o m a s z — C z a p k a b a r a n i a . W i s ł a I V . 1890 r. s. 981—982. D ł u g o s z Jan — H i s t o r i a p o l o n i c a l i b e r s e x t u s . D y b c z y ń s k i T a d e u s z — K r a i n a p u s z c z y j o d ł o w e j . L w ó w 1959 r. D z i e n n i k U r z ę d o w y W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o , K a l i s z 1852 r. D z i e n n i k U r z ę d o w y G u b e r n i i S a n d o m i e r s k i e j , R a d o m 1841 r. Gajek Józef — I n s t r u k c j a dla G l o g e r w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „Atlasu Polskich Strojów L u d o w y c h " Poznań Z y g m u n t — E n c y k l o p e d i a Staropolska Ilustrowana — Warszawa 1952 r. 1900-^- 1903. Gloger Z y g m u n t — Geografia historyczna d a w n e j Polski. K r a k ó w Gloger Z y g m u n t — U b i o r y l u d u : z „ O p i s u z i e m z a m i e s z k a ł y c h p r z e z P o l a k ó w " . W a r s z a w a 1904 r . G r e g o r o w i c z Jan K a n t y — G a w ę d y k s i ę d z a p r c b a s z c z a p o d l i p a m i , dzielnej ogłosił G r e g o r o w i c z 1905 r . dla czytelników Czytelni Nie­ — w y d a u i e I I . W a r s z a w a 1861 r . Jan K a n t y — O b r a z k i W i e j s k i e . B i b l i o t e k a Warszawska 1850 r. t . I I I . s. 497—529, t . I V . s. 189—257: 1851 r . t . I . s. 1 — 4 4 : s. 215—268. G r e g o r o w i c z G r y n w a s e r Jan K a n t y — W i e j s k i e Z a r y s y t. I I I I . W a r s z a w a 1854. H i p o l i t — P i s m a t . I M . W r o c ł a w 1951 r . J. A . — O p i s G o s p o d a r s t w a w G a r b a c z u . R o c z n i k i G o s p o d a r s t w a K r a j o w e g o . W a r s z a w a J a n o w s k i Aleksander — W y c i e c z k i po K r a j u t. I I . Warszawa K i e n i e w i c z K i t o w i c z K o l b e r g Stefan — Sprawa w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m . W r o c ł a w 1955 r. J ę d r z e j — O p i s o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I . O s k a r — K r a k o w s k i e . K r a k ó w 1871/5 r . K o l b e r g O s k a r — R a d o m s k i e . L u d . K r a k ó w 1887 r . K o l b e r g O s k a r — S a n d o m i e r s k i e . L u d . W a r s z a w a 1865 r. K o s e ł a Roman — Sandomierka. Legendy ziemi Sandomierskiej. Poznań K o s e ł a R o m a n — S a n d o m i e r s k i e s t r o n y . W a r s z a w a 1939 r. L a d e n b e r g e r 1950 r . 52 1846 r . s. 72—122. 1900. Tadeusz — Zaludnienie Polski na początku 1957 r. panowania Kazimierza Wielkiego. Lwów �Latano w icz L e w i c k i Stanisław — Dożynki w Sandomierskim (rycina). J a n — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i m ( r y c . d o L u d u P o l s k i e g o . J. Z i e m k o w i c z a ) , S t r a s s b o u r g . M o s z y ń s k i Kazimierz — Geograficzne zróżnicowanie odzieży l u d o w e j w Polsce. Kalendarz I . K . C. na r o k 1958 s. 68—78. M o s z y ń s k i Kazimierz — Kultura L u d o w a S ł o w i a n , cz. I . K u l t u r a materialna. K r a k ó w Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego. K r a k ó w P a s z k i e w i c z G u s t a w — O b c h ó d S o b ó t k i w o k o l i c y S a n d o m i e r z a . W i s ł a X I I I . 1899 r. s. 662—667. P a t k o w s k i Aleksander — Sandomierskie. „ C u d a Polski" P o z n a ń P a w i ń sk i A d o l f — P o l s k a X V I w . M a ł o p o l s k a . W a r s z a w a 1886 r . P o n i a t o w s k i 1938 r. S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . W i e d z a o Polsce, t . 5 / I I I . s. 101—534. R a d z i k o w s k i W a l e r y Eliasz — Sandomierzacy i L u b l i n i a c y . czajach l u d u Reinfuss 1929 r. 1863 r . polskiego". K r a k ó w Roman — Badania R y c . do „ O p o w i a d a n i a o u b i o r a c h , z w y ­ 1863 r. terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim. Polska Sztuka Ludowa W a r s z a w a 1952 r. N r , 1 s. 55—47. T y g o d n i k I l u s t r o w a n y , W a r s z a w a 1864; 1905 r. W i e r z c h o w s k i Kraków Z y g m u n t — M a t e r i a ł y etnograficzne z p o w i a t u Tarnobrzeskiego i Niskiego w Galicji 1890 r. Z a k r z e w s k i c h J. — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a 1885 r . W ó j c i c k a z W ój cieki Kazimierz W ł a d y s ł a w — Pieśni ludu Biało-Chrobatów, Mazurów i Rusi z n a d Buga. War­ s z a w a 1836 r. Z i e m a c k i W ł a d y s ł a w — M a t e r i a ł y do h i s t o r i i o d z i e ż y z lat 1818 — 1863. A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e N r 10. Wrocław 1956 r. Z i e n k o w i c z Jan — L u d Strassbourg Pelski. albo dokładne Ź r ó d ł a B u j a k o w a Gerson Regina — obyczajów, u b i o r ó w jego i t d . nie d r u k o w a n e : Archiwum Muzeum Kultur L u d o w y c h w Warszawie. — T e k a z A r c h i w u m A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E . 34 N r 1161. Helena — Sprawozdanie z b a d a ń Opatowskiego. A r c h i w u m Przemysłu Chałupniczegi i Ludowego na terenie Zdzisław — Materiały terenowe. terenowe. SPIS I L U S T R A C J I Ryc. 1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o Ryc. 2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z y w i ą z a n e j p a s e m d z i a n y m . R y s u n e k n a Sandomierza). c e c h o w y m z 1644 r. A . P a t k o w s k i — S a n d o m i e r s k i e P o z n a ń 3. U b i o r y s a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e d ł u g E . R a d z i k o w s k i e g o . Ryc. 4. C h ł o p sandomierski ubrany w „kamizielę", zdobiona pucharze 1938 r . str. 46. Ryc. w Archiwum powiatu M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e N r 642. P a ń s t w o w y Instytut Sztuki — Materiały S z e w c z y k zwyczajów, Pamiętnik. Wojciech — rysunki, G r a b o w s k i e g o H e i l i g opisanie 1847 r. szamerowaniem. Teka Grabowskiego A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-54 n r . 1161. Ryc. 5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e Ryc. 6. S t r ó j s a n d o m i e r s k i . M a i . W . G e r s o n . „ L u d P o l s k i " I . W ó j c i c k a — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i t g o W a r s z a w a 1885 r. Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , W a r s z a w a 1830 r . f i g . 20. Z d o b i o n a „ k a m i z i e l a " przepasana pasem d z i a n y m . A r c h i w u m M u z e u m K u l t . i Sz. L u d . w W a r ­ s z a w i e . N r i n w . 2544. Ryc. 7. S t r ó j sandomierski — przypuszczalnie z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r. Archiwum M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r i n w . 2541. Ryc. 8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e ( s t r o j e s a n d o m i e r s k i e p o l e w e j s t r o n i e ) . M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i — p r a w d o p o d o b n i e na podstawie r y c . W . E, Radzikowskiego. P o c z t ó w k a w y d a n a przez F r . K a r p o ­ wicza, A r c h i w u m Ryc. 9. U b i o r y M u z e u m K u l t u r y i Szt. w W a r s z a w i e N r i n w . 2539. z południowo-wschodniego z poł. X I X w. Na podstawie pogranicza regionu sandomierskiego. D z i k ó w p o w . Tarnobrzeg rys. W . Gersona — reprodukowanego przez O . K o l b e r g a (Lud — S a n d o m i e r s k i e . 1865 r. str. 20) 2 1 . Ryc. 10. S t r ó j s a n d o m i e r s k i p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r . w y d . D a z i a r o . Ryc. 11. T y p c h ł o p a z okolic Archiwum M u z e u m K . i Sz. L u d . W a r s z a w a , N r i n w . 2545. Sandomierza. „ O p i s z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " W a r s z a w a T . I I str. 235) Z G l o g e r — u b i o r y Ryc. 12. U b i ó r chłopa 1904 r. ludu). sandomierskiego. Mai. W . Gerson 7 o k . 1850 r. w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m Muzeum K u l t . i Szt. L u d . w W a r s z a w i e . N r i n w . 2540. Ryc. 15. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h . I. Koszula kroju p o n e h o p o d ł u ż n e . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . N o s z o n a do o k o ł o 1939 r. A . — �widok z przodu. B. — z tyłu, C. — k r ó j : d. — przód, d l . — tył, e. — r ę k a w . f. — m a n k i e t , g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z . II. Koszula kroju p r z y r a m k o w e g o. M ś c i ó w , pow. Sandomierz. Noszona sporadycznie do d z i s i a j . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u . C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w f. — m a n k i e t , g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z . Ryc. 14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y . I . Spodnie starszego typu, z poł, X I X w. A. — widok z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. — k r ó j : d. — n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł . I I . Spodnie z klinami z końca X I X w. A. — widok z przodu, B. — z tyłu, C. — krój: d. — nogawki, dl. — kliny. Ryc. 15. Z r e k o n s t r u o w a n y k r ó j „kamizieli". A. — w i d o k z przodu, B. — z tyłu C. — k r ó j : d. — przód, d l . — t y ł , e. — k l i n y b o c z n e , f. — k l i n i k i , g. — r ę k a w y , h . — k o ł n i e r z . Ryc. 16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . . , K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u . B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c a , e. — k l i n s p ó d n i c y , f. — p r z ó d , g . — p a c h a . h . — p l e c y z połami, j . — rękaw, k. — kołnierz, Linia L — R — rozpór. II. Sukmana z Muzeum Regionalnego z okolicy wsi Złotej pow. Sandomierz, C. — k r ó j : d. — p r z ó d „ s p ó d n i c y " , P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u pochodząca prawdopodobnie drugiej poł. X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z tyłu, e. — k l i n , ( z s z y c i e na r y s . B . j e s t nie widoczne), i . — t y l . h . — p l e c y , j . — r ę k a w , f. p r z ó d . R y c . 17. S u k m a n a z okolicy Z ł o t e j , p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r ó w M u z e u m Reg. P T T K w Sandomierzu, f o t . M . M a ś l i ó s k i 1954. r . Ryc. 18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u . B . — z t y ł u , C . — K r ó j : d . c. i . i l . - s p ó d n i c a , f. — p r z ó d , d . — p a c h a , h . — p l e c y . j . j . — rękaw, k . — k o ł n i e r z , 1. — k l a p a . Ryc. 19. W i d o k k o ż u c h a z t y ł u . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i R y c . 20. W z o r y z d o b i e n i a sukman sandomierskich z X I X wieku. 1952. R e k o n s t r u k c j a J. K a m o c k i e g o , 1956 r . Ryc. 2 1 . M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u t r a d y c y j n y m , z pocz. X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . R y c . 22. Z r e k o n s t r u o w a n y fartuch drużby z X I X i X X w. A. — widok o s z e w k a : d . •— m e a n d r o w e o b s z y c i e o g ó l n y , B. — płat płótna, C. — tasiemką. R y c . 23. M ę ż c z y z n a w k a p o c i e z p o c z . X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — f o t . S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . Ryc. 24. C h ł o p w tradycyjnej Fot. T . M a ń k o w i c z , rogatywce i współczesnym ubiorze. Szczytniki, pow. Sandomierz. 1954. R y c . 25. M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u codziennym z I I poł. X I X w. (około krakowsko-sandomierskiego. A. Patkowski, Sandomierskie, P o z n a ń 1860—1870) z p o g r a n i c z a 1938 r . str. 4 1 . R y c . 26. G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 — R y c . 27. G o s p o d a r z w m a c i e j ó w c e p o l s k i e j ze S t o b i c p o w . O p a t ó w — f o t . B . B a z i e l i c h ó w n a Ryc. 28. O k r y c i a g ł o w y m ę ż c z y z n . A . — w ś c i e k l i c a z r e k o n s t r u o w a n a w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j c i c k i e g o , o r a z p u c h a r u tywka noszona do 1914 r . Z r e k o n s t r u o w a n o barania d o t ą d w powszechnie w 1951. r . na p o d s t a w i e r y s u n k ó w St. L a t a u o - cechowego gancarzy z Ł a g o w a . B. — roga­ oparciu u ż y w a n a . D . — magierka. o fot. F. M a ń k i e w i c z a . C. — noszona w p o ł u d n i o w e j Sandomiersz- czapka c z y ź n i e d o 1890 r . Z r e k o n s t r u o w a n a n a p o d s t a w i e f o t . A . P a t k o w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " . E F . — kapelusze słomiane. Sporadycznie spotykane i obecnie. Gieraszowice p o w . S a n d o m i e r z , g. — pleciouka w cztery d u d k i . Stobice p o w . O p a t ó w . R y c . 29. K r ó j rogatywki powszechnie d . — o t o k b a r a n k o w y , e. — n o s z o n e j d o 1914 r . A . — w i d o k R y c . 30. O b u w i e z r e k o n s t r u o w a n e w o p a r c i u o d a n e u z y s k a n e od s z e w c ó w z I w a n i s k i I . Buty „ p r z o d o w e " z pol. X I X w. A. — widok z boku, B. — II. „ B a b s k i e buty" zszywane o g ó l n y , B . — k r ó j : c. — d e n k o , „kucot". z boku Staszowa. krój: z poł. X I X w. A. — widok z boku. B. — t y ł c h o l e w y C. — p r z ó d t w o r z ą c y zarazem p r z y s z w ę . d. — p r a w i d ł o , c z ę ś c i o w o o b c i ą g n i ę t e s k ó r ą (zakreskowanie). I I I . B u t y „ c h ł o p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w . zszywane z t y ł u , A . — w i d o k z b o k u , B. — cholewa, C. — przyszwa. R y c . 5 1 . O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z , f o t . J. K a m o c k i 1952_ R y c . 52. O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . R o z p r o s t o w y w a n i e k o ń c ó w s ł o m y . G o ł ę b i c e — p o w . S a n d o m i e r z , f o t . J. K a m o c k i 1952. R y c . 55. C h ł o p i z p o g r a n i c z a s u n d o m i e r s k o - ś w i ę t o k r z y s k i e g o . K o b i e t y w c h u s t k a c h w i ą z a n y c h w i w świętokrzyskich zapaskach naramiennych. Mężczyźni w sukmauach czepiec sundomierskich, trzeci ( p r a w y ) w burosze, Szumsko p o w . O p a t ó w . A . P a t k o w s k i . Sandomierskie P o z n a ń 1958 r. str. fcO. R y c . 54. S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z L u d . R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . Warzsaw~a 1905 (?) r . str. 151. R y c . 35. K o s z u l a k r o j u p o n c h o p o d ł u ż n e . G r y z i k a m i e ń p o w . O p a t ó w . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u . C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . t y ł , f. — r ę k a w , g. — m a n k i e t , i . — ć w i k i e ł , j . — o s z e w k a , h . — n a d o ł e k . 54 �R y c . 56. K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I Y w . Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i tył j e d n a k o w y , C. — k r ó j : I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w . Sandomierz. A . — w i d o k z przo­ d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . p r z ó d , e. — t y ł . f. — r ę k a w y , g l . — m a n k i e t y , g2. — p o d s z y c i e m a n k i e t ó w , h . — p r z y r a m k i , i . — ć w i k l e , j . — k r e z a , 1. — ż a b k a , k . — z s z y c i e r ę k a w a . R y c . 37. Z r e k o n s t r u o w a n a s p ó d n i c a z X I X w . z p i ę c i u p ó ł e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — k r ó j : c. — p ó ł k a , c l . — p o d o ł e k . d. — oszewka. R y c . 38. Z a p a s k a ś w i ą t e c z n a z poez. X X w . S z c z e g l i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k o g ó l n y , B . — k r ó j , C . — o s z e w k a ; d l . — p o ł ó w k i , d.2 — p ó ł k a , d.3 — d o l n a c z ę ś ć z a p a s k i . R y c . 39. O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w s z n u r o w a n y m g o r s e c i e i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą . M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c . J. L e w i c k i e g o „ L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a 1847 r . R y c . 40. G o r s e t w p i e r w s z e j p o ł . X X , w . M a ł a W i e ś p o w . S a n d o m i e r z . W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i . I I . Gorset z k o ń c a X I X w . W i l c z y c e p o w . Sandomierz. Z r e k o n s t r u o w a n y nu podstawie zacho­ w a n y c h r e s z t e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y f. — p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i . Ryc. 4 1 . Gorset z i e l o n y z I p o ł o w y X I X w . Ze z b i o r ó w M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Warszawie N r i n w . 4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r . R y c . 42. S i r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó l n . p o g r a n i c z a . Z a p a s k a n a r a m i e n n a p r ą ż k o w a n a p o ­ przecznie — podobna do n o s z o n y c h dziś n a obszarze Puszczy R a d o m s k i e j . M a i . W . G e r s o n , o k . 1850. A r c h i w u m M u z e u m K u l t . i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e N r . inw . 2542. R y c . 45. I . Z i m o w y k a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X w . o b s z y t y b a r a n k i e m . N a s ł a w i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d — p r z o d y , e. — p a c h y , f. p l e c y , g. — r ę k a w , h . — k o ł n i e r z , x . — miejsca p r z y s z y c i a haftek. T R y c . 44. R y c . 45. R y c . 46. R y c . 47. R y c . 48. R y c . 49. R y c . 50. I I . K a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X . w . N a s ł a w i c i e p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r u M u z e u m E t n o g r a f i ­ cznego w K r a k o w i e n r . i n w . 13463. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y l u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę k a w y , g.l — k l a p k a , h . — k o ł n i e r z . O b u w i e kobiece z p o ł o w y X I X w . : ł a p c i e ł y k o w e i pantofle. Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s. 19) „ K a p " n a k r y c i a g ł o w y k o b i e t z a m ę ż n y c h . R e p r o d u k c j a z. O . K o l b e r g a ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s i r . 19). S z k i c c z e p k a z p o c z ą t k u X X w . R y s . I . K a m o c k i , 1956 r. K o b i e t a z d z i e c k i e m w s t r o j u c o d z i e n n y m z I I p o ł o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r.) z p o g r a ­ n i c z a k r a k o w s k o - s a n d o m i e r s k i e g o . A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1<<58 r . sir. 4 1 . K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j z t y ł u . — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r. K o b i e t a w c h u s t c e — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — fot. J. K a m o c k i 1952 r. K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w c z a p ę " — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r. Ryc. 51. S o b ó t k a w Bilczy 1865 r . s i r . 125) pow. Sandomierz — Reprodukcja z O. Kolberga (Lud — Sandomierskie R y c . 52. M i ę d l e n i e . P a n n a w s t r o j u r o b o c z y m i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m k a f t a n i e . O b o k c h ł o p a k w rogatywce. O k o l i c a K o r z y w n i c y p o w . Sandomierz. R e p r o d u k c j a z O. Kolberga ( L u d — San­ d o m i e r s k i e 1865 r . str. 169). R y c . 53. H a f t o w a n y k o ł n i e r z k o s z u l i k o b i e c e j z p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y z n y z X I X w . — R u d a p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 r . R y c . 54. A B . — h a f t z r a m i o n k o s z u l i z p i e r w s z e j p o ł . X I X w . o d t w o r z o n y n a p o d s t a w i e r y c . J. W ó j c i c k i e g o i W . E. R a d z i k o w s k i e g o . C . — H a f t n a p r z o d z i e k o s z u l i z k o ń c a X I X w . R u d a p o w . S a n d o m i e r z . R y c . 55. D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y : b — r ę k a w a , c — b r z e g u p o ł y i k o ł n i e r z a , d — k i e s z e n i . R y s . J. K a m o c k i , 1956. R y c . 56. S a n d o m i e r z a n i e w s t r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h , n a d o ż y n k a c h ( W ś r ó d n i c h , k o ł o p r z o d o w n i c y , „ b a n d o s " z g ó r ) r y s . St. L a t a n o w i c z , A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1938 r . M a p a I . Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r . T M a p a IJ. Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o i jego w a ż n i e j s z y c h s k ł a d n i k ó w . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a Analityczne rysunki k r o j u . W y k . Barbara T a b l i c a 1. S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k . T a b l i c a I I . S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k . SPIS 1957 r. Meissnerówna. T R E Ś C I W s t ę p , str. 5, — R o z d z i a ł I . — O b e c n y stan s t r o j u l u d o w e g o w S a n d o m i e r s k i e m , str. 6 — R o z d z i a ł I I . — Z a r y s h i s t o r y c z n y r o z w o j u s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o , str. 7 — R o z d z i a ł I I I . — Z a s i ę g s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o , str. 11 — R o z d z i a ł I V . — O g ó l n y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 13 — R o z d z i a ł V . — S z c z e g ó ł o w y o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 1 6 — R o z d z i a ł V I . — O g ó l n y o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o , str. 3 0 — R o z d z i a ł V I L — S z c z e g ó ł o w y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o , str. 3 2 — R o z d z i a ł V I I I . — W y t w ó r c y i m a t e r i a ł y , str. 43 — R o z d z i a ł I X , — Z d o b i n y , str. 4 4 . — R o z d z i a ł X , — C h a r a k t e r y s t y k a ź r ó d e ł , str. 4 6 . — P r z y ­ p i s y , str. 4 9 . — W y k a z l i t e r a t u r y , str. 52.—Spis i l u s t r a c j i , s t r . 53. —Spis t r e ś c i , str. 55. 55 �C ñ H A O M E P C K H f í B H ñ P O f l H b l H KOCTrOM OKpeCTHOCTH OflHOrO H3 CTapeHLLiHX rOpOflOB LieHTpaAbHOH riojlbLUM AeccoBbix 3eMJi5ix, o6pa30Bajicsi Hapop,Hbití THOH o r coceflHHx TeppHTopHH. (KapTa 3anafle H rare, Sojiee H A H pena 3ja Bncjia. XII—XIII B B . 1). TpaHHua n n o T H o r o CaHflOMewa, oTAeAsieT npeAena STOTO Ha n^OAOpOflHblX STHorpacpHnecKMH STOT flaHHbie MeHee c rpaHHuaMH apxHAnaKOHCTB X 1 Y — X Y I B B . , a Ha BOCTOKe onpeAe/iaeT e ë TeppmopHsi U C A H K O M B X O A H A 3 cocTaB B Ca O . H .rio Me pe 3eMJiH, KO H ee B rpaHHuax nosBAsnoTCs B 1644 H3BecTH3 o caHflOMepcKOM KocTiOMe flaTHpyíOTCs HananoM X I X Bexa r o f l y (pac. (TaÖJi. 1). r i o c A e paCKpenoLueHHsi 2.); nepBbie n o a p o - KpecTbsiH B nonoBHHe X I X Bena B KOCTKDMe n p o H 3 0 m j i H 6oJibLune H3MeHeHHsi (ja6n. 2). H a p y S e w e X I X M X X BeKOB HaHaAOCb MHTejibHoe HCHe3aHHe B Hacrosimee BpeMH H A-Til o6uj,He TaKtfíe npepBaHbl pe- c o B n a n a n a Ha ceBepe, KOCTK)M3 (KapTa H o . 2). flpeBueHLiiHe ÖHbie KOTopbiñ neTKO KOCTHDM, SToro KOCTHDMB. CMeWHblX TeppHTOpHH. IlonblTKH O T CTpe- H e r o ocTanncb TOAbKo oTflejibHbie 3/ieMeHTbi, B03pOp,MTb perHOHanbHblH WíeHCKHH HapSiR 6blAH BTOpOH MHpOBOH BOHHOH. CymecTBOBaBU-iee HeKorna B yKpameHHH M H o r o o ó p a 3 H e BapnaHTOB caHAOMepcKoro Hapsfla 6bino BbI3B3HO pa3JlHHHbIMH CpaKTOpaMH, HanpHMep, BAHSIHHeM COCeflHHX paHOHOB, 3H3MHTeAbHbIM n o TorAaLUHHM BpeM6H3M pa3BHTHeM npOMblUMAeHHOCTH, OTCyTCTBHeM KpynHblX nOMeCTHH H T . A- Pa3AHMHSl B HMyiuecTBeHHOM nOAOHíeHHH CKa3bIBaAHCb HdpHASX B H63HaMHTCAbHOM CTeneHH BCAeACTBHe AOBOAbHO ÖOAbLUOH Ha 3a>KHTOMHOCTH HaceAeHMH CaHAOMepCKOM 3CMAH. B npeACTaBAeHHOM TpyAe aBTop ocHOBbiBaeTca Hbix B 1947—1954 r r . B AOBonbHO raaBHUM o 6 p a 3 0 M Ha MHoroHHCAeHHofí A H T e p a i y p e C B O H X HMeeTCsi HCC/ieAOBaHHsix, npoBeAeH- oneHb Mano ueHHbix p a ö o T n o 3TOMy B o n p o c y . MyWCKOH K O C T K 3 M . JleTOM. B paÔOHHH AeHb, CaHAOMepeu. OAeBaA KOCTIOM UeAMKOM H3rOTOBAGH- HblH H3 CaMOTKaHHOrO nOAOTHa. 3TOT K3HH), 3aBH33HHbIX BopoTHHKOM, BepeBKOH HoujeHHOH (pHC. HaBbinycK KOCTHDM COCTOSIA H3 14.) H py6aXM (pHC. H nepeTsmyToíí pe>Ke, XOAHAH H HO, 6 0 C H K O M . Ha mew 3TOT KOCTK3M HHOTAa OAeBa.HaCb pyóaxa canorn y o i e H siHTapHoñ H A H LUHAH H S T O H K O F O nbHsmoro Kopa.nAOBofl 3 a n o H K o ñ p y o a x y CHTueByio KypTKy, 3acTerHBarouj,yK)C5i Ha n y r o s H U b i LUeH KaHMOH. BepXKKDK) OAeWAy COCT3BASÎAa (pHC. 10.) CHHero H A H H A H , cyKMaHa, KopOTKHe, Hepa3pe3anHbie B cyKMaHbi, c r y c T o c ö o p r a T o f i HanaAH HOCHTb CHHHe naAbTo (pue. e. cyKoHHasi H T ^ Ô K O H O T B T O P O H H3 S H A H 30.) n o- Ha 3acTerHyTyK0 npocropHyio OÔUJHTasi B CTCHÎKOH 6 H A ynpa- U,BeTHbIMH UJHypaMH XIX BeKa cyKMaHbi ujHypoB. LUHAH CyKMaHbi ynoTpeÔAeHHe BOLUAH H3 6bmn ôeAbie (pnc. 17.). B KOHue X I X BeKa c p a ô p H H H o r o cyKHa Ha o6pa3eu, ropoACKHx nepenoacuBaA xo3sieBa oAeBajiH Mexosyro ( P H C . CLUHTaSi noKpoeM L U H P O K H M peMHeM c HaöHTbiMH Ha rB03AHK3MH H KOAeCHK3MH. TOAOBHblM yÔOpOM Mame BCerO 6blAa CHHHH 3a>KHTOHHbie KpacHoñ M M c n a H u e p , T . e. U B C T H U X noAOBHHbi XIX Eena K a n o T b i , H3roTOB.neHHbie H3 TOHKoro ma 15.). noAOBHHe H X O Ô U J H B K O H YKpameHbi H M n o K y r m u x MaTepnfi. KaMH3eiU, cepMsira. B n e p B o ñ nosica. 3aB93biBaAacb M a c r o BAOAb pa3pe3a e n a n u e p H A H K P K J H K H . yKpamaAH n o a c e . B HaMaAe H3 H caHAOMepeu, OAeBaA nOAOTHSIHaa 16.). B e p x H r o i o OAOKAy KpecTbaHHH MeTaAAHSeCKHMH 29.). T . peme, KopHMHeBoro cyKHa noAOTHa CaMOT- C HH3KHM CT05IMHM c r one KaMH3eA3, H3rOTOBAeHHaSI H3 TOACTOTO 6eAOrO CaMOTKaHHOrO nOJlOTHa (pHC. i1pa3AHHHHbiñ n a p s A (pHC. y OAeBanw H O T H T . e. C O UJ H B K O H, pe^eoiKOM. T e c e M K o ñ . H a r o j i o s y oAeBa/iH conoMeHHyio inAsiny, Ha HAH, LUTaHOB, (cAeAaHHblX H3 KOHOneAbHOH 13.) „ B e u e K A H u y " (pHC. 9.). I l a p H H H C M pOTaTblPKa H O C H A H KpacHbie poraTbiBKH, nacTo yKpaujeHHwe naBAHHbHMH nepbsiMH. B n o c A e A H e ñ ćpa3e cymecTBOBaHHsi HapsiAa B O B c e o ô meM ynoTpeÔAeHHH 3HMOÍÍ, B Ö H A H K a u i K e T b i (pnc, 10.). 6yAHH HocHAHCb , , 6 o p y x b i " , T . e. BepxHsia oAe>KAa T O T O Tasi H3 TOACToro KopHMHeBoro cyKHa. B noBceAHeBHOM y n o T p e ô A e H H H 56 we 6 H A H noKposi. H T O H cyKMaHa, C L U H - A-nHHHbie K o w y x H , rAaBHbiM �o ó p a 3 0 M H3 LUKyp MepHbix ö a p a H O B . K o w y x b i y n a p H e ñ B o6uj,eM 6bijiH yKpameHbi 6apaHHiiy HOCHAM (oapauiKOByi-o B o BpeMa CBafleÔHoro cpapTyKH (pwc. 22 ). >KeHCKHH copoHKH u H Ö H He HOCHJ1H. TOH, TaK>Ke „ c T p y aiacjjepa op,eBajiH Hanajie X I X B M3 nOKyriHOH („6enbiíí yKpaaieHHoñ xapaKTepHbie B. ACTHMM MaTepHH. K p M 3 K O U Ł A M K O M Hapafla MepsHOK. nonoAHaAM 3aMy>KHHe ujKH yKpaiLiajiH uiHypbi weHinnHti B O A O C H H KopaAAOB, 3anaCK0H (nepeflMHKOM), B HaMajie OH nonoTHa. (pwc. 53.), C L U H - X I X B. cocToaaA H3 3anacKH K>6KH, 6bi/in weHCKHñ flparoueHHOTaMH JIRDOMMUMH uBeTHyro manKy, T. njiaTKH imeTaMH. M o j i o f l b i e 3aMy>KHHe weHinHHbi B . (BopOT- H lIBeTHbie HyjlKH OWHBAaAH 3TOT HapaA- noaCOK KOTopwe T o r o UBeTHbie KopceTbi. Bo B T o p o ñ nojiOBHHe X I X H3 noAOTHa- C O C T O H A r o j i o B y n/iaTKOM. CanoT K0CTH3M0M aBAaAca, B O P O T H H H K O M ) noAOTHaHbie BbiujHBKH Ha nuaTKe, „AOKTyLUKe", KpbI3Ke xapaKrepHyio HOCHJIH roAOBe 9.) T . e. ô o u b m o r o HaKHflHoro nnaTKa. H a H O ™ o n e - H A M TyijjjiH. U,BeTHbie 6aiuMaKH K O C T I O M caMOTKaHHOro H S (rotJjpHpoBaHHbiM H roAOBHoro njiaTKa M , ,jiOKTyujKn" (pue. caHflOMepHHKH canAOMepiiiHHbi paôoHHÎi W C H C K H H npa3flHHHHbIM HHHKe) H COpOHKe (pHC. 54.), pa3H0IlBeTHblñ LUepCTSHOH UeflocTb flAa 3aMy>KHHe «eHiUHHbi noKpbiBanH HapaA"), cflexiaHHbiñ B U L L I H T O H BbiiiiMBKOH. H a poraTbiBKy (pHC. 8.). B o BTOpOH nOAOBMHe X I X B. 3T0T KOCTrOM 6bIA nOnOAHeH KSK H K)6Ka, (nepeflHHKa), Ba/iH Eme MAM 3aB5i3aHHofi TeceMKaMH. K)6KH, 6 a Ji bi " H copoHKH oôpaAa M. K O C K ) manny) Ha3. Kan (pHC. fleBy- AeByniKH HafleBajiH M pe3KO H3MeHnjica. KOCTKJM caHflo- 45.), KpoMe HapaA caHflo- MepaHOK COCTOajl TOrfla H3 BblLUMBHOM nOJlOTHaHOH COpOMKH (pHC. 35.), C BOpOTHHHKOM HAH Kpbl3KOH, LUHpoKOH (pue. KDÔKH 37.), n a u í e B c e r o aMapaHTOBoro (KpacHoro c cj^HoneTOBbiM ByujKH oneBa^H UBeTHbie KopceTbi, CTapuine weHuiHHbi 3biBajin caHfloMepaHKH B 3HMHee BpeMa oônJHTbiH 6apaujKOM LuepcTaHoii UBeTHbie nAaTKH (pHC on,eBajia TonCTyro Bcerfla OAeBajia canorw nna-roK, noKpbiBaromHH n o npa3flHHKaM Tojiyö. 3TO noHTH KacpTaHax (pue. B OÔLUHTOH MoHOflbie JKeHIUHHbl H fle43.). Ha roAOBbi noBa- 42.). HieHuiHHa H XOAHAM iiBeTa, OTTCHKOM) BHH3y UBeTHblMH TfcCbMaMH H llBeTHOBO (B MHHOM LIBeTe HeM K)ÔKa) nepeflHHKa. łOOKy, Ha3biBaeMVK) , , U J o p u , r c roAeHHinaMH. <j)nrypy (pHC BCKD 34.) BepxHeñ BaTHbiñ KacjnaH, Macro aBjra/ica O H O K R O H Kowyx. BoraTbie M A H 6uno cyKOHHoe najibTO, nonujHToe B a T o ñ ôapauuKOM, a VISWÍ oojibiuofi xo3afÍKH ofleBanH no 6eperaM o ô u j H T o e TecbMofi u JIM uBeTHbiMH uiHypKaMH. rioflBeHeHHbiH Hapafl 6bin ô e j i o r o uBeTa. H e B e c ï a Ha r o j i o B y oAeBa^a ôbiJio cfle/iaHHbiH C T P O Í Í H H K , B o BpeMa nocueflHen yHHHTOweHo. B O M H U H3 neHT, HCHTCHH riocjieAHHe, U B Ê T O B 6/ieCTKOB. H CaHJiOMepinHHbi HeMHoroHHCJieHHbie noflBepr/iHcb o6pa3Ubi nepeceJieHHto. Bo/ibiiiHHCTBO xpaHHMbix HaxoflHTca nHUJb HecKojibKo 3KCnoHaTOB, no3TOMy peKOHCTpyKUHa Hapa^oB n o r w ô / i H . B CaHHOMepcKoro Hapajia ce^ My3eax 6bi/ia CBa3aHa PncyHOK C MHOfHMH TpynHOCTHMH. c n n c o K h nn \o c t p ñ u, h h Puc. 1. CaHflOMepcKHH jiaHALua<})T (ripnBHc/iHHbe oKOjio PHC. 2. ToHMap H3 J l a r o B a B copoMKe „Ha BbinycK", n e p e B a 3 a H H o ñ BS3aHbiM („fl3aHbiM") noacoM. na uexoBOM KyÔKe H 3 1644 r . PHC. 3. CaHflOMepcKHe PHC. 4. CaimoMepCHHñ KpecTbaHHH, FpaôoBCKoro PHC. 5. B CaHjiOMepcKMe 6. ñ . flaTKOBCKHH, caHflOMepcKe, HapaAbi c cepeflHHbi X I X . B . n o 3. RpxMBe ofleTbiñ flpeBHHx rio3HaHb B 46. Pafl3HKOBcKOMy. B ,,KaMH3ejiK3'' (KaM3o/i), S K T O B 1938 r. d p . KpaKOBe. yKpauieHHyio KañMoñ. riopTcpe/ib E — 54 H o . 1161. Hapaflbi. H . ByHiiHu,Ka, M a n a norjieHAOBa Kpy^ecTBa floAbCKero (HarAaAHaa r i o A b C K o r o KopoAeBCTBa) PHC. CaHAOMewa). CaHAOMepcKHH HapaA- BapiiiaBa, 1885 Kapîa r. n n c a n B . T e p c o H . „ J I K S A noAbCKH" ñ . ToAeMÖeBCKoro, (j)Hr. 20. „ K a M H 3 e A a " c y Kpa L U eH Ha M M , n e p e n o a c a H H a a Ba3aHMM („A3HHbiM"') BapiiiaBa 1830 noacoM. M y 3 e ñ r., Ha- poAHoti KyAbTypbi M MCKyccTBa B BapujaBe. H H B . H o . 2544. PMC. 7. CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnoAOKMTeAbHü H3 c e B e p n o r o pyöewa. n Mea A B. TepcoH O K O A O 1880 r. M y 3 e ñ HapoAHOH K y j i w y p b i H MCKyccTBa B B a p n i a B e . H H B . H O . 2541. PMC. 8. H AtoOAMHCKHe H a p a A « (caHAOMepcKHe CaHAOMepcKMe KOBCKMM — npeAnOAOWHTeJIbHO Haa 0p. PMC. 9. P M C . 10. H3 rOro-BoeroHHoro B . H a ocHOBaHHH p n e CaHAOMepcKHH B. PaA3HKOBCKOrO. OTKpblTKa, H3A3H- K a p n o B H i e M . M y 3 e ñ HapoAHOH KyAbTypu H MCKyccTBa B B a p u j a B e . H H B . H o . 2539. O A O K A M XIX — n o A e B o ñ CTOpoHe). ÜHCaA C T . B b m y / i - Ha OCHOB3HHH pHCyHKa B . 3. TepcoH HapaA — O K . 1850 r. py6e>Ka caHAOMepcKoñ oÖAacTM. fl3MKyB, ye3A TapHoSwer, nOA. F e p c o H a — p e n p . O. K o A b S e p r o M (JliOA-CaHAOMepcKe, 1865 r. c i p . 20,21), npeAnoAOWHTeAbHO H3A- fla3Hapo. My3eñ M S ceBepHoro HapoAHOH pyöewa KyAbTypw CaHAOMepuiHHbi. M MCKyccTBa ÜMCaA B BapniaBe, H H B . H O . 2543. PMC. 11. THn KpecTbaHHHa M3 OKpecTHOCTeñ CaHAOMewa. „ O n n c 3eM 3aMeiiiKaAbix nuje3 n o A a K y ß " . ( O n H - caHHe 3eMeAb. 3aceAeHHbix nonaKaMH), B a p i u a B a 1904 r. T. II c i p . 233. ( 3 . T A o r e p — I I y ö e p b i AK>Ay). Puc. 12. Ofle>KAa caHAOMepcKoro KpecTbaHHHa. I l n c a A B . TepcoH OK. 1850 r. H3A, fla3napo. My3eñ Ha- p o f l H o ñ KyAbTypbi M MCKyccTBa B B a p m a B e , H H B . H O . 2540. 57 �PHC. 13. I. r i o u p o H My>KCKHX c o p o n e u : CopoHKa noKposi n p o A O A b H o r o n o H H O . To/ieMÓMLie, ye3A C S H A O M O K . 1939 r. A — cnepeAH, B —C3aAH, C — HOCHAH ee npHMepHO A O n o K p o ñ : d — nepeA, d , — 3aA, e — pyKaB, f HaHweT g — KAHH, h — BOpOT. II, P H C . 14. I, CopoMKa „ n i i i H p a M K O B o r o " nOKposi. M C T O B , ye3A CaH A O M O K . CnopaAHnecKH A — cnepeAH, B — C33AH, g — KAHH, h — BOpOT. PeKOHCTpynpoBaHHbie C — noKpoñ, d — nepeA. HOCHT ee e — pynaB á¡ — 3aA, H ceroAHM. — f HaHKeía, LUTaHbi H 3 CaHAOMepuiHHbi. LUTñHbi 6 o A e e ApeBHero THna, noAOBHHa X I X B . A — B H A cnepeAH, B — c3aAH, C — n o K p o ñ : d — LUTaHHHbl, e — „UBHKeAb" ( K A H H ) . II. LLlTaHbi c KAHHbsiMH KOHiia X I X B . A — cnepeflH, B — C3aAH, C n o K p o ñ ¡ d — oiTaHHHbi, d , — KA H H b 51. PHC 15. PHC. 16. ,.KaMH3eAH'" (KaM30Aa). A — c n e p e A , B — c3aAH, C — PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ n o K p o ñ d — nepeA, d j — 3aA, e — SoKOBbie KAHHbsi, f — K J I H H H K H , g K a n o T a (KanoT) M3 BbiiiiMOHTOBa, ye3A OnaTyB, Han. X X B . A — B H A cnepeAH, B — g — nOAMbiUJKa, hi — cnHHa c noASMH, j — CyKMaHa (cepMsira) H 3 PerHOHaAbHoro oKpecTHOCTeñ — B — i P H C , 17. C3aAH, AepeBHH C — 3-ioTa, ,,noKpoñ ye3A K>6KH" : My;esi H 3 oKpecTHocTeS Aep. 11TTK CaHAOMew, — d 3aA, h — cnHHa, j — pyKaB, f — CepMara pyKaB, k nepeA, — PHC 19. P H C . 20. 3AOT3. ye3A U,MeAeBCKHH K o w y x KOHua X I X H A H Ha^aAa pa3pe3. pHc. B — B H A cnepeAH. CUÍHBKH He BHAHO), CaHAOMew. H 3 co6paHHÍí pernoHaAbHoro My3esi r. X X B . ToAeMÓHiie, ye3 CaHAOMew. A — B H A c n e p e A H nepeA, d — noAMbiLUKa, h — cnHHa, j , — qacTb oTpe3Ka A O A H H H H nyroBHu, B H A K o m y x a C 3 3 A H . ToAeMÓHiie, ye3A CaHAOMew. O O T O H . KaMOUKoro, 1952. 06pa3iibi yKpaLUHBaHHS MywHHHa cyKMaH (Bepx. P H C ) H KaMH3eAb caHAOMepsm X I X B . PeKOHcrpyKLU-isi r. B Kanoie TpaAHiinoHHoro C . í l e n T H L u e B C K o r o , 1951 P H C 22. K>6KH, f — n e p e A , X I X B. A — nonoBHHa K A H H (Ha B O P O T , 1 — 6opT. Ü T p e 3 0 K TKaHH i l — 3aKpbiBaeT H . KaMOUKoro, 1956 P H C 21. KAHH nepeA, B — C3aAH. C — noKpoR : d. e. i , i¡ — r o ó n a , f — pyKaB, k — - AHHMH L — R B CaHAOMewe, npoHCxoAHt-uasi BeposiTHo H 3 n T T K B CaHAOMewe. B H A C3aAH. ^ O T O M . MacnHHbCKoro 1954 P H C . 18. e — BopoT. BTopaa e noKpoñ: BOPOT. ..cypAyTOBbiñ" (cropTyMHbiíí) n o K p o í í . C — n o K p o ñ : d — K¡6KV¡, B H A c3aAH, pyKaBa, h 2 PeKOHcrpyHpoBaHHbiH noKposi, Has. X X B . riLUHSbicAaBHue, ye3A OnaTyB. O O T O r. cfiapTyii HOCHMbiñ iuacpepoM B O BpeMsi cBaAbóu B X I X H X X B. fl-o6mHH BHA. B - K y c o K noAOTHa. C - n o a c o K na3 o u j e B K a : A-yKpaiiieHHe T e c b M o ñ . u P H C 23. M y w H H H a B KanoTe PHC KpecTbflHHH B TpaAHUHOHHOH w a n K e ,,poraTbiBKe" H coBpeMeHHOM napsiAe. LLIHTHHKH, ye3A CaHAo- 24. « e i K . $>OTO P H C 25. H a . X X B. riuJH6biCAaBHu,e, ye3A OnaTyB. <1>OTO flenTyujeBCKoro, 1951 r. MaHbKOBH", 1954. MywHHHa c pe6eHKOM B oobiAeHHOH OAewAe co BTOpoñ noAOBHHbi X I X B. ( O K O A O KpaKOBCKO-caHAOMepcKHñ py6e>K. ñ . F I S T K O B C K H H , CaHAOMepcKe. Flo3HaHb, 1938 P H C 26, KpecrbHHHH B K o w y x e MOiiKoro, 1952 r. P H C , 27. KpecTbsiHHH B n o A b C K o ñ m a n K e P H C . 28. M y w c K H e roAOBHbie y ó o p u A — n a 3 . ,,BciieKAHua", peKOHCTpynpoBaHHasí Ha O C H O B 3 H H H p n c y H K o s C T . JlHTaHOBHsa, H 3eHKOBwwa, M . ByñiiHLiKOH H Ha O C H O B 3 H H H uyÓKa uexa roHHapoB H 3 J l a r o E a . B — ,,poraTb!BKa", M 6apaiiiK0B0H uianKe. roAeM6Hiie, ye3A 1860—1870). r. CaHAOMew. CPOTO H. Ka- ,,MauerOBKe'' H3 C T O Ó M U C ye3A OnaTyB. <Í>OTO B . Ba38AHxa 1951 r- HoiueHHasi A O 1914 r. PeKOHCTpyHpoBaHHaa Ha O C H O B 3 H H H $oTorpacpMH M a H b - KeBHna. P H C 29. f l o K p o H ,,poraTbiBKH", HomeHHoH nOBceMecTHo A O 1914 r. A — OÓUHH BHA. B — noKpoñ : C — AOHblLUKO, d — 6apaUJK0BbIH OKOAblLU, e — ,,KyuoT". P H C . 30. O ó y B b , peKOHCTpynpoBaHHasi H Ha ocHOBaHHH AaHHbix, n o A y n e n H b i x OT canowHHKOB H3 PbanHCK CTaHOBa. ..nuiojoBe" cepeAHHbi X I X B . A — B H A C O CTopoHbi, B — n o K p o í í . I. Canorn II. . . B a ó b H c a n o r H " , ciuHBaeMbie n o cTopoHaM, cepeAHHa X I X B. A — B H A C O CTopoHbi, B — 3 8 A H S I S Í sacTb roAeHHLiia, C — n e p e A , cpopMHpyíoulHH nepeAOK, d — nacTHHHo oÓTaHyTasi K O H Í C H ( o 6 o 3 H a n e H o ) . III. MymcKHe c a n o r H HHUIC C — KOHLia X I X H Han. X X B . , C O LUBOM C33AH. A — B H A C O CTopoHbi, B — roAe- nepeAOK; PHC 31. OóMaTbiBaHHe PHC 32. OÓMaTbiBaHHe H O T H HOTH MOMBAOM. MOMBAKOW. ToAeMÓMue, ye3A CaHAOMew. CJJOTO H . K a M O L I K H H , PacnpüM/ieHne KOHUOB COAOMH. 1952. r o A e M Ó n n e ye3A CanAOMew. <Í>OTO H . KaMOUKoro, 1952. P H C 33. KpecTbHHe H3 caHAOMepcKo-CBeHTOKiiiH>KCKoro py6en<a. >KeHixi,HHbi B nAaTKax, noBa3aHHbix B n e neu H B CBeHTOKLUHHiCKHX 3anacKax (nepeAHHKax). MyHíHHHbi B caHAOMepcKnx (KpañHHH c n p a B a ) B , , 6 y p o x e " . 1938, CTp. 46. 58 IUyMCKo, ye3A OnaTyB. cepMSirax, ñ . I ~ l 3 T K O B C K H , ,,CaHAOMepcKe", TpeTHtí rio3HaHb, �Puc. 34. CaHflOMepsHe b npa3ffHHHHbix H a p s i p a x Han. X X b. PenpoAyKnna P u c jiK3flo3HaBCTBa nonbcKero. BapiuaBa, Puc. 35. Phc. 36- noKpoH : h — nono/i. d — I. PeKOHCTpyHpoBaHHaa AeBH"-:ba copo^Ka. ripa3AHHHHasi copoHKa ujHTbe i — MaHweia, j — kahh, C3ap,n, oÔLUHBKa, MaHiKeroB, ¿ (, OKOAonneneBoro") d — noKpoñ : h — ,,nmnpaMKn", nepeA, — i noKpos. e — 3ba, kam h ba, f — j — noKpoñ. Psab, yesft pyKaBa, Kpn3a. g Cshaomok, — t Maiwem, 1 — 3acie>KKa ł — pyioBa, PeKOHCTpynpoBaHHsa looks XIX b.. coc. HS n a ™ ,.nynoK" ( n o A O B H H O K ) . A — cnepeAH, B — n o K p o ñ , c — |. g — pyKaB, A B — nepeA h 3aA O A H H a K O B b i . C ,,niiiMpaMKOBoro' — cnepeAH, B — C3aAH, C — ; 37. f — 33A, II. g- — n o A K A a A K a 38 7, d, — nepeA. rioKpoR coponeK kohLia X I X b. A Phc. ye3A OnaTyB. A — cnepeAH, B — CopOHKa noKposi npoAonbHoro n o h h o. T p n 3 M K a M e H b C — h3 p a ô O T b i : 9\. KapnoBvm, J I k j a . 1905(7), c r p . 131. . . n y A K a " , c, — noAOA, d — o6u_iHBKa. ripa3AHHHHaa 3 a n a c K a LU,erAHue. ye3fl CaHAOMew. A — n o A B H H K H , o.j MaJieHbKaa nona. d d| 38 7. I I . PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ ,.4>apTyx" LUanKa, b noBceMecTHOM apymna nepeflHHK" OÔLUHBKa. d — M O a H A p o B H A H a a C oóluhh n o K p o / , C — oÔLUHBKa' bha, B hhwhssi nacTb 3anacKH. ;! X I X b. A o ö l u h h bha, B KycoK x o A C T a . OÔLUHBKa TeCbMOH. ynoTpeÔAeHHH AOHbme, — „MarepKa", h o c h a h b kdh<hoh CaHAONiep- D uiHHe AO 1890 r. PeKOHCTpynpoBaHa Ha o c h o b 3 h h h cpoTorpacpHH R. ílaTKOBCKoro ,,CaHAOMepLU,HHa". E — coAOMeHHbie Phc. 39. yromeHne yKpaujaromen H. 40 8. CnopaAHnecKH BCTpenaeTca h ceroAna. T e p a m o s H u e ye3A CaHAOMew. nneTeHKa b „ e T b i p e nyAKH", d o ö e u floH<MHOHHoe c LUAanu. i — b b b mHypoBanoM KopceTe h b coponne naM30nax. Po pnc. H . JleBHUKoro, „ J I l o a IloAbCKH' r. BapmaBe. nepeA, e — XopoBOAHHua MywMHHH nepBOH noAOBHHbi X I X b. KyAbTyp ye3A OnaTyB. CaHAOMepniHHe. rotjjpHpoBKofi. 3eHKOBHMa, 1847 I. KopceT b MaAa Becb, HHBeHTapHbiñ noAMbiLUKH, f — ye3A H - p 4416. cnHHa, g — Ca h ao mchî. C o ô t b c h nocTb My3ea HapoAHbix A — cnepeAH, B — C3aAH, C — nneHHKH, h — ,,Ka/ieTKH" noKpoñ : d t. e. Mcluomkh A-na — xpaHe- HH5I AeHer. 8. II. KopceT KOHiia X I X b. Bhamhiic, ye3R CaHAOMew. PeKOHCTpynpoBaHHbiH Ha o c h o b 3 h h h o C T a T K O B . A . — cnepeAH, B g — n/ienHKM, h — Phc. 41. Phc. 42. B. JSfo 4416. „KaAeTKH" t. e. mcluomkh aah xpaHeHHa O o t o M. M a / i H H C K O r o , noAocKH, TepcoH h — noxomaa Ha 45. r. HOLueHHyto BopoT, k — ceroAHa H a TeppnTopHH b none- PaAOMCKotí nyuj,M. flncaA ,,Kan" — MepcKe, e - nosMtiuiKH, f — cnHHa, g — ye3A CaHAOMew. H3 c o ö p a H H 3THorpaq)HHecKoro cnepeAH, B — c3aAH, C — — pyKaBa, g, — 6 o p T H K , h — cnHHa, g /KeHCKaa o6yBb cepeAHHbi — — nepeA. X I X b. : JIbiKOBbie AanTH CaHAOMepcKe, 1865 noKpofi : d, d, — My3ea BopoT. h TycpAH. PenpoAyKLiHa h3 O. KoAbôepra r. C T p . 19). CaHao- r. CTp. 19). Phc. 46. S c k h x nenua c n a n . X X b. P h c . H . KaMouKoro, Phc 47. >KeHLUHHa c p e ô e H K O M b o ô b i A e H H o f i 1956. oAewAe co II n o n o B H H b i X I X b. (1860—1870 r.) KpsKOBCKo- CBHAOMepcKHH pyöe>K. fl. naTKOBCKHH, CaHAOMepcKe, no3HaHb 1938 Phc 48. >KeHLUHHa b n A a w e , no35i3aHHOM Phc 49. >KeHLHHHa b n^aTKe. O o t o M , MacAHHCKoro, r., CTp. 41. ,,b nany" (,,b manKy"). O o t o M. MacAHCKoro, 1953. 1953. Phc. 50. >KeHuj,HHa b nAaTKe, 3aBsi3aHHOM C3aflH. FoAeMÔHue, ye3A C b h a o m o k . O o t o H . KaMoiiKoro, 1952 Phc. 51. npa3AHHK KynaAbi b BwAbxe, ye3fl CaHAOMew, PenpoAyKuna Phc. 52. CKe, 1865 TpenaHHe. AeBymKa PenpoAyKiiHa 53. b paSoneft 54. OAe>KAe h 3ariy>KHaa w e H L U H H a n a p e H b b manne . . p o r a T b i B K e " . OKpecTHOCTH H3 O . K o A b ô e p r a (JIkda—CaHAOMepcKe, 1865 BbimnTbiñ bo])othhk weHCKoñ copoKH O o t o H . KaMOUKoro, 1952 Phc. r. h 3 O . K o A b ô e p r a (JIhda — CaHfloMep- v., CTp. 123). KacpiaHe. PaAOM — Phc — nepeA, e — noA- t o a o b h o h y6op 33My>KHHX meHmHH. PenpoAynuHa H3 O . K o A b ô e p r a (,,/1h<a" — 1865 A pyKaB, MecTa npnmHBKH neTe/ieK. >KeHCKHH KacjjTaH H a n . XX b. HacnaBHue, („JIioa" Phc. 1953 — C 3 a a h , C — nonpoti : d, d, MbimKH, f — 44. cnHHa, p.eHer ok. 1850 t. My3efí HapoAHOH K y A b T y p b i h H C K y c c T s a b B a p m a B e . H h b . Ho. 2542, b KpaKOBe. Mhb, h-a 13463. A — Phc. yueAeBLunx noAMbiLUKH, f — 3hmhhh weHCKHÍí KacjjTaH (Han. X X b.). oômnTbiH ö a p a m K O M . HacAaBHLie, ye3A CaHAOMew. cnepeAH, B I. nepeA, e — CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnonołKHTeAbHO H3 c e 3 e p H o r o p y ß e w a . Ü A e q e B a a 3anacKa peHHbie 43. noKpoñ : d — 3ejienbiH KopceT, nepBaaa n o A 0 3 H H a X I X b. H 3 c o ö p a H H a My3ea HapoAHbix KyAbTyp b B a p m a B e . Hhb. Phc. — C3aAH, C — b cboôoaho Ko>khbhhllw, HaôpomeHHOM ye3A Cbhaomok. r., CTp. 169). H3 lo>khoh CaHAOMepmnHbi. X I X b. PyAa, ye3A CaHAOMew. r. BbimHBKa H a n e p e A H e ñ naCTH copoHKH, KOHeu XIX b. PyAa, ye3A CaHAOMew. B C — BbiuiHBKa Ha nAenax coponeK nepBOH noAOBHHbi X i X b. PeKOHCTpyKLiHa Ha ochob3HHH phc H . ByHU,HU,Koro. 59 « �Puc. 55. fleia/iH Koro, PHC 56. yKpaiiieHHH cyKMaHU. B . - p y n a B a , c - 6 o p T n o n u CaHiioMepHHe B n p a 3 A H H H H b i x HapsiAax, Ha AO>KHHKax (cpeflH r o p e u , ,,6aHAOC"). P H C C T . J l e T a H O B H M . fl. riaTKOBCKHH, Kapią H BOPOTHHKB, A-KapMaHa. pHc. H . KaMou- 1956. 1: PacnpocTpaHeHHe H H X psinoM c ,,xopoBOAHHueH"— CaHAOMepcKe, !~Io3HaHb, 1938 caHAOMepcKoro KocriOMa. rpac). H C H O A . K. B O 3 H H H C K 3 1957 r. K a p i ą 11: PacnpocTpaHeHHe caHAOMepcKoro K o c r i O M a H e r o r A a B H « x wacTefi. fpacp. HcnoA. RHaAHTHnecKwe p n c y H K H BbiKpoeK rpaab. H c n o A TaÓAHira I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C H . KapoAsw. Ta6AHiia I I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C M . KaponsiK. r. K. B o 3 H H H C K a . B , MenccHep C O A E P W R H H E BBeAeHne, CTp. 3 — TnaBa I — CoBpeMeHHoe cocTOsiHHe ITiaBa II. HcTopHwecKHH OMepK pa3BHTH5i caHAOMepcKoro c a H A O M e p c K o r o HapsiAa, C T p . l l . — caHAOMepcKoro HapsiAa, d p . 7. HapoAHoro — TnaBa caHAOMepcKoro weHCKoro HapsiAa. cBp. 3 0 . — i"AaBa V I ! . FIoApoÓHoe o n n c a H H e l\naBa — l~AaBa VIII. I~IpoH3BOAHTenH H MaTepnanbi, CTp. 43. X. X a p a K T e p H C T H K a HapsiAa, crp.6. — PacnpocTpaHeHHe TAaBa. IV. O ó m e e onHcaHHe c a H A O M e p c K o r o M y n t C K o r o H a p s i A a , C T p . 13. TAaBa V . l l o A p o ó H o e onncaHHe caHAOMepcKoro MywcKoro HapsiAa, C T p . 16. — HapsiAa, C T p . 32 III. H C T O H H H K O B , C T p . 46. — 52. — PeecTp HAAiocTpaiiHw, C T p . 53 CoAepwaHHe, FlpHMeMaHHSi, C T p . C T p . 55. — ITnaBa V I . 0 6 i i i e e onncaHHe caHAOMepcKoro weHCKoro — I~AaBa IX. YKpaujeHHsi, C T p . 4 4 . — 49, — YKa3aTe.nb AHTepaTypbi CTp. �E N G L I S H S U M M A R Y On the fertile loess soil i n the vicinity of Sandomierz, which is one of the oldest towns in Central Poland, a folk costume developped that distinctly cuts off this region from its neighbouring areas (map. 1). The north- west and south boundaries of this costume's dense distribution are identical with the frontiers of the archdeaconships in the 14th century — the eastern one is fixed by the river Vistula. The whole area is situated in the old Sandomierz Land, i . e. in its boundaries from the 12th- 13th century. The most early information we have about the Sandomierz costume dates from 1644 (fig. 2) and the first more exact data come from the beginning of the 19th century (Table I). After the abolition of serfdom in the middle of the 19th century great changes took place (Table II). Towards the end of the 19th and the beginning of the 20th century this costume began to disappear rapidly, so that only few remainders have been preserved till now; they are common, for the most part, to other areas. The attempt to revive the regional women's dress was interrupted by World W a r I I . Numerous variations of the Sandomierz costume's ornamentation in past times were caused by different factors, such as the influence of the neighbourhood, the industrial development, which once was intensive in this area, the lack of great estates and so forth. The differences in the garment, caused by the economic conditions, were rather small in consequence of the relative welfare of the inhabitants of the Sandomierz Land. T h i s work is mainly based on the author's own fieldwork undertaken in the years 1947—1954. T h e literature, though abundant, contains few valuable positions. M e n s c o s t u in e As an everyday work-dress, in summer, a peasant of the Sandomierz region wore a costume made entirely of homespun linen. It consisted of hemp-cloth trousers, tied with a string (fig. 14) and of a shirt (fig. 13) (with a low, upright little collar, called ,,oszewka") — worn on the trousers and fastened with a leathern belt. The shirt was tied at the neck with a red tape. His headwear was a straw-hat and on his feet he wore top boots, or rather seldom — he walked bare-footed. Sometimes he wore also upon this costume a waistcoat, cut like a poncho, made of white, thick, homespun linen (fig. 15). The festive dress was made of thin liuen and of city-bought stuff. A peasant of Sandomierz Laud wore a shirt fastened with a coral or amber buckle, a spencer, that is a loose, knee-length coat, made of percale, buttoned or clasped (fig. 4), often embellished with trimmings along the slit. As an overcoat he used a linen jacket, trimmed with coloured galoous (Table 6) or a ..sukmana", that is a long coat of cloth. In the beginning of the 19th century these coats were made of dark-blue cloth and rather seldom of a brown one — embellished by trimmings of coloured galoons. They were short and w ere not cut at the bodice (fig. 17). Towards the end of the 19th century white coats with many folds in their lower part came into use. They were embellished with stitching (fig. 16). At the end of the 19th century people began to wear dark-blue cloaks of thin, factory-made cloth after the fashion of coats worn in the towns. A peasant tied the overcoat with a broad leathern belt, ornamented with little metal studs and round tinsels. The most common headwear was a dark-blue four-cornered cap. Well-to-do farmers wore a fur cap, called ..wscieklica" (fig. 9). Bachelors wore red, four-cornered caps often adorned with peacock feathers. In the last phase of this garment's existence ordinary caps were in common use. (fig. 10). T In winter people wore for everyday „boruchy", that is overcoats, made of thick, brown cloth, cut like „sukmana". Long sheepskin furs, made usually of black sheepskin were also in common use. People covered their heads with sheepskin or four-cornered caps (fig. 6). T h e bestmen put for wedding-ceremonies linen aprons, characteristic for the region of Sandomierz (fig. 22) 61 �W omen's dress S l i l l i n t h e b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y w o m e n ' s w o r k d r e s s c o n s i s t e d i n s u m m e r of a l i n e n s h i r t a n d of a s k i r t b o u n d w i t h straps. M a r r i e d w o m e n c o v e r e d m o r e o v e r t h e i r h e a d s w i t h a k e r c h i e f . T h e y w o r e n o boots. T o w a r d s t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y t h i s c o s t u m e w a s c o m p l e t e d b y a n a p r o n ( „ z a p a s k a " ) m a d e l i k e t h e s k i r t o f f a c t o r y - m a d e stuff. A . . w h i t e c o s t u m e " m a d e e n t i r e l y of h o m e s p u n l i n e n w a s i n t h e b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y a f e s t i v e g a r m e n t . I t c o n s i s t e d o f a s h i r t , an a p r o n , a k e r c h i e f o n t h e h e a d a n d of a „ l o k t u s z k a " . w h i c h w a s a large k e r c h i e f w o r n as u p p e r c l o t h . S a n d o m i e r z w o m e n ' s f o o t w e a r c o n s i s t e d o f b o o t s o r o f shoes. T h e c o s t u m e w a s a d o r n e d w i t h m a n y - c o l o u r e d e m b r o i d e r i e s u p : n t h e kerchief, the frill and the shirt, w i t h a coloured w o o l l e n girdle a n d coloured stockings. T h e w h o l e was c o m p l e t e d b y n e c k l a c e s of c o r a l beads w h i c h w e r e t h e m c s t f a v o u r i t e o r n a m e n t s o f t h e S a n d o m i e r z w o m e n . M a r r i e d w o m e n w o r e c h a r a c t e r i s t i c m a n y - c o l o u r e d caps, c a l l e d „ k a p " ( f i g . 45), — g i r l s a d o r n e d t h e i r h a i r a n d k e r c h i e f s w i t h f l o w e r s . Y o u n g m a r r i e d w o m e n a n d g i r l s w o r e also m a n y - c o l t u r e d stays. T o w a r d s t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y f u n d a m e n t a l changes o c c u r e d i n w o m e n ' s dress. I n t h i s p e r i o d w o m e n ' s f o l k c o s t u m e i n t h e S a n d o m i e r z r e g i o n c o n s i s t e d of a l i n e n e m b r o i d e r e d s h i r t ( f i g . 35) w i t h a c o l l a r o r a f r i l l , a l a r g e s k i r t ((fig. 37) u s u a l l y e m b r o i d e r e d or t r i m m e d w i t h c o l o u r e d tapes i n t h e l o w e r p a r t , a n d of a n a p r o n , d i f f e r i n g i n c o l o u r f r o m t h e s k i r t . Y o u n g w o m e n a n d g i r l s w ore m a n y - c o l o u r e d s t a y s a n d t h e T e l d e r ones — j a c k e t s ( f i g . 42). T h e i r h e a d - d r e s s c o n s i s t e d o f m a n y - c o l o u r e d I n w i n t e r a w o m a n wore a thick skirt, called „szorc", a wadded kerchiefs. jacket, often with sheepskin bor­ d e r i n g a n d a l w a y s t t p boots. T h e upper~clctb.es c o n s i s t e d o f a l a r g e w o o l l e n k e r c h i e f , w h i c h c o v e r e d a l m o s t t h e w h o l e f i g u r e , or o f a s h e e p s k i n f u r . W e l l - t o - d o f a r m e r - w i v e s w o r e o n f e s t i v e d a y s a „ t c i u b " . I t w a s a k i n d of a coat of c l o t h , w a d d e d or l i n e d w i t h a s h e e p s k i n a n d t r i m m e d w i t h tapes or w i t h c o ­ l o u r e d s t r i n g s . A b r i d e w a s i n a w h i t e dress f o r h e r w e d d i n g c e r e m o n y . O n h e r h e a d she p u t a „ s t r o j n i k " m a d e of ribbons, flowers and tinsels. D u r i n g t h e last W a r t h e p o p u l a t i o n of t h e S a n d o m i e r z L a n d was d i s p l a c e d a n d t h e v i l l a g e s m o s t l y d e s t r o y e d T h e last, f e w s p e c i m e n of t h e p r e s e r v e d dress d i s a p p e a r e d . I n m u s e u m s t h e r e are b u t f e w e x h i b i t s , so t h a t i t w a s v e r y d i f f i c u l t t o r e c o n s t r u c t t h e S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e . L I S T O F P L A T E S rig. 1. L a n d s c a p e f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z (the V i s t u l a n e a r S a n d o m i e r z ) . Fig. 2. Fig. Fig. 3. 4. Fig. Fig. 5. b. Fig. 7. A potter f r o m Ł a g ó w in a shirt p u l i n a manner called „ n a w y p u s t " and tied w i t h a w o v e n b e l t . D r a w i n g u p o n a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d f r o m 1644. A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d f r o m E . R a d z i k o w s k i . Peasant f r o m S a n d o m i e r z i n w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " w i t h t r i m m i n g s . R e p r o d u c e d f r o m G r a b o w s k i , R e c o r d s o f A n c i e n t A r c h i v e s at C r a c o w E — 2 4 u r 1161. F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z . J . W ó j c i c k a . M a p of t h e K i n g d o m of P o l a n d , W a r s a w 1885. F o l k c o s t u m e f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n , a c c o r d i n g to Ł . G o ł ę b i o w s k i e L u d P o l s k i , W a r s a w 1830 f i g . 20. O r n a m e n t e d . . k a m i z i e l a ' " f a s t e n e d w i t h a w o v e n b e l t . M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r . i n v . 2544. F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confines. Painted b y W . Gerson Fig. 8. Fig. 9. a b o u t 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , 1. i n v . 2541. F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z a n d L u b l i n (those f r o m S a n d o m i e r z at t h e l e f t ) . P a i n t e d b y St. W y c z ó ł k o w s k i , p r o b a b l y a c c o r d i n g to t h e d r a w i n g r,f W . E . R a d z i k o w s k i , c a r d p u b l i s h e d b y E r . K a r p o w i c z . M u s e u m o f F'olk C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2559 F o l k c o s t u m e s f r o m t h e s o u t h - e a s t e r n c o n f i n e of t h e S a n d o m i e r z r e g i o n . D z i k ó w , t h e d i s t r i c t of T a r n o b r z e g , 19th c e n t u r y . A c c o r d i n g to t h e d r a w i n g of W . G c r s o u , r e p r o d u c e d b y O . K o l b e r g ( L u d - S a n d o m i e r s k i c . 1865, p a g e 20—21). Fig. 10. Fig. 11. F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Painted b y W . Gerson about 1850, e d i t i o n D a z i a r o , M u s e u m of F o l k C u l t u r e a n d A r t . W a r s a w n r i n v . 2545. Peasant from the n e i g h b o u r h o o d of S a n d o m i e r z . „Opis ziem zamieszkałych przez Polaków", W a r s a w 1904, v o l . I I , p . 255. Z . G l o g e r , U b i o r y l u d u . Fig. 12. A peasant's dress f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n a b o u t 1850, e d i t i o n D a z i a r o . M u s e u m of F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2540. Fig. 15. C u t of men's shirts I . S h i r t o f p o n c h o c u t . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . W o r n t i l l a b o u t 1959. A - v i c w o f t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - f r o n t , d l - b a c k . e-sleeve, f - c u f f . g-gusset, h - c o l l a r . II. Shirt w i t h shculder-strap (cut called „ p r z y r a m k o w y " ) Mściów, Sandomierz district. Slill w o r n t o - d a y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t : e - f r o n t , d l - b a c k , e-sleeve, f - c u f f , g-gusset> h-eollar. 62 �Fig. 14. Reconstructed I. t r o u s e r s f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z . T r o u s e r s o f e l d e r t y p e , f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w o f t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C - c u t : d-legs, e-gusset. I I . Trousers Fig. 15. with gores from t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e C - c u t : d-legs, dl-gores. Reconstructed c u t of a w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k , d - f r o n t , d l - b a c k , e-side gores, f - l i t t l e gores, g,gl-sleeves, Fig. 16. I . Overcoat called „kapota" C-cut: h-eollar. f r o m W y s z m o n t o w a , the district of O p a t ó w . C u t for jakets, t h e b e g i n n i n g of t h e c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - c u t o f t h e e-gore, f - f r o n t , g - a r m - p i t , h - i : b a c k w i t h c o a t t a i l s , j - s l e e v e , k - c o l l a r , L i n e II. Overcoat back called ..sukmana" f r o m the Regional M u s e u m P T T K from petticoat, L-R=slit. at S a n d o m i e r z , p r o b a b l y o r i ­ ginating f r o m the n e i g h b o u r h o o d of the village Z ł o t o w a , d i s t r i c t of Sandomierz, f r o m the second half of the 19th centuiy. A-view of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t of t h e p e t t i c o a t : d - f r o n t , e-gore ( t h e s e a m i n f i g . B is n o t v i s i b l e i . - b a c k , h - s h o u l d e r s , j - s l e e v e . f - f r o n t . Fig. 17. O v e r c o a t f r o m t h e n e i g h b o u r h o o d of Z ł o t a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e r e c o r d s nal Fig. 18. M u s e u m P T T K at S a n d o m i e r z . V i e w o f t h e b a c k . P h o t . M . M a ś l i ń s k i of t h e R e g i o ­ 1954. S h e e p s k i n f r o m t h e e n d of t h e 19th o r t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z district. A - v i e w of the front, B - o f the back, C - c u t : d,e,i,l-petticoat. f-front, d - a r m - p i t , h-shoulders, j . l - s l e e v e , k - c o l l a r , 1-flap. P a r t I I c o v e r i n g t h e p a r t t o t h e l i n e o f b u t t o n s . Fig. 19. V i e w of t h e s h e e p s k i n f u r f r o m t h e b a c k . G o ł ę b i c e . S a n d o m i e r z f o r o v e r c o a t s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d district. Phot. J . K a m o c k i Fig. 20. Ornaments Fig, 21. M a n i n garment b y J. K a m o c k i , Fig. 22. Reconstructed Fig. 25. M a n i n „ k a p o t a " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y b y s ł a w i c e , O p a t ó w 1952. 1956. c a l l e d „ k a p o t a " o f t r a d i t i o n a l c u t , f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y - b y s ł a w i c e , t h e d i s t r i c t o f O p a t ó w . P h o t . S. D e p t u s z e w s k i 1951. a p r o n o f a b r i d e s m a n f r o m t h e 19th a n d 2 0 t h c e n t u r y . A - g e n e r a l v i e w , B - p a r t o f the c l o t h , C - b o r d e r i n g , d - t a p e - b o r d e r i n g . district. Phot. D e p t u s z e w s k i 1951. Fig. 24. A p e a s a n t i n h i s t r a d i t i o n a l p o u r - c o r n e r e d cap c a l l e d „ r o g a t y w k a " a n d m o d e r n dress. S z c z y t n i k i , Fig. 25. M a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s g a r m e n t f r o m t h e s e c o n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860—1870) Sandomierz from district. Phot. F. M a ń k o w i c z 1954. t h e c o n f i n e s of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e , Poznań 1958, s. 41. Fig. 26. L a n d o w n e r i n sheepskin fur and sheepskin cap. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z district. Phot. J . K a m o c k i 1952. Fig. 27. Peasant with cap called „ m a c i e j ó w k a " , from S t o b i c e , t h e d i s t r i c t of O p a t ó w , p h o t . B . B a z i e l i - c h ó w n a 1951. Fig. 28. M a n ' s h e a d w e a r . A - c a p c a l l e d „ w ś c i e k l i c a " , r e c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g s b y St. L a t a n o w i c z , J. Z i e n k o w i c z . J. W ó j c i c k i and f r o m B- four-cornered a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d at Ł a g ó w . c a p w o r n t i l l 1914. R e c o n s t r u c t e d from a photo b y F . M a c k i e w i c z . C - sheep­ s k i n cap g e n e r a l l y u s e d t i l l n o w . D - cap c a l l e d „ m a g i e r k a " w o r n i n t h e S i u t h o f t h e r e g i o n o f S a n d o m i e r z t i l l 1890. R e c o n s t r u c t e d f r o m t h e p h o t o of A . P a t k o w s k i „ S a n d o m i e r s k i e " E F - s t r a w - hats, still d i s t r i c t of S a n d o m i e r z , w o r n . Gieraszowice, the g- k n o t w o r k called „ c z t e r y dudki", Stobiec, O p a t ó w district. Fig. 29. C u t of a f o u r - c o r n e r e d cap w o r n g e n e r a l l y t i l l 1914. A - g e n e r a l v i e w , B - c u t , c - b o t t o m , d - l a m b - s k i n b r i m e-part called „ k u c o t " . Fig. 50. Reconstructed shoes, a c c o r d i n g to i n f o r m a t i o n s o b t a i n e d f r o m t h e s h o e m a k e r s at I w a n i s k a a n d 7 Staszow a. I. B o o t s c a l l e d „ p r z o d o w e " f r o m t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m t h e s i d e , B - c u t ; II. Woman's shoes side, B - b a c k of t h e b o o t - l e g C - t h e f r o n t , d - b o o t - t r e e . p a r t l y c o v e r e d w i t h called „babskie I I I . Boots c a l l e d „ c h ł o p s k i e " f r o m buty" the end s e w n f r o m t h e side, 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m of the the leather. 19th a n d t h e b e g i n n i n g c f t h e 2 0 t h century sewn i n the back. A - s i d e - \ i e w . B-boot-leg, C-part called przyszwa. Fig. 51. W r a p p i n g of t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d t y i n g of t h e leg. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . Fig. 52. W r a p p i n g o f t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d s t r e t c h i n g of t h e e n d s of s t r a w . G o ł ę b i c e , S a n d o ­ Fig. 55. Peasants Phot. J . K a m o c k i 1952. mierz district. Phot. J. K a m o c k i 1952. f r o m t h e c o n f i n e s of t h e r e g i o n S a n d o m i e r s k i e - Ś w i ę t o k r z y s k i e . W o m e n w i t h kerchiefs t i e d like a bonnet and w i t h apron u p o n their shoulder M e n i n overcoats c a l l e d „ s u k m a n y " f r o m the Sandomierz region, the t h i r d ( f r o m the right) i n ..burosza". Szumsko, the d i s t r i c t of O p a t ó w . A. P a t k o w s k i , Sandomierskie, P o z n a ń Fig. 34. Sandomierz peasants in festive 1958, s. 60. dresses f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . R e p r o d u c t i o n from J. Karlowicz's L u d . Rys ludozuawstwa polskiego, Warsaw 1905 (?), p . 131. 63 �F i g . 55. Shirt o f p o n c h o c u t . G r y z i k a m i e ń . O p a t ó w d i s t r i c t . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C-eut: d - f r o n t - p a r t . d l - b a c k p a r t , f - s l e e v e . g-cuff. i-gusset, j - b o a r d i n g . h - l o w e r p a r t c a l l e d . . n a d o l e k " . F i g . 5b. C u t of w o m e n ' s s h i r t s f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y I. A girl's shirt, reconstructed. A B - front a n d b a c k i d e n t i c a l . C - cut I I . Festive shirt w i t h s h o u l d e r - s t r a p s . R u d a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . A - \ i e w of f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t : d - f r o n t , e - b a c k , f-sleeves, g l - c u f f s , g 2 - l i n i n g o f t h e cuffs, h - s h o u l d e r - s t r a p s , i-gussets, j - r u f f 1-gore c a l l e d „ ż a b k a " , l - s e a m o f t h e sleeve. F i g . 37. R e c o n s t r u c t e d s k i r t f r o m t h e 19th c e n t u r y i n f i v e p a r t s A - v i e w o f t h e f r o n t , B - C u t : e - p a r t c a l l e d F i g . 38. Festive „pólka", el-lower part, d-bcrdering. a p r o n f r o m t h e b e g i n n i n g o f t h e 2 0 t h c e n t u r y . S z c z e g l i e e . d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . A - g e - n e r a l v i e w . B - c u t , C - t r i m m i n g , d l - p a r t s , d2- p a r t c a l l d F i g . 59. Leader-woman F i g . 40. I . Bodice f r o m in bodice and „ p ó l k a " , d3~ l o w e r p a r t of t h e S a n d o m i e r z r e g i o n . A c c o r d i n g to J. L e w i c k i , , L u d P o l s k i " b y J. Z i e n k o w i c z , Museum the first half apron. shirt w i t h o r n a m e n t e d ruff. M e n i n waistcoats. O k r ę ż n e i n the of the 1847. 19th c e n t u r y . M a l a W i e ś , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e o f F o l k C u l t u r e i n W a r s a w , n r i n v . 4416. A - v i e w of f r o n t , B - of t h e b a c k . C - c u t : d - f r o n t p a r t s , e- a r m - p i t s , f- s h o u l d e r - p a r t , g- s h o u l d e r - s t r a p s , h - k a l e t k i . I I . B o d i c e f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y . W i l c z y c e , t h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . R e c o n s t r u c t e d . A v i e w c f t h e f r o n t B - o f t h e b a c k , C - c u t : d- f r o n t - p a r t s , e- a r m - p i t s , f - b a c k , g - s h o u l d e r - s t r a p s , F i g . 41. G r e e n b o d i c e f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19\h c e n t u r y C u l t u r e i n W a r s a w n r . i n v . 4416. P h o t . M . M a ś l i n s k i F i g . 42. Folk costume from s t r i p e d , l i k e those h-kaletki. F r o m the records of the M u s e u m of F o l k 1953. Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Shoulder-apron diagonally worn n o w a d a y s i n t h e r e g i o n of P u s z c z a R a d o m s k a . P a i n t e d by W . Gerson ab nit 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w n r i n v . 2542. F i g . 43. I . Woman's winter garment c a l l e d . . k a f t a n " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y , b o r d e r e d w i t h lamb-skin. N a s ł a w i c e . Sandomierz district. A - \ i e w of f r o n t , B - o f b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n l - . p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r , g-sleeve. h - c o l l a r , x - p l a c e s o f f a s t e n i n g t h e h o o k s . I I . W o m a n ' s ..kaftan" from the beginning of the 20th c e n t u r y N a s ł a w i c e . Sandomierz district. F r o m t h e r e c o r d s o f t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at C r a c o w n r . i n v . 13463. A - \ i e w o f I h e f r o n t B - of t h e b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n t - p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r - p a r t s . g-sleeves. gl- f l a p , h - c o l l a r . F i g . 44. Women's shoes from t h e 19th c e n t u r y . Reproduced from O. Kolberg's L u d — Sandomierskie. H e a d dress of a m a r r i e d w o m a n ( „ k a p " ) R e p r o d u c t i o n f r o m O . K o l b e r g ' s L u d — Sandomierskie 1865. p . 19. F i g . 45. 1865, p . 19. L i g . 46. P a t t e r n f o r a b o n n e t f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20the c e n t u r y . D r a w n by J. K a m o c k i , 1956. F i g . 47. W o m a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s dress f r o m t h e s e c o n d h a l f o f t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860— 1870) from Poznań the confines of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e . 1938, p . 41. F i g . 48. W o m a n with a kerchief lied i n a manner F i g . 49. W o m a n w i t h kerchief — phot. M . Maślinski F i g . 50. W o m a n w i t h a k e r c h i e f t i e d i n t h e b a c k . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i , 1952 Fig. 51. St. John's eve at Bilcza. Sandomierz c a l l e d ..w c z a p ę " p h o t . M . M a ś l i n s k i 1955. 1953. district. Reproduction f r o m O . Kolberg's L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865, p . 125. F i g . 52. Hackling. Girl in working dress a n d m a r r i e d w o m a n w i t h a loose j a c k e t c a l l e d k a f t a n . N e a r t h e m a b o y w i t h f o u r - c o r n e r e d cap called r o g a t y w k a . N e i g h b o u r h o o d of K o p r z y w n i c a Sandomierz district. Reproduced from F i g . 53. E m b r o i d e r e d O . K o l b e r g ' s L u d — S a n d o m i e r s k i e . 1865, p . 169. c o l l a r of a w o m a n ' s s h i r t f r o m i h e s o u t h c f t h e R u d a , i h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i F i g . 54. S a n d o m i e r z r e g i o n . 19 (h c e n t u r y , 1952 A — E m b r o i d e r y u p o n f r o n t c f a s h i r t f r o m t h e e n d of t h e 19 th c e n t u r y . R u d a , t h e d i s t r i c t o f Sandomierz. B C - embroidery upon shoulder-straps f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19 th c e n t u r y , r e ­ c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g b y J. W ó j c i c k i a n d W . E . R a d z i k o w s k i . F i g . 55. O r n a m e n t s f o r o v e r c o a t s ; a-sleeve. e - c o l l a r . d - p o c k e t . D r a w n b y J. K a m o c k i F i g . 56. Peasants f r o m S a n d o m i e r z i n f e s t i v e dresses, h a r v e s t h o m e . ( A m o n g t h e m , n e a r t h e l e a d e r w o m a n , :• highland's F i g . 57. Maj). F i g . 58. Maj). „bandos"). Drawn by 1956. St. L a t a n o w i e z . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e . Poznań 1938. C O N T E N T S I n t r o d u c t i o n , p. 3. C h a p t e r 1. T h e p r e s e n t p o s i t i o n of the S a n d o m i e r z f o l k H i s t o r i c a l d e v e l o p m e n t of t h e S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e , p . 7. C h a p t e r I I I . c o s t u m e , p . 6. C h a p t e r I I . T h e a r e a a n d d i s t r i b u t i o n of t h e i n v e s t i g a t e d c o s t u m e , p . 11. C h a p t e r I V . G e n e r a l d e s c r i p t i o n o f m e n ' s c o s t u m e , p . 13. C h a p t e r V . D e t a i l e d description of m e n s c o s t u m e , p . 16. C h a p t e r V I . G e n e r a l d e s c r i p t i o n of w o m e n ' s dress, p . 30. C h a p t e r V I I . D e t a i l e d deseription of Sandomierz women's dress, p . 52. C h a p t e r V E L Producers a n d m a t e r i a l s , p . 45. C h a p t e r I X . O r n a m e n t s a n d e m b r o i d e r i e s , p . 44. C h a p t e r X . S o u r c e s a n d t h e i r c h a r a c t e r i s t i c , p . 46. N o t e s , p . 49. B i b l i o g r a p h y , p . 52. L i s t o f plates, p . 53. C o n t e n t s , p . 55. ()4 �2V>oo' 21°30' P0D2IAIT > Krynki ~ ADMINISTRACYJNE •. ' ^ ' ' ' ^ • ^ ' ^ . ' " ^ N W ' ' ' —i '-.©Ostrowiec "~\ ' " 1 -, A- .iNietyllsko . .-. A.. Bona L S i * % * < ,.**-. Kunów -*wólka Tarłowska .Brzozowa Julianów * Słupia i | Wólka lipowa H.fl * m Teofilowf * 1 OSTROWIEC A A © - . „ R u d a Kościelna / *•» "-- ' A . K,.„ Bronisławów «".M Bodzechów J_ — < ^ •¿'A' •Ćmielów/ , Lasocin Prusmowice •/Skała .': ° A''. :.. . . II Annopol Garbacz ?" S" Orocholice * Wyśzmontów / Dfbno V DObreczna w Mikułowice • .Janików Czerwona Gora Jankowice Linów . YTruskolas ^ o z w o j ^ R u s z k ó w ^/przeuszyn SKOW5 ""YWOla IUISZKUW 4ff 13 Wola O K r a s z k o w ^ « t » OM 4 » • Bidziny A »Przybysławice . , \ * . Nieskurzów:ów-» m v. ^ Podoi Grochocice. .Jakubowice > Lechów,^ Piotrów S i a r y". £«»Jr?r-> OPATÓW rzezie Gierczyce Pisary. ZAWICHOST I 5> _ Plucki £. Piórków* •Olszowica Waworkow •, •lechóweko • » . « .Zerniki ? > « U i k i s i a . k a D.uza Sobótka arbow "'"Z* A y - i - " • ' ^ V . taoów Baćkowice"? • Karwów^_^Nik.Mł Daromin Szlachecka A V / : •Widełki Siad** Wola ł a g o w s k a . . ? Modliborzyce Malice KościellT^C. Pałaszów" GałkowiceA . •ł , # * Cisów A • GesiceV^<MeczenniceCŁ^—»Dobrp- i f ^ i ^ K / d H„I, N™* .Czyzow A -Wszachow „ • Słaboszewice~K4i"L^I^U^iS'!! Hu a Nowa .Sadków ( Ś t o b i e c ^ W.os.ow G o ł e b , ó w ? « 7 V - ^ C i ^ ^ / / t Ocieseki Bardo A • •••.«. \ . .Toporów Lipnik* Zagrody Mściow » f \ ^iKorzenno , . Zb.elutka ^ •ujazd Gożlice ^ Zdahów - w »* 'Makoszyj*|/ - Rebów 51 „ R a - m . łopatno • Radwan ; • . . • „ „ , Piekary .Gotebice. <ł^Kamień Szumsko. § ^ Ą . S™ekMr.OsoIm „ . ^ a z o S ^ N o w y kó? r 'i K % r c t ' a ^ ^ » » » ; • ' • . ' " • Bil ?za Zurawica®j ^Rakow I . 'i ^ ' Xf" r Nas.ow,ce»°Swia.n,k, ^SANDOMIERZ .B " ? Samborzec. « ; u Ghaócza A- ^ ^ Orugnia Jurków ceChobrzanyi S ewce # / APolok \ \ ,., , n V "C '" • ! Gorzyczany* . 9/ . Koryrnica\ ' »Zimnowoda .Vi BogorjaSkotnicka ^ ^ W i e l o w i e ś A '. « \ * 'i .• ^.Mn^lki '• • : 5 Dniosice •t y I 'Ossówka A / • Kotuszow « (Szydłów... ^ N ' . : Kurozweki Grabki Duze | .' Q • STASZÓW / / / Rytwiany Koniemłoty i ..\ ' T '"'•^Osieczko^-Ł: l a Tiiklećz^Kłoda *"\ Niekrasow Lipniki_g^ \ luczepy A • \ :.l A. Zerniki "'"Trzcianka* /l" ™ A 1 \ Sichów A-T » \ ; O s a l a » . . s i r ó ż k i i ] \ Z A S I Ę G UBIORU • Ruda \:Tursko W k . >| \ Niekurza Ł,^/^Keblów \ SANDOMIERSKIEGO .A i \ N Połaniec s^r Padew Narodowa" \ Granica zwartego zasięgu stroju Atubnica » /f Gawłuszowice • Zborów .wójcza N Ruszczą, ™ — — Granica peryferycznego zasięgu stroju Zuków Piestrzec /, Szewna , Strupice ł D 0 Z A R A W C r r , g J a t o w N l e s k u a ó w N 0 r 1 C 2 v ! aW0 2 0 W 6 o l , , w 7 l w a i s k a P l w a m s k a ł Gryzień Q D 5 , O W a a 0 r t a W i Pol baKietcz K M r 5 M -\ "r.T»V*r*' !«' W o l a 0 s o w a Ch # G ( a r o k W > K l l n a r ł M i | Q s 2 e w i c e K k o w D m O W , C a •\ U s a 9 h , < aMtt w pech P c h o w l lska A Z t o t 3 J u r k ( M c e A n < 0 A - : > D Solec ZaDiec pomorów / Podział ka 1 : 6 0 0 0 0 0 O Rataje^ nice • 1. Z A S I Ę G zwartego UBIORU zasięgu; SANDOMIERSKIEGO cienka — miejscowości, w których dane uzyskane d r o g ą p o ś r e d n i ą : OBJAŚNIENIA dotyczące granica w XIV—XVI z XVI w. — 10 15 Km 21°30' 21°oo' Mapa 5 Ziemi w. według linia autor H Gruba linia przerywana j . w . oznacza-gra­ przerywana j . w . — granicę peryferycznego — miejscowości, z których kartonu: Podziały Sandomierskiej I . Ladenbergera w dane z a c z e r p n i ę t e . z XII — XIII „Zaludnienie powiatów. literatury. administracyjne. w. . . . Polski'". granica — j — Rys. K r y s t y n a archidiakonatów — granice — | — g r a n i c a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o i G a l i c j i w l a t a c h 1815—1914. współczesnych zasięgu. przeprowadza! badania: £ \ — miejscowości, z k t ó r y c h Woźnińska. ~ ~ powiatów granice �21°30 21°00 v v Z A S I Ę G UBIORU I JEGO W A Ż N I E J S Z Y C H SKŁADNIKÓW Granica zwartego zasięgu stroju ~~ — Granica peryferycznego zasięgu stroju 0 21°0D M a p a 2. 21 30 J ZASIĘG UBIORU SANDOMIERSKIEGO linia p r z e r y w a n a j . w . , szrafura zasięg sandomierskiego w e d ł u g granatowej wolutowego. W kartonie I JEGO WAŻNIEJSZYCH SKŁADNIKÓW. p i o n o w a , g ę s t a oznacza p r z e r y w a n a j . w . szrafura s k o ś n a , r z a d k a , oznacza zasięgu ubioru Podziatka 1^600000 5 10 15km rogatywki zaznaczono obszar z w a r t e g o z a s i ę g u u b i o r u : granice peryferycznego zasięgu ubioru. Oskara Kolberga: z ..kucotkicm": zasięg ubioru o-o-o- granica zwartego zachodnia granica zasięgu linia — granica sukmany: e h a m e ł k i i haftu sandomierskiego w stosunku do obszaru R Y S . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r. Gruba cienka Polski. �A T L A S P O L S K I C H STROJÓW L U D O W Y C H składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski. Adam Glapa — Strój dzierżacki, Adam Glapa — Strój międzyrzecko-babimojski (lubus Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze). 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 5. 4. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, Janusz Kamocki — Strój sandomierski. W druku znajdują się: 1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 2. Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski. �ATLAS POLSKICH Zasięgi ubiorów [Podgórze), Białej, 12. S t r ó j w monografiach 3. Strój rzeszowski, 7. S t r ó j ł o w i c k i , pszczyński, opublikowanych: 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 13. S t r ó j STROJÓW pyrzycki, 17. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h , 9. S t r ó j 14. S t r ó j 1. S t r ó j LUDOWYCH górali szczawnickich, 5. S t r ó j k r z c z o n o w s k i , kujawski, 10. S t r ó j 2. S t r ó j dolnośląski 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y spiski, 11. S t r ó j łańcucki, 15. S t r ó j opoczyński, 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 19. S t r ó j sandomierski. piotrkowski, 16. S t r ó j lubuski, � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/6d1cbbb299e38067bed40edbbefb529b.pdf 07a3144f4b8d981e404d8d4612a543cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5654 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5256 Title A name given to the resource Strój krakowiaków wschodnich / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.9; 100 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Serweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH T A D E U S Z S E W E R Y N STRÓJ KRAKOWIAKÓW WSCHODNICH P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E �A T L C Z Ę Ś Ć A S P O L S K V I C H S T R O J Ó W L U D M A Ł O P O L S K A T A D E U S Z S E W E R Y C H Z E S Z Y T O W Y 9 N STRÓJ KRAKOWIAKÓW WSCHODNICH W I N A K Ł A D E M P O L S K I E G O R O 9 C L 6 T O W A R Z Y S T W A A W 0 L U D O Z N A W C Z E G O W E W R O C Ł A W I U �A T L A S P O L S K I C H W Y D A W A N Y S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : A D A M G L A P A , A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , W I C Z , R E D A A N N A R E I N F U S S , K Z E S Z Y T U : O R O K Ł A D K A : Z D O B N I A D A M K : P L A N S Z E K R Y G A J E K , K A Z I M I E R Z R O M A N T J Ó Z E F K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , S P I E T K I E ­ T A D E U S Z S E W E R Y N J Ó Z E F G A J E K M Ł O D Z I A N O W S K I T Y N B A R W N E : A W R Ó B L E W S K A J E R Z Y K A R O L A K D R U K A R N I A U N I W K L I S Z E E R S Y T E T U J A G I E L L O Ń S K I E G O J E D N O B A R W N E : K R A K O W S K I E Z A K Ł A D Y O F F S E T O W E T A B L I C E D instytut R U K A R N I A W N A I R E L O O D O B N E A K R 12Vs+2 tabl. W A R W : A K Ó W Kulturoznawstwa Biblioteka Nr inwentarzowy £ 5 * 5 . . Nakład 6200 egz. bezdrz. 100 g w l i p c u 1960. A r k . wyd. 61x86. 137a A r k . Oddano do Z a m . 769/59 druk. skład. 3. X I I . 1959. C e n a zł 32.— Papier Druk ilustr. ukończ, E-17 �T a b l i c a K R A K O W I A N K A I S T A R S Z Y Z I P O W I A T U D R U Ż B A Z P I Ń C Z O W S K I E G O P O W I A T U B R Z E S K I E G O Wyk. Jerzy Karolak �W S T Ę P Obszar brzegu część zamieszkały Wisły, a wyżyny więc przez na Krakowiaków zachodzie małopolskiej z obejmuje kęs pasma nieckowatą jury sporą część dorzecza krakowsko-częstochowskiej, wklęsłością Nidy, a na wschodzie Wisły zachodnią część kotliny wiślańsko-sańskiej, zwanej też kotliną Ten geograficzny uwzględnimy, zarys że na obszaru krakowskiego, myśleniccy pasmo Z się po wschodnim zasięgu się aż po jary wyżyny omal po po południową obu brzegach się nam należące wyraźniej, do różnorakim geologiczny, skiej po bytu lewym a mologiczne drugiej u śląskiej, że na p o ł u d n i u stoki sandomierskie, Lachy Beskidu Wyspowego, a na północy — aż po że na górzyste na tych z nim jej zajęć Wisły da pionowym rozmaitość oraz na w związku wschodnich, taka mnogość, że same gleb, tego co obszaru miało czysto z rolniczą czym a inne da w obszarze prowincję się w y o d r ę b n i ć u zachodnich. względy idzie parze zasadniczy w p ł y w charakter jej stroju. N a się wydzielić zachodzie, krain na na Ziemi to, że kusimy prowincji. się Liczyć o się przeprowadzenie bowiem że lud krakowski wywodzi rolę w budowie zespoły A jest tych z e s p o ł ó w za ten batów \ historycznych zrębów Za stwa, wodny musimy linii demarkacyjnej przez nietylko się z jednolitego państwa po po zagarnęła skiego, państwa koncepcji polskiego na Liczwarkę 2 ten która rol- po jednej tego z tym, co dzieli. pnia plemiennego, i dość kulturę ma­ Należy więc że odegrał na i górny południu bieg z Nidy górskimi X oraz Pilicy, n a podstawowej rdzennej Chro- zachodzie zaś . wszedł rychło w skład rozrosła się n a inne terytoria dzielnicy plemienne pań­ — od Dolin . dzielnica ugruntowanej zmiany w sandomierska jeszcze w między i na kreśleniu innymi także granic politycznych administracyjnych. G d y krakowskie na południe od X V I I Wisły w i I wieku, co lepiszczcu raz po rozbiorze w część całą tych ziem, — w r. 1809 powiększono 1772 o i sandomierską Ziemi Krakowskiej zostało dokonane. włączona została do Królestwa Polskiego, zaś wraz z okręgiem utworzono brzegu 1807 departament organizmu Wisły lewym G d y z a ś w r. je do Austria sandomier­ krakowską Kongresie Wiedeńskim, z Krakowa po raz wracały r. województwa r. 1795 s i ę g n ę ł a p o r e s z t ę t y c h o b u w o j e w ó d z t w . świadczy plemiennym. ziemię od wieku siedzibami rozdarcie jednolitego północ ważną wcześnie korzystał z transmisji 3 W a r s z a w s k i e bez obejmujący graniczące Odrą zasięgów I I I rozbiorze w Niemniej i obszar spoistości, Księstwo po zachowała województwo krakowski, część ten upadku to w powstało Wisłą Wielkich układ staropolskich sięgnęło Wielkiego krainę ogół Wiślan, sandomierskiej, o jej w e w n ę t r z n e j Nawet plemię między Kazimierza dzielnicy Karpat N a zasiedlało a na północy dział a kostiu- przyjęciem kultury, idącej z g r o d ó w j a k o ognisk administracji politycznej z K r a k o w e m n a czele. W obszar bazę Krakow­ wschodzie, inne praktyczne przemawiają różny podziału. oznacza uwzględnić, związku Krakowiaków geograficznego Nie w brzegu stionie terialną ukształtowaniem ludności, niczo-przemysłową jej jeśli etnograficznego chęcińskie. tym układ po lewego krakowsko-sandomierską. przedstawi olkusko-sławkowskie, k r a k o w s k u sięgają Krakowiacy zapuścili materialną i Krakowiaków wzniesienie leży już we odziewający wschodzie zasiedlenia zachodzie górnego Wisły. Spora postanowionego Rzeczpospolitą na Krakowską. 3 �Wreszcie i ten miniaturowy organizm polityczny zniosła Austria w a austriackim i rosyjskim, więc z górą dzielająca po ziemię Historyczne 100 latach, krakowską losy tej runęła na ziemi granica dwie nie między zaborem r. 1846. Dopiero w r. dowodzą niespornie, pozostały Wspólne że jego bez wpływu na kształtowanie się stroju krakow­ Praca z świeckiej formy tj. p o w i a t ó w i których niespornie wytworzyły się n a o g ó ł w archidiakonatów niniejsza p o ś w i ę c o n a jest o m ó w i e n i u pośród mundur elementy tego stroju n a obszarze d w ó c h r ó ż n y c h podstawowe ś c i tej z i e m i . Z a s i ę g i z a ś t e g o s t r o j u m i e s z c z ą administracji roz­ części. skiego, jego charakter reprezentacyjny, a nawet rolę, j a k ą swego czasu o d e g r a ł on j a k o w o j s k o w y i strój narodowy. 1914, się w czasach dawnych w staropolskich X I V — X V I wieku jest strój przedstawiony na jedno­ granicach (ryc. wielu odmian stroju K r a k o w i a k ó w najefektowniejszym zaborów politycznej 33). wschodnich, I tablicy kolo­ rowej. Rzucającą rzami, się w oczy dawano wane suki czerwone haftem kłapcie u była i białe, lub bujny ubiorem kierezje A l e b y ł y też kierezje białe, lub czerwonym, rękawów Kierezja c e c h ą tego stroju s ą b r ą z o w e sukami. które zwano do granatowych aplikacją haft w tegoż dolnych poważnym, tj. s u k m a n y szare i granatowe. czerwone, koloru. rogach a do Czerwone z D o dużymi modrych były u kołnie­ białych sukman żółte, tych bramo­ kierezji pół. reprezentacyjnym, a jednocześnie nadającym człowie­ k o w i wiele dziarskości. S z y k jej zależał o d k r o j u d a j ą c e g o wcięcie w pasie, u k ł a d f a ł d ó w i zwężanie kadłami, Z się r ę k a w ó w czerwona kobiecych s z y m jest pychem, żupan krezą, tej trudno modry że strojem W tj. typów najbliższych szalami czyli biały nie jest się barankiem ze środka czerwonym, Dla do w przeważała w białej na z i też czapki zaś lub łoktuszy północ od zw. siekać, sobne d u ż y m stroju kobiecym zapaski z na tle płat biały brzę- z takim prze­ w białą z koszuli czepiec nicią ażurową i rańtuch. z pawimi i buty z K o ł o piórami, cholewami. K r a k o w s k i e j silniejsze stroju. Indywidualne na różnic Powiśla na paski Ziemi z haftowanej magierkę obszarze zachodzących i granatowe pąsowymi, u sukmany, czasem k o ń c ó w a 4 niż znamiona Krakowiaków między nimi, osnową, kucotkiem t j . w e ł n i a n y m zawściekle, współrozłupane z w a n e białym, a z uszyte którego ze skrawków krezie opadającej na wysokim rogatywka i wiązaną frędzlem też otokiem we frędzle. czar­ zwieszającym papuzy z denkiem barankowym. głowy różnokolorowego mężatek perkalu. 5 n a r a m i o n a , białej chustce a czarnymi granica ciągnie szamerowana zdobiona szerokim najcharakterystyczniejszą czerwonymi k a m i z e l e granatowymi podobne Poza tym czepcowej, piersiach. południowa rydelkiem, białe lub Sandomierzacy nosili obszyte z rzadko wiązanej także zielonymi najcharakterystyczniejszym było okrycie kapie , granatowa z w tego występujących wypuszczoną R a k o w a , cechuje czerwono też kasztkiet znajduje odmian dopiero rogate stroju kobiecym biel w spódnicy z najefektowniej­ młodej .mężatki hojnie białą spodnie c h y b a flisacy. P o n a d t o zielonym, ś w i ę t o k r z y s k i , W 4 kap wielości modre czapki S t r ó j klapą lub albo niebieskim, zwane I I chyba amarantowym strój oraz nosi brzękadłami, czerwonymi, włóczkowymi Sandomierzanek mitry, tylnich pas sąsiadów. granatowe denka skórzany cholewami. rozsiane brzeskiego mundurem» T a k i c h p a s ó w nie znali Krakowiacy, nym z wyraziście przepasywano pasami reprezentuje czarnym aksamitem kostiumologicznych się z na Tabl. czerwieni i bieli: czerwony pas s a n d o m i e r s k i m płótnianki buty biały indziej. powiatu potwierdzenie uwydatniają s t r o j u z ją jedwabiem czerwono-czarne bramowana ludowy oraz zdobiony zdobniczy hafty parobczak indziej poszczególnych a spódnicy, haftowany, «strój wschodnich gdzie tutaj zestaw kaftan Zasada, znaleźć katana piórami i pińczowski, Dominuje białej stojący gdziekolwiek pawimi uzupełniał krakowskich, przedstawionych charakter czerwona niewiasty z Doskonale odmienny Dąbrowskiego. tle rogatywka miechowski jakiego na końcowi. zaś strojów Całkowicie zapaski k u także się od wzdłuż szwów z jedną na czerwonymi D ę b n a piersiach wypustkami rondem. cechą są samodziałowe paskami Pierzchnicy do sukmana brązowa pionowymi. naramienne 6 i przed- �S t r ó j w k i e l e c k i . tywki wyrabiane Kielc występowało u dołu haftem ciennego rego skład gach siaków na o paskach W strój lub i po dwoma w 1 połowie z cholewami, białe z zaś we białej, sukiennego groszki, wsiach o Morawicy na odzienie, wełniana czarnych od zdobionej granatowego, się j u ż — roga­ południe spódnicy gorsetu modra pasiaka od i granatowe lnianej niego utrwalało na w odmianę południe po włoszczowską, Szczekociny. pasków bordowych kontrastujących czarnymi gorsetami, z płó­ w któ­ spódnica, oraz i czerwonych której Ciągnie nad « p o cechy prę­ dostrzec się tu nadal czarnymi. ciemnymi zdobnymi z białe i z przodu, z tyłu, na cechowały szaraczkowy też c z a p k a terenie łąka Widać spódnicami to w pa­ za­ kaftanikami, k r a k o w s k u » u dołu, spodnie z k a p u z i a t a u wiązana bogatszych jak safianem oraz oraz niebieski spódnica zawój z granatowa, a także w tasiemki, lub turecki wspomnieć granatowe łupa. o ale ząbki sąsiednim wpuszczone główką S t r ó j kołnierzem z kołnierzem doń, m a ł o m i a s t e c z k o w y c h z wysoką długa, kołnierzem magierki. lub z z podobna tj. p l e c i o n e ze s ł o m y w należy kapelusz w ś c i e k l i c a kabatek jupka z ę b a t e szaraczkowe czyli guziki, r z e m i e ś l n i k ó w pelerynką tj. j e d w a b n y chustka Nadto czarna lub na Kielecczyzny U b i ó r a posiadający jeden rząd guzików, zielonymi. sukmana zapinana czerwonym strojem górniczym. X I X wieku czy zdobione chłopskim płaszcz tu kielecka fałdami lecie białe p ł ó t n i a n k i , kapelusze zaś d e z a b e l k a bankami w przechodzi występuje Nadto w mieszczańskim różniała z Obok samodziałowego szerokości dużymi zaś kożuchy kaszkiet, butów. i naramiennych, aksamitnymi związku stroju kobiet się północ guzikami cekiny. krótsza kapota. W U z . Pilicę, równej stroju zaś m ę s k i m zimie 8 . i niebieskim, oraz z 7 na granatowe składające granatowa kielecki zachodzie wykładanym, i chustka przewadze sukiennymi czerwonym kieleckich kapoty Chęcinach odzienie, białej chłopów długie w i naramienna przedsobnich paciorki lub pionowym zachodzie dadzą czapników chustki wchodziła układzie N a się białym stroju były dawniejsze przedsobnia w cechą Sukowie przez rańtucha, zapaska w Ogólną Brzezinach, Bilczy i wiszącymi m i e s z c z e k wy­ rozwarty muślinowa frędzlami futrzanym, buty magiera, wykładanym, zapaska krótka w lub kryta z fal­ szafirowymi jedwabiem błę­ kitnym. S t r ó j g ó r n i k ó w znakowaną czarnej godłem czapce S t r ó j bogatsi czerwone chwastami stroiły kwiecistą, listymi i w zapaskę kołnierzem kami. Poza 9 N a spódnice tłumaczyła czerwonym lub wybijał koraliki, z jako w na Łysakowa szlakiem haftu także do ze wisiorami złotej buty oraz i i klamrą walcowatej niebieskie lub tj. paciorków gorset na sukmany tu zabiciu św. szerokie z pasy Stanisława. wysoką bordowymi czerwonymi A «kowane» aksamitny jednak przodzie Nidy, więcej bliżej zw. krepiny, jedwabne białe lub półko­ sukmany czerwonymi jedynie sznur­ i granatowe ko­ biało znamienne. Krakowa zdobna itp. W w oraz co etiologia białe kaftany trzosami. wisiory z przez m ę ż c z y z n strojne rycerski, Kobiety czerwoną cekinów. noszone główką, chłopi sukmanę karbowane. spódnicę przeważały wyszyte były i w z z noszono sukmany z czarnym wyszyciem, kapelusze srebrnej czarny Krakowianek znad Śląska płócienne z b o r k o w e w nosili małopolską lub czarne kaftany oszywkach, dołu, z Wodzisław białą k a m i z e l e odmianami, granic od Krakowa po u kwiatowe różnymi nie różnił się od czarne buty oblamowanym, się tutaj aż a się gorset lub k a t a n k a p o b ł y s k u j ą c a j a k pancerz naszycia w po haftowane, metalowych, kołnierzyku motywy żałobę i od biało brzękadłami, falował i zapaski obszyciem zielonymi z czerwono pojawiały południe i na zachód ludowa wymi pasy ten . Strój jednak kobiet Już koszule guzików haftowane zdobny strój tj. bluzie z p e l e r y n k ą , pasie z wpuszczonych a czarnymi wisiorami, granatowe niebieską stojącym, tym centkowane z a południowi piórami, szeregiem koszule spodniach wypustkami. z wyszyciami, kaletkami, K u biety wypustkami, się w było po czarnej k i t l i czarnych z a c h o d n i c h . rogatywki a p o d w ó j n y m wypustkami z niebieskimi K r a k o w i a k ó w z czerwonymi zaś z poznać m o ż n a górniczym, z sukmany amaranto- stroju zaś czerwone czepce kobiet szklane biało haf­ towane. 5 �Wreszcie lichowe na lub granatowy Letnim południe perkalowe kaftan strojem bez w przodu,'tyłu czarne O d wschodu Z k o ń c e m futro z bieska szula Z X V I I I w. istniał w wyszyciem, oraz U biały, kobiet lub Dopiero biały nie u U schyłku gwałtowne zniesienie Dziś na dlań fensywie, i z czapka sukienna koło C o o żółtymi lub zdaje biała sukmanka się takaż lewym brązowa a typie: lub nie­ nadto ko­ magiera z kukurydzą tzw. kołnierzem, zapinający do nosi się na dwa północy tam np. światowej, pozostała się spadku bez wpływu produkcja fabrycz­ życia, pojmowana spowodowała gładkie tj. w od że przeważnie na wsi pęd prążki gorsety lat do pasiaki w stroju, paski do to różowe żółte, tych wyszywane na zielonymi różowe, Niemniej z kaletkami, w de­ czerwonym tkać barwiste buraczkowe, fioletowe. aksamitne co granatowe po­ naramienne, kolorze zaczęto w krakowski w ciemno-niebieskimi, zapaski brązowe, strój zapaski jednolitym kilku istnieje strój się tutaj wszystko, także nie się kobiecy brązowymi, bywają w wschodnich Przyjmują Morawicy pasami noszone czarne nie zaostrzały odbijała się na zwiększona klasowych — znajdował zapaski z Kielc O B S Z A R Z E miejskiego. się krakowskimi, jako się « k r a k o w s k i e » wojnie chłopskich przez K r a k o w i a k ó w czarnego terenie I demokratyzacja przedziałów do Brzezinach kolo nazywa po Równocześnie stroju kieleckiego. noszono Korytnicy kolo po­ pstrych koralikami kwiatowe. od tego tylko białych brązowych. aksamitny, N a w ludowych w oznak koloru tymże ludowym. oraz postępująca N a B A D A N Y M c i e m n o - r ó ż o w e , jasno i ciemno-zielone oraz ślubu — również stroju agresją w N A zaś pauperyzacja mas ludowego 1935 te N a południe sukman decji r. L U D O W E G O anarchia w produkcji przemysłowej zamieszkałym więcej i zapaski motywy N a w ubioru przewadze wyrabiane strojów Rosnąca się przed jeszcze zapasek do ten szlaku — do w pow. jędrzejowskim amatorskich przedstawień sukman krakowskich, jako zaś, chcąc się ubrać niego czerwoną spódnicę naszytymi sposób strojną z już od teatralnych uznawanych Strojnisie po oraz bluzkę w y s z y w a n ą r. za krakowsku poziomymi 1905 używano oraz dożynek, elegantsze wdziewały wstążkami, na rękawach w czerwone lokalnych ale o d od święta dawnych czarny krótką gorset zapaskę kwiatki o ten- naturalis tycznej. południu zaś w wiejskie o r a z delegaci drużbowie 6 sukmana I X X wieku, a szczególnie najbardziej typowej. marańczowe, i całkiem wyraźnym też futro i czarnym borsukowym a wzrastająca obszarze «krakowskie». w samo o l a s o w i a c k i e g o . sukmana zewnętrznych od czarnym. albo pę­ na p r a w y m brzegu w y s t ę p o w a ł a tu ciemno-tabaczkowa odzieżowych cofając zapaski i na uznajemy S T R O J U przemiany przechodzenia lub zapinany brzegu Wisłoki ozdobiony rolnych. nych materiałów choć trzos. rękawami spódnica. X I X i narodzin artykułów staci i sama rękawów S T A N kryzysy ekonomiczne, jako tyłu, skórzane. O B E C N Y na albo drukowany R o z d z i a ł cen biały, dre­ z oraz stojącym zaś kożuch suknem z a ś takie pasiasty szwem . strój regionalny szafirowym zgrzebne ze guzikami czarnym strój ten j u ż nie istniał. Dlatego obszar po obszyciem kożuch guziki 1 0 spodnie polskie ołowianymi zimowym wyszywany powiecie mieleckim zieloną. fartuch X I X w. niebieskim i kołnierzem kątowato, powleczone krajką za teren przejściowy. z z białe paski, buty stojącym płócienica rękawach noszono czerwone kołnierzem była przycięte na baranków przepasana k o ń c e m i z lub po l e w y m brzegu W i s ł o k i istniał teren przejściowy do s t r o j u białych z kłapcie T a r n ó w — R z e s z ó w i niebieskie rękawów telki, z linii białe zwierzchnim zdobnymi a od w weselni pow. brzeskim i dąbrowskim na uroczystości i uczestnicy państwowe. dożynek kierezji N a brązowych u ż y w a j ą jeszcze o g ó ł jednak strój ludowy ogólnopolskich. Składa się on nosi z czerwonej kapele banderia, rogatywki �zdobnej z w sem lub a dalej ze podmiejscy N a ogół kaftany, kapiącą fałszywym (ryc. tanecznych tradycje jednak uproszczeniom. z koszuli aksamitnego, i haft nicy kwiatki, w szklanych, gorsetu, a pod­ ludowego. Strój wstążek wianka się bowiem czarnego zdobnego z korali D a w n y coraz a bardziej zmieniono lub strój spód­ do tybetki, zawiązywanej w szelążki paciorków sztucznych strój, j a k w i d a ć , Po roku w zielonej przypiętych ze dużym on czasem jeszcze z chustki wającej plecy częściej rękawami, jedwabny, z ko­ członkinie śpiewaczych Składa złociste weselne, oraz coraz gorsetu strój ubioru drużki i z bufiastymi od państwowych, stroju ulega bły­ kobiecy częściej regionalnych trzymują cekinów 1). Szczególnie zespołów ten od luksusem reprezentacyjny i nie­ wiejscy przebrać uczestniczki uroczystości ścielnych pasa się występuje męskiego. paski i Stroili się t a m w galonów krakowski w cza­ gęstwy krakowskich kierezję, przeładowaną szczących białej a niedawna jeszcze u eleganci mogli «po krakowsku». i spodni D o fotografów imitujące sukmany suką pobłyskującą od brzękadłami. których pawie, oblamówką,.wisiorami, czerwoną cekinów, z pióra czerwoną ramion kwiatów, przykry­ na piersiach. przeobraża się festynowy. 1920 c y n o b r o w y kolor zapasek na Powiślu Dąbrowskim na czar­ ny, k t ó r y to k o l o r u z n a w a n o w ó w c z a s z a w y ­ tworny. Czerń ustalać się zaczęła również w chustkach oraz gorsetach i łącznie z haftem wielobarwnym odbiegała od dawnej Ryc. 1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m on w kierezji sem błyszczących H I S T O R Y C Z N Y N a przełomie wotnej X V i X V I wieku dadzą akumulacji. Ożywiła folwarczno-pańszczyźniany polskiego eksportu z b o ż a warstw posiadających. wyrobów W rzemieślniczych prowadzące rozległy się jako do Gdańska bierze ż y w y handel lądowy S T R O J U w luksu­ Stadler, pierwiastki kapitalizmu utrwalił n z obcych zagranicą Wschodem i Rzeczypospolitej . towarów z Polsce oraz udział przedsiębiorcze, ze St. L U D O W E G O towarowo-pieniężna ustroju i dowóz towarów fałszywym 1904 1500—1650 gospodarka wymianie r. II się z a u w a ż y ć podstawa Fol. Kraków. R O Z W O J U Okres stroju k r a k o w s k i m , przeładowanej galonów. tradycji. R o z d z i a ł Z A R Y S teatralnej, w krajów się system Wspaniały wzrost podnosił rozprowadzaniu a spolszczone za pośrednictwem pier­ już stopę życia krajowych mieszczaństwo jarmarków lwowskich, 7 �m \iW£*" '* Ywy^ I AfirfT\\ I > «*XY/7J!Pt\~^ lubelskich i jarosławskich, S SJ^M' w ° d n ą Y ^ M l t ifllMlI' przez u P ° k ° J r \ i e n l j ' r n a r z Te w u a n l tej te masą W coraz a nie w bazie i zmienną, wieku, a gdy jednym dzili. a od tenże kołpaku, Ten w sam jeszcze w a po się stawiają nam od riały w za ludowe, Norblina i nych w X V I I I odkryć się dadzą prze­ po na jakoby po ranu po usarsku, turecku mniej na typie za pierwsze drudzy» 3 po staro . Polsce odno­ do polskiego obfite, odzieży i to zabytków wierne przed­ tak od­ X I X wieku dopiero szkice naukowe mate­ ludowej. sposób przyjąć, że dawnych bowiem źródłach które 1 tak to mieszczańskiego, kostiumologii elementy, nas włosku, niezbyt podstawie stwierdzał « U dwojako, do zresztą kapie . krajowej Górnicki: poro­ w fałszurze, 1 2 białych» to się świata po tureckiej abo masz, dziwu, niemiecku, drudzy Ź r ó d ł a ikonograficzne polskiej w. W nie jedno niektórzy etnografowie Jest to z ł u d z e n i e . N i e buchnął» nie X V I w. co że do bowiem Polskę w Łukasz niejednolitym uznawali ikonograficzne chłopskim. cechowała charakterystyki u b i o r ó w w X V i Strój histo­ kostiumologii tatarsku, po chłopskiego. chłopa przeobrażeniach częściach chodzi liczby wszystkiego, uznaliśmy ko­ prawidłowość chodziwszy szlacheckiego, w po dalekich wieku im tu dwie do miennej chłopskiej Modrzewski inaczej, brunszwicku, stroju najmniej P. iż na X V I czerwonych polu kozacku, po do nie wieczór X V I po stroju ludowego J. na strojów, Przytoczone szą w półbotkach to w Frycz się ubierają bardzo zasię się wykazującą dziwniej, iż kto bezład hiszpańsku, i nowo, jedni I I połowie wiele jest lata chłopom «1 t o ć też jest nic bez wielkiego turecku, siebie to jeszcze włoskiej, w domu drudzy po A drogą podlega. ubiorów. bynajmniej, pisząc: różnych, a długie zamiana także jednorazowo. szczególnie sadził w życie odbiły się którym pstrokacizna włosku, w że szlacheckim, ale t a k ż e dokonały ruchliwą X V należy, umożliwiały wszystkim procesów, ogromna przez W r o c ł a w , dodać częściej czynsz zmiany przede Zmiany rycznych n J Zachodem prosperity. duże ubiorze jest e z Wreszcie wchodząca t rzystać Gdańsk. strój mutatis ludowy «wy- iknograficz- mutandis prze­ R y c . 2. ' C h ł o p w ż u p a n i e — drze­ w o r y t z r. 1512 S t a n i s ł a w a Z a b o ­ rowskiego « C o n t r a m a l o s divites trwały w stroju nawet do X I X a et u s u r a r i o s t r a c t a t u s » . niebieskim ludowym, i X X a w wieku. denkiem szczególności Np. czapkę sukiennym oraz z buty w krakowskim obłożką z futrzaną cholewami winiętymi u góry odnajdujemy na miniaturach krakowskiego deksu Behema, wykonanego niaturze przedstawiającej prawdopodobnie kramarza za­ K o ­ przez Stanisława Szeligę Żernickiego. T a m ż e n a m i ­ dostrzegamy wąski pas skórzany, nabijany okrągłymi krąż­ k a m i metalu, j a k s m y c k a , którą przepasywali swoje s u k m a n y b r ą z o w e krakowiacy naddunajeccy. W tymże świadczy w długi o czasie, tym żupan, domierskiem gdy rzemieślnicy drzeworyt zbliżony (ryc. 2) r. 1521. pod brodą niu, a kamizelą. 1 4 . Nie a wokół zawinięte nosili Stanisława cechami był to do takie pasy, jednak lędźwy szyi r ó w n o u k o ń c ó w bardzo Gęsto mankiet ubiór grubey» że r. w 1512 — typowy. była rękawy, tego chłop — odziewał Krakowskiem i był «chłop fałdowane świadczą, z zwanej zwierzchni ... f a r b y wycięta. w czapki i buty, Zaborowskiego płócienicy, X V I wieku była kusość. T a k odziany iego krotka aż do zapięta, niezdarnie krawieckie 8 «Sukna traktacie niektórymi ubioru chłopa polskiego w z w miejscy Cechą jak się San­ bowiem prosty» Marchołt od fałdzista, pasa obszerne l e t n i k a nie w szyły ramie­ ręce �G o d n y m uwagi kola. Tego pasach w skórzanych pochwie każdego nie chłopa. zwanych Z skiego który z na rzecz X V I kupno nito wedle buty ściętego, w. Było to też lub stroju w w w jest miewał , ustąpił do pozwalamy jeden sobie koła na pasa miejsca typ pół­ duży a zarazem nóż broń zwykłemu przywiązany. zespołów, ubioru formy, chłop­ przydatnych dokonać ludności i szerokich różnych elementów społecznym w pasa częściami wyobrażać poszukiwaniu krakowskiego, 1 5 z narzędzie, chłop będących mającej zróżnicowaniem zwisający tulich Polsce zdobiona późniejszych podręczne łańcuszku składanki skórzana, czasach uwagi dawniej zwany Dlatego a 1 6 . to w do także wiejskiej II prze­ połowy stroju r. Fernando 1563 ale nakryciem gło­ malowniczego konany 1 7 on rozcięte w ręce na poganiania wolowca zdobionym, stać a podobieństwo kapelusz w nie kształcie ulega wołów, było na rękawami skórzanych, ostrosłupa m u tego głowy; wy­ wizerunek polskiego (ryc. 3) w k a p e l u s z u z w a ­ chlarzem piór pawich, analogicznego drużbów spodnie Trzyma kołnierzem do prawdo­ to We- znane przedstawiający szlachcica X V I w. leżącym służący kmiecia — dworski, chłop, który nie p o m i n ą ł niego piką, tego Ż e to szla­ to Bertelli, nakrycia przez z zausznik z pańska. pysznili panowie sztychując Europie żelazną Otóż kmieć, jest krępą wieku, pióra okuty krótkie łydek. bogaty odziany do­ m ó g ł b y do w kij «falserucha» zupeł­ X I X wieku muzealnych. połowy Zadokumentaryzował stroje w ręce taki takim X V I janczarskiej, na szeroką posłowie, necjanin w zabytków obciągniętą ku strojnym nawet w mody z raport panu. niemieckiego należeć X V I wieku chta. z Kapelusz krakowskiego i bowiem przepasany wstążką wy drzeworycie sięgające z krezą nie dobrze z tworzyć składający dobrze kurty polskie łowi, na Trzyma nam krótkimi się torba kostiumologicznych określonych dziesiętnik znany w G o d n y m rzemyku X V I genetyki typów, wątpliwości. tj. i także się bowiem wieku. podobnie a sznurku, X V Przedstawiony a trzosami. szczegółów przełomu jego rozwinęła gałązkowym. naturalna, wyświetlenia glądu M a r c h o ł t a jest biegiem c z a s u n ó ż ten, przytoczonych można, do wizerunku z ornamentem kozikowi, Z w rodzaju ornamentyka u to źródło przystrój u g ł o w y Krakowiaków — wschod­ nich. Inny nego, tj. udział 1596 typ w Sebastian «Wnet pańszczyźnia­ przymusowo spławie, tetycznym biorącego naszkicował Klonowicz w w r. syn­ zarysie: będzie manie w chłopa flis u s w o i c h nowej szerokiej \ w l i suk­ karyzyjowej, krajce pięknej, prze- kobiałej z nowym przysiekiem, w zuchwałej biała szarawara...». magierce Rys. 3. T y p o w y szlachcic p o l s k i z X V I w. wg rys. F e r n a n d a Bertellego. 9 �A z zatem do stroju poprzecznymi Inaczej ścielnym, z chłopskiego białymi odziany paskami, dartym. główką o Z a kapelusz zuchowatego parobka była N a niż ogół pióra , bo pośredniego krótka, a nadto a z tyłu czynili. od kostiumologiczny kształtów walnych i literackich stwierdzamy, a do odzieży. N a C o go plebana, na głowę m a ł y m ko­ kapelusz i do góry Ubiorem- zwierzchnim pasa fałdzista. za­ tego Odzienia jego hajduckie p o b o k a c h rozcięte. C i u r y nosili w s i polskiej podstawie w X V Iwieku — zebranych że k o ń c o w y r. 1650, b y ł okresem że jednocześnie wśród krajką ciupaga. parobkiem tyłu materiałów do­ częściej okres kształtowania epoki nich przede kształtować wszystkim się zaczęły Odrodzenia, się nie tylko strój pewne obfitował regionalne w dużą roz­ ikonograficznych, trwający archi­ w Polsce stroju szlacheckiego, z górą przez trzy wieki pełnił funkcję polskiego stroju narodowego. dzenia, opięta ręce nadział okapie, a. z tak a w między się n a wojnę, z przodu panowie karazjowa magierka, kapelusze. krajobraz więcej 8 siermięga pończochy, maitość mniej 1 sukmana spodnie, Janas wybierający podniesionym zatknął pełniały krótkie spodnie, magierki, Klecha dużym wówczas: szerokie r. 1633 — c o ś był klecha w a nauczycielem. kopulastą wchodziła białe, M a m y podstawę odmiany stroju który do twier­ chłopskiego, krakowski. określało ten typ? J a n K o c h a n o w s k i słusznie stwierdził: «Jeśli kto c h ł o p w siermiędzeli widzi». Ale kształt zwierzchniego wej d l a s u k m a n y zwrócić uwagę odzienia, zwanego siermięgą b y ł różny. P o s z u k u j ą c formy Krakowiaków n a szeroki (a nazwa kołnierz, k t ó r y jest z a s a d n i c z ą c e c h ą kierezji zwany w karazjach sukmany tego sukiennego Siermięgi kolor krakowskiej, zwanej płata w to czarny, po przeto karazją, wieszanego X V I wieku nazywano sukno n a czarnym. «czarne» Ż e zwało 2 0 (od zmieniła tj. nawijania), b y ł a to l u ź n a c z ę ś ć a wtedy się n a samodziału zaś s u k a n i a specjalną odzieży, . Później weszła ona w skład kroju lub kierezją, barkach szyto z grubego prostu s u k ą krakowskiej. Otóż początkowo służąca d o n a k r y w a n i a g ł o w y c h ł o p a w czasie s ł o t y typu wyjścio­ sukmana była j u ż znana w X V Iw.) należy po 2 1 carisiacus. funkcja czysto zdobniczą. lub brązowego, szarego turecku się pannus dawna kyr — Stąd pewnego to szary, też poszła użytkowa który to kara — a kiere­ nazwa zji i karazji. Z tegoż płaszcze samodziału obszerne szyto spódnice kierejami zwane zimowe, zwane kirejami. lub kirówkami, Pomimo, że było szlachty w X V I I w. nie odziewał się w karazję, m a j ą c do w y b o r u importowanych materiałów z nich krótkie stojący, a sukmany pasane u bez kłapci dużymi u k o ń c ó w kołnierzami krajką lub pasem 2 4 . giermaki, katany lub długie rękawy z odzieżowych 1 5 Jedynie gęsto . W sukiennymi skórzanym, lud trwał fałdowane I I połowie a zaopatrzone przy z przodu wschodniej krótkie rozszerzone. X V I I jako w. i u dołu rękawy, Ludzie 2 6 . Szuba było albo puszczający długie, się w trwałe 3 posiadające ze cieńszych, robiąc niski kołnierz też długie albo oraz nikt karazjach, noszono w duży kołnierz leżący, to futro ale drogę brandyburę, prantypurę, że płaszcze pasie, taki wolny nosił C o kryte zwężone u suknem, końców, lub wychodzący wolne też wcięte, a rękawy chłop rzeczy) u te w y r a b i a n o j a k kiereja, a Krakowiaków w Szczekocinach. posiadający miano B y ł to zamiast grzywki w traktacie n a czole prze­ zwężone Klonowicz. zawadiacki. czyli z r. czupryna Uczesanie T a k bowiem należy płaszcz kołnierza podczas kopieniak, zwano też różnej kaptur. wedle wreszcie słoty odziewali czujka. szczekocką czuja lub burką długości, W mody nadmiernie nie wcinany X I X wieku płaszcz 1) p r z y s t r z y ż e n i e po pia- bunda. przycięcie Zaborowskiego j a k m ó w i o n o , podkreśla oraz posiadające albo z domu mantel, ormentel, kubrak do uczesania, zdaje się, d w a typy u c h ł o p ó w stowsku 10 2 kolorowych, na ramiona, się w płaszcz z kapturem, z w a n y z węgierska (kópenyeg) po polsku w sukno swych z tyłu, 2 2 żołnierskie k o ń c ó w (ryc.4 i 5). Bogatsi c h ł o p i l u b w ł o d a r z e nosili szuby z k o ł n i e r z e m f u t r z a n y m i t a k i m i ż obszyciami W to wiele X V I w. opadającymi kurty to 1512 i zadarta, jako rozumieć były dominujące włosów z tyłu u 2) zaczesanie którą, t e ż strój słowa: jako karku, włosów cechę nadawały «Kto idzie? j a k to do góry — bardzo chłopu wara». demonstruje k'rzeczy n a m (do charakterystyczną charakter zuchowaty, �Najważniejszych teriałów do biecego ko­ dostarczają archiwalia z ma­ stroju z których r. nam 1511 wynika, że niewieściej odzieży w nocnej części kowskiej dusia alias gzla ziemi do kra­ «in- muliebria et cingulus», , pół­ należały longa 2 8 a villa, item zatem długa koszula kobieca czyli czecheł lub i pas. gzło, D o kożuch tego d o d a ć leży serdak barani, zwaną a bluzkę kabatek tankę z niętym cym R y c . 4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i su­ ną Było ewangelia et epistolae, C r a c o v i a e 1598. które zapinały «na ozydlu», kabatków i się z były to spódnicy, one cem tj. odzież do drugie falbanką, się i też kropiga (od o kroju płótna lub dwóch «nakrapyana». gmentu epi­ i 2) nowsze, Krakowskiem tych bluzek lub renesansowych wpuszczano dołem pod baskinka. lub w wełnianego kiru. i zdobiono czarne Żony czyli w katanek szerzyn drukowanego boku Rękawy jedne zwisała z m ó w i cechą Nadto z się suknem. szerzyn robiono zagranicznego jedynie jak którego płócienka kropić) z czyli szerokości. zapaski et 1598. przez a zeszywane kolorowym spod książce Ewangelia stolae. C r a c o v i a e pon­ charakterystyczną łokciowych używano rańtuchami jest R y c . 5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e ­ woryt w dwoja­ rozkroju, paskiem, czterech Świąteczne albo u rozmaitej opinano z szlarką. wdziewane lankotką lub co leżą­ zdobio­ odzienie rozkroju z przodu, końców, mankiety kostek. zwała centki, bogatych bisiora tj. je Się­ koń­ z która kmieci tkaniny to pyszniły podobnej batystu. Ze wzrastającym wzrastał i przywóz stroju ludowego. zencie pas batek, kawałek i u robiono się p o d w i k a m i do się dużym jedno czym ka­ wywi­ naszyciem, kie: przy bramowane naszyte Spódnice gały przodu, zwężały posiadały opaskę nie p o s i a d a j ą c e wąskim lub cho, otwór na głowę, wreszcie czyli kołnierzem, k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — drzeworyt w k s i ą ż c e szubę tolubem później torłopem, lub na­ żółtego eksportem towarów Przypominamy, aksamitny lub polskiego obcych, z zboża, potażu, wśród nich że flis « z a n k l e m » tj. sprzączką, tj. kitajki adamaszku czerwonego a i tabinu tekinu na Klonowicza butki. drzewa, i takich, które przywoził skór, przędziwa przemianę dla niderlandzkiej krakowscy na wołów swej muchajeru kawałek Flisacy i oddziaływały na dziewczyny 29 szatki brali w w ceglastego niewieście, tym pre­ na a ka­ m o ż e imporcie żywy udział. N a dzień lub ogół jednak chodziły dwa powego z warkocze. łubu, w głową wiejskim stroju odkrytą, na Korony ślubne obszytej płótnem. O białogłowskim święto robiono Usadzę w wsadzę dominowała głowę przywiązując koronie «Kwiatki I stroiły tej na pisał łubce nadobne na twoje Jan w biel. Dziewczęta wianki, zaplótłszy kwiatki do z łubki włosy na w czyli obrączki co- jeden z li­ Czarnolasu: obszytej koło czoło». II �M o w a tu weselnego «na o szczęście« Mężatki nakrywała barki soli, głowę druga okrywała nosiła rozmarynu lub chomełce, okruszynę owijały (od co którą okrawek zawiciem kobieta rańtuchami pod otulała niemowlę. szale, z w a n e rąbać), kwiatkach lub głowę, i plecy trzeby żywych chomli chleba dokoła, łoktuszą Płachetki z na W okresie w tym r. 1619 szyły osiągnął on kulminację, gwałtownie fala dowozu. czą, a obsłużyć podkopywanej tyzmem. W wyłącznie i zamieranie Zrujnowane nie m o g ł y nicą, się okresie o tym głównych się w do obrzędu ślubu której była której kształtu i przedmiotu, wkładała na czasem w podłużnego, który jedna plecy. część Łokcie, razie po­ używane jak także rąbkiem ona wyrażała. folwarczno-pańszczyźniana, podstawa w y w ó z arterii wsi. W zboża polskiego a szczególnie polskiego strój W z m o g ł a od w Jeszcze przyśpie­ się natomiast produkcją rzemieślni­ ścisłego kontaktu z przejawił szlachecki, się ustroju Gdańsk. najazd Szwedów, drobną kulturze Polski odciętej skrystalizował przez wywozu. miasta, poza narodowościowymi, ostatecznie krajową, tj. c h u s t k ą , płachetką, ale w o j n a u k r a i ń s k a , ustalił do 1650—1760 zmalał antagonizmami produkcję podwiką płócienka, najazdami i wyludnione potrzeb przystosowanej trzecia wypuszczona nazwy gospodarka Katastrofalnie o wyjeżdżającej Zawicie, łoktuszę lub rańtuch nazywano starożytność zachwiała szlacheckiej. lub tj. p o d ł u ż n ą Okres Polski córce pieniążek. a cieńszego (od Randtuch). wskazuje i płóciennym twarz barwinku i matka się zastój a strój zwany zagra­ sarma- chłopski, regionalnych oparty krojach, barwach formach. Przedstawiony chłopa w do na tańca, I I połowie X V I I kurpie, wieku przymocowane czesnego chłopa. sukmanę z toniu, 6 3 0 pas typowo nas to ubiór Widać tu w y s o k ą stopy że o na którym odzieży wacek niego u z stroju rogatywkę 3 1 to niezbyt drzeworycie w do smykany uwydatnia pióra, zdaje skórzane muzykanci ich ubiór nierzem, ze Te rych z niskim nosili czyli w jego 12 góry krakowski z a na dokładnie rozmaitość. się kapłonie, na uszy lub na kark. wierzch rękawami, a kabat kontusza, przejąć by z z I I połowy strój chłopów nadać od sobie porównując a od żółtych święta X V I I z Wszyscy w różni leżącym koł­ rodzaju rękawami, szuby które elegancji miejskich, wieku uzupełniają nićmi spodni granatowe je też kaftanami składał mógł lub zucho­ którzy jeszcze żupany, ludowy z końca X V I I I i z a p i s k i z r. się z jedwabnymi skórzanych (ryc. 9 opis stroju skalbmierskiego strój żupan widać czapkę natomiast żupan trochę rzemieślników pińczowskich ozdobionym lub kożucha, Zwano więc rozprutymi w błękitnej podbite 1755, z rogatywki, ornament i butów z przodu żeberka, j a k miejskie czamary, albo też niezwykle jedwabiem. wywiniętą, Drugi muzykant nosi trzeci — muzykus materiały płócienne, u ty­ ściągany. kabaty. kołnierzykiem, Najdokładniejszy który wyloty ó w takie się, ż e brązowej chłopi, dające niczym cholewą u niego kaletą. futrzanym, mógł ikonograficzne sukmany w y m ten nosili dowiadujemy szuli z Ubiór X V I wieku tył, z kaftan z wiszącą kołnierzem w której klapy dadzą się spuszczać buty Przeważa opięty pasem zarzucić watości. jednakowe zwierzchni. stojącym chłop w mają jednak noszenia jajowatą magierkę zawiniętą u dołu, stożkowaty kapelusz z zadartą k u górze krezą oraz rogatkę z barankiem rozciętym, ó w ­ narysował Wiernie (ryc. 7) obfituje Jednocześnie barankiem, a strojną pamięci, czyli mieszek z r. 1693 oraz codzienny fałdami. woreczek zaprasza krakowskiego był ubiór zasobnej kucotem północnych krakowskiego. opasaną z śmierć chłopa d o ł e m obszarpane zgrupowanymi wełnianym krakowiaków krakowskich n a cechy rysujący i niefortunnie koścista ubogiego owiniętej* onuczami — malarz, kołnierzem u muzykantów regionalne do tylko, krzesiwa i hubki zwany wyrażone obraz, dobrze . Szara s u k m a n a wełniana, spodnie Szkoda i wiszący barokowy względnie trokami niewydarzonym przedstawił Za ryc. informuje ko­ zygzakowaty, z wywrotkami. W czerwonym któ­ suknem, bogate wyszycia lecie posia­ amaranto- 10). dał nam wieku ks. ze Jędrzej strojem Kitowicz (ur. zapamiętanym 1728 z r.), czasów �swej młodości, ski strój co k t ó r y jest W stwierdził, że do 3 2 X I X swych chłopskich)) kowski chłop wełnianą, nierz u plecy sznurkiem koloru w y m rządków na i ozdoby kli i byli rych i dla ponieważ zwy­ niektórych nóż, 2, 6-ciu kółek końce biczów lub jakie rzemyki smagłe. do gruba kościoła, albo parciane krótka, soka Z roboty, drewniana drzewo, sukna baranem tej przydawszy do Ryc. laska za korę dopiero spuszczali drzewa na laski robili. i (sklepowego nie 6. C h ł o p k r a k o w s k i w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u Dl. z I I p o ł . X V J 1 w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w Krakowie, nasadzana; zasadzali odmiennym sukni ko­ wy­ wąskim, kapelusz, kramnego sznurkiem nad czerwona krzemieniem krzemień mień w sukienne wypuszczona czapka słomiany który cieńsza spodnie Czarnym latem u do na lano ale pra­ szydło, Koszula z stalową przy mosiężne, 5-ciu wygody, irn mający, przyprawione kółka przywiązywać do pasa do do rzemienny nabijany, sprzączkę do więcej, koł­ całe zapinany; rzemieniu 3 i wiszący, guzików na boku kutasikami pas żółtymi mosiężną szarą bramowaną okrywający, tern d r o ż s z y , oby­ «Kra- w ł ó c z k o w y m bokach z gwoździkami albo pamięt­ « 0 suknię sukni potężny więcej sam, pisze: nosił szyji, po różnego ten zatytułowanym czajach około był dzisiaj». rozdz. ników kroju (chłop­ nie pniu domowej stojącego; Takiegoż roboty) z kutasami włóczkowymi dawali kołnierza na plecach już dobrze sukni granatowego różnego koloru wiszącego, koloru, po cynowych, b i e d n i e j s z y c h tj. kierezji z s a m o d z i a ł o w e g o s u k n a s z a r e g o , nach szytych krakowskich, z granatowego sukna do pasa». stroju c h ł o p ó w m a j ę t n y c h kupnego, o których szyji, siermięgów, chłopów i czarnych oraz o kołnierza około guzików owiec białych od i do sukni wełny rzędem tylko krze­ używali szamerowanej bokach używanego wrósł majętniejsi M o w a tu o odzieży nanego z mieszanej wiszących gdy kroju wzmiankuje tj. wyko­ kafta­ pieśń lu­ dowa : Koniku, Daleko skiego, dzo 3 4 żyznych pokupnego trawieniowych, rabiając bogato na wiele na Granatowy surdut i guziki był inwenatrza haftowaną jedwabiem, strój gruntach szytym medicamentum tego, z zapaśnych a jak z 3 8 także mówiono, drogich spadkowego moim tj. r. w kochanku złote..." bogatych wyspecjalizowali kobiecych, sprzedaży a kasztanku na ludowe chorobach zdobionym, Podług jako koniku surdut efektowniejszym którzy koniku, Granatowy się w chłopów uprawie sprawach jako 3 powiatu kosmetycznych, przyprawa kminu, z pasternaku, do wódek tezaurowali swe i pińczow- anyżku, bar­ przypadłości pieczywa. kapitały w Z a ­ stroju materiałów. 1755 3 6 chłop w Pińczowskirn nosił koszulę s p o d n i e ze s k ó r y baraniej lub jeleniej, a t a k ż e c h a r a k t e r y s t y c z n y u lnianą, Skalb- 13 �R y c . 7. M u z y k a n c i k r a k o w s c y — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, Kraków mierzaków łem do i Sandomierzan zdobiony, pierwszej którym fartuch z szyciem, przepasywał 1693. a więc paradny się młodzieniec jadący C h ł o p s k i e p o r t k i szyte b o w i e m z lewego związywano w pasie. w W którą łubem boku._ T a m ż e T y m szczegółem rozpór, zimie od który owijano góry było chłopskie zakrywały w na tańca « A Dlatego była skór męski a także płócienny, gospodarz nawet biedacy, podłoga, bo słomy ci j a z się od kutasami « w okrączki» 5 palców. Pisze nasadzonym, wióry urżnę wiechcie z mieszkający z na w a drzazgi izbach z wierzch spodni i obuwano buty obrąb 3 8 aby . się P o d k ó w k a m i Odpowiada więc u koślawił takimi prawdzie 3 7 . cholewą, «napiętek nie «pro- wydawane» z wysoką Kitowicz, że obwarowany, podłogi. posiadały pochewkowaty szlacheckich z a w i ą z y w a n y c h Jędrzej krakowiaka z butów przez do­ idący zasłaniając ten s p o s ó b , ż e r o z p ó r przewleczonym różniły sznura były w żelazna n a 3 palce w y s o k a strugać jak pójdą gdzie końce szerokość środek sznurem spodnie napiętkiem podkowa podczas je stopę wiechciem zawijano drewnianym, marszczył, pod m o ż n a fartuszek ślubu, siejby. Z a p a s k a ta z a s t ę p o w a ł a pas lub z w i s a ł a spod p a s a r z e m i e n n e g o boczny r o z p ó r u spodni. sto do buta i nie istotnie piosenka: nogi z podłogi» klepiskiem, 3 9 . odprawiali wesela tylko tam, �Z chłopa Nie Podkówki ale Krakowiaków, przybite grubej na na 1/2 sztorc, cm, Krakowiaków, (ryc. a krakowskiego tańczy k t ó r y m i tancerz wygiętej doskonale w ubiorze chej dzieci sukmance, W w I połowie a częstokroć stroju kobiecym i zdobnictwa, ze p ę d do środkami granatowego, adamaszku minowego, nego, a ostrze 4 0 podłogę, ciosły. a bogatszych szyć . nie Kuto Rysunki charakterystyczną katanki były płaskie, jak je kawałka z Norblina cechę dziś, obręczy przedstawiające ówczesnego obuwia tkaniny szyciem» rzezanym» widać, w półkromrasu wełnianego odzieżowe. zielonego, muchajeru. Spódnice wiśniowego, Kabatki szyto czyli gorsety z a r ó w n o z z robiono czerwonego adamaszku muchajeru, jak bia­ szyciem podkładanym naówczas «z atłasko- jak barwy liczące rąbkowe, «z biety, do się z m i e s z c z k a m i i s z l a c h c i a n k a m i i nie tj. haftem w y m zrównania li­ . zielo­ lniane lub 4 2 wytrzymowały» tego, w bawełnia­ nosiły tj. głową do żółtego, . Ż o n y lub gołą się musimy ... p r z y k r o ś ć p o w i e t r z a kar­ bombasyny a zapaski Ograniczyć todziców głosu charakterystyczne dla baroku zamiłowanie drogiego sobie sztuczkowe łym z kmieci dawały z mało. n a pewne zagraniczne materiały córki kitliki z czerwieni tureckiej, a k s z t a ł t y lub 4 3 wiemy i ubogich koszuUnie k r o m r a s u lub i wzorzystej nej, mody kawowego, z drojetu do wieku chłopskie jednej przyszło czerwonego, błękitnego także w wełnianego lub z tybetu o barwie i szlachcica tarcicach» podkowiasty . właśnie X V I I I zewnętiznego grymasy importowanego lub tę po dewastował półkoliste kształt ilustrują kawałek ino 8). O z ziemi, przypominając co z a n o t o w a ł ks. K i t o w i c z : « D z i e c i się po nicią. K o ­ kochały barwie i się ozdo­ bach. W cem lecie otulały wiązanym głowę z gowej, która zwała jednego rogu obficiej wanego białym s z y c i e m , na wzór a bawełnie czerwonym czarnym («per W zaś zimie węzeł wijką lub nego płótna, którego piersi. siły pana T o rańtuchem białogłowy i szuby. wijki podczas wały wielkiego wiką bowiem pełniąc r o g ó w k i czołem. głowę z po- pacześ- tworząc zawój, wypuszczały nakrycie głowy nawet do Niektóre wesela na no­ żu- pod- dostępo­ zaszczytu. starszy funkcję — modum nad owijały końce od zaharto­ bawełnice»). Czepiec z w ro­ się tak lub nawet wiązały czep­ c h u s t k i Po- drużba, obrzędową R y c . 8. Krakowiak kosynier — okw. J . P. Norblina. 15 �Ryc. tego rodzaju otulała 9. Obszycie o charakterze nią głowę kołnierza amarantowym jedwabiem u błękitnego ż u p a n a sakralnym, pani młodej. Powicie spowijał parę zaś i czepiny pińczowskiego. młodożeńców, należały do potem zaś najważniejszych swacha m o m e n t ó w wesela. Koszule bawełniane jedwabnicami, czerwony lub zwane noszono uzupełniano bawełnicami, najczęściej szychem pozłocistym Hafty amarantowe wedle inwentarzy istniał w r. Pińczowa 1754 lub czarne albo w spadkowych haft tymże skrzyniach nadto nie się to moda posługiwać mania i się w a jedwabne Niekiedy jednak samych haftach — haft czarnych tenże sposób tylko do kołnierzyk w. przednich pół powiecie przetrwały r. a 1722, w X V I I I wieku białego 4 4 dąbrowskim, do Krakowa w Krzyżanowicach . Z tego p r z e g l ą d u mają w. X X , ale w adamaszku, tradycję formie jedwabi, roz­ występował, Skotnikach koło na północy (ryc. 9 i w 10). tego rodzaju białe wieśniaczek X X tj. krajkami stroju m o ż n a bardzo stadium koło dawną, zanikowego, kolorowych kromrasów, wieku, a szcze­ od kirem, kroju to, przyszła czym spodu, zdobiły i bowiem wieśniaczki a u służącymi dołu zapaski do białym ornamentykę od otoczyste. wełnianymi. na zaczęły wieś się wydy­ szyciem mieszczek. Spódnice Posługiwały się zaś nimi wieku. zapinane żupany jasno-amarantowym Zdobnictwo z krakowskich żupany podbite Tego wieku technikę szorce, zielonymi połowie wąskie. X V I I I związku F a r t u c h y te lub haftowane w kopiasty. dziurkowały przodu a rękawy bogato szerokie, noszonymi kształt i koszulach. W spódnicami przejąwszy się u z na spódnice tj. b i a ł y m i jeszcze przyjęły stojący, w w czerwonego i czarnego haft c z a r n y o b o k brokatów, czerwonymi rozpora, niezmiernie w haftu na wyszywały północne bez bocheńskim i 1763) oraz białe były obok w jakie o b f i t o w a ł k r a k o w s k i strój kobiecy w X V I I I barokowa owiązywały X V I I fałdowane, Haft biały miechowski. nie d z i u r c z a s t y m , zapaski były przepychu f a r t u c h a m i Krakowianki 16 też kochano czarne i czerwone pow. tej o d z i e ż y spódnicy wierzchniej w haftem W tego pińczowski spóźniona i albo koszulach kobiecych, wieśniaczek szychu i galonów, Odnosi W starych wyrażając gólnie i konopnicami, w i e k u wynika, ż e hafty czarno-czerwone, jakie jeszcze dziś o d n a l e ź ć że typowe części złocistego w czarny na czasie (tj. 1755 kobiecego w X V I I I a — i czarnym szyciem». złożonych. przestrzenione w całej Z i e m i Krakowskiej. w tak j a k konopne «z czerwonym mające na granatowe guziki granatowe jedwabiem przeważnie w i tj. k a p o t y pętelki, powiecie na z tyłu posiadające pińczowskim kołnierzu charakter linijny, i rogach przetrwało �bodaj jak do końca i kobiece W X V I I I kolorową, i złotymi tj. w. i i w Odzież Z do na ta innych srebrnymi W w. do baroku, rodzaj wieku do go, przodu z błękitnego kieszeni przez lub wcięte w dobrego łecznej. jako Jeśli tonu oraz dołem, szlachcianki ludu, a u K r a k o w i a k ó w niewiasta spinania która — wymieniają kożuch, oraz jeśli się m o d a i legitymację nosiła madzelanu bramowane zapinanej na także na bia­ pętle Mazowszu wschodnich utrzymała wieku. kobiecego zewnętrzne taśmą galonkiem zielonego pasie, nanizane o inwentarze rękawek wieś z Krzyżanowic turecki, korali siedem na sznurki paciorki polską chodzi, sięgnęła rurkowanych włosów, wstążek łoktuszę sznurków manifestowanie s z k a p l e r z , to przynależności do swego stanu wypuszczała go z czyli dwoma niebieskie. nawet omal gufrowanych, do posiadania, na kabatek a nawet zarówno połowy kołnierzyków 4 S koronkowych, zdobienie k o k a r d k a m i i wycinania b r z e g ó w zapaski w półkoliste z ę b y do rękawami, podobnie j a k i katanki, dołem, u dawniej przeszła kaftan z pasamonami. roboty. bekieszy rozkroju, noszona męski czyli gorset z a s z n u r o w y w a n y z obszywano pasamonicznej tj. sztuczkowy, X I X , przyjmowała szerokimi przedniego X X stroju guzikami epoce u X V I I I części zarówno złotymi, Czasami sukienka, początków obrus drelichowy lub nazywano osnowie lnianej, kloszowane tzw. w żupanem obszywano wsi k s z t a ł t sukienki rękawów, Wielkopolsce, się jeszcze na srebrnymi wstęgami przywdziewały barankiem u guzy. te amarantową. tkaniny wełnianej łym Zresztą Żupany znany j u ż jest najczęściej łub Zimą X I X wieku. sukmanki. . Należało pozycji jako spo­ ozdobę, bractwa. D o d a ć trzeba, że przedmioty zbytku także i dla wsi wyrabiali krakowscy złotnicy i pierściennicy r y n g m a c h e r a m i zwani. Szczególnie ków. do Z końcem koron X V I I weselnych Notowane w X V I I I odnoszą z oraz Pińczów. złociste do «blaszek» Okaz poszukiwane wyrabiano już w szelążki, ten z gęsto na pochodzący Ryc. Strój krakowiaków wschodnich — 2 czepków wykopany 10. były pierścionki miastach w w. czepce z « p ó ł j e d w a b i e m się niezawodnie mosiężnych pow. wieku sztuczne Wielkopolsce z blaszką» zwane z 4 6 naszytymi cekinami. Należy końca X V I I w. H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a , których niemiecka używano a b ś l a g (r. 1622) l u b z « b l a s z k a m i » cmentarzu położonym z z wianuszkiem krwawni­ kwiaty lub na z l (r. tu również grodzisku poł. X V I I I w w. 4 7 . 1762) czepiec Chrobrzu, kładziony pińczowskiego. 17 �Rye. 11. C z e p i e c « z blaszkami)) c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m pow. był wprost czepce z ó w na włosach pochodzące z I głowy a połowy na nim X I X w. dopiero z drugi Radłowa w czepiec pow. z 4 tiulu brzeskim, 8 Niesporny r. luksus w kobiecym oczywiście jedynie szlachty, (rys. 11). Takież nam z znane są czego 1744: dowodem «Zagęściły checkiemu stanowi w stroju ludowym, warstwie są następujące się także nierównych bogatych w słowa stanach ambitiosi którego instrukcji niższych, fastus, różnorakie kmieci. W y w o ł a ł że tak on formy przytoczyliśmy, silną sejmikowej miejskich, sprzeciwiało reakcję woj. oka­ jako ze wymyślne i modne stroje emulative sadzą Okres W okresie układzie tworzenia źródeł dochodu pracę w się gospodarczym. polskiego się, i chłopskich, się rodowitym burżuazyjnego małą opłacalność i zacnym samodziałową produkcję sta­ kosztowne, derogatią czynią». zaszły w Polsce duże tekstylną, się n a ó w c z a s rzucając na zmiany produkcji rolnej, zaczęła w przemyśle, w związku z czym zmieniała pańszczyznę na czynsz lub fabrykach i manufakturach. Rozwijający zrujnował szlacheckiemu szla­ 1760—1830 narodu Szlachta widząc stanowi strony krakowskiego n o m , k t ó r y m powinna b y ć dystynkcja i apparentiori ornatu, bez p o m i a r k o w a n i a n a w Chrobrzu metalowy. muzealnych. panował w się na grodzisku w P i ń c z ó w . N a o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę r e s z t k i r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec etatystyczny rynek coraz przemysł więcej szukać darmową tkacki materiałów odzieżowych. Jeśli w X V I I wieku w Ziemi Krakowskiej po lewym brzegu Wisły czynne były jedynie w K o ­ szycach folusze poruszane p r ą d e m cem X V I I I zwykłych sukno na użytek wsi w i e k u czynne były w Z i e m i K r a k o w s k i e j i Sandomierskiej szlacheckie gatunków tańszego dowicach, K o z i e g ł o w a c h 18 Szreniawy, wypuszczające 5 0 i w sukna w Józefowie, Staszowie, Klimontowie, gdzie A u g u s t Czartoryski Bogoryi, założył 4 9 , to z koń­ manufaktury Żarkach, W ł o d o - w r. 1780 fabrykę, �która wytwarzała sukna na skalbmierskie jednak Frystacki swoją cław doskonalił gich była Ten Ziemi i Duży wania, a wpływ kowskich w skowym. rozwój na 1794 d. 24 jego ujęciu W (ryc. Sam. je latach sukmany spiętą D o pasem pasem, Na za w garnuszkiem r. weszły 1831 a lub w gunie Oficera w kosa stroju masach ubioru. zestroję i form dotychczas pasy narodowe), jej z 1829 r. cześnej, w 1824 gm. spódnicę w stroju pow. K o r c z y n i e do Udział go­ oddziały­ chłopów kra­ się m u n d u r e m woj­ a popularne w Polsce Narodu typy Polskiego elegantów kwiatów. Norblin Kosynier objuczony używany natomiast, kościuszkowski blaszanką, przywiązanym pułku w do torbą pasa na zastosowaniu piechoty Krakusów z cie­ brzę- do potrzeb krakusów (ryc. 13). (regim. Noszono ramionach, a zawieszone u czerwona rogatywka blaszane —wyróżniały na go dziesiątkach i biała ramionach, szyji sukmana pistolet za sukmanę tylko buty z X I X w. duży wpływ wytwarzało tradycją cholewami^ szal typy, podyktowane Materiały sukienkę kwiaty białe wiśniowy, 5 3 tendencją z w tych sobą wtopienia c z a s ó w 5 jest granatowa z 4 wy­ i (francuskie Wymieniona czapka indy­ ze paski białe i niebieskie . miała do rozpoczęły nie archiwalne paski białe, czerwone w dogodne podłoże utrwalone stroju ludowego: niebieską spodni różnych pow. w sukiennych, r. terenach jędrzejowskim Stopnica, kożucha tejże m i e j s c o w o ś c i białych na Mierzwin w Wiżajnach, w a w swoich czer­ barwy tam także rydelkiem itp. indywidualizacji Motkowicach, sukienną, 2* przodu 2 koncepcje szczegóły merynosowy r. w wiejskich ludowy epolety grupy. czerwona, w Księstwie ludowego Powstaniu I X pułku starym, co zostały chustka a butach, nadto pierwszych oraz nowe wyodrębnienia nieznane w Zaatakowane barw ale ludowym perkalowa w pie­ nabita. w a l k a n o w e g o ze dużą, Proces w bukiet zuchowato brązową sztorc perkalową w ubo­ w Kosynier zaś nosił taką samą rogatywkę, białą chustkę z na przemysłu k r a k o w s k i stał glinianym wyróżniały g u n i ę masę, sprzączką w kostium wchodziła narodowe), i W a ­ krakowska» zasięgu jego polityczną. ówczesnych mundur zarzucone tego na wone (polskie rozszerzanie zamaszyste, mundurów kierezje j a k o ręce się w już skład zarzuconą nam strój niezgrabnych i w widualizowania mieniają że zdobny w i niej w ks. żebraków z a tanie szczególnie tkackiego się t y m wojskiem chłopskim. i na nowe «młodość obław owiec i uprawę lnu wolność przez wygląda brzękadłami. przemiany jednostki nosi pasem wzmagająca handlu, byt «Krakowiacy nożem umundurowania z pasem o wyraził krezą, szabla i długie spodnie błękitne. siekiera walkę tematu uporządkowano j a k peleryny sznurze. . 8). Różyckiego) spięta nadto Brązowe wówczas, na sukienna «na podłej 1 robić». oraz s t r o j u , ile sprawił, serii r y s u n k ó w wygiętą żałośnie następnych wojska. samego mniej entuzjazmował a dobrą wełną, 5 przemysło­ zatrudniał policyjnych zł przedstawia k o s y n i e r ó w w teatralnej pozie, przy c z y m jeden z nich j a k b y zuchowato dość i katedralny i ubóstwu» szyli 10—15 fabrykaty. narodowo-wyzwoleńcze malowniczości chlebakami, kadłami tyle za techniki, j a k o ż e z p o m o c ą hodowlę Przeważnie krawcy kupiec gdzie k a n o n i k wypadało ograniczać gdzie sukna. «Fabryka podważyły Litografia zatytułowana Marca» dużą. sukna tekstylne nie Kraków, nadto kapitalistycznej zaczęli się w w a gdzie podcieniowych cudzoziemskiej dysponując Kongresowym, przemiany 12). podkreślenia lęcą, produkcji Stachowicz (ryc. jako cudzoziemiec, w nikczemne Chłopi walki Michał z stąd był robotników ż e nie wygody krajowej». Skalbmierzu, kramach siebie m a n u f a k t u r z e a nadto, «dla dania wsparcia nędzy insurekcji Kościuszkowskiej kosynierów kapelusz i w sukna wedle «dla przez , odziewać wywarły miejscu zagranicznych)), 1786 Królestwie Krakowskiej. spodarstwach, 5 2 zł za łokieć Chmielniku i w z tego, ż e w e r b o w a ł a musiała ożywiony Warszawskim r. założonej łapanek przestać na gatunków w w p r o d u k c j i tekstylnej fabrykach Polsce i masowych niądze R. przy w w sprzedawali 24 4—6 wyrabiano ośrodkiem wyrabiał i bezrobotnych dla i Sierakowski, który głośna w chłopskie sukmany Największym wiec sukna ordynaryjne po sukmany do spiętego 1828 kitla fartuszka pasem się rozmaicie. kamizelki w granatowego szerokim zanotowano małego przejawiał noszono noszono 1823 chustkę czerwoną, składający prostaczego r. kolorowe, czerwonym kostium, W paski — zieloną czapkę się z koszuli pochodzenia, pa- sukiennej 19 �kamizelki ciemno-zielonej, ciemno-zielonej siadającej wierzch ze na wójta guziki i nowatorów kozacką bundę czapkę guziki oraz z tegoż sukna, czapki uszatej następnie z wołoszki zaopatrzonej w sukiennej daszek, a po­ stroju ludowego który w kozacką r. 1828 zakasował nosił czarnymi z czarnym baranem chyba. Stanisław szaraczkowe barankami spodnie, podszytą, a wierzchem Kopaczyński, wołoszkę czerwony czerwonym zapinaną pas a nadto na kozacki szyi chu­ czarną. Spod wielości barw i form romantyzmu przebija jednak stroju, już stkim typy które podkreślić karazji chowska Zauważył zwieszoną» Kolor wyszyciem wienią, od 15), już Ł. się od brązowa 5 epoki w tym prób indywidualizowania Odrodzenia okresie skalbmierska w sznurkami, r. z decydowały 1) b i a ł a (ryc. 1830, często nurt rodzimy. rozwinęły siebie k o l o r e m : Gołębiowski czarnymi 5 że oraz z całą wyrazistością schyłku należy, różniące (ryc. wyszywanej 20 na kuczbają, ciemno-zielonego. Opatówku, stalowe i również stkę w białą sukna Wszystkich jednak zastępca zapinanej podszytej że 16 u się u o 4) «Proszowiak szerokim jego ludowego się on typowości. Krakowiaków proszowska 17), ubioru Wyraża (ryc. szara używa kołnierzem, a 14, w w epoce elementach Przede wszy­ wschodnich 2) cztery granatowa mie­ wiślicka. białej sukmany raczej peleryną (karazji) na plecy . biały lub wełnianą dominujący czerwony suk u włóczką — w tym karazji doskonale stroju, proszowskiej z czerwonym, kontrastował z posiadał charakter ich tłem. manifestacji żółtym Zestaw barw lub brązowym z a ś bieli z czer­ narodowych. Nie- �zawodnie z tego kołnierzami sunki Michała stościach cistymi powodu żółto typ rantowym, kierezji . Jeszcze kierezje suki koloru rozwinął lub zaś wyszycia u dolnych w zachowało żołnierze X X wieku ozdobione z się kierezji kościuszkowscy, widzieć m o ż n a srebrnymi i białych jak o było złotymi z tym na czerwonymi świadczą różnych krepinami koloru, była brązowa, 13. krakusów jest mosiężne z charakteryzuje a kołnierz wzory» a krakowiak (ryc. 18 wyszycia na Ł. na karcie 19) oraz tym sukmanie okresu haft włóczką galonek. ry­ uroczy­ oraz pozło­ s a m y m kolorze, miechowskiej Księstwa 3 9 niej . przez D o d a ć często tytułowej plecy także i kolor ama- co suka czarne. Kaz. rękawów i suka. 5 S W białym kierezji W oraz połączeniu się tradycji . kierezję wyszywany że u dopatrujemy Warszawskiego należy, książki sukę zaś lub j e d w a b i e m Kłapcie Gołębiowski jednym zdaniem: przewieszony i Cechował ją kolor granatowy, granatowe zdobił cętki i mieszczańskiego różne zawsze Suki w sznurkiem w odziany Miechowie. . amarantowym kierezji kafowego 3 7 rogów pół utrzymane były w szlacheckiego typ się w granatowy amarantowe granatowego Trzeci Ryc. takie najwięcej Nosili je szelążkami. Drugi nosi 3 e Stachowicza narodowych amarantowy, żółty stroju względnie wyszywanymi. kierezję Brodzińskiego «Skalmierzak i czerwonym skalbmierskiej skalbmierską «Wiesław» 6 0 , Oficer I I p u ł k u w wojsku wstańczym 1831 podobnie jak po­ odziany i ulani w kierezje z h a f t o w a n y m i sukami. Z książki l.esius «Das Martin Ehrenhleid des S o l d a t e n , B e r l i n , 1936, 21 �a nie w I połowie cze białą w kierezję użyciu, O razji) i kształt Szara w jesz­ wspomina G o ­ (kołnierz małego ciemno-fiołkową z się ikonografii Wiślicka i uwagę i z reprezen­ rzadko krakowskiego. odmiana także tego zasługuje względu, które północną część Ziemi Krakowskiej aż po z cennych szących się do kierezji lorowany przedstawiający skich na sula tego, odziany był z szarą (ryc. 20) Drugą z 6 2 chłopów Siwe Sieradzanie, rogatywki rograniaste, Wielkopolanie, nosili konfederaci Kujawiacy, barscy, ale Kurpie, jedynie cechą kon­ Wedle śmiałków granatową drugi w stroju krakowiaków się w oczy już niska ro­ X V I I I wieku nosiła rogatywki zarówno , jak i mieszczaństwo, a Podlasiacy, czapki czarnym uważano Trzecią służące Jedne były się w trok, do wyplatane do którego pieśń oznakę częścią przepasywania ubioru rzemykami, przywiązany metalową. Z boku Lubliniacy. amarantowe, historii, g d y ż w e s p ó ł z Krakowiaków drugie zaś północnych były «kowane» tj. skóry zw. k u t a s t e c e k zwisały nie tylko w półkolach, u jeżeli ale pasa nie mi brzęcy» wisiorach. skó­ wierzch. mosiężnymi a u końca (ryc. 21). tj. b r z ę k a d e ł , więcy». i pionowych na nabijane cale s z e r o k o ś c i , 3 lub 4 półkola tencek dziewcyno Odtąd białe pasy koszul wypuszczonych 3—4 był wisior z naciętej zdobiły je czte- kaftanami . ludowa: Porachuj 22 6 3 o wypukłych łebkach. Miały «Siedemdziesiąt Brzękadła Polaka sukman, kamizel, a także zielonymi czyli g w o ź d ź m i się n a p r z e c k e wspomina zewnętrzną charakterystyczną rzane, p e c k a m i za szla­ spośród i sukmanami krakowskimi weszły w skład m u n d u r ó w wojskowych w czasach Kościuszki. rogatywkę kie­ czerwonym wejrzenia była Łowiczacy, w tych kierezję rzucającą kształtu krakowskie obszyte czarnym barankiem «zrobiły karierę» z 1848. amarantowa, obszyta różnego chta r. kołnierzem barankiem. W c h ó w . Fot. i . Krieger w Krakowie. Nagajew- K r a k o w e m czerwonym, pierwszego gatywka R y c . 14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow. M i e - w braci w ko­ Zielińskiego, «. wschodnich, z napad jeden kołnierzem rezję Jana Kriega rysunku odno­ szarych jest rządzącego Franza Chęciny. dokumentacji rysunek sta­ sukman obejmowały Jedyną na że nowi p o ł u d n i o w y cypel zasięgu szarych, lub ozdobami». bardzo stroju jej szarą, zielonymi wypustkami pojawia ka- trójkąta sukmana kierezja j a k o najmniej tacyjna która tam Wiślicą podobnie jak błękitnymi była 21) typie «Pod m a barwę, lub (ryc. czwartym łębiowski: proszowską, X I X wieku zwężały Zapinały o których �D o tylko kierezji nie kowa. na K t o fajkę, nie miał też pasa z kapciuch nieobyczajnie szeroką noszono trzosy, tak szerokie, j a k k o ł o i lulkę cholewą, Kra­ kieszenią krzesiwo, z nosił cybuszkiem albo wprost za w za­ nadrzu. Mniej ru charakterystyczne dla Krakowiaków inne mniej Koszulę oraz wschodnich widoczne męską chowały ubio­ części sprzed były ubioiu. r. 1830 ce­ gęste zmarszczki w o k ó ł niski szyj i wykładany kołnierzyk z dziurkami, przez które przewlekano jazgier nych czyli wstążeczkę. koszul w ó w również związywano N a używano (holend. rzadko sits) z z w przykrywał J. J . Kauscha, nisława XVIII Spodnie buty z Augusta za spodnie, a Wedle czasów zwiedzał płóciennym kolan. nadto fatuchem kobiecym panowała biel. polnych kcję magiczną. ćwierci odziać koszulę siać się sięgającym do i len 6 5 świąteczna. roboczym ona Jeszcze X I X wieku kobieca robo­ nawet w fun­ ostatniej obowiązana się spódnicę , koszulę niektórych pełniła 6 4 opasywali odzieniu W tach Sta­ Polskę B y ł a to p r z y o d z i e w W ob­ wywrot­ fartuszek. który c y c prążkami chłopi krakowscy wypuszczali na ręka­ końcem cienkimi wpuszczane kami parad­ perkalu zwanego rozstawionymi. szerne U końce wstążeczką. spodnie już wieku i w była czystą laną, białą gdy szła R . y c 5. G r a n a t o w a s u k m a n a m i e c h o w s k a z d o s z y w a n y m k o ł n i e r z e m - kicrezjowym. D o ubioru ciasnocha, nierza, nik. z a codziennego więc ramion Zanotował rękawami której dla spódnicy, W lamą skich z rzadko pocz. i bukietami Wianki rokich w niebieskimi kwietnymi drużek wstążek dano bywa w oraz oraz już trochę dłuższy. ogólnym w w większej W tym wyciągały T o kształcie opadającymi dół z boku nosi części <z tylko węższa ten zwykle czółenko koronę część oraz błyskotek, aż do kolan. koszuli, dochodzi 6 6 pani ale i złotą krakow­ młodej, zielonymi, sztucznymi głowę a strojne w Rańtuch, do . obciągnięte dziewcząt opasującymi sta­ płócienny latem» weselną wstążeczek, pozłocistymi sam stanik karbowanymi wstążkami kokardkami z i opadających wreszcie Stanik nakrycie głowy przypominało i trzęsidłami tylko koszuli. komory efektowne nie albo chłopka stroju pracują były z sztucznych k w i a t ó w przyczepionych i rękawami, spódnicy rzeczywistej obszytego świecidłami wykonane to reszty wstążek. czepka ramionami «prócz dziewczęta kolorowych płóciennego że S t a n i k ten jest nie X I X wieku się z kołnierzem, J. J. Kausch, uroczystości kiść koł­ z koszuli. tylko lub strojne składającą żółtymi bowiem zamiast bez koszula oszczędności święta a koszula albo Fot. I . Kricgcr. należała który dokoła. pęki od sze­ X V I 23 �Ryc. 16. Ś w i ą t e c z n e ubiory ludowe z okolicy X wieku dynie N a używany u ludu. wsi był W należał aktów Michał on do i X I X wieku, w (ryc. związany drobnych w środku, miast obcasów. Proszowiankę a zaś u brzegu wstążek barwistych ramiączkach, zr. 1846 która 24 ale (ryc. u z tyłu. więc z Poza cenny roku 1875 kołnierzykach kołowy z bardzo wyszła wąskimi przez typy epoki pozę fantazyjnie dołem tasiemką cholewami wąskie, z czepeczek przystrojem Stachowicz 6 8 . mody, o którym Jest to wyraźnie wiedział właściwie ustąpiwszy w lub białej oraz W zapaska autor rodzaju się je­ szalom. weselnych przełomu z rzutkami motywem podkówki czapeczki z swym zy­ — za­ dwiema na­ kwiatów ryciny w « O d niepotrzeb­ drukowanymi w X V I I I Krakowiance szlaki i pękiem rysunku hafty Przyjacielu L u d u o z d o b a h a f c i a r s k a tego stroju, późniejszym z utrzymał rańtuch sztucznych Z innych cech zaznaczonych ramiączkami z wysokie zaznaczył główna miejsca z dwa ale kształcie żywych 1864 młoduchy. teatralną. perkalikowa w Ilustrowany z najważniejszych brata rozwichrzony zapaska z wieku różnego Krakowianek jest tym i mankietach. Jednym rańtuchem d l a tej X V I I I miejsca naszytą szczegół, z młodej. Szerner, Tygodnik środkowa). w ustąpił szkiców więc cechuje oraz pani serii butów 23) wstążkami a w ważną spódnica i chłopki, społecznych młodych jest Miechowa, (postać mieszczki właściwą o r a z M ą c z y ń s k i w r . 18 5 8 koło koszul, tzw. , i wreszcie szytymi na wyraził nieważny węzeł, spod przyodziewy owinięcie przedstawił 22) na gzaka 6 7 ślubnej których kwiatów szlachcianki zaś warstwach było Stachowicz Szkalmierza» nie przez innych obrzędowych S k a l b m i e r z a — rys. W ł a d y s ł a w s. 404. K r a k o w i a k tutaj haftom przez perkaliku na przodach artystę jest drobno gorset pasiastego. �N a koniec Augusta r. 1830 i także teatralne, to rokie na rychło gwasz krótkie dodać udziału w okresie szlaki falbanek z u z na ludowość. kostium zrezygnowały krynolinowato naszytą nausznice na u nasady kwiatów, czasu królewskiego Kościuszkowskiej, szlachty był Zaleskiego spódniczki tym już od insurekcji przetwarzany kolan stroju dopełniały że w emigracji m o d a Antoniego do należy, chłopów z wstążką kaftan Tancerki obowiązkowych i się w Stanisława kraju, Strój krakowski, zasobny taneczny. wydęte baletu z a wytworzyła na zdobne kolorową kołowy, wsi jak a po efekty dokumentaryzuje zapasek, wokoło lub białe — w aż błyszczącą pończoszki przyjąwszy w i cztery lamą. sze­ Reszty płytkie pan­ tofelki. Strój zaś partnera tak modnie odzianej tancerki składał się z rogatywki zdobnej pawie, z białych lub żółtych spodni wpuszczonych w miękkie cholewy b u t ó w oraz z kaftana, do galoników którego i dodawano błyszczących trójkątną sukę, .suto o r n a m e n t o w a n ą w pióra granatowego naszyciami ze srebrnych szelążków. / R y c . 17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p . B o u l o g h e 1925. 25 �R y c . 18. K r a k o w i a k w k i c r c z j i z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o . Okres W okresie t y m g ł ó w n y m wadzenie między nowych ludźmi. W zaprojektowanej linię k o l e j o w ą kolej z Krakowa austriacką, Miało turze 26 r. to Polski Tomasza do do Mysłowic, ogromny w wybudowano Wrocławia dokończywszy ogóle, w a w na r. W 1848 budowy W r. r. 1847 połączono pierwszej powstawie stroju l u d o w y m kulturze materialnej wsi polskiej usprawniających pierwszy Łubieńskiego. Mysłowic. dzieła wpływ a przemian w komunikacyjnych, 1845 przez od motorem środków 1830—1914 zjawiska w odcinek 1846 w w kolei kolej wpro­ pracy pruskim austriackim wybudowano przeprowadzono warszawsko-wiedeńską żelaznej eklektyzmu szczególności. było produktów warszawsko-wiedeńskiej, zaborze zaborze kolei wymianę Z na i ziemiach z kosmopolityzmu czynnikiem tym granicą polskich w 6 9 . kul­ współdziałał �duży rozwój i to we Perkali chy, białych koszule na kobiece wanych na i Ginsberga w w sukna 190 za razy tyle, rs. X I X w W a w zaczęły prymitywną w sukna oraz białe i szare II dwa bo w 7 2 a ostat­ fabrykę sukna Ro­ Rembieszycach , który brązowe używane za połowie 1899—1904 Kozłowski Małogoszczy za omal upadać, łatach 16, wyrabiano te w prowadził koło 1850 tkackich, Koszycach nią bodaj muald p r z e d r. Miechowie, Fabryczki wieku prowa­ Miechowie Słomnikach rs, w w Bla­ Słom­ kapeluszy Słomnikach co PleGern- W Miechowie 1800 rs, a 3474 8, fa­ Lewka i Markusa majstrów w brzegu Szymona tabeli 25 czym zarzuciły , Chaima Żywicki. Koszycach 0 Mieście. wytwórnię pracowało w 7 1 Pińczowie N o w y m wedle urzędowej przy 7 lewym Pilicy, freunda Błażej ale rękodzielnie. Będzinie, w Żarkach nikach i w szowera dził pod bawełnianymi Szancera w spo- centko- dostarczały po wyrobami dego rańtu- a X I X wieku krakowską bryki i spodnie, zapaski, fabryki II ćwierci Wisły zaborach. nie tylko zagraniczne, krajowe wieś na spódnice dostatkiem W odzieżowego trzech prążkowanych dniki i przemysłu wszystkich wyrabiał na sukmany jako dery na konie. Gatunek ności W e w oddziaływał wsiach grunta w gleby many płonę nosili dzoziemiec i na Buczu, wsiach ludności. zazgi» tj. Powiślu — ziemi 19. Krakowiak — bogaci. D z i ś j u ż nikt tego nie z elementem Dęblinie, Ryc. Łazach dobrodziejstw zaś wsi pisał w r. strój urodzajnej przemysłu nie należały 1791, na «szumny np. w Gręboszowie i pamięta. i do od skalbmierskiej — f o t . T. K r i e g e r . wyjątku, okazali i paradny» Borzęcinie, innych — u się wsi po uwłaszczeniu przeszli podróżujący po wprost do Polsce cu­ nie b a r d z o p o w s z e c h n e i zdają 3 mężczyzn» " . chłopi, zmieniali Rząchowej, odziewali tych «lanych» jeżeli sukmany przepychu wsi Chłopi ubiorów że «sukienne wiejskiego postępowym nawet w kierezji suk­ małopolskiego, którzy o zamoż­ Mokrzyskach, Wymienione szczytem gowskiej, w J. J. Kausch flisactwie, we np. tylko Również i strój skorzystali fabrycznych. być na Rysiach, najrychlej się stopień «zapaśnych Slotwinie, Rudach, i się na Woli biorący udział w emigracji «nowomodny». Natomiast Przemykowskiej, Woli chłopi w tradycyjne R o ­ sukmany «kikle». Podstawę wadzono w majętności stanowiła więcej wielu wsiach na Zawiślu sama ziemia, niż kultura rolna. Pługi d o p i e r o k o ł o r. 1890. Orano zagony w żelazne cztery skiby, wpro­ siano 27 �R y c . 20, N a p a d braci N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m austriackiego k o n s u l a b a r o n a F r a n z a K r i e g a w r. 1848 — kolorowy rysunek J a n a Zielińskiego. po jednorazowej ściernisku, czaj bez późno ziemia orce albo i za choć Znaczył więc majętny na chłop w o ł ó w krakowski koni uprawiano «przewłoki» i przewłokę ralna, samą tych iż szych «Wiesław» 28 P e t e r s b u r g 1857. Brodzińskiego ° d otrzy kamizelkę i w latach mywał na oraz 8—10 przewłokę 20 koszulę, 12—15 zł, zł, a pa­ i stare buty. warunkach, rzecz natu­ odzież morników, R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a płótno, «przewłoką». d ą b r o w s k i m jeszcze spodnie na i tkano służbę dziewka za swą indziej, łokci W względem Gdzie parobek sterz utrzymywał zagonów 1870—1885 płótna gospo­ parobek kilka len śred­ gospodarstwie anyżkiem. wynagradzano pow. kopy. posiadał obowiązków służbę otrzymywał W i w pana. W p i ń c z o w s k i m gdzie muły ziemi. morgach, lub to kiepsko, ćwierci z zapas pomocy odrabianiu obsiewek ją pańszczyźnianym 14—30 p a r o b k a do i sześć wiele okresie darzył parę M i m o uprawiano dawała nawet po nio gęsto na zazwy­ rędzinowa lub zasobna w wiślane, W wprost plodozmianu, służby kmiecej, zagrodników gospodarzy ubioru kmieci. k ó w zamożnych i musiała Zapewne należał ko­ biedniej­ się do różnić rolni- Skalbmierzak, �który jącą wedle aż akwareli poniżej pasa, Wojnarowskiego a kołnierz szecia ubierali się spanoszeni czańskie czamary czarne, Szarą, w poł. odziewali wisiory chłopi u kierezję i brązowe np. skórzane. bogaty. się z jego przez że niż w wało i i strój z — opadającym w pow. N a w krwią zaś noszenie okrągłe krakowskich — czerwone naszycia wspomina (ryc. dużą 24), sukę pow. ze 7 S . U bogatsi nosili granatowego oczy kołnierzy się nadto bogatsi jedwabiu sukmanami brązowe, bez którzy krakowskich ze sukmany które były tj. spodnie rękawów, nowej «luberii» mieszczan, kierezji a dąbrowskim kaftana ogół zaś w bogatsi bogatszych strzyżonego zadowalali wa- J. Kitowicz czerwoną, sznurkiem)) W z miesz­ natomiast sobie sprawiać s k ó r z a k i w opada­ barankiem. T a m z a ś , gdzie w y s t ę p o w a ł y guziki. N a kłuł suką cho­ natrząsali noszonych Warszawie, 6 pańską ' . stroju, w było w z r o k u 1880 czarnym kołnierzem biedniejsi n a plecy. Koło której włóczkowe. pińczowskim i cynowe, o biedni strojną przyszytym brązową sukman i płótnianek obszyte karmazynowym biedniejszych chłopów które uchwycić, poprzednich, tymże później fabrycznego, zamożności znajdo­ warunkach ekonomicznych. czynniki w u zamiast proszowicką, lat uboższych fioletowego chwasty d a ł o s i ę lepiej wiekach u 100 sukmany lub ozdób. uzasadnienie łecznych jest oznaką zróżnicowanie t y m okresie sukna Dzierążni m ó w i o n o poplamione To w w Dostatni kroju z kołnierzem czerwone flisów są to kierezję w nosząc kierezję na kierezję. rogatywki z a m o ż n i kmiecie lub ich synowie mogli Również a zdobnego w lub kożuch wypuścił Radłowa, jeszcze jedwabne, bordowego brązowym z srebrem — były tam droższe. Tylko dził lub opierzanki, karminowego, białe białą sukman skromnym sukmanę nosiły złotem nosili chłopi wieku, się w «wyszywaną na spodnie czarne i takież samodziałową X V I I I wdział barani kożucha okresie spo­ T e same złożyły się na powstanie zjawiska systematycznego zanikania stroju Rozwój darcze, ludowego. przemysłu i zmiany dokonujące Kongresowym, w życiu silał wsi. inaczej postęp rozwoju Zresztą Chłopi niczych a na biedniejsi postęp ten nie za­ ludo­ zaniku stroju terenach prze­ inaczej szybciej na rolniczych. na obszarach wyzbywali sunkowo drogich na przyodziewku rzecz gospo­ Królestwie stroju proces przebiegał mysłowych, w przyspieszyły Ale dalszego wego. się rol­ się strojów sto­ ludowych produkowa­ nego w mieście. Strój tradycyjny utrzy­ mywany był chłopów jednak przez zamożnych. nie brykatach. faktury głównie na Opierał samodziałach, Nawet tam, szlacheckie warstwę i się lecz gdzie on fa­ manu­ mieszczańskie, służące potrzebom stroju, przerwały s w ą produkcję, nej lów j u ż nie na w r ó c i ł do przystosowanej odzieżowych. kowiakom kno lud gospodarki, K o ł o r. daw­ do 1880 naddunajeckim brązowe sukmany sprowadzali ce­ Kra­ z SUgór R y c . 2 2. Krakowianka « o d Skalbmierza*, rys. M i c h a ł Stachowicz, ryt. Langer. 29 �flisacy, ale p r z e w a ż n i e skiego grubego trzeba było». Linia śledzić nych. i tak rozwoju i datować Jakież Koszula obszewkach, to Lasowiacy, których sztywnego, stroju ludowego m o ż e m y nie tylko b a r a n o w s k i e «mokra załamała zapinana wschodnich była na w s u k n o sama sposób w ceniono kącie wyraźny. wyżej stała, W ale i z a n i k p e w n y c h Związywano 1875 wstążeczką obywały nie od ani okresie form góral­ chłopa nie 1830—1914 kostiumologicz- się bez Bywajże Bede ci tu, z O koszuli, wiązaniu bywaj, wiązała wokół szyi, haftowana na piosenka: obszewkami kołnierzyk guzików. fałdowana Stąd faworkami fałdeczkami, tylko gęsto k o b y ł k ę . T koszulka z r. o k o ł o się powstawanie, wstążeczką z do sukmana formy? krakowiaków a że mój V, ale zresztą hultaju koszulkę i rękawy, na bo rękawów koszule mówi wiejskie pieśń ludowa: części pięści. Część koszuli wypuszczoną spodnie zwano żartobliwie i z tego wsi powodu różne opowiadano dykteryjki. szedł do roboty szulę na spodnie, kościoła W G d y gdy szule ją do naddunajeccy od haftowane o z e d l u Haft chłop na ko­ szedł do spodni. latach 1880—1900 nosili wiacy na wypuszczał wkładał Krako­ święta ko­ o z y r l u czyli tj. u r o z c i ę c i a n a piersiach. pokrywał nadto kołnierzyk zdobny w czerwoną stebnówkę czerwony oblamek wszyty w ny szew kołnierzyka. tem zdobiono kawów. nia na brzeżhaf­ oszywki u rę­ motywem zdob­ koszulach męskich kwiatowa. koszul k ó w oraz Niekiedy nawet G ł ó w n y m niczym rózga M o d a męskich haftowa­ u naddunajeckich była Krakowia­ trwała około lat 30, w y s z ł a z u ż y c i a k o ł o r. Spodnie to bywały wyprawnej cycu lub do parady. codzień, święto. raniej r. skóry, Jedne z Spodnie skóry do z sukna pracy, fa­ dru­ nosił na granatowe na jeleniej przestano lub nosić ba­ koło 1870. Buty z cholewami należały stroju reprezentacyjnego, chłop 30 żół­ pasiastego Parciane sukienne, 1905. z płótna, z granatowego brycznego. gie na o ś w i a t a miał do toteż gdy iść w k u m y lub na we- �je już koło r. 1890. czterech t y p ó w strzeniła ski się daleko kierezja natnego Zanik dość szybki, swych Nie wiem że z Kaliny w w suki powiat szyta typu z skalbmier- grubego bogatą kierezyj w kołnierze z był r. 1858 Wielkiej 1865 d o olbrzymie powyżej prawdą. białe bo­ dowodzi, przy trój­ gałęzistym. skalę przy sukman czerwonymi wzbogaca zano­ kołnierze k u c o t k a m i , naszycia czerwonych układzie chyba opisane». Okaz ( r y c . 14) białych bru­ haftowaną Szkalmierzanie mają zakończone centków dzaju r. także zdobne spośród rozprze­ Mączyński zgodne już koło kątne, zji jeśli karazjach pinano a innego to okresie a strojna w «tylko jedni jest tym krakowskich poza brązowa, kiru, sukę. tował: W kierezji sukiennych T y p tego r o ­ rozmaitości kiere­ krakowskich. W sukę 1 poł. nie tylko X I Xw. dodaje do sukmany, Jest to j u ż j e d n a k kostium się haftowaną ale i d o kaftana. baletowy lub libc- R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a . Fot. sele, obuwał I . Krieger. cholewiaki, Jeszcze k o ł o r . choćby pożyczone. 1890 m ó w i o n o w T o p o l i w p o w . pińczowskim: «bogaty, bo bami». dawnych cholewiaków Opis piosenka I z początku buciki I przeszywane kroju uszeczkami, z pojawia 7 S . przełomie dzaju W się on dzenie jego 8 0 X V I I wieku w Kazimierzy Jakub Bojko ślad etnograf w 7 9 , a ale pocho­ dawniejsze. oglądał tego Wielkiej jeszcze w Kozłowie kustosz krótkiego włościańskich wieku, niezawodnie X I X i X X uchwycił jego wiecie używano inwentarzach w jest fartuszek chłopski kar- podaje przy wiązkami. Niekiedy zamiast pasa fartuszka z wywracane nitowane przy buty X I X wieku: Podkóweczki Z czyk m a polityk r . 1951 w tymże mgr Zdzisław N a ro­ po­ Szew­ . Stosunkowo płótnianki. W wcześnie zanikać pow. jędrzejowskim zaczęły zarzucono R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c , fot. I . K r i e g e r . 31 �ria d w o r s k a , nie zie Jana około r. greta u Nep. 1835, widać jadącego bryczki natowy suką. pańskiej a że sztan- na koniu odzianego krakowski «panowie z prawie w czerwoną zano­ w o ź n i c o m chłopczykom umiejącym wła­ czterema k o ń m i j e d n y m lejcem) nierz wiszący świecącymi licach na plecach, 8 1 blaszkami» kierezje j a k o . świąteczna (ryc. 25, W i W wielu dwor­ pińczowskim wcześnie niejszym». brzu, ustąpiły Dlatego nych wsiach szedł do już ślubu towarzyszący m u czaj t e ż u p a d ł . w k ó w R y c . 26. Kaftan wicie dla c h ł o p a — liberia s ł u ż b y dworskiej całko- bo Z kapturem { cze szare w czasie niepogody (ryc. 28). Starzy c h ł o p i sukmany sukmany, których z s e r k i e m kaptur czarną lub c z e r w o n ą nicią datki kształtu serkami, nazywano u w naturze ornament składali aż był oraz s u k m a B ó g Stąd w 1900 b u n d y płaszcze W po- nielicznych ^ y w pow. bund kaptury z a p ł a ć , tzw. a n r. Krakowia­ b r kaptur do ą z o w e nacią­ b u s k i m pamiętają dziś jesz­ suknem, Stare okazy kaptura. też żartobliwie pasa czerwonym falisty. do do pow. cał­ a pińczowskim haftowany zdzierali te, a nazwę na zwane tę od nadawano z wsi białe brzegu żebracy, trójkątnego także sukom kierezji. Pochodząca z r. 1848 stawia Skalbmierzaków, nabitą kadeł niżej dużymi guzami mosiężnych. brzękadeł nie jest to polskich N a bionym 32 obramowany w którzy sięgającym w zwy­ i płót- koło szerokie i szare, zaopatrzone gania na głowę daw­ wyszły brązowe nosić, tj. z r y w a j ą c a z tradycjami zdobnictwa ludowego. w Ten obszarze wschodnich drożne 1914 jeszcze na całym d u d k i e m Ale pińczowskim. Wcześniej, przestano wieku obrzędowo wesela sukmany pow. X I X brązowych. r. Chro- sukmanie. drużbowie Po z użycia w Zagości i in­ końcem białej suk­ «parad- pan młody z w sukmanach nianki ludu brązowe nadal paradowali podczas kiem u białym Skotnikach Dolnych, nych odzież 27). pow. many oko­ liberie s ł u ż b y uroczystościowa 26, koł­ wyszywany skiej z a c h o w a ł y się d ł u ż e j , n i ż j a k o z gra­ zaś dają (małym częstokroć dzieciństwa obra­ właśnie wierzchem kaftan swoim dać N a malowanym Wojciech Szymanowski tował, od strój ludowy. Głowackiego tylko jeszcze ogół rycina K a j . Winc. metalowymi, Interesującym pochwa, z podręczne w X V i której w drugi wystaje X V I wieku. układy zaś szczegółem narzędzie, kierezję przepasywano ćwieczkami Kielisińskiego z których jeden nosi karazję ale tej duża i broń K o ł o białym krzyżów pasem w i r. zdobnym rękojeść noża. zwyczaj rzemiennym gwiazd. R o z m o w a rycinie jest przyboczna, 1868 pasem pt. spiętą pasem D o tego w 7 dużych zawieszona Wielkość znana ten karczmie czyli przed­ s m y c k ą kolistych na jego brzę- rapciach świadczy, na wizerunkach po­ że chłopów zaginął. szerokim na zaś w rzemiennym pasa a ozdo­ przymocowana 2—3 cali, była �R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji s k a l b m i e r s k i e j . kaletka na do przechowywania s m y c z e s i 8 2 talerzyka kowiak z D o kozik . Inną Sieciechowa, S t r ó j podczas więcej w bieli» kowsku» masom z korzystanie rystyczna C h u s t k i . chustka fularowa Demoraine'a Bez gorsecie Chustkę z dobrodziejstw barwiste, się na na z z przodu niebieska, i stojąca żółte zielonym, głowie, jakąkolwiek bardziej podczas syntetyzując mówiło się w i rozwój technicznego. się asortyment dnie żółte 8 obok krakowiaka z siwej i zapaskę tzw. skórzane, spódnicy, kolorystyczne. nosić ci nie też w do kra­ Krakowie, swoje stosownie Polsce: obserwacje ubrane, «ubrać W związku ozdób z tym odzieży, naj­ się po handlu umożliwiła a kwiatki», p ą k s ó w k a . kosą, kra- szerokim wzrosło a gama za­ kolo­ czepiec chustkę chodziła nawet na jaki podwiki symbolicznego nie żebraczka. i płótna jak na w pasy szafirową z chustki Stąd sztychu kierezję czer­ buraczkowej obszytym chustki kolorowe wypadało dru­ pąsowa, pokolorowanym w żupaniku, zaśmiecichy powinna W wiązany czerwonym chustki zdobione w chustka odzianego Zapotrzebowanie przechodziły do 4 nosi najzwyklejszej przeszłości służyły w pąsowa choćby do wesela grosza wisiorami nosi wytwarzane «Kobiety przemysłu biała, spodnie zestawienia zawieszony od fałdowaną. zanotowała: lat p ó ź n i e j nadto . koralem Hoffmanowa, 1824 a wielkości ozdobioną pomnożył czerwonym Kupiłam Coraz 8 S o znacznie. Żebyś które a Andriollego Tańskich r. klapą bakfonowe gęsto kilkadziesiąt tkaniny kobieta ciekawe chustki E . M . i pieniędzy, mosiężnych Fabryczna produkcja maszynowa «chustki bramowaną przy z z trójkątną spinki Krakowa grzebienia kółek P r z e d r. 1843 b y ł y j u ż w p o w s z e c h n y m u ż y c i u k o l o r o w e wzory: dawało do stroju poszerzyła kowane co należały (ryc. 29). W na przez Klementyna Kielc tj. b a r w i ś c i e . potrzebowanie wono rysowany 30—60 torby zapinali koszulę k o b i e c y . podróży czyli huby, oraz kształcie ludowych gospodarze żagiewki krzesiwo kaletę w biżuterii którymi i wyjść 8 3 , złotą lamą było duże. w pole 8 6 . piosenka: fartuch, obdartuch. do owijania zrękowania czyli głowy, białe wiązania rąk chustki, młodo­ żeńców. Strój krakowiaków wschodnich — 3 33 �R y c . 28. Zniszczenie kolei w a r s z a w s k o - w i e d . przez p o w s t a ń c ó w 1863 r. D r u k I . S. W e b e r w L i p s k u , n a k ł a d garni G r z y b o w s k i e j w K r a k o w i e M u z e u m C z a r t o r y s k i c h Nie tak kowskiej szybko, jak barwne chustki bajowe dopiero koło C z e p c e . 8 7 co należy rozumieć, ku — poza rańtuszkiem tyłowi. O dawniej rańtuchem, że brzeskiego nakrywano kokieteryjnie «E, r. brzeżek mężatki, tę m o d ę , będziecie ta zarówno umocowywano Koło r. strojąc je w ludowa: 34 i u czepce aż do na końcach, w się po ziemi kra­ wsi pow. pińczowskiego nosiły «czepce gładkie blaszkowane», węzeł w czepce kwiaty, a 8 9 koło 1914. tym czepce, . W r. Potem skopcu w dbając; krezką, pow. 1880, żeby żeby było dąbrowskim już młodsze mężatki Ale w szklanymi spod z chustek wianków kołnierzyka, wypuszczając dziewiczych, sznurowano że wystawał to nakrycie na upinanie się ze jędrzejowskim kartonowych w dół czepiec, prze­ starszych: jeszcze którego koło kształty nimi wiązano gorset i u nosiły również dziewczęta, warkocz. stroju dziewcząt znalazły też duże zastosowanie do chustki chustki «rogówki» wyśmiewały w nakry­ na chustki fabryczne rąbka i brzeskim moda pow. pocho­ takie główkami. białych zawoja Czepce wiadomo, ale białe, h a f t o w a n e (czepcu) ?» przewiązy­ wypuszczając . D w a takie o k a z y M o d a spod szelążkami takie a końce Krakowie. j a k i mniejsze chustki tureckie upinano wiązane 8 S gęsto Czepki nad czołem, też Bojko Etnograficzne fałdowaną nie kusił» wstążki. chustkami haftowanymi. kretonowe obszyty a jedynie wyszyte kolorowe tworząc M u z e u m trwała r. chodzić przypinano koszuli djabeł szpilkami ze W rozchodziły niektórych nie haftowane, zdobne potem białymi nimi pasówki, 1880 W s t ą ż k i . kocze, czepce drogą, posiada czepca «żeby tureckich w 1920 swoją haftowanym wano trzymały do czepcach z naszytymi szelążkami wspomina pow. chustek one w r. 1858, ż e m ę ż a t k i że wdziewały tym z głowy chustki drukowane, i kraty. Dotarły Mączyński dzące sprawiła, kartonowe pasy 1900. Zanotował mosiężnymi wały r. w księ­ r y c . 7392. wstążki. zapinek trzewiki, o biczów czym Wplatano je w korali, war­ u rękawów wspomina piosenka �R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r . N a kieleckim Sznuruje Czemże O te wstążki upominała narzeczony wstążkę lub chustkę bowiem otrzymała za pilną robotę Wstążki miechowskie Wstążki we fartuszki sypłoj, goła Podarunku woła, matki żniwa, wypierały kolorowe roz, . Wstążki od hafty trzewiczek się dziewczyna, dłuższym kieleckiej drodze na sznuruje — j e d w a b n ą Zapaseczka po 9 1 na dziewczyna je Sypłojze poczym polu, podczas m ó j nodze, wstążeczką... zabawy Wojtusiu przekomarzaniu się z tamte drugie przywiozła z z zapasek już przed «córki przyszywano możniejszych przeważnie od dziewczyną kmieci historię zalotników, odpustu 100 zaręczynowej w te wrzucał życia jej do zapaski dziewczyny: otrzymała w jedne podarunku Częstochowie. laty, g d y ż wstążkami n a fartuszek śpiewając: sypłoj barwiste d o k u m e n t a r y z o w a ł y chrzestnej, 9 0 biały, wedle w i a d o m o ś c i po brzegach starsze kobiety z r. 1850 wyszywają» zdobiły 9 2 9 3 . jasno- js 35 �modre zapaski świąteczne naszywką oraz Zapaski tak chło terenach na zywano zdobione je gorsety brokatowe, ale do pow. t a c k i oraz wełniane z się me­ wełny one kóz na pę- na krzyż kibić. W pa­ jedynie wykroje półkoliste potem dopiero dodawano — gęste albo długi o r g a n k i , linowata forma kobiecej. lub adamaszkowe, opasując kaletki w najczę­ miechow­ zasznurowały ciasno nich ry­ amarantowego także Zapinały lub wany X I X w. w jedwabne posiadały tzw. poł. koloru angorskich. sie I lub kamlotowe tliczki dołu naśladowano widzieć niebieskiego, wstążką, u falbankami. pozakrakowskich i na­ W ściej d a ł o się rynosowe i krakowskimi. G o r s e t y . skim czarną zakładkami pasek których urozmaicała Ozdób fałdo­ żadnych kryno- zarys figury gorsety te nie posiadały. Po r. 1873 wzorzysty który wszedł a w ' użycie potem utrzymał zdobionych czarny się do dziś kolorową w krepiną, j a n o w y m i porcelanowymi. tj. guziczkami sty starsze, Gorset z a okresu wstążką niebieską, przodzie motywem się tylu obszywane przeobrażeń, K r a j ki. Po używane nowe do S u k m a n y . na w z Z z ale Starsze tzw. z użycia spódnicy w pasie, końcem białe sukna, czerwone i Oczywiście strój pasa, kobiety i rodzaj o z d ó b . wyszywany na a gorsety tybetowe był kapsle. Żadna był kwiecistych. Po nich kwieciste część haftki rzeżuchą przyszły z ubioru lub prze- drobnymi nie przeszła zwane Gdzie związywano niebieskimi zdzierały zielone kobiety je wówczas zaś z koło wyłogami. krajki pokazały tylu r. odziedziczone «przyjaciółkami» zdobne na się nosiły 1905 po tj. same one matkach, muśli­ wstążkami. takie wyszły piersiach frędzlami, zapaski «szarfami» Buska K o ł o zakończone z jak użycia. ostatnie i poniżej żu- pleców mosiężne. zanikiem u przez i zapaski. tam X I X wieku i z niewiasty guziki wieszały niewia­ dziewki. bramowany klamerki, na wlekaną o w i e s k i e m . wytwórczości rymarskiej sakiewki z zielonego lub czerwonego wieśniaczki 36 Jeszcze okrągłe S a k i e w k i . riałów wyszły marszczone granatowego płaskie, wyrabiać i szklaną koń­ moda gorset. 1860 sukmany, Ż u p a n i k i . paniki co przewiązywania fałdziste mężczyźni r. sieczką przez ,«rózg» też zasznurowywany kaletkami, Z czerwonych przez tego Zapinał percy- ustalać się zaczęła noszenia czarnych gorsetów R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . T. K r i e g e r . błyszczą­ oraz X I X wieku ozdób, gorsetach, cymi szelążkami cem aksamit bez Tylko wypuszczając nie je safianu, na był jednakowy, żony i córki służącej potrzebom nabijanego stroju, przestano mosiądzem, które bogatsze chodziło gatunek zapaskę. szczególnie bogatych kmieci gdy mogły nosić w o zimie mate­ s u k i e n k ę �zwierzchnią, (ryc. podszytą 30), krótką, dzistą wedle która koło 20—24 m o ż n a było dostać reckie spódnice i kładały na lać po z wią­ zadowa­ pacior­ Bicze w szkiełkiem, z na B. albo chowianki koło niane. zależnie ostatecznie kamlo- zaś baweł­ zróżnicowanie stroju od siadaczki 1850 adamaszkowe, biedniejsze T o mie- r. «martynowe», także a — podarun­ Zamożne jedwabne, aksamitne, dorobkiem też nosiły amarantowe, wi­ Częstochow­ kawalera. gorsety malowanym własnym dziewczyny ko­ miniaturowym M . były po­ z odpustowe ręcznie zerunkiem ko­ rodzinach pokolenia pontaliki od lub meda­ paciorki zaś, spinka Częstochowie za­ 5—7 krzyżykiem. z ga­ a zawieszonym lub towe , gipsowymi lorowym kiem 9 4 szklanymi przechodziły skiej zł. tu­ Biedniejsze kmiecych w 10—12 «drogie srebrnymi czerwonymi kolenie, kobiecą gorsety» szyję łąkowymi rali za z się musiały likiem kosztowała nosiły takież korali. kami, fał kroju, sukmanę bogatsze zek 1875 gdy Tylko lonami dołem staropolskiego r. zł, barankiem a majętności odbiło się w jego po­ pieśni lu­ R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » z o k o l i c y S z c z u ­ dowej : cina, F o t . I . K r i e g e r . S t r ó j ślinowej a jej ślubny. spódnicy Chrobrzu płóciennej marszczonym. gorseciku, Były ja w zapaski bieda I I połowie pow. i w to mi ni a wąskim ostatnie z rodzonej głowie spodnia był pińczowskim bluzce bez na X I X wieku przeświecała kolorystycznym w z karczkiem marszczonym, spódnicy mi, Ni Jeszcze i odpowiednikiem Jeszcze w Bieda obcisły w r. należało przejawy gorset, 1910 mody, również a spod biało niebieski do wyszywanym wiejskiej, aby spódniczka szły kobiety zakładkami, mody do niebieska kołnierzykiem pionowymi matki, szmatki. ślubu w lub 9 5 . koszulce nićmi, okrągłym micjonowanej mu­ granatowy krótkiej czerwonymi dużym białej centkowana, w białej kołnierzem samodzielnie przez wieś. N a d Zaczęto tymi poszukiwaniami stroić bukszpanowy. « w kriszki» (w się w kremowe Potem ryszkę), robiono a wiejskiej reprezentacji spódnice i bluzki, a czepiec zdobnego stąpił welon ściągnięty n a szczycie się w pow. jędrzejowskim już koło u z szczytu głowy r. tiulu w 1890. w bukiecik Welon noszono zmoc» kremową niebieskiego pęczek. Albo «wziena także lub moda chustką idąca miasta. wianek różowego, sztucznych marszczonego kwiatów. i suknia kremowa tam od nakrywać spódniczki Po nim na­ rozpowszechniły kremowe z prężnej 37 �R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , pow. S t o p n i c a , w tzw. « s u k m a n i e wełny kamlotowej, fałdziste z tyłu i b o k ó w Zgodnie z cichą konwencją ze stroju ś l u b n e g o , co w miejsce jej na dawniej dawano z dużym oraz bluzeczki z długimi obszarze ziemi koronkowe rękawami krakowskiej uznawane było by za nieprzyzwoite przodu naszywki, imitujące dzikiej». i wcięte w wyeliminowano i nieobyczajne. Z zapaskę, potem pas. zapaskę początku i tego za­ niechano. R o z d z i a ł Z A S I Ę G W 2) przeprowadzeniu historyczno-etniczne, etnicznej, 5) i a 38 czasie, typowe wreszcie zasięgu cechy 6) stroju 3) gospodarcze, B A D A N E G O ludowego S T R O J U uwzględniamy: 4) s a m o o k r e ś l e n i e stroju uzasadniające względy I I I praktyczne, jego 1) ludności wyodrębnienie nakazujące łączenie czynniki co w do swej fizjograficzne, przynależności określonej drobnych przestrzeni odmian stroju �w zespoły większe, zasadniczych Spośród znaczenie zaś podkreśliły się w obszar ciągu 33) całego cały Północny i tzw. szają się z używalności Świadomość powyżej na nawet elementów na gwary Pierzchnicy, się z a Kielczan, to jest w buty składają się istotnie na r. z i wyraźne są na i ludzi cech uważa pow. nie i ale na na mieści piastowskich, epoce że odpowiada na piastowskiej, granica ogół a wschodnia nadto biegnie krakowskie elementy stroju że służy terytorium, zwie ono także do mie­ geograficznego stwierdzenia przedstawionym Samookreślenie Jeśli mówi, na jego wspomnianej nosi 9 8 się . Jeśli biało ludność strój podobnych zapaski liczbę i białe haftowane « d o tych z od przez tj. wiele zakresie Piotrkowic, ale uważa sukmany z chustki północy», noszone siewierkowych sukman krakowsko- zaś w czer­ czepcowe itp. ludność tych krakowski, niemniej pasiaste, bardzo tę uzasadnia k r a k o w s k u » , gdyż rogatywki czerwone « w ę g i e r s k i e » , kotliny wszystkim « p o jeszcze opiera się zaś nazwę przede nosowych że to ludność się M a z u r a m i , to północnych, samogłosek się za autorzy gdzie m ę ż c z y ź n i czerwone 1 0 0 . i na a za cechę kobiety na szarych, wy­ ramio­ obszytych Góry godzić się za z jarmarków obszar w Kielcach Sobkowem a 1858, granicę granicę stroju który 9 9 Kielc przeprowadził u nas z me­ się jeszcze kieleckie, zasięgu 1 0 1 kobiety Kra­ 1936 i sięga tę granicę stroju krakowskiego w ludności anonimowy koło w r. oko­ Chmielnika, 1878 po linię . w następnych naramienne, wytwarzane np. lub autor Wycieczki w tę granicę wymiarach statycznych. W s z a k ż e w r. ale sukmany i pasy słyszało krakowskiego, Siarkowski wytyczył Świętokrzyskie lub magiery na koszuli, — krakowsku, dostrzegł koło Władysław noszą krakowski koło się po lub obserwacji, ale przede w s ? y s t k i m s a m o o k r e ś l e n i a północną się n a jej n i e z m i e n n o ś ć krakowską, nosili « o d święta» białe piórami i białe hafty « m y ubieramy C h m i e l n i k a r. Natomiast pawimi południu». oznaczyć tę północną m o ż n a z gorsety granatowe na zasadzie własnej zasięg stroju nie mieści się w kieleckie pobliskich coraz z czasu około dziesiątkach lat, na X I X gdyż żaden tejże M o r a w i c y , gdzie zapaski pasiaste Brzezinach. Przyodziew bardziej połowy południe do ludność przywożone ta wtargnęła Chałupek między Pierzchnicą. Sąsiedni w i ę c kielecki strój kobiecy teren w różnicą, sprawdzalnych. Stopnica, rozróżnienia: Morawica, Przyjmując na czasów wschodnich którym charakteryzujący rogatywki a kobiety Pińczowa Kielc Łopuszno, na na etnicznej. Drugni przeważającą zachodzie różni Kielc, uważa X I X wieku, obszarze. h u t n i k z r . 1842, k t ó r y w i e l u K r a k o w i a k ó w wieku, tylko odzieży, samodziałowe naszyciami, kółkami, i tą Krakowiaków się bez zespół Kurozwękach, Niezawodnie Chęcin z rolniczy; jednolitości przedstawionym połowy ksiąski tej stroju ludowego nie m a n a celu jedynie obiektywnie karbowane uznaje mężczyzn w próbowali lice do zasięgu z przewodnie wybitnie czerwonym. 1952 kowiacy W rozmieszczenie wstępie, Tendencję powiat wiślickiego obszar, tym dużo prawdy, kielecka strój czerwonymi talowymi w jest ich Także z cały krakowiaków Dunajca i Nidy Górek naszyciami, u plemienna. we charakter etnograficzny powiatu i przynależności obywającej wonymi a typu związku Wisły, Suchowoli, sznurkiem i jego administracyjne. omal w., zasięgów przesłankach z nad wokalizmu miejscowości zaznaczyliśmy gleb na polskiego. . mazurskich w mowie różniającą państwa utwierdzana w ciągu dziejów także przez inne czynniki, w y r a ż a się dziś sandomierskiej nach, 9 7 określonym poczuciu jej o d r ę b n o ś c i często i czyli przez wzajemnego mapie, już materiał stroju X I V — X V I pewnego dawności podziały zasięg z tego, ż e badanie określenia to jednolitość zasięgowi przejściową, sandomierskimi historycznej jak przejrzysty p o g l ą d całego . wschodni z dające urodzajność konkretny 9 6 i obszarze proszowskiego wiślicki i różne o północnemu strefę Wynika w dziejów archidiakonatów przez obszaru, etnicznych — powiatu zaś na przyrodniczych, oparciu powiat wschodniemu granicy w tradycją ludowego dolinność czynników (ryc. nadto stroju czynników posiada spośród mapie usprawiedliwiane typów krakowski i to w ściśle dzięki swej b a r w i s t o ś c i w y k a z u j e tendencje określonym do ekspansji czasie. 39 �Przyjąwszy podstawę sekwentnej, czępach między nadto typy białe, zdobne sukman z z g l a n k a m i wano oraz a w wschodnich faktów. niebieskie po taśmowymi bokach, — latach z r. i to od 1850—1870, zmuszeni jesteśmy dowiadujemy 1914 r ó ż n e koło typy kieszeni obowiązani w szpic u i dlatego u ż y w a n o czerwonymi kieszeni nosili t a m ludzie stojącym, a na obszarze. w dużym Ciernie, do dziś nie wyszyciami kierezjach jako strój językami koło sukmany i południowej zanikać zaczęły z a piękniejsze. W biała z wypustkami, czerwonymi dych. ze Starsi suką, kołnierza zwane koło r. Skawinę, a pow. koło jego Kielcach N a tutaj potem zeszły w pewnych tradycji w buskim, czasie. typowego ośrodków foszmanów i Rakowie, zasięgu. analogicznej zasadzie sukna i kierezji należało w w Rudkach i Śladkowie fabrycznego, d r a b i n k ę , to j e d n a k że wyspę gospodarcza ziemi 40 wcięte w pasie, z z i a b k a m i tego a długie, czerwonego do chmielnickiego nie kieleckiej, krę­ mło­ brązowych zdobnych koło w starych nigdzie kołnierzem, koło albo 1890 płó­ Wiemy kołnierzem, kierezje r. latem białe, jednak, sięgające brzeskim do form r. w Miechowie Skalbmie­ obszarze brać i w predestynuje określonym pod uwagę i przemysłowej, oddziałała czasie także związanej stroju kieleckim wiązała Rembieszycach pow. 1939. stroju ludowego bowiem po a w i w t y m charakterze przetrwały w się. z sferę ze stro­ farbiarnią n a przedłużenie ży­ jędrzejowskim. do naszego p o w . Busko'. C h o ć fałdziste z przez kierezjach i sięgające do Pińczowa, z kołnierzem sukna n a przodzie, stroju w ł ą c z a m y grawitacja krakowskiej, D u ż y m , uwa­ Sukmana wisiorami zasięgu Chmielnik, jako wytwarzania białych sukman krakowskich, występujących wyspowo w jego okolicy dedworzu, po użycia starodawne brązowe. z brzękadłami. wspaniałe Należy pow. włączyć oraz z się białe, które oraz przy ze stojącym produkcji rękodzielniczej tak fabryka sukman i i pasy że zmienność koloru granatowego i czarnego brązowych haftki przejętą z południa ludzi stroju n a o k r e ś l o n y m wyznacznikiem wyłogami, Mierzwinie tylko — noszone tam całkiem rękawów ze s t o j ą c y m sukmany dąbrowskim cechy np. w m o d ą relacji białe amarantowym dowodzą, n a mosiężne wyszły pozostawali Proszowicach do stroju kołnierzem występujący falisty. zgodnej granatowe z czerwonymi oraz przy sukmanach brązowych lecz tylko różnym umowne w z nadal u brą­ okolicy krakowskie, miejsce i c h p o j a w i ł y stroju tego n o s z o n o k r a k u s k i te p r z e k o n y w u j ą c o J a k przewaga wotności wedle 1850 p a n o w a ł y b y ć jedynym gospodarczą Brązowe kłapciami ornament brązowych, pińczowskim, zasięgi same m o g ą jem. r. które Przykłady nie w bujnie haftowane jedwabiem miechowskim, Ale tkwiąc miechowskim, kitlami. D o rzu brązowe, różne czerwonymi brązowych noszono uzna­ od części pow. jędrzejowskiego tego p o w i a t u Imielnie końca «za pańszczyzny» biednych, sukmany a zapinanych r. 1890, a w tj. pomponiki sznureczkiem 1870 w y s t ę p o w a ł y granatowe w kutki noszono j u ż sukman cienne że w po szelążkami. z a ś części jednak gospodarze zwisały czarnym Również nie nastały u w te te­ pasie, T e n strój Białe zaś sukmany chłopów białe s u k n a j e d w a b n e g o b y ł a n a t y m terenie natomiast z której i koło pobliskim gdzie fałdzistych, haftem odzieży półn.-zachodniej Zdanowicach, sznureczka, zdobnymi żano conego czarnego j u ż typ czy wcięte w fałdziste z burego sukna, wprawdzie to uroczystościowy, r. 1910. W brązowe ale jest Cacowie z czerwonego z tj. s u k m a n y suką, Podobnie m a się rzecz w Przasławiu, tylko dopiero b u r o c h y trójkątną więc badań go do ślubu. Podobne przejście Gnojnie i Skadli. T u ­ a zbadać, obłogami i przodów. za kon­ tasiemką, n a podstawie Chmielnika wedle informacji ludzi starych, przyszły «gdy pańskie ustało» — zaś sukman, niebieską jesteśmy Otóż a do się, ż e w były tam noszone brązowe ozdobami sukman do białych da się stwierdzić w np. 1850—1870. wyciętymi i sznurowymi i poważniejszy w kołnierzu c y m b a ł y tej w s i w czasokres czasu, Jeśli występowały n a piersiach, w tegoż że przed sukmanami białymi tj. fałdami z Stopnicą dominujące z a dawniejszy zowych Krakowiaków stwierdzanych obszyte przodu były renowych stwierdzono, a oceny Szydłowem oraz rękawów stroju określenia przejawy kostiumologiczne historycznej granatowe a dla zasięgu jego zasięgu b y ł y to s u k m a n y z białego stojącym a zapinane krakowiaków ośrodka świętokrzyskiej krawieckiego czy też ośrodek np. w zdobnym w Przesukna czerwoną n a pętliczki i k o t e c k i wschodnich szła n a tej głównie sandomierskiej. w — zasadzie, kierunku �R y c . 33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h według Stan. A r n o l d a . D o wykreślenia dawno jeszcze punktach, co wątpliwości, zapaski z zachodziły z tego rodzaju zanikł w do Rzecz cech w Łęgu ubogo nie Dalej oczywista, stroju n a m a p ę . Krakowiaków Szczurowa, a k u na południe tymże pod że zasięg aż do względem Wisłoki ten sandomierskim, i Podlasie. krakowiaków strój metodą wyraźne z chłopi w w i białymi obszyciem, sukmanach Górze rozpływa różnice Zaborowem. Tarnowa w W po­ brązowych r. 1870 strój nikt ludowy się w obszarach rzutowania jednoczasowych, typowych sukmanom lubelskim tych cech. Nie tarnowskim, itd. Szare zaś sukmany, notowane Wreszcie granatowe sukmany pinczowskie i Dolnoślązaków, brą­ góralskim, z a s i ę g i e m tej o d z i e ż y , Górno określa ich guniom są południowym zachodnich, kieleckie przynależ­ czerwonym Lisiej ludowy sprecyzowanie w ł a ś c i w y jest także ziemi skaibmierskiej w w. X V I I I , się przynależności. stroju powstaje Chodzi jednak o zbiegają ulegać lat. o b r a m i e n i a te b y ł y n i e b i e s k i e . chodzili na nie brzeskim wyraźne brązowe nie­ niektórych wschodnio-krakowskim Zaborowie Żabna pow. w się bowiem wschodnich W wschodzie W wschodowi gdyż od uchwycenie kilkudziesięciu gdzie czasie świętokrzyskim, i jędrzejowskim, stroju krakowskiego. w Zdaje sprzed nosił. sukmanom sukmanach czasy Klikowej koło zdefiniowania mierskie, Mazowsze w ponadto ale j u ż w sukman, w pow. sukmany, nam dokumentacji. często sukmanami jest kostjumologicznych czarnymi nićmi, zowy kolor w sięga Tyniec w białe zjawisk Woli Przemykowskiej i Radłowskiej sukman ogóle. trudnych jest obszaru występowały potrzebne historycznej zachodnio-krakowską sąsiedniej wyszywaną nam kontrastów z brązowymi między przeszłości kontrastowych brak tych południowego dąbrowskim suką stroju w takich p u n k t ó w Szczurowej ale j u ż w wiecie których geneza naramienne nymi już do W do iż Jednym zasięgu dostrzegalnych obejmującej mają Sando­ odpowiedniki Wielkopolan, Kujawiaków innych. Rogatywka gatywka w Opatowiec wykracza daleko piórami i sięgnęła Ostrowiec 1 0 3 , nie poza Polskę tylko pod a nawet Kielce, północno-krakowski pas Europę do z 1 0 2 . Staszowa krążkami W i Polsce zaś czerwona Połańca, mosiężnych ale ro­ nawet pod brzękadeł wy- 41 �ZASIĘG S T R Ó J K I E L E C K Daleszyce Chęciny — Granica zaborów .Morawica Wegleszyn WSCHODNICH Granica zasięgu stroju Małogoszcz ^-f STROJU KRAKOWIAKÓW O 5 10 15 20Km V .Sobków Pitrzchnica O Jędrzejów 00 °Drug.» * 1 ^ © N D O - E R - J Chmielnik o o Kije gjcoo « °Skadla Łysaków - $ > > | „ A Kurozweki Yy-Staszow O I Tuczępy ) Pińczów \ \ c/ł S «A K I o Busko- Zdrój o O ? Wielki Książ Oleśnica Stopnica- Połaniec^ o Pacanów O Komorów o Slradow Kalina W Miechów Nowy Korczyn oWislica Skalbmierz O <40 ło - Opatowiec/y Kazimierza W. \pStomniki Gręboszów fsieciecho^- SA la.. - > r » .4~\JJ ID I .v&V I Zalipie I •T" T ^ ^ ^ ~" ^ V ^ - ^ Koszyce , 4 Proszowice Vtf. KRAKÓW 8 " " ^ - o ^ - i , .< 5 Radomyśl ^ \ ^ m*. , > Da_browa . Tarnowska ^ ^ - ^ . ^ ^ ^ - ^ J - Ł . ^ / / Radlowska [ZabnoV \ ^ A C H O D N I C H Rn K Wo/nlnikt Ryc. stępował trzos też w sandomierskim. skórzany Z tego 34. noszono Z a s i ę g strojów krakowskich wschodnich. Kaftany zarówno na zaś granatowe północy, jak materiału, obejmującego wykaz która by jako signum delimitationis orientowała wschodnich zarówno stroju a i zachodnich. białą jak i stanowi nierzem ze siadającą szarą, wyraźnie zachodnimi. zwierzchniej, a Niemniej kołnierz stojący zdobioną, pińczowskim, biem, 6) w pow. nymi wyłogami z bokach. szerokim osobne inne 42 T e n typy na peryferiach 1) w a na łanem stroju, czynniki, jako karazji tym m o ż n a oczywiście wyznacznik a przede południową przyjęliśmy wszystkim między kierezji stwierdzamy też całkiem od Stopnicy niebieską wojskowe chwasty, jasno-granatową obszytą krakowski. I tak nie 7) k o ł o sposób znajdują np. bogato się haftowaną odmian na stroju traktować, one na jako opierzanki z kołnierzem sukmanę kołnierzu, ze strzyżonej 0 4 po­ sukmanę pow. mie­ jedwa­ z odkłada­ na przodzie stykający wyodrębnione określonym 1 koł­ d z i k ą , 5) w krakowskiego, obszarze część odzieży amarantowym białą stojącym typy Chmielnika b u r o c h ę , ta puszystym sukmanę koło Proszowic sznurkiem wyspowych brązowych bardziej, że b u n d ę , czarnym drobnych 3) Chmielnika prymitywną gdyż kierezję wschodnimi inne z cechy, Krakowiaków brązową, południe od wybrać Krakowiakami 2) piersiach szeroki natomiast o p i e r z a n k ę na oraz strojem brązową buskim i pińczowskim archipelag nie dąbrowskim sukmanę i kołnierzem pow. 4) n a p ó ł n o c r ę k a w ó w stojącym południu, nas w różnicach między granatową, granicę ze na podobieństw, podstawowy niebieską, jedwabiu, chowskim, i taki określoną mianowicie: strzyżonego białą czerwono Z a i od także czarnej się innych i przez turec- �c z y z n y zaś a naszywane czerwone Bolesławiu aż po lub czarnymi nićmi, niebiesko opierzone noszono głównie noszono w w Oleśnie Ćwikowie, Sukmana i nie dadzą z a ś tzw. się n a mapie dzika obejmuje ująć w zasięg Bosowice, Bronina, Budy, Janina, Mietel, Szczeglin, Palonki, Suchowola, Ż u k ó w — kwadratowy Piasek obszar na wyniku tych rozważań południu do od Wisły, Mierzwy, z od Zasięg ten, naukowej ścisłości. sługiwanie Wielki ogóle zasięgi Niemniej się materiałem podany, mieszczenia o do i w M i e c h ó w strojów skim była sprawiał, też jego W oraz się w W e szacunku. części chłopskie ziemi pstry poplamionym i O P I S S T R O J U nie gorszył. zasobny guziczkami efekty z czerwono rękawami lub bez, z masy badań, Brak gdy Posądzę do rościć pretensji do skazani jesteśmy musi nam w na wystarczyć po­ zasięg do roz­ przestrzeni. a lasów roboczym. w gospodarskie 1 0 5 koszuli N a niedzielę, proszowickim wyglądały 1 0 6 teatralne. pióro N a u . 1870 Tylko mógł było r. i na skalbmier- nędznie. i tylko roboczy kowal N a to we Nędzna przyjść obszyty perłowej. W kaftana fruwające podczas jazdy gęsto do ubiór wierzch skórzanym okrasa stroju ubiór kowala parob- doznawał kościoła strojem zaszczytnym, bo Świąteczny na w święto też z a w ó d Krakowiaka jest ko­ bar- głowie czapeczki, przy nim wstążeczki słomiany faworek, prążkowane, wdziewał wyrzucanej przepasywano oczywiście skórę. wysoko parcianej koło . Jest to n o w ą odzienie bardzo wstążką lub niebiesko podciągnięte. lub białymi Drugnię, Łysakowa, Goszczę, sobie lub 1 0 7 , filcowy kapelusz albo magierka u lewego b o k u kiścią kolorowych wstążeczek. oszewki n a szyi c z e r w o n ą górę do przez M Ę S K I E G O które skórzanym robocze stawiała w się w fartuchu Jego kitle, a więc rogatywka czerwona z pawimi piórami, żarnówka z przypiętą w Skadle, stamtąd nie m o ż e świątecznym ubóstwo. i zabudowania Kapelusz, białe, Rawy, I V odzieniem płócienne Pawie u Tuczępy, zachodzie, Zbo­ (ryc. 33). następująco: Rzeczki Sieciechowice, stanie krakowskiej, obok jeszcze metalowymi tradycja ludowa wisty, Skrobaczów, Zaborze, nakreśliliśmy wzdłuż naukowej, z konieczności codzień — święta jednak oblekano W Wójcza, M a - codzienna. noszono i nikt się tym wala że chałupy ozdobionym skiego. na Kuchary, i Grzebowice nad Wisłą zjawisk kostiumologicznych kontrast między barw, odzież północnej spodni, pasem oczy bogactwo Kozłów, ścisłej d o k u m e n t a c j i historycznej i geograficznej, O G Ó L N Y Rzucał i zachód Ruczynów, Oleśnicę, na zaginionych, R o z d z i a ł wesele — Kotki, wschodnich przez dotychczasowym niezawsze typowych Stopnicy Biechów, Radomyśla, Węgleszyna D ą b r o w y 34). jako wynik metody niektórych Góry od od Prusy, Zabiec, K o m o r ó w Lisiej Książ, (rys. jak w Pików, K o m o r o w a przez P a c a n ó w , i Łęgu południe Wojaczka, Wolica, stroju K r a k o w i a k ó w Rembieszyce Wodzisławia, Radłowa zasięg po ominięciem potem Morawicę, Zabór owa, powyżej Łęgu Piestrzec, Włosnowice, Sukmany Samocicach alfabetycznym: Babice, Stare, K o ł a c z k o w i c e , Duży, z cyplem na południe na Pierzchnicę, Kąty Widuchowa, W Słupiec Kannie, przestrzelmy. i P a c a n o w a , ale zbyt m i n i a t u r o w y . O b e j m u j e o n w p o r z ą d k u rów, Swarzowie. i S z c z u c i n i e ( r y c . 3 2 ) . W s i e te b i e g n ą w j e d n y m k i e r u n k u , j a k s t r z a ł a , Dunajec gierów, i Podlipiu, granatowe nie zanadto spodnie na cholewy krakowiak granatowy kulistymi guziczkami odzieży tej g u s t o w a l i konnej lub A kaftan dalej koszula sukienne spuszczone sukienny cynowymi, przeważnie lub płaskimi parobcy, gdyż perkalowe i nie z — związana zanadto kołnierzem, mosiężnymi skrzek t a ń c a n a d a w a ł y postaci wiele dziarskości. tylne Potem. 43 �... p a s i k T a k i z białej owak Przeplatany Wybijany rzemyczkami gwoździczkami Złocistymi I N a to pasem a moda z a podczas w W teatralności miał ten Jadą, C o Dzieci biegały w lub barchanowane jędrzejowskim N a ogół noszonej nowych, szyto u przez siadające małych, chłopców, i okrągłych rogatywka bogaci. z się wyłącznie i Strój mak 44 w oraz oznaką do Tańskich kierezji, frędzlami cudowana Ciecioć(?) jakoś czer­ wyszywana sznureczkami hafteczkami... dostojności krótkimi do zimie których a zarazem ju- z szyto dzieciom przyszyto stwierdzić na specjalnego podobieństwo u granatowe płócienne rękawy. W czerwonej rękawów, włóczki. stanu były pasy rogami w oraz «Listach z pow. trójkątnymi w pasie a zdobione były Takim strojem piór podróży» kołnierzami i po­ rzędem pysznić oraz się czerwona pawich. w najwięcej u ż y w a n y przez m ę ż c z y z n » dużymi, odzieży grynszpa- zachodnich. wcięte z brzękadłami pękiem z rodzaju koralowych, Krakowiaków bez się z przodu n a haftki, Hoffmanowa z wprost 1 0 9 kostki. W bronowickich parobskiego tj. s u k m a n koszulę Krakowiaków. da się parobków — Zapinały «kolor kafowy grze­ bollero. niebieskie. nie lejbików na chustkę. Drugą z po kapotki i co sukmanę z Kierezyja Panie! półek, stroju były kaftany guzików że u Skalbmierzaków, miona także Krako­ funkcję, na na bronią obszyciem. wyraz powagi, Panie, się z wschodnich i brzękadła chłodnej lub jako Szkalmierzanie sięgającej chłopcom a także uprzęży, karczmie hiszpańskim Pętliczkami, temperament będzie koszuli czarnym barankiem, Klementyna to śliwkowych parobską z tyłu kieszeń tylko Już m a ł y m niebieskich strój jadą składające Krakowiaków Legitymacją mogli zgrzebnej gurmanki tańcu rze­ Brzę- akcentowania nimi samą Kółeczkami, podkreślający się kaftan wdziewano wonym zawadiackości, tę porze lub n a bitki w Podkówki pełniły do kaf­ koniec k o l a n (ryc. 35). tańcu posługiwano chotki barwnej aż do były w 1 0 8 opinano aby te, n i e g d y ś k o n i o m z d a r t e z wiaka i brzękadłami zwisał podręczną. Obok krzesiwko nakazywała, rytmu, Rycin Bibl. Jag. i przyodziewko... weselu Gabinet włożony fajka cudne tan, przydatne nackości kaletę nim T y m mienia R y c . 35. S k a l m i e r z a k , m a i . M i c h a ł S t a c h o w i c z , wyostrzony, cudną Przy kadła sprzążeczkami... koziczek W skóry wyszywany, u o r. 1824 . Kolor zauważyła, ten opadającymi odnosi na ra­ plecy. świąteczny cechowały jeszcze rogatki, białą j a k śnieg koszulę, inne kolory. perkalikowe Wszakże mężczyźni spodnie p r ą ż k o w a n e , nosili a zimą czerwone żółte jak jak wosk �1 1 1 spodnie skórzane kaftana, lub który modry strojem i czarne buty. przepasywał kaftan wdziewał ludowym była Kogo białym k a w o w ą również stać było pasem n a to, skórzanym z kierezję, wtedy pas liberia masztalerzów, dodawał do tych barw jeszcze brzękadłami. dawał Jeśli zaś na na wierzch. forysiów i Reprezentacyjnym furmanów dworskich, służba uważana była za ozdobę pana. Dlatego woźnica pański zakasować musiał chłopa puszem u piór pawich kadłami u pasa, czerwonych Strój u rogatywki, a nade wszystko majestatyczną bujnością suką ozdób brązowej mosiężnych obrzędowy, dawnymi stko, co akumulując elementami reprezentować dawne stroju. m o ż e pierwiastki Dlatego zamożność, do tradycyjne, stroju p a n a skórzane, buty pawich u jednego r. 1900 po z cholewami, lub w ślubnym. pierwszej po w. wojnie do czarne której dzonemu w bukiety po biały pas dwóch młodość i elegancję już światowej, od miast co czerwonej strój brzę­ zwykle tradycja ta uległa odziewał buty z cholewami lewej stronie przypinał towarzyszyli mirtu oraz długie przed aż do 100 a dla laty. mirtu drużbowie kolan wstęgi. koszula żółte spodnie bez r ę k a w ó w , w Pan młodego X X piór krótką odziani jednak Wreszcie i oni R y c . 36. R o g a t y w k a z w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w obowiązującym wieku, młody z czarnym obszyciem z wszy­ biała a nadto rzęsista wiecha pana Ale rozkładowi. i marynarka innymi zostało więc pod się czarno, a w jego pojęciu ideałem bukiecik między rogatej. krakowski był najmniej spodnie, młodzieńcowi czapki się włączone wiejską, z wielką ilością brzękadeł, b o k ó w pinczowskim T a k było stępującej m o d y idącej były błyszczącymi i barwistych, wyraża młodego z w i ą z a n a u szyi i r ę k a w ó w c z e r w o n ą wstążeczką, kaftan granatowy strojem bo pióro­ haftów. także D o kierezji, szelążków granat granatowy wstążeczką u a elegancji klap i białą. «po krakowsku», «przekabacili szczególnie wpływem rękawów, T a k wymo- strojni się» po po­ stroju nadto miejsku, sztucznych. 45 �R y c . 37. M a r s z a ł e k pozostawiając wstążką sobie o b r z ę d o w y R o g a t y w k a obszyta ze czarnym denka tylko kolorowe bukiety z różyczkowatą wiązanką z z ł o t ą głowy brzeskiego l a m ą . części D r u ż b ó w zdobna lamą czapki, a weselnych złotą nadto naszytą wyróżniała na przystrojona krzyż rogatywka po przekątni świecidłami i czerwona, o b i e c a j czterema z w i e c h ą mężczyzn zdobna jest z lewej p i ó r p a w i c h . rogatywka Najefektowniejszym drużbów u w Polsce Skalbmierzan, a w strony lub z przodu nad c z o ł e m w ludowym szczególności z oględy, bo funkcję tę spełniali starsi gospodarze. się musieli w rogatki z taką majestatyczną kłaniali śmigając tu się nasi do wasi, ciwa, a nie saną kolorową starszy dacie, duży wachlarz piór pawich Z a p a s k a w r. o zakręcima» wstążeczką. d r u ż b ó w . niej 1791 dookoła, 46 po 1 1 2 podłodze, wasą — sikulę niby Rogatywkę 1 1 3 Była to z inwentarze i późniejsze a związany W sprawiano Ziemi tę poczym za naszego graniastą wachlarzem swacia do obowiązkowo domu rodziców wygłaszali dacie, zieloną pawich z nosił ustroić dziewczyny orację: chlastawca, flaszkę piór K r a k o w s k i e j nosili archaiczna forma z poł. X V I I I źródła im w., mężczyźni krótkie o d z i e ż y gdzie indziej j u ż d a w n o cudzoziemiec J. J. Kausch archiwalne. F a r t u s z e k ten b y ł obficie był troczkami. W fartuszkach wychodzili chłopi zagrody aż dali Natomiast a wszedłszy prze­ opatry «Przysłali to szyjką odkręprzepa­ podczas wesela drużba. zdobione haftem. minają to piórami żebyście wiechą, nakry­ powiatu p l a t a n y c h b u k i e t a m i k w i a t ó w s z t u c z n y c h (ryc. 36). N i e w d z i e w a l i t a k i c h c z a p e k j a d ą c y w nas k i bukietami kwiatów. R o g a t y w k a lub krótką d r u ż b ó w barankiem, czyli górnej sztucznych ciem kapeluszy różową. S t r ó j tj. u weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i . do oblewankę celem orki lub pierwszego magicznego siewu fałdowany, wzmożenia 1 1 4 płócienne, zaginiona. podróżujący Krakowskiem był zwyczaj, że w pierwszej zapaski Przed wegetacji. Polsce otaczał takich właśnie . Wspo­ po ciało białych opuszczeniem Fartuszek ten, �R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W ł a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i . w używany nych. nieraz zamiast Opasywał C z e r w o n a zwana koło pasa się nim skórzanego, niekiedy c h u s t k a . pan G o d ł e m chorągiew, Krakowa Gabinet rycin w M u z e u m Narodowym Krakowie. najdłużej młody, starszych zachował osobliwie drużbów występująca w oraz tym się jako mniej strój drużbów swatów charakterze była na czerwona całej chustka, Słowiańszczyźnie i krajach sąsiednich. N a d Dniestrem przypinali ją drużbowie do pasa, w Wielkopolsce jak na Wołyniu i Polesiu, kaftana lub przywiązywali chustki spełniał B e r ł o . którego tylko o często szałek do była lub 1 1 5 przez biały mająca wychylając przed swą kształt któremu siebie — i gesty jego naśladujący szczytu przedstawione na dawał laski laską i lekkiej, służyć były których ryc. 37 przez symbolem to j u ż nie łubu lipowego, R ó z g a weselną, (ryc. 38). berło strojne w obciągniętego weselna. rózgę to uwitą Orszak złotą wysokiej rozkazy gestami podczas miała. zaś zaczepiali laski służbie wszystkich u zwykle dziurki jedwabnej rózga była weselna, ręce — pęk wstążek, i tańców marszałków ją do rozumiane. ale koronnych, uderzając obywając Szlachecki nadwornych, był znowu rózga marszałek, góry, i weselnikom, wielkich, naśladowany władzy uczty Podnosząc marszałków laski marszałkowskiej. Z takim g o d ł e m w ł a d z y w weselne. B y ł o Krakowskim Funkcję czerwonej, porządkiem trybunalskich i prymasowskich, «marszałków», w spinki u koszuli. podobnie ręcznik. celem, Ruchy do szlacheckich kierował z słów. weselny, zaściżką laska, zgodnie sejmowych, pojazdy z godłem bez nych, u dawniej weselach strojnej, podłogę cych N a przerzucali ją przez ramię, wesel­ zamożny. koron­ na weselach weselna. przedmiot Berło z kmie­ koroną istotnie zbliżony drużba weselny wyprzedzał a u góry w głowicę buławy się mar­ lub konne koronę lamą. weselny wyprowadził z barwinku i kwiatów z chaty sztucznych, starszy spiętych u drużba, dołu trzymając barwistymi w ręce wstęgami 47 �Baty. G o d ł e m bliwie należących h a r u p y tj. rzemyków strojne wane wstążki, u nogi jący na młodej która pro 1 1 6 quo dla z czyli Zamiast butów czykowi skarpetki 7 nigdy . niej i żano marszczonej w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i w o k ó ł szyi ( A . Patkowski, S Z C Z E G Ó Ł O W Y szyta wątku lub osnowy, stępnie z dwóch ćwikli, ciętych była 48 przyszycie domowego płótna odzieży odzież w przy czym jeden prostokątnych z jednego z płatów kwadratu, a w. wyobra­ jako blade, białą misterium nie w S T R O J U bielonego. rękawy, wszywanych miejscach pła­ wielkanoc­ Wilkowiecka czy­ bowiem: Pójdźcież za m n ą się w miłe dusze, łoktusze. M Ę S K I E G O Krój n a ciało dwóch w jej, który nazywamy tj. plecy, przyramków pachy c e c h ą t y p u tego k r o j u k o s z u l z a r ó w n o przyramków jak ludowy. V nich przypadał na skład podobnie ubiór okryte z na zmar­ kobieca, ona przyram- składał się z d w ó c h płatów prostokątnych, które m o ż n a było drzeć Charakterystyczną jest z O P I S D o X V I I Mikołaja podob­ kładziono dusze Zawinąwszy R o z d z i a ł K o s z u l a W albo przy- Sandomierskie, Góry świętokrzyskie). kowo-marszczonym, w trupki chetką. na czapkę szlafmy­ biały już płótna, dziadko­ też sobie chude C h ł o p spod B u s k a niebosz­ z żałobnego, Zresztą tamy dawano Przeszła dawny nym perkalu. Kawalerom należała ubioru płótna z pannom łoktusza. cały zaś obłóczyli trumnie wieniec. łych Koszulę płócienną Zwłoki jak qui śmiertelnicę wdziewano wie proszalni. nie sytuacją samodziałowego zamiast wepani dzieży i wpro­ z m a r ł y c h . — U asystu­ nimi . lnianego głowę ramkowej, ale błąd zmarłego szyto nóżki. trzymali strojniku na w O d z i e ż R y c . 39. sarniej w zasiadła ich końca, wesele obyczajnie, wadziła cę u przymoco­ p r z y o c z e p i n a c h bili selniczkę, były skręconych a biczyska z Zapraszający je ze dzwonkiem we oso­ banderii, batogi z do drużbów, do (ryb. wzdłuż drugi n a przód, i dwóch na­ trójkątnych 39). m ę s k i c h j a k i k o b i e c y c h (ryc. 60), wyznaczonych literami (co jest cechą koszul �przyramkowych), lecz n a o d c i n k u E . D o przyramków tych przyszywano zmarszczony rękaw w części D , przyczym do p ł a t ó w g ł ó w n y c h , przyszyty b y ło n tylko n a m a ł y m odcinku B . P o w s t a ł a tym sposobem koszula byłaby nazbyt zarówno Następnie zmarszczki stojącego. Potem zmarszczonych tendencji żenie przyramków i górnych zaś przyramki zw. wzmocnieniem jego części gdyby się jej nie z m a r s z c z y ł o i to wąską dołu partii i oszewką, wszywano płatów głównych przeto która pełniła oszewkę czyli sprawiało, tzw. ćwikle, rolę kołnierzyka mankiet. Zszycie że rękawy które nabierały likwidowały zwę­ śtryfle narażone niszczeniu — ewentualnie podwijanego. tego w a ż n e g o dawano płata działanie sił n a p i n a j ą c y c h wzmacniano je A b y jednak podwójny tylko koszuli n a przeto do było połowy potrójne długości przez podczas zastosowanie materiał po przyramka. przestębnowanie go zmarsz­ Dodatko­ wpoprzek dolnej. Świąteczne koszule faworek tego typu związywano zaś związywano ósemkę, r o ­ jakim okrow- Ciernie jędrzejowskim w u Wszywano też szyi, p o d w i n i ę c i e w y m żeczką w ramionach, zmarszczenia. rychłemu podwójnego, nie uciskał kończono rękawy skutkiem rąk, ulegałyby przyramka szyi się k u górze. powstałe Ponieważ ruchów bocze wokół marszczono podnoszenia pachy czeniu szeroka n a całej linii p ł a t ó w g ł ó w n y c h j a k o t e ż w p r z y r a m k a c h s t a n o w i ą c y c h i c h p r z e d ł u ż e n i e . lub u kołnierzyka czerwoną szlarecką tj. wstą­ kiem. W jeszcze szule w w pow. r. 1952 w s p o m i n a n o ze s t o j ą c y m nane na ramionach, gorsie i r. żołnierzy one haftowanych przez wojska wysłu­ carskiego 1910. Koszule krakowiaków były białą nicią dzie i kołnierzyku, n a także o czym Topoli szowie w w pow. ozedlu do połowy koszulę w bez się pamięć i Grębo­ po­ na wypust, je K t o wdziewał wał ramiącz- mężczyźnie Noszono krótko, kaftana dawniej tj. dąbrowskim. w lecie. tj. przo- ale buskim sięgały kolan. haftowane zachowała pow. Koszule wyżej na przyrębkach na kach, w na Powstały przywożonych żonych zapi­ a haftowane kołnierzu. zdaje się, p o d w p ł y w e m koszul ko­ kołnierzem ud, szczególnie kaftan, spodnie. rękawów wsu­ Noszenie na koszuli wypuszczonej n a spodnie u w a ż a n o nieestetyczne, nieobyczajne ne. N a szulę wyronioną wdziewano na i spodnie kamizelę za śmiesz­ ko­ lub suk­ szyto z płót­ manę. S p o d n i e na portasy, ski, a partu — na święto bogatsi Spodnie Się n a codzień zgrzebnego z Strój krakowiaków drelichu z sukna płótna parciaki, z stąd portki, w pa­ granatowego. parcianego Z konopnego zwały konopiaki, R y c . 40. K r a k o w i a k od Skalbmierza. F o t . I . Krieger. 49 �a ze skóry leniej buskim z baraniej lub skórzaki. — W robiono spodnie samodziałowego z ostrym je­ pow. sukna długim włosem, jakby plewami obsypał. N a święto noszono spodnie per- kalowe nie­ w paski białe i bieskie, t a k ż e czerwone i letowe. i Z a najparadniejsze najlepiej karazji nadające uznano kienne. Z . cajgowe na z do su­ spodni boku. orczyk przez części otwór rozporka. sznurkiem, rzemieniem. pod drugiej Opinano zimę spód lub pary się prze­ chustką N a barchanowe dwie przy­ Zapinał drewniany wano spodnie ciemno-szare. tykany je stroju noszono Rozporek padał się spodnie zanikiem ludowego fio­ lub wdzie­ spodnie po prostu zgrzebniaków. Wpuszczone do b u t ó w z cho­ lewami nie zackie lub obciskały skie — zwisały jak ko­ tureckie, ud jak nie węgier­ były jednak w miarę buchasłe t j . o b s z e r n e . P ł ó t n i a n k a , płócien ica, kamizela, kikla b y ł a o d z i e ­ niem zwierzchnim, stąd zwa­ no ją górnicą także w przeciwieństwie do i spódnicy, które były ciem klę R y c . 41. Krakowiak okry­ spodnim. R o b o t n ą szyto płótna, w płótniance z Ziemi Proszowskiej. — spodni ze ki- zgrzebnego płócienicę hasu do tj. d o p a r a d y r o b i o n o z p ł ó t ­ n a lepszego i lepiej bielonego. Krojem zaś z podobna otworem żadnego szwu połowę, a wycina na na potem do żupana szyję i składa rozcięty się z płata, na dwoje ramionach. Krój na wpoprzek, się podpasze, połowę a powstałe — tworzy jej powstaje stąd ale kątem na siebie. Rękawy Płótnianka płótnianki posiada powstają z więc dwóch dwoje i pikowania płatka podłużnego. płata, a u 50- dwa fałdy dołu — krój wszyciem o płata klinów. płótna nie pasie archaicznym płatów, uzyskuje a (ryc. na Następnie i kliny dolne u kołnierz nieco więc wzdłuż prostym. pół przednich 43). ze się odpowiednim D ł u g o ś ć jej sięgała drugi posiada złożonego nie się na kołnierz charakterze w o k r y w a plecy, krój umożliwiający zachodzenie prostokątnych Wcięcie koniec Płótnianka skośnym — zużytkowuje tylnich. D z i ę k i s k o ś n e m u złożeniu p o ł ó w e k powstaje pół przód. z jednego pod skrawki którego jeden poniżej złożenia we przycięciem kolan. Koł- �R y c . 42. P o lewej K r a k o w i a k nierz płótnianki lub nierzyki ostry czarno od kołnierz był i wone. na rękawów Zapinała i ledwie pół były pasie roboczy miała pod rękawy niebieskie, w brązowy, lub czerwone na trzy do ona kołnierz pow. lub styku z ale sobą, czerwonego zwierzchnich. dawano lub bielą Obszernie swą szyte ściągano rękawów jędrzejowskim w pow. a nigdy jedyną brzeskim w zwykle pow. noszono się nie ozdobą tylko czer­ przy czym rozpiętą, W aplikację z ale kontrastowała jako poły świąteczne (ryc. 40 i 41). P ł ó t n i a n k a j a k o strój (ryc. 42). nawet lamowania nakrywając jak ubrania dni chłodne noszono ją pod z na kamizeli do hasu zapi­ i uro­ codzienny Kazimierzy Wielkiej drobnych sukmaną ciemnymi pokrowce kąt buskim płócienicy buskim szyku m ę ż c z y ź n i e , j a k o odzienie doskonałe pow. ją zdobniczą sukna, i W koł­ w pińczowskim lamowany W granatowym wykrojone tasiemkami. brzegiem noszono zgrzebnego długich niebieskim, naddunajskich były obojczyków granatowego. wtedy ze i tylko wzdłuż płócienic u niebieskie, haftki, specjalnego biały te Brzeska. czerwonym, tj. o b ł o ż k i czarny dochodziły kołnierzem przepasanym — cienic klapki potrzeby były suknem charakterystyczną Czasem opinano ją pasem z brzękadłami posiadała sukna razie kołnierzu się w z naszytym Cechą i czarne W n a guziki. N a d a w a ł a czyste. stojący ząbki. kamizelki haft brzegi p ł ó t n a nane łokcia. łapki skromny w bramowane strony kołnierzy, i był zawsze czarnym, wyciętym o d P r o s z o w i c , po prawej o d barwami kożuchach. podbijano skrawków lub n a kaftanie tych okryć Podszewkę suknem płó­ czerwo­ nym. Nawet dwojono biedni posiadali lub trojono wdziewano spencery tyczki rozmieszczone nania, jak w na dwie płócienne w ubraniach płótnianki: sobie płótnianki, dwóch watowane rzędach, do komu lub z roboty i do kożucha podbite których parady. nie kożuchem, jeden W czasie dostawało. służył zapinane do tęgich m r o z ó w Albo też pod na ozdoby, guziory drugi do kikle tj. pa­ zapi­ dwurzędowych.' 51 �R y c . 46. K r ó j dawnej s u k m a n y szarej, rys. Z d z i s ł a w K a f t a n Sięgał on się c d do pasa. granatowy nie b y ł odzieniem powszechnie kolan, z przodu był zwykle rozpięty, sukmany haftki w 52 do przede Posiadał pasie, wszystkim czerwone pionowym podbicie a guziki cynkowe, zwane w z powodu używanym u Krakowiaków a kołnierz posiadał szwem i wypustki Szewczyk. w środku szwach pleców kształtu kroju i rozcięciem oraz ząbkach. kulistego wschodnich. stojący. W Zapinał baniakami, różnił od się n a naszyte dołu trzy suto �w dwóch dynie się rzędach funkcję w tym z przodu, zdobniczą. celu także miały guzikami mosięż­ nymi lub białymi z masy perłowej, kułkamitj. jedwabnymi przede kołnierzyk, wszystkim kroju z przodu, wet a także wisiorami i strzęp­ k a m i . O z d a b i a ł y one kieszenie, wykładany tył wzdłuż stojący w brzeski ale pionowego tworząc jeden, z Zaborowa dwa różni względem kroju od innych kowskich, jone ponieważ z jednego roz­ a na­ kontur płatów staje nie zmieniony rakterystyczną pod kaftanów kra­ plecy przy kro­ czym głównych (ryc. 44). kroju Kaf­ się posiada kawałka, sadniczy lub pasie, trzy ż e b e r k a tj. p i o n o w e szeregi. tan je­ Posługiwano tego za­ Ryc. 47. Cechą kaftana kołnierza. Trójkątne czemu Krój wycięcie uzyskuje Kaftan u W nym z widać, wycięcie i zaś tego umożliwia składa położonym kolor opierzanka w plecach trójkąta aż nałożenie się więc między z k u dołowi obydwu nadto pow. w rogu suknem dwóch od połówek połówek owego wszystkich przednich pół duże motywy o podstawie noszono sukna i granatowe jako odzienie również był kaftanem skrzele składało nych od kalitami. kaftana I się 4—5 Było łub czarne galowe — zdobiono rękawami. je pleców jest na trójkąta, ze a siebie, dzięki na sobą siebie. wąskim kołnierzem. innych krakowskich, oraz c m rozcięcie. zachodzących połączonych kwiatowe kaftany, na wcięte weselach. baniakami Spośród reprezentuje że dwie, był i sukman, część a z tyłu dwie dłuższy odmian cztery jego zachodzących odeń różnych należy kroju Dolna p ó l czyli p ł a t ó w ich z przodu wyróżnić najstarszy typ chowskiego, z bezrękawowego, S u k m a n y . wschodnich, 5—10 położonym na połach wyszycie czerwone przednich daty w pasie, Zimowe a obszyte wyko­ zaś kaftany kroju i czyli spódnica z a siebie, zwała obszytych szyto ustrojony sukman, w się tam sukmaną. skrzele. lamówką, lub trzy. P o z a t y m ż u p a n nie czerwo­ kutkami. B e z r ę k a w o w e kaftany były okryciem letnim. N o s z o n o je także pod p ł ó t n i a n k ą lub Ż u p a n Dąbrowa właściciela. jędrzejowskim brązowego pow. trójkąta wykonane z dwóch płatów wierzchołkiem błękitny, jaśniejszy wysokiego wierzchołek w punkcie strzępki z nici zielonych, żółtych i karminowych rozmieszczone nazwiska z Szewczyk. cha­ jest tyłu kaftana kaletę, utworzoną brzeski m a kieszeni, nania jak podstawy plecach przesmykiem lamowania, i w się z kaftana, niejako O d sukmany zw. T a r n o w s k a , rys. Z d z i s ł a w sięgającej pasa i w y d ł u ż o n y c h bokach tworzących poniżej Krój pozo­ tym a N a zwa­ różnił się chwasty. noszonych przez Krakowiaków typy: występujących granatowa sukmana na (ryc. obszarze 45), powiatu posiadająca: R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w pińczowskiego a) plecy o i mie­ kształcie Szewczyk. 53 �R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . wielobocznym, w przedniej Odmianą trójkąta zbliżonym pole tego typu sferycznego, przypadający Krój do także jest na b) łukowaty biodra, sukmana połę typu I, posiadała samodziałowego na zwróconego mierzan i Krakowiaków Burocha trójkąta, przypadający z a wykrój służący szarego wierzchołkiem do rękawów uzyskania samodziału, k u dołowi posiadająca oraz wykrój t e ż b u r o c h a tj. s u k m a n a n o s z o n a gonią lnianego. sukna burego wonym z Jedne lub nie Typ ogół w czerwonym tylko lub tj. z i e l o n k a w o - b r ą z o w e g o posiadała ani kłap (brak go zachodzą Opierzanka szystym cyzna. białym siebie kieszeni w (ryc. występująca w kształcie uzyskania przez ludność inne w fałdziste połowy fałdów, U Sandogrubego szarego. rękawów. Miała p o d s z e w k ę z a ś l a n ą tj. z płótna pasa Z i przepasywane biegiem Rudkach, u rzemieniem czasu zdobiono pow. je czer­ Chmielnik, sukmany też n a z y w a n o b u r o c h a m i , jeśli tylko b y ł y skromnie okrasy. której od łydek. W ubogą. Burochy noszono krój cechują oraz nacięcie w plecy płacie o jeszcze do kształcie przednim, r. 1914. występującym służące do płacie tylnym). Poza tym poły przednie opierzanki na kształtowa­ nieznacznie 47). pow. wykonanym i na a lub białego polskich natomiast za wykrój gunią ( r y c . 4 6 ) . S z y t o j ą z l u b sadego t j . s z a d e g o c z y l i na piersiach ani kłapci sznureczkiem. żadnej opierzanka, sukman kołnierzem, K o ł o i się bez I I reprezentuje «chude», j a k sukmany, do granatowego obywały większości nia fałdu były podobnie sukna czarnego, zdobione 54 burochy 50). Sięgały, plecy do lub k o ł n i e r z stojący j a k u płócienicy, a nigdy w i s z ą c y j a k u kierezji, (ryc. wąziutki przednią. wschodnich zwano ją też «za pańszczyzny)) oraz fałdów. ze dąbrowskim szczoteczki przedsobkach zdobiły była sukmaną brązową nakostrzewionego ją strzępki bez suki, jedwabiu, jedwabne. ale zwanego z pu­ turec- �Typ zowe I I I obejmuje z powiatu skiego, stopnickiego których krój cechą jest służący do formowania zarówno nim, tylnym. jak i many te nam z w I na częściej więc rękaw była i pachę (ryc. O d czyli sukman kiem zwanego cholew. w ramionach szerzeniu jej u bocznych szyta była dodat­ większą do połowy mężczyznę nadawał m u szyku pasie i sutemu roz­ dołu, skutkiem klinów. gładką oblamówką kikle. kołnierza nieco miała i długie lub K r ó j jej p o s z e r z a ł dzięki wcięciu w cia użyciu się tylko oraz Sięgać suk­ zimowym, trójkątnego suką długością. naj­ 48). kamizele różniła dużego oraz tak j a k każda lecie b y ł y b o w i e m w płócienice znane łukowate mana ubiorem przeważnie w suk­ o.kształcie spotykanym Kierezja przed­ tym cechy a t y p u I I tj. plecy wy­ fałdów, płacie Poza zachowują typu wycięcie brą­ brze­ ipińczowskiego, zasadniczą wykonany z kierezje dąbrowskiego, wszy­ Brzegiem lub ob­ ząbkowaną z niebieskiego lub czer­ wonego sukna, która u p ó ł przednich przechodziła w podszewkę. rowe sukno pokrywało ki lub 119 klapcie , przyszyte wnętrznej strony rozciętych i Z Kolo­ również końca klap­ do ze­ rękawów zapinanych na haftki. przodu rozchylała się na boki zapinała na 4 haftki, lub przyszyte piersiach, nie p o d szyją. Z r o g ó w kutki, zwisały a całą powierzchnię Ryc. trójkątnego kołnierza pokrywał Typ I V sadniczo na suki obejmuje sukmany, jednakowego kroju 50. Krakowiak w burosze. haft. których pleców, a cechą charakterystyczną wprowadzenie w kroju przodach jest bardzo zachowanie kroju k l i n ó w bocznych, łączących część r ę k a w a z g ó r n ą częścią poły przedniej w okolicy W związku wykroje w z tymi potrzebne połach przednich, marszczenia jest sunek (ryc. 49) ..Narzuca g ó w Kliny te a nie Sposób zszywania i nie swobodę charakteru da punkty tu decydującą Znajdują się pytanie: jaki cel m i a ł o Czy wchodziły cechą fałdów. tylnych. skomplikowany umożliwiały jej uformowania uwzględniający wykrojów? użyczały klinami znamienną do w się opisać o typie się one sukman zawsze klinów tych przejrzyście. połą, Wyjaśnia pachy. pinczowskich na wysokości z za­ skomplikowanego jako to pasa i też są to sposób natomiast ry­ łączenia. tak mozolne wszywanie grę względy ruchów, dawały użytkowe możność klinów czy oraz marszczenie estetyczne? pracowania w Jedne sukmanie, i brze­ drugie. a fałdy paradnego. Krój ten cechował dawniej sukmany brązowe, ale w II połowie XIX w. przejęły go również sukmany białe 1 2 0 . 55 �R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878 1. S. 180. Typ V reprezentuje tzw. nierz stojący, oblamowany kucoty żółto-amarantowe, kulistych guziczków rantowe rabaty u lorowej szarfy sukmany, spornie jeśli się w w do uwzględni zapalające z i się, ż e jej Królestwa nieliczne główny przystrój, się na jako podczas w nie wcięte pętle. w K o ł o 1920 w do . i mody piersiach. kutasy, Sukmana znamy, ponieważ w rzędzie posiadały ta Sukmany wywodzą ko­ tej zasięg się nie­ napoleońskich, sporadycznie ż a d e n jej okaz pożarach, ama- noszenie Z a g a d k o w y jest zwarty szarfa noszona nie wznieconych zacho­ przez po­ 32). jędrzejowskim. pasie, r. 1 2 1 przepadły (ryc. pow. na typu koł­ niedbawne tyle wyszły suto z Były one fałdowane, na wzór mieszczańskich posiadały krój dwurzę- użycia. prandypurą, brandyburą, mantel, ormentel, burka szczekocka ( o d kopieniak, czuja l u b czujka, b y ł a s t r o j e m z w i e r z c h n i m , u ż y w a n y m n a c a ł y m dawniej khnami. D o wschodnich. jakie B y ł to p ł a s z c z z ciemno-szarego, a dołem zwany na sukna, długi, głowę, obszerny, sterczał, j a k czub czasem lekko dudka. dni słotne, c h ł o d n e i wietrzne. P o d sukmany, lub ciemno-brązowego, okrągłego i nieco stojącego kołnierza przyszyty był z tyłu kaptur że naciągnięty podróży w barchanowe wojny chłopi posiadająca znanych n a m z okresu wojen Kongresowego jej k r o j u tego należało dzyndzyków żółtych zaś egzemplarze ostatniej bogatsi przez k r a k o w i a k ó w poszerzony 56 Inne zaś sukmany ślubu, na dożynki i inną paradę. ciemno-zielonego lub czarnego dudek, oraz koloru, obu stronach n a piersiach n a piersiach, a wtedy koszuli, Dokładnego czasie zwana Szczekocin), i granatowego, zapinały B u n d a obszarze w nosili sukna dówki 1942. muzeach, B e k i e s z e szyte r. marynarskiego wzdłuż rozpięcia na przodzie po jednym mosiężnych. sukmany gorsie Warszawskiego była jeszcze ciski na z jasno obustronnie lub rozchylenia wskos sukmana z dystynkcji na mundurach wojskowych, Księstwa wał a nadto cynowych na wielki dzwon — używano tej dzika amarantowym sukienkiem, po spencery. , wcięty Bunda była w pasie, odzieżą kamizele i kapoty używaną wdziewano �S p e n c e r y w pow. z sukna skiego tanki tj. brązowego. Były lub wcięte kołnierzyk zbliżone szono w W pas i lecie to ka­ posiadające do a albo więc bez spencera no­ tenckami. z z cienkiego jesienią gospodarze miały szyto niebie­ rękawy fabrycznego sukman i i kamizelek, K a p o t y sukna pasie stojący do rękawów. buskim lakmusowego i czarnego nosili zamiast wiosną parobcy zamożniejsi. krój sukman, Kapoty podszewkę grubą, kołnierz stojący, rękawy ste bez mankietów, odcinane i nie zdobione, wcinane i lekko K a b a t kmany z a wdziewano lub pod do zamiast skórki łym szyto od żej z nich, że W jak go czasem zakrywający opadający Podczas mrozów silnych kołnierz do dwoma irchowych skórki. kołnierza pełniły przeważnie Z a skórki i u w na ponacinanej zielonego m o ż n a pow. po na safianu. rękawy pętle i 3 tym kożuchy upstrzeniu pińczowskim biało m o ż n a zaopatrzone lub 4 kościane z b o k ó w drabinkę, Poza R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u wiślickim. zdobni­ rozkroju, w te plecy, szwach i u kieszeni w Najpiękniejsze w k o ń c ó w się k o ż u c h lub chwa­ Wisiory funkcję przodu wzdłuż nadto zwią­ zakończonych spod Zwężone i karczku sznurkami opadające zapinał ra­ poni­ lub stami z naciętej czą. poni­ baranka, a pask<'w a był dołem pelerynka. kołnierzem z bia­ wykła­ leżący safianowych a sięgający przyszytymi kręconymi z pasie kołnierz aż śnieżnej zywano i nawet podnoszono pod spodu. czarnego lub zawiei wypraw - i zwykle Posiadał duży, miona z biało fałdzisty żej kolan. tak gu­ brzegów drobno fałdowany, obszerny dany go na obszycie baraniej runem obcisły, go Cechował oblamką. K o ż u c h nej i su­ Szyto zapinanie pasa czerwoną tyłu sukmanę. kołnierza, ziczki nie tylko z fałdowane. sukna granatowego. brak pro­ przody w albo skórzane kożuch zdobny jeszcze był z noszono skórki spotkać łebki był w po tyłu dwa lewym centkami leciwych w z były lub oraz w Z przodu skórki, plecionkę pasemkami z białej czerwonego guziczki. brzegu Wisły. czerwonego gospodarzy obłogi. pągwice. aplikacje z koziej i czerwonej włóczki szczebelki przeplatane wiślickie wyprawnej czarne barankowe oraz z tylu zdobiony k r a t k ę z zielonej której tzw. były Poznać sukna 1 2 pamiętających 2 . W je było Kijach pinczowskie 57 �R y c . 53. P a s k r a k o w s k i z c z a s ó w kościuszkowskich. R y c . 54. 4 - c z l o n o w y pas k r a k o w s k i z p o ł . X I X w. R y c . 55. B i a ł y p a s k r a k o w s k i w y s z y w a n y z i e l o n y m kożuchy białe, (ryc. 51, 52). D o Były czerwonym safianem i wyszywane z ogromnym k o ż u c h a takiego nosiło się magierę w ł ó c z k o w ą lub baranicę, a nadto też kożuchy kożucha 58 aplikowane safianem. a także nie białej zdobione, sukmany które wdziewane? w zacierano kredą. mrozy pod pas z sukmanę. przepychem brzękadłami. Zbrukane części �R y c . 56. K r a k o w i a k Pasy. pasem Kierezję brązową <<przeworskim>>. płaskimi Inni opasywali zaś 2—3 razy w bogatsi pasikiem bakfonowymi lub m o s i ę ż n y m i się s m y c k ą p ó ł k o l e k o ń c o w i n a d a ć linię zdobniczą. mosiężnymi U tj. powiecie figurę, wzorem pasem szlachty, rzemiennym pozłacanym z naszytymi dąbrowskim i brzeskim dragi raz luźniej, aby okręcali zwisającemu k o ń c a pasika wisiał na łańcuszku nożyk składany okładzinkami. w czasie m r o z ó w wdziewał spencera lub kaftana granatowego kowanym, gospodarze, smycką guzikami. W w kto czyli pasie, raz ciaśniej, aby o p i ą ć z G d y w magierze tynieckiej. zprzyklapą nabijaną noszono dwie sukmany, trzos d o 20 c m to przepasywał szeroki z trzema tylko spodnią. prztęckamy, kabslami, powszechnie u ż y w a n y z a r ó w n o n a południu w D o zwany Radło­ wie, j a k i w K o m o r o w i e n a wschodzie, a w pow. j ę d r z e j o w s k i m n a zachodzie. Biedniejsi nosiH p a ­ ski wąskie bez brzękadeł, nie ozdobione czyli g ł a d k i e i zapinane na charakterystyczną sprzączkę. 59 �Dla Krakowiaków dnich znamienne wszystkim pasy prawionego wscho­ są z przede biało wy­ rzemienia, no­ szone n a spodniach, sukma­ nach kożuchach, począt­ pojedyncze, potem i kowo podwójne z dwóch tj. nałożonych bie rzemieni, dni składające jest z których węższy i się n a sie­ spo­ d w a razy dłuższy od wierzchniego bionego. Koniec zwolna zwężający mentowany pelkiem, pół zdo­ tego pasa, się i orna­ u brzegów zwisa na stem­ długość łokcia w lewą stronę, « p o stronie 1 2 3 pałasza» , które wyrażenie nawiązuje do chłopskiego tradycji ska za to m o ż e woj­ Kościuszki. Pas taki uzupełniały brzę- k a d ł a tj. u m o c o w a n e n a czer­ wonym rzemyku krążki siężne lub zwane tenckami. I. śnie N a j s t a r s z y m z tej grupy skich jest się w w dzący czteroczłonowy, sprzączkę długi o jednym tencką. kładką a Z rzemyka nych II. K o ł o lonego N a połowy półkolistych nawlekanych, kiem III. środkiem trzech i krzesiwko, Z kolei 4 czasów przez nastały pasy Pas ten różni cztery koła połączony nadto z e ń w z drugiego z jedną tencek 3 cm, drugim kolistą nanizanych środku torebka zaś hak n a pasy białe tenckami, na metalowymi blaszką o skórzana końcu rzędami czteroczłonowe, natomiast ćwieków posiadają d w a otwory, ruchem łatwiej do one się z gęsto brzękadła brzęczały. U z obok z ale przez jeden, dwóch szerokie zdobione średnicy 3 rzemyk n a to jedną witkami, c m z na­ krzesiwko, przytroczenia tencek a poza warstw do róż­ rzemieni, także i zdobnictwem. kół.współśrodkowych, średnicy z 5 c m tym łączonych wierzchniego n a sprzączkę ćwiekami nie rzemy­ na rzeczy. Wierzchni pas wybitych zie­ (ryc. 54). tych nie m a j u ż torebek się od poprzednich trzech o jedno- wyplatanką przytroczenia n a 7,7 c m i z a p i n a n e g o p l e c i o n k ą z zielonego safianu ś c i e g o w a n e g o n a 3—5 cm, brzegu siebie n a b i j a n y c h pasów n a n ó ż , ani też wieszadła składające z (ryc. 53). Jest zapinany n a czerwony 128 c m , szerokiego utworzone d w ó c h k ó ł zdobionych a n a pocho­ kościusz­ . trzema ani pochewki 64 c m i spodniego — duże 2 przypaskach j a k dawniej, trzpieniach. 60 dużymi po dwa, aby za każdym hubkę na a 1 zaledwie człon, zwisa nóż, X I Xw. nastały nie wybijane safianu, na przedmiotów jego trzy półkola Ponadto pochewka szeroki mosiężnymi, zwisają białego. podręcznych trzpieniowe tego cm, Każdy ćwiekami pasa z jednego boku 112 trzpieniu. zdobiony jest jedynie czyli n a znajdujący Etnograficz­ Krakowie, z wła­ krakow­ okaz, kowskich pas pasów Muzeum n y m R y c . 57. C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , p o w . P i ń c z ó w . B o t . I . K r i e g e r . mo­ kotulami też długiego o trzech pokrywają mosiężnymi, skośnie na okrętkę i jednego �T a b l i c a M Ę Ż A T K A I Z P A R O B C Z A K P O W I A T U Z II D Ą B R O W S K I E G O P O W I A T U B R Z E S K I E G O Wyk. Jerzy Karolak �koła wyszytego dzy tymi safianem kołami utworzonych z czerwonym. wypełnia ćwieków oraz u ż y t y jest j a k o pojedynczy zaś występuje w mię­ Unii safianu, rzędach takiegoż i sprzączki zaś występuje cionka zielonego i czerwonego z Przestrzeń równoległych ścieg na czterech tworzy pięć szlaki o zewnątrz okrętkę, wewnątrz podwójnego dużej inny który ściegu wypukłości. ornament: K o ł o zewnątrz safianu, a w ple­ środku gwiazda. I V typ 132 c m , u reprezentuje pas szeroki n a 9,5 dwurzemieniowy, długi a zapinany na trzpienie cm, 4 s p r z ą c z k i r z e m i e n i a spodniego. Z d o b i go pukłych wałków p o d w ó j n y m składające z safianu ściegiem zielonego, okrętkowym się aż z czterech aż pięć oraz trzy d u ż e ściegowanych safianem. się efektowna gwiazdka wyszyta rzemykiem po dwie ozdoby O b u w i e . ciem w N a owijano zimie od X V stroną w kształcie codzień nogi wyścielano do I posiadały na buciki Buty polskie obcasów, potem cholewę z — tyłu w za jałowiczej. tylko wraz aż poloki przegubie z przyszwą, nabrała cholewiaków kach na Powiślu waniu butów, kimi skóry o oraz uważano podobanie spalonej M a g i e r k a 5 robotnica wać, aby otrzymywano u Sew. drugie dobierała do na z czapki magierki mazak była oczko, aż do na wyższe kształtu 50 aż tj. twarde wszytym w wykonywano zaś z cholewy «smalić z w kierezji — p i e r n i k w Krakowie. jednego potem tak jako a stożkowatego futrowką Buty o w w buty tj. wyso­ skórzaną oznaczało mleku zezu- z naturalnym cholewki» roztartego na drutach dług. się od decymetry znowu go zależnie lub z pomocne sobie słodkim po­ kolorze zabiegać węgla ze krowiego. rozpoczynała do skórzane, szerokość. pończoszniczą oczek, niższe, włosia sęczki Parobcy upodobali czarnych. Stąd czapkę, lub ćwieki. nadto techniką Rotowskiego polo- huncwoty mosiężne butów R y c . 58. K r a k o w i a k daw­ w czerwonego napiętka od lecz była prawidle, jest Udzieli «robota worek skóry karbów, skórzanym piękne wykonana szew wycinana obrzeże bokach w mniej zakończyć suszenia — po był węgierskich z juchtu — posiadały się podkówki, M o ż l i w e iż reliktem jęczmiennej, co lewą obywały ich niskimi podkówkami, za buty góry śpiewano: butów i formowana paseczkiem Wedle razy, znowu Cechą cholewy posiadały się. Czernidło słomy wełnianych. rała nie dąbrowskim a łydek, zwanych wywrotkami zdobne obcasami dszewką Dawne od wysokie do część moczona Cholewiaki obu­ kuczbaji, 58) robiono kształt pożądany. nych safianu. połowy podwyższono. Przednia boku Przed 1820 (ryc. posiadały przeciwieństwie W garby. do to z szwem z boku. Buty r. z nitowane. sięgały ale W znajduje a lub cholewy, wywracane Podkóweczki bez boso. płótna wierzch. koła czterech 55). buty kłocią słomianą. X I X w. wywracane (ryc. chodzono z i sprzączki rombu onuczami wy­ przewlekanego kół ćwiekowych P o n a d to u na 1 2 5 32 oczek, szerokości, gładko, zaczęła» od dwóch c m do . robiła gładko potem Zależnie od Następnie nici dobie­ wreszcie zaczęła kierunku rozciągania kopulastego. z białych których oczka długości czapki worek ten ujmo­ worka podczas długi na 51 �70 cm nym folowano cebrzyku wełny w tj. wtłaczano drugi, a powstałą wywijano wijano podwójnie na tego tworząc many denka gwiazdką wiązania od różne w do Dzierążni w na zdobiona dolnej wymi niebieskimi, opasce i krawędzi pcołami, tam krótkimi, wysokie a w denka okolicach magierki o zwała Krymkami Magierka z Tyńca prostokątnymi (ryc. 57). W się zwano o czerwonymi walcowatym, i u magierek toteż b y ł o wiele. przechodziła ciągali na uszy i w M a g i e r k a nie ulegała zniszczeniu w spadku z szyję, na ojca na ogół syna. Nosili je z a ś ludzie starsi — sypiali w nich, niepotrzebnie R o g a t y w k a zwie się także k r a k u s k ą każdy składa trójkąty U 2 8 . na całym Powstaje prostokąta denko niekiedy 1 wydelikacając była przetaki», pow. licach u a rzadko Dzida Skadlu między magierka ułożona wypu­ R u d k a c h magierki (pszczołami) układzie były magierki z Obok nich płaskim, talerzowatym Odmian odzieży, i woźnice, bowiem a w czasie podobały zimna na­ się więcej ro­ Starsi «nie wychodzili z m a g i e r e k » , i narażając się n a zamieszkałym do si­ noszono niego U przeziębienie. przez K r a k o w i a k ó w prostokątnego dołu nawet trójkąta. obszywana była i z stąd których Zszywane czarnym ba­ białym. u czerwonej w Powiślu r. cynobrowe powiecie 1830 dąbrowskim charakter regionalny, każdego naroża rogatki piórkami srebrnej p o n a d czonym N a W kwadrówki rogatki na cztery kanty koło buskim zdobiono nadawano zachodnich k w i a t y i pęJc w s t ą ż e k . noszono Krakowa. cotkamy zwała p a w i m i bez i wyższe. W Ratajach na wygląd zuchowaty. rogatywki W ś r ó d oraz w do nich kutasek W oczka czyli kosami. bo na a spośród w pióra pawie, wschodniej Śladkowie części D u ż y m z ł o t ą t a ś m ą , p o d o b n i e j a k k o ł o r. 1870 w trzmielami. prawo, je a także krakuskom przywożonym pow. lewym żonatych u przez Bogatsi wiejskich szczytu miechowskim czarnym barankiem. Rogatywki noszono zawsze dół, przekrzywione Strojono jędrzejowskim, siwe. doszywając się z pawich. T a k czynili zwykle parobcy, 62 Żarnowów. o n a ze zszycia czterech p ł a t ó w p i ę c i o b o c z n y c h , i przystawionego Krakowiaków sztuczne buskiego w pow. nosili głowy obszarze kształt S z e r n e r (ryc. 16). flisacy czapki, a p r o s t o k ą t y jej o b w ó d . szarym, w tar­ posiadała K r a k o w i a k ó w wschodnich rogatywki były karmazynowe, przysadziste w kształcie i płaskie kogucie, rzy się z tworzą rankiem, «jak noszona suk­ pow. t y m stopniu, j a k inne części m ł o d y m gatywki, czapki barankowe, później zaś maciejówki. niska do różańcowatym góry denkiem z naszytą skrzyżowaną taśmą k o l o r o w ą , którą podaje W ł a d . ma- się W z pcołamy zielonymi. zakończone supłami. nie c z e r w o n y m i zwana elementami powstały zwała w Topoli np. i Szczaworyżu Skalbmierza z kształcie siebie 3 karby z wszytymi w stkami. była na wypeł­ nadawano Pińczów. ż a r n ó w k a roz­ niebieską noszona Chmielnikiem a Szydłowcem wełny. lub oczek Sadełko grzyba, za­ drewnianej. główki ozdób pow. nałożonych dzirlanda lub i nazwy. podobna dwóch z czerwonej czyli czerwoną ostatnich kształtu nowskim i buskim otoku formie ko­ i opaskę. otoku z y g z a k ó w tegoż koloru lub guz czapka denku a formę zewnątrz wałkowatą specjalnej tzw. zwykle gierkom płaskim na formy go Zależnie 1836 i , s. 164. jajowatej sposób brzegu podłuż­ zaś magierki wtłaczano k u dołowi, w o ten w podeschnieciu ciągając z techniki Ludu, Leszno biegun w u po Wierzch Środek c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . Przyjaciel mydłem folusie, jeden pulastą niała R y c . 59. C h ł o p i w prano czyli 1 2 7 . Czapka strojono na bakier z wierzchem przypinano tylko młodsi do niej lub chcący z ku- cały dawali też opaskę boku oko­ handla­ 5—6 sobie z bok lamy spusz­ piór nadać starszych trafiali się sporadycznie tacy, k t ó r z y jeszcze z pocz. X X kościuszkowskie z niebieskim sukienkiem a czarnym barankiem. w. �C z a p k i z sukna, w y w i j a n e . które rodzaju miały nakrycia filcowa głowy z W letniej czapeczka z K a p e l u s z . ciono je ze spiralnie. W k u miała dołowi. raz wstążkę nieco W piór pawich. nieco opuscki czyli krezy tych kapeluszy na I n n e nosili tymi strzyżonej wieś bure z boku do wełny piórami pawimi Inne czapki występowały żółta lub czarna z i m o w a dwie taśmy, które Dąbrowskim z i w krzyżowano sukna z i a we kształt, do we tylko Szerokość porównuje główki opasywano kopalń przy­ wstążką. części denkiem dołu, zdobne 1830 szeroką wschodniej czerwonym r. roboty przepasane raz u Krakowa. w nieco popielatą, i podobny część na ząbkowe. była niskie Ple­ układane lub wstążką okolicy pionową zgrabna się dłoni to tyłu pow. buskiego sukiennym i zatknię­ innymi. i w kształcie pod Zalipiu czyli uszu i się zwały czarną Gołębiowski tego Była skrzydłami. lub były miały w 59). warkoczyki główkę Wyjeżdżający muzykanci okrągłym, sporadycznie czapka w Podlipiu, czerwonego lub taśmą. jeśli wielgą okapą, z z żeleźniaki lub wywijane Wygląd (ryc. szerokość płótnianek, . tworzyła ząbki wstążką pilśniowe Krajnie, . lub na w 1 2 S dla, ochrony obiecajką opasywano do czapki 1836 zszywając Plecione okapa kapelusze r. i tyłu kapelusza wahaniom, Drużbowie barankiem, szeroką buskim celendry filcowe z noszone ulegała kolorowej g ł o w y . wysokim a 1 2 9 tyłu. 6. główkę z i wtedy z szłyka i z czerwcu, ściętego, pow. góralskich góry w Czarne typu kapelusze n a k r y c i a czapki z tegoż skalbmierskie wałeczkiem wozili niż w do b o k ó w mieli zapamiętałem» się z b o k ó w słomiane kapelusze «dawniej Przyjacielu L u d u a czasem stożka główkę kapelusze niższą, z przepasywali Letnie chłopi tych j u ż nie ścinanej w dudki, 4 Tuczępach wyżej. z przyczepką górze kapelusze kształt Starsi w tę czapkę k u w że ale i przedłużająca pszenicznej je zwykle zaś czerwoną. drugi lub Bojko, rycina podnoszono podwiniętą żytniej kapelusza spuszczona J . i kutasy, głowę lecie n o s z o n o słomy Robiono Główka młodsi porze opaską tyłu przedstawia czapka nakrywająca głowy. a Zanotował taśmy brodą, i małym a okrągłą, Posiadała zawiązywano Bolesławiu watowaną noszono u Baśnik zasięgu. piramidy. góry z ona tyłu niskie była to duży okap, na a sukienna, a po okapie. czapki, obiecajką, gruba, N a Powiślu wykonane bez bokach w całości opaski baraniej daszku. Kaszkiety z radlicą, wojskowych. Po D o d a t k i lub eleganta koniec z wieszanej tyczka przyszły s t r o j u wiejskiego, wiszący łubu, nich do tj. d a s z k i e m r o z p r z e s t r z e n i a ł y druciana do podobnie oraz noszono kapciuch z pęcherza rzemykiem, zakończonym Laska jak kaletka z N a codzień do roboty chodziły w koszuli, spódnicy i zapasce służył im na codzień Okryciem m a ł y m kabat na tytoń ciętego O P I S kobiety lnianej oraz w lub tzw. Żywność U pasa czapek lub lub zdaje się, o z n a k ą rogatywki, podróży poniżej zabierano pochewka na krzesiwa i żagiewki. wójta kolan do torby nóż, prze­ W zanadrzu z moszen baranich, ściąganą safianu. V I chustce, algierka do u zwisała oraz sakiewkę czerwonego S T R O J U boso była, baranek przechowywania R o z d z i a ł O G Ó L N Y na końcu biały ramienia. do świńskiego lub metalowe. wpoprzek kucotkamy z gałką szary podkówki rzemieniu lulki, rosyjskich maciejówki. m ę s k i e g o . pasa i wysokie na się na wsi jako w p ł y w K O B I E C E G O w trepach z drewna i białego rzemienia, gorsecie lub katance perkalowej. W melsonka tj. sukienna dłuższa katana zimie wa­ towana. dziewczynek była latem sama koszulina. W chłodne dni spódniczkę lub sukienkę. Matki więcej dbałe o wygląd swych córek wyszywały swym krezki zdobione nićmi czarnymi i czerwonymi zaś przepasywały fartuszkiem z barwistego dostawały kanaczkom a nadto czasem jeszcze żółtą k o r o n k ą . Koszulkę tybetu. 63 �Okrasą kibici wypuszczonymi dziewczęcej n a plecy, byty wite w małe kółka warkocze kwiatki wplecione we włosy, koszula z czerwonymi haftowana, wstążeczkami, przerzucony b a r k i b i a ł y r a ń t u c h p ł ó c i e n n y oraz gorset. D z i e w c z ę t a i m ę ż a t k i o d z i e w a ł y s i ę w k o s z u l ę w haft skim biały, biały Koszule lub ale w i te niebieski miały krezami Gorset bywał samego opięty gorsetu. przepychu. W stkach. I W sycowe zaś lorach. Wreszcie zapaskach, Utrzymywały hafty n a odziewały szlaku albo tradycyjne w oszewki z przypinanymi w kaletki lub organki tj. har­ kontrastującym z żółtej a gorsetu to dzięki główny kałamajki, w tanim fartuszki spódnicach ż e zasobne zdobniczy i i chustki. tego stroju W W N a tle rozkwieconych zyskiwała połowie na X I X w. jabłoni pliskami. w efektowne stroju. Dlatego Szewczyk. i i d o b i e r a ć do nich kolor barwistej białych ścian malowanych chaty dekoratywność koło w obuwiu kobiecym 1905 r. nie p o d o b a ł y buty nad trzewikami się n a wsi trzewiki. na Kobiety korkach. namawiane przez handlarza jarmarcznego do k u p n a tego r o d z a j u o b u w i a o b u r z a ł y s i ę : « C ó z to j o (mieszczanka) żebym K o b i e c y lub Żydówka, strój ś l u b n y . N a przez Powiślu drużki K o ł o r. 1870 d z i e w c z ę t a stroiły n a święto g ł o w ę w wianek z ruty, cistego gęsto wieńca, X I X 64 szychu. Drużki i żółta świecideł. korony i w piwnicy, z w i a n k a weselnego a n a jego zmarszczona tuszków i przechowywanym Dąbrowskim twarz zasłaniały, szczycie, zaś miały wstążka, Dziewczyna wstążek. W gulonka trzewiki k u p o w a ł a ?». którego chustką nie przykrywały. P a n n a m ł o d a szła jednak d o ślubu w efektowniejszym uwitym czarne katanki sile. przeważały pow. b u s k i m jeszcze kolorowym ko­ białych strojnisie n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m z a c z ę ł y w i e s z a ć p r z e d białą s p ó d n i c ą z b i a ł y m haftem z bogatym haftem chu­ różnych aksamitnymi temu, akord o zapaskach i kwieciste haftowanych z funkcją świecidełkami i zielonej kwieciste wzbogacając użytkową spódniczkach, przyszły kretony białych z R y c . 60. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p i o n o w o . D w o r y k . O ś w i ę c i m i a r. 1850, r y s . Z d z i s ł a w zapaski lub czerwone i bu­ karmazynowy. to strojowi wiele efektu, tybetowe, zapaski, obok pińczowskim gorsety upstrzone spódniczki jeszcze zdobną pow. miechowskim nich zaopatrzony Nadawało się j u ż w stanowiły zamiast barwy jaskrawe w często i w fałdowanymi. aksamitne przeważały chodziły brzeskim dekoracyjnym, czarne noszono się jeszcze dolnym lub kwiatki lub paski. Potem niewiasty młodsze w lub leżące płasko na zewnątrz. nastały pół. X I X w. to czarny i czerwony, niebieski, elementem stroju kobiecym G d y starsze w niebieski lub granatowy nowym (z perkalu) w i stojące sterczącymi stan także czerwony leżącymi sukienny z fałdkami szczelnie lub kołnierzyki doszywanymi monijkę pow. dąbrowskim przez spływały wokół podobnie j a k w wianki ze z z a której aby nie zwiądł, okolicach sztucznych wychylał skozacona, zunacona ślubnym stroju w. radykalne zmiany. Wieś przyjmując kolorowe kobiecym byłoby kwiatów. trzęsła Koronę z przeskocka od warstwy mieszczańskiej które nawet się kiść się zaczęły zło­ tworzyła listków, nie miała wzorce wianku, widziane. weselną drobnych uwidoczniać źle wstążki, Krakowa, się wianek czyli co kwia­ prawa z piękna i do k o ń c e m mody, �R y c . 61. K r ó j koszuli z przyramkiem marszczonym p o z i o m o , rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. O. o. R y c . 62. K r ó j k o s z u l i kobiecej « z k a r c z k i e m » , rys, Z d z i s ł a w odrzuciła płótno paski. różnych wsiach, się zaczęły kobiety W jawiać w Topoli, tradycji z w pow. panna oraz w młoda welonie barwnej, skimi i a się trzewikach ślub kwiatowymi, do białym odległych ślubu z ryszką czarnych. z po miast i większych Koło 1 3 0 , kremowej, wstążką kremowej, niosły linii 1900 lecz w stał mirtu, w chustce ślad który wedle niebieską kremowy. lub N a niebieskiej kremowej za po­ kremowej obszytej różowej zc- Paradowa bluzki a i kolejowych niejaka się kolor w dzieci — spódnice stroju, różową, gdzieniegdzie w gałązkami welonu r. wełnianej i reprezentacyjnym przypiętymi Końce batystowe koszule, krakowsku przepasanej sukni i wiejską. spódnicy Modnym w od m o d ę nie kloszowej rękawów. szła z drużki naszytymi asystowały jej nadal podobnie konwencjonalnymi białej . i z muślinowe jedno­ zwyczajami miej­ pańskimi. Niemniej kach szyi przyjęła bardzo brała się: rzutkami wokót a rewolucjonizujące składał drukowanymi ogół nawet pińczowskim lokalnej koronką stroju ślubnym, Szewczyk. jak normami, i w strojach k r a k o w s k i c h tzn. zapaski wstążeczkami przyjmując do w fałdzistych kolorowymi, czerwonej przy spódniczki — spódnicz­ czym zapaskę kierowały białą, a do kolorową. Zmarłych Chłopu odziewano dawano białe chusty lążkami i kładziono kładziono w magierę płótno. na głowę. tzn. fartuch z szyciem, pąsową chustką N a głowie «Kobietę — wiązano jak takąż koszulę podwiązywano wieńce na trumnach, jako białą Bogatym znak w J. Bojko — i białą chustkę, brodę. n a g ł o w ę wieniec z ż y w y c h k w i a t ó w albo takież szmatę pisze pod wiązano z robionych, panieństwa. węzełek ubierano którą w z przodu. kościelne był czepiec i korale. a tak kawalerowi jak i Panny z sze­ Dziewczętom odziewano w pannie długie chustki, których k o ń c e j a k niemniej rozplecionych warkoczy w y s t a w a ł y z trumny na zewnątrz m Płachetkę do kościoła, zmarłej, gdzie haftowaną służyła do nićmi złotymi, karmazynowymi przykrywania mensy lub białymi ofiarowywano . ołtarzowej. Strój krakowiaków — 5 65 �Zachodziły Np. we ciennych zaś jednak różnice Włoszczowicach skarpetach dawano ubranie i zmarłym na w zwyczajach a na nie małżonków koszule, drugie pogrzebowych pińczowskim czapkach, dwie codzień, w po w. dwie 1 3 2 święto chowano spódnice S Z C Z E G Ó Ł O W Y dawniej ciasnocha konopna X I X pow. w. w zgło, giezło, lana, lub pińczowskim mych ciasnochach, n o w ą tzw. barchankę lub z Dolna jej część w Przód twarz po baji. 1 3 3 czecheł biedne pasie to miejscowości. lecz ślubnych. zaziemskim Bardzo dawnym w W życiu płó­ Kijach mieli zwała do pracy w zimie jedno polu — płachetkę, co z sa­ dwóch rzecz na dolną część ściśle do stara, koszuli. za ręcznik, przylegała w barcha­ zgrzebnego. parciak, najczęściej ston zwana upału wykonana była połowie ciasnochę łydek z płótna tyle zaś nadołek, bo przypadał ciasnochy, w podczas zaś nosiły do p o ł o w y koszuli Jeszcze dwuczęściowa, pruciok się typem długa. W koszula za ścierkę, część od butach, K O B I E C E G O . kobiety Była kobiecie Górna w wieńcach w samodziałowego, troczkiem. w południowych umyciu. w aby S T R O J U płótna północnych prucioka służył doraźnie ocierała zależnie V I I pasa z lepszego, a od pasa powiatach ordynarna, darta, pruta — w grubej g a t u n k ó w p ł ó t n a : od szyi do z chodziły przewiązanych O P I S chechło, uszyta itd., — zmarłych . R o z d z i a ł K o s z u l a , grzebano w który pachwin, R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o l o w e g o » z K a r s , pow. D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) . pruciok zaś był luźniejszy. żowanych ją przez D o jej i zeszytych głowę, była poziomo oraz kontrafałdy zanadrzem, tym, się pasie obciągając a się cm, brak należała z na trójkątną o oszewką. zakończone typu lub rękawów należą dołu ramienia do wokół ramienia szyi. ta z z powstał otworem Kołnierzyk pasie miały i około na 40 z ramiączkach przodu. była skrzy­ Wdziewano Rękawy 60). marszczonym nie na wokół u a pionowym, szyi wycięta, na ramionach k o ń c ó w marszczone Rozcięcie na a pachą wreszcie bez kołnie­ prostokątny i zapinane przodzie, zwane guziczkiem. 0 około 50 cm, charakterystyczne k a r c z e k tj. j e d e n p ł a t p r o s t o k ą t n y , szyję, niski, Cechą przyramka, n a r a m i o n a c h , a nie p o d falbankową. lub (ryc. z przyramkiem ćwikle, były pionowo. przedłużeniu piersiach c m szeroko posiadała tu tzw. marszczonym wszyte karczkiem. długie na guzik pionowym przyramka, oszewką listewką koszule na podwójne, przy kołnierzu. u w długości pachą zakończone było przyramkiem, przedłużeniu Pod na dołowi. z kontrafałdów koszula że z połączenia przyramków od wszycie poziomym ziabką wstążeczki i zapinanych k u koszula i n a piersiach. Koszula z wąską czwartego zmarszczki 66 w czerwone D o szyi, typu 70 był na ramionach na wąskich skrzyżowanych odnosiła około wszyte a jedynie przyrąbek na a (ryc. 61). C e c h o w a ł y j ą p r z y r a m k i rękawy rzyka, na wokół trzeciego Ston zawieszony tyłu, zdejmowano typu długość marszczenia D o a drugiego z dzięki stojący czemu (ryc. 62). m o ż n a N a ogół było ciągnący zlikwidować koszule robocze, �lane, były niskim teczne, haftem w ogóle w. wełną pąsową 1 3 4 wane . N a były minową które w na świą­ krótsze i zdo­ czerwonym miechowskim. lewym były haftu zaś łub np. na jedwabiem k ó w Koszule były jak zaś poł. X I X w ó w pozbawione białym niebieskim, W i kretonowe, bione i długie, kołnierzyku. brzegu haftowane Wisły u ręka­ karmazynowym lub u ba­ kołnierza i naramienni­ Powiślu Dąbrowskim bawełnianą wyszy­ nicią czarną i kar­ na przodach a nadto na krezach, przypinano do oblamówki kołnie­ rzyka. S t a n i k Zwykle niki należał do ubioru nosiły szyto z kaletek lekko a starsze płótna, tonu, także z podobne go do flaneli. gorsetów, wcięte, czasem barchanu kolorowej posiadały roboczego. kobiety. Z tylko zapinały się przepasywano nadto szyi, obdziergane u krajką nieraz w lecie i u do bione. roboty W niekiedy dołu. polu ubiegłym koszulę. wieku W staników nie B i e l i z n a wsiach były lowymi rze buskiego z haftem w a niektórych majtek r. zaczęto 1920. D u ż o się długimi płóciennymi lecie. N a wdziewano białego (ryc. flane­ lub haftowaną nieraz k a f t a n i k i Wdziewano znaczyło czyli b r y t ó w nej. bez D o gorsetu nadać tzn. po swej figurze zszywano aksamitnego obfitość wprost noszono w dzięki temu, podszyta Obręb ten nicę jedno że od rozszerzał Stąd spodu były spódnice z pasie. o b w ó d obręb prętami półko Spódnice w pasie, dwie i trzy celem marszczono ją gęsto usztywniano K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , pow. B r z e s k o (rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) . wcięcia stąpną kościele. R y s . 65. koszulę płócienka, pól w po­ baty­ z falbanką u dołu i zdobioną białym 66). S p ó d n i c e . roko» W lub barchanowymi halkami w przodu szyte koło posługiwano zimowej, stowymi z wschod­ noszono. dopiero wcześniej zdo­ zastępowały północno-zachod­ s p o d n i a . pow. używać wokół używane nie niej części o b s z a r u k r a k o w i a k ó w nich dartą rozkroju, Staniki w były przodu, ząbkowanie, z a n a d r z y tj. p r z e d n i e g o a Szewczyk). guziczki, z materiału. Z d o b i ł je haft biały z a R y s . 64. K r ó j gorsetu z Z a l i p i a , p o w . D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w zamiast pasie na je kre- kształtu że falbankę. W Sta­ lub przodu posednie takie kształtu. A b y spódnicę była czerwoną grube fałdy tj. w była suta, miejsce, świętalne, a które w do Niekiedy zakryć zależności płócienną n a naśladując miała lub układały gdy się szyto j ą z kwiaty. A b y kostek 15—30 sy5—7 czar­ zaś była się same szeroką. kobieta dworskie oszczędnościowych od «Ubrać granatowej że «stała jak dzwon», zwonowe. zwano lub zieloną w sięgające krochmaloną listwą jak obręcz, wiklinowymi. Ze względów i spódnica figury. szerzyzny matecii jednobarwnej, D o ł e m spódnicy uwydatnienia bujności uklękła krynoliny wszywano w spód­ zapaska. materiałów białe «lane», «baweł- 67 �nice» i zwane mazelonki, cięższe, kiego, wełniane, kamlotu. Skalbmierzaków «bawełnicami» wełniane lub z X I X w. białe, ba­ haftowane do­ galonem szy­ nich nastały które perkalu nego pocz. nazywano w plisowano. lub północnych ozdobione Po kwieciste, ślicy z mięk­ batystu U spódnice, chowym. zielone kretonu, przejrzystego ostrego łem z tybetowe okolicach Szyto też prążkowanego rzutkami kwiatów W i ­ spódnice lub usia­ n a tle bia­ łym, kremowym, bladoróżowym błękitnym — Krakowa. D o skich podobnie spódnic żowe, do ż o w o białych lub wane. białe Były kowe tj. też z nianej w ogłoszenia były zdobnictwa, jakie znamy u Z k o ń c e m siarką tj. w i j ą c ą perkal rową zadrukowany spódnicą, haftem białym lub w na zdobny sza cm, od wierzchnich różową atłasowe miastach spódnicy krepiną kwieciście. zwykle «fartuch», 25 D o w nowotarskich Krakowianki się w ę ż y k o w a t o ziabki kupne. ogólnie góralek X I X wieku O d w wstążeczki. zaś halka. haft dołu biały wierzchniej, toteż wystawała obdzierganych lub tuchy przednie szyto z p ł ó t n a lub perkalu, lub drelichu dając obramienie dołem Wiązały się na konopne związać sznurek, gdyż go uważane złośliwych było za 68 haftów i lub szeroką perkalowej je ta te odnoszą ręcznie kilkoma rzędami lub zwała miały itp. C h o ć się do stroju się n a 3,30 m wsi stanowiąc naszywek z listwę, jeśli nie szyto z miały źle wróżącą kobiecie, a Pod ale tj. kolo­ zwykle częściej a dolny szlak ona nieco dłuż­ u jej spodu kolorowych rozporka. Wdziewając wybijanki spódnik, szerokości, spod jedynie nazywano zdobioną Była typu polskich. szutaziu. zęby z dziurek wstążeczek. sifonu l u b b y ć haftowane fartuch, starano się fartucha podobnie j a k zapaski lub co ośmieszającą, «far- takimże dołem należały też białą, z cienkich nici. niej, kwiaty niebieskiego spódnice z robótką lub «spód- w miast czerwone Zalipiu wymy­ urzędowe wzmiankujące o wielu obszywały świąteczne zaś i weselne przyszyte do rozwiązanie rzecz u brzegu. się dobrze gorsza nabawiającą ją Far­ kartonu zgubienie na napaść a kolor tych spódnic mamun. Białe fartuchy wdziewano widoczny białych zakładki trocki Spódnica i wyprągania tym mieszczek zdobionych zdobiono zielone Fartuchy w o do tego samego oraz nie połowie sposób też innego rodzaju krepinami, które spódnic kwiaty I weł­ Spód­ istocie n a l e ż ą one naddunajeckie albo 5 w w wyszywanym», wzmianki obszaru ziemi krakowskiej, w 3 koloru szychem południowo-zachodniego materii szychem wyszywanej», tuchu kaftaniku. 1 białej błę­ kałamaj- spódnice ślny, j a k świadczą R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m ró­ — zapaski fabrycznej zdobione żółtym ró­ białych paski jasno-barwne. w. niczce niebie­ niebiesko-prążko- nice k r a k o w s k i e X I X koło zapaski lub prążkowanych kitne lub dawano różowych lub jak był przez wyprągi na spódniki szytych różowe, zapasek zielone lub czerwone, szyfonowych. �Z a p a s k a . N a fartuch wdziewano od zapasek kolorowych. figury, a nawet wąski pas poziomy. niżej. Zapaski ozdobą były nich były cenione były koło 1910 r. hafty więcej U hafty D o używano sięgała biało ich nicią do celów był z tyłu tylko wąski ona do sitka tj. m e r e ż k i , czerwoną haftowanych lub lub k a r t o n o w ą , zwykle hafty kolan, zwane u pas pionowy, starszych zaś do na Powiślu białe lub czerwone i błękitną. szytych Choć uważane z kolorowych reprezentacyjnych szerszą 3/4 fartucha, z a s ł a n i a j ą c p r z ó d np. do figur Dąbrowskim i czarne. za do boki dołem łydki, G ł ó w n ą wyprą- Dawniejsze staroświeckie tybetów, i i a pół częścią stroju K r a k o w i a n e k wschodnich. X X wieku dotrwały wykonane od strojniś oraz szyfonową swą szerokością były najefektowniejszą bogate giem lub w y p r ą g a n i e m . od białą zapaskę ona skutkiem czego z całej s p ó d n i c y widoczny dookoła ich Pokrywała dlatego obrazów — jeszcze podczas procesji. R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m s e r d a c z k u i haftowanej z a p a s c e o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , p o w , D ą b r o w a , n a p r a w o k o b i e t a w stroju z M a r c i n k o w i c , pow. Brzesko. 69 �R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , pow. Haftowane tiulowych haftowane Czasem szyte czyli zwanych zwane zapaski, firankowe też otrzymywała lub fartuchami je dziewczyna O d Białe zapaski granatowego w 70 zginęły Wyparte dość zostały w białe kropki ja od fartuch Jasinka i to kretonowe oraz białe w tj. pracowicie sita), były darze wcześnie, przez (od niezawsze M a m rzanami. procne jako sitkowe wykonane, używanych dziełem do ślubu wykonanym kawalera, jak o tym Brzesko. ceniono (ryc. przez ich m ó w i więcej 71). od Zapaski właścicielkę. pieśń ludowa: ząbkowany darowany. nawet zapaski na terenach koloru paski różowe, sąsiadujących cytrynowego, niebieskie lub ze Sandomie- pomarańczonego, fioletowe. Kolorowych �zapasek na nie noszono do nich był drobniejszy białym, wszytą G o r s e t y . ciane białych od falbanką N a pleców szyło rebki albo (ryc. też ich na z trapezowatych a a składa Podszywano składał je kierunku odbiega od się łącznie zwanych z się z 3 części, drelichem, zwiększenia i Nosiły który przy czym zwano klapek różniły je dziewczęta mawiano, przody, szklanymi że i Krakowskiej. tj. 1 3 e , koralików, stowe i sklepy. w granatowego zików 10 c z ę ś c i tj. d w ó c h kaletkami od kształtu nad ty­ nazywanych przodów, układającej szma­ się dwóch się w kontra- kieszonki lub to­ plecy wycięte były z jednego k a w a ł k a (ryc. 64). Rozwój Najczęściej kroju wszywano każdą były z umiała», rękawy każdej a potem wstążeczkami, kaletce kilka skalbmierskich szło panieńskie się u b r a ć «po obszywała obręby lacetką, ząbkami, centków inną głównie tworzyły wypukłą Zwykle chciały szedł nieraz oraz drogą, 80, były więcej krakowsku*. «ceregielami», obramkę niż aż opaskę. błyszczkami szutaziową. zdobnictwo za- tutaj odpu­ trzymał sukiennego, rzędami gu­ guzikami kaletką. Sukienne lamówką jak gdy ale krama­ stragany trzema zdobnictwem. haftowanej, 23, pajetek) Najdłużej z gorsety gorsetów ich Czechach perłowych i trzema mione noszono Ziemi (czyli się tutaj typ d a w n e g o — na gorsetów którymi zarzucali koszuli na stosowano wyrabianych czescy dając części metalowych ani rze Nie siebie do wykroje zdobnictwa chodnio-południowej blaszek haftem gorsetów pasie falbanki też ćwilichem. tj. kaletek. «każda źgała, plecy paciorkami, Zróżnicowanie nędzy święto innych wzór koronki. kroju się od niż krojem ogół naszytymi, obecnie u ż y w a Więcej zdobiła z aby też atłasowe, n a siebie p ł a t k i s u k n a w r a z z p o d s z e w k ą N a dobierane, falbanką skutkiem czego z a c h o d z ą c e strojne. tak je z a k ł a d k a m i dołu albo i doszytej w płatków u one lub materyi tj. p e r k a l u . N a lub czarne o g ó ł nie ramiączek Były Zdobiono materiału, się z płótna obcisły, oraz spódnic. 65). D r u g i typ w pach lub na spódnicy. samego granatowe Krój S t a n ich jest i d w ó c h fałdziki tegoż przeważnie betowych i aksamitnych. krakowskimi. m o t y w ó w z codzień tj. sukienne, fartuchów obra- sukna czer­ wonego. Rozmaitość zdobnicza wschodnio-krakowskich na. N a północy się gorsety rzeżuchą a kaźmirku, robi sznuruje przewlekaną przez wzdłuż zapięcia tasiemki nej. różowej, W wiślu sety powiecie buskim dziurki, W bramuje żuchą zdobi Stradowie dwoma w gor­ zdobi czarnego aksa­ pow. aksamitu Z się Po­ i (ryc. pińczowskim gorsety z czerwonego lub ale w na i koralikami Topoli w i i czerwo­ i tybetu zębami szelążkami naszyciem szyje kwiecistego zapięcia 64). zdobi zielonej Dąbrowskim z mitu, ny znacz­ Morawicy w o k ó ł wykroju na rękawy i z przo­ du u z w gorsetów jest brązowego się c z e r w o n ą rze­ szych i paciorki, nosi się gorset czar­ rzędami srebrnych R y c . 69. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie, K a r s y , p o w . Dąbrowa. ?! �i złotych g a l o n ó w i obszyciem nej tasiemki. W sko gorset czerwo­ Sladkowie pow. B u ­ czarny z aksamitu lub czarnego tybetu zdobi falbanka w p a ­ sie l u b k a l e t k i , o b r z e ż o n e tasiemką, pozłocisty galonek. setu czerwoną u rozkrojuzaś na przodzie Koralikami tego s i ę nie zdobi, a gor­ nosi się go także na białych bluzkach. Zasznurowuje się siemką i go do dołu czerwoną przewleczoną związuje przez u góry w kokardkę. Gdzie indziej z n ó w zdobi się p ł ó c i e n n e sety kolorową motywy bawełną (ryc. 68). W w ta­ haftki gor­ kwiatowe powiecie brze­ s k i m były gorsety p r z e w a ż n i e nie zdo­ bione (ryc. 65). Szyto je z symetrycz­ nie rozstawionych czerwonego też z lub brokatu szywanego K płatków sukna niebieskiego, lub albo adamaszku krepiną i ob- szychem. a f t a n tzw. k o ł o w y , który prze­ szedł do stroju p i ń c z o w s k i e g o i brze­ skiego w gorsetu, szyją w (ryc. 63). W duże R y c . 70. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j zapasce Karsy, biodra. środkowa, każdą w tylna kaletka wyodrębniała przyszywano; guziczek motywy kwiatowe, K a t a n a jako okresu renesansu była z dziste zakładki. kartonu Jako zapięciu Były Topoli to j a k b y i z nieco rękawami, innego w dłuższy omal była w wykładany, dwojakiego rękawy co i spódnice. całej z jako spadek Katanka N a d kaftan po stroju świąteczna leżący, a do szyta pasa fał- rękawami. opadający, szyty (ryc. 69 n a tylko haftowano Polsce, zdobiono kołowego sąsiednich. przodu d o ń kaftany siebie, czerwonego. się k u d ł o n i o m wtedy za sukna dodanymi wolno kaftana one dwóch kołnierz jego z i 70). kołnierzu 5—6 Szyto półek go też oraz końcach X I Xwieku. Posiadały kupnymi. długie rodzaju: wcięte pow. pińczowskim materiału, w czerwone, gorset a Z nie ozdobiona. obszerny, zwężającymi wełny. aplikacje z miała kaftan brzegi zwykle do obszywano Rozwój 23. Z a c h o d z i ł y nakrywająca występuje materiału, lub koronkami do kolorowej podbicie katanki jest lub się, jako n a codzień baji, 9 zdobiono kobiecej odzienie z tzw. wizytki lub kaftaniki upowszechniły kołnierzyk ziczki. Jest Odmianą haftem B l u z k i mego . barchanu rękawów w przy typ odzieży 1 3 7 lub sukna płótna, one a — oraz strzępek czarnej l u b niebieskiej K a f t a n . z klapek był a takich samych gU- ziczków, jakimi ilości pod przechodził płatki, które n a ­ sukna, Używano męskie. szedł w kierunku zwiększania wycięty pasie Szyty niebieskiego Ozdoby pow. D ą b r o w a . podobny był do trapezowate krywały z X V I I I w., ale mniej o d e ń w pojawiły D o ł e m i z tyłu pasie się one się na wsi z k o ń c e m trzy fałdki, i wolne, letnie dopiero nie wpuszczano a zapinały po ich w się z przodu i zimowe. 1920 r. Szyto spódnice, na gu­ N a wschodzie ale je z tego wypuszczano np. sa­ n a wierzch. S w e t r y dełkiem 72 i swetry s e r d a c z k i . z wełny N a Powiślu pozostawionej dąbrowskim przez po I wojnie N i e m c ó w w światowej magazynach. zaczęto Szyto robić szy­ t e ż serdaczki �z sukna, w które duże zdobiono motywy haftem kwiatowe, rowane na malowankach w izbach na Powiślu (ryc. 67). S u k m a n a «dzika». W e dniej części kobiety pow. takie granatowe zdobne w kolorowe wego pochodzenia mężatek, kna jący u że poły czy z 0 32). do stroju w skład Szyty z su­ t y m różnił się posiadał kołnierz i takież Cechowała gęsta dej (ryc. przedniego jedwabiu, u ra­ wojsko­ wchodził czerwony rozcięcia dzikie, stronach pani młodej. rękawów. nach zw. wisiory granatowego kaftana, nosiły mężczyźni należał stąd wyprawy jak obydwu mion Ż u p a n i k , wscho­ buskiego same sukmany po wzo­ ściennych kłapcie go po grzywa a wzdłuż obu stro­ strzępionego u dolnych naroży ogromny łukowatych przewadze od sto­ motyw każ­ zdobni­ naszyć i haftów amarantowych nici jedwabnych. K i k l a czyli płóciennica nie różniła się kobieca krojem od męskiej, była tylko więcej strojna o d gicznej ją z analo­ mężczyzn. Szyto płótna lub sukna. Letnie kikle były z odzieży białe, płócienne, zimowe sukna ciemno-brązowego, Krakowa W zaś zimie nawet wdziewano koło czerwonego. je wprost R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e pow. B r z e s k o . na koszulę. Noszono je nawet do ślubu. Były krótsze od spódnicy, wione miały kliny. K o ł o ciami oraz naszyciami z pinały się na haftki S u k i e n k a radna szata białym a oraz na w i białe lub małe 48 nie z zasznur owy wały przyjaciółką też sukna D l a formą zdobione. W kobiety kołnierzyk i z średniego stojący, w miejsce był rękawów on jasno granatowego rozkroju, końca wzrostu niebieską miała była i wyróżniający są W kobiety chodziły czarnymi wsta­ wyszy- kłapciami. Z a ­ po r. kożuszki po u cm 1890 z staropolska, pa­ w użycie w w wyszyta tylko kołnierza obwodzie niebiesko nastrzępioną niżej ko­ lamowane była z przodu grzebykowato starsze niewiasty 30). kożuchy wełną a Sięgała nieco z gromady nosiły (ryc. «opierzona» oraz u wysokości, Przeważnie krótką domu dołem rękawów jedwabną niedościgłym to lub zielonkawego, rękawów, 112 wyłogi wstążką marzeniem sukienek weszły wcięte, od pasa były czerwonymi podwiśką żartobliwie szmuklerskiej roboty. pasie ich metamorfozy zimie końca pięcioboczne Strój ten kosztowny biednych u zdobione pasa, a od pasa z tyłu suto f a ł d o w a n a . potrzeby tyłu a a w pasie n a przodzie rzeżówką. lub błękitnego, obcisła do niebieskie c m frędzelkr. bogate. K o ż u c h y . i Była posiadała Ostatnią z zwana kobieca m. długość to 8 Sukienka dla p a s a 2,82 lan, 3 sukna czerwonego albo lub szarym barankiem u przedniego 1 kieszeni. u 1 kołnierza i kieszeni oraz kryte suknem, pokryte barankowych czarnym serdakach, szuby. suknem zapinanych tyłu. 73 �U c z e s a n i e . nając od kocze, które Dawnymi w laty w święta strojne w barwionego czem, lub włosy krótkie. wała ze tonu lub a podczas dół albo dziewczęta w. X V I I Rozkostrzewiające i starano słoty cm, ciężkiej także części z w grzebieniem, splatały na głową jeden okrętkę odkrytą, kwiaty lub z Po się k o ł o tyłu się, zwykle z m a ł y m włosy wykonane kędry tzw. war­ głowy. zaplótłszy sztuczne ucięciu warkocza podczas uszu i z tyłu zaczy­ dwa Z w y c z a j ten zaginął z p o c z ą t k i e m ronki W w spodem pow. trójkąt z X X per- wieku, oczepin nosiły smarowano tłusz­ skutkiem, ukryć je pod do czepkiem itp. do okrywali się także W a (ryc. 71), po I I poł. X I X w. z kre- przekątni pasterze 6 c m letnia, powsta­ i pasterki ornamento­ od-brzegu, a także obrusem. pojedynczej szerokości go do gorsetu obwiązywały tj. 60 od lub sukienki. Zdobiono mężatki pracy, a i wiązane rogu pod także brodą, opadającego cm, święta a długości na ramiona katanki, nigdy go często rańtuszkami zaś białym do haftem, czepce, tworząc w czasie do na chłodu kościoła lub niepogody wiązały je w karczek lub na chustki tyle g ł o w y podwiniętym na rogu, co krepoty­ zwało na kuper. wynosiła Wszystkie 3 m, sztuczny. 75 x 75 kwiatowe, k r a k o w s k i e pasówki na wielki widok, burdysówki z w o k ó ł prastara, x rąbkowego tiulu. Z a r z u c a n y b y w a ł lub to podwójnie—-albo zdobione. Noszono żupana złożoną była wymiary 2 haftu o odległości o lub ciała, dymkowego, były był szalem części posiadała Płachtą także rąbkowego wiązaniem chustek ją pińczowskim nosiły tylnego buskim nas chustkę świąteczne jak i mężatki. węzeł Mężatki U prostokąt. Zwano zwierzchniej np. złożone pow. koronki. z płócienka wydatny Wielkość tywy okrycia górnej świecie. szlakiem amarantowego dziewczęta koronką. pod w do Łoktusze 9 c m z w zwany też płachetką, przez C h u s t k i . szwu — lub chłodu. obszyciem czołem tonowe służąca znana na szerokości p ł ó t n a lnianego, wzdłuż odzieży także licy dwóch wykonany zarówno nad kobieca Radłowie R a ń t u c h , 200 służyły cm. Były chustki pąksówki, lub białym do to galicjańskie prostokątem przykrywania bawełniane w głowy. drukowane siwe, środku w muślinowe a z czerwoną Sprowadzane były mo­ ko­ ramą z Czech Austrii. Drugi rodzaj chustek służących do nakrywania górnej jesionki, kaźmirówki, szalinówki, tybetki i derowe. T u r e c k i e z m o t y w a m i p a l m e t strzępkami, s ł u ż y ł y o d ś w i ę t a i n a c o d z i e ń , a l e n i e d ó wełniane po prostu typ chustki der owej w y s t ę p u j ą c y jedynie w zwana oknowata, s ł u ż ą c a się okien od czeski. czyli krat Kraciate noszono je w W i a n e k bukszpanu lakiej 1 3 9 rozpuszczano wianek i okrycia zarówno zwano uroczystym z w pow. pasów ciała w tureckie, perskich, obrzeżone kościoła. B y ł to na codzień, jak i od czerwonych, i dni bawełniane święta. zielonych zwały frandzlami to się czyli francuski. Drugi to wełniana N a z w a jej i białych. żukowskimi, brzeskim chłodne — grubsze wyrób brzeskim i dąbrowskim, tarnowskim przystrojeni sztucznych kwiatów, Przymocowywano na ciemieniu głowy, nędzy, pow. części chustka wywodzi B y ł to wyrób gdyż najczęściej ruty, barwinku, Żukowicach. był . do utworzonych chustki lub gwiazdki pinano nadto we pannie go do młodej a aż do Wito drżały nad czołem. koroną na dziewcząt. których włosów opadające warkocze, głowy wśród a uzupełniano wstążki go Wianki ślubne ze świecideł, p a c i o r k ó w pasa. włosy W dzień rozczesane ślubu u bierzże Wdziewaj się, n a d o b n a na dziewieczko, się ruciany wianeczek, maszli złoty z pozłociste kłosy, blaszki wito z ruty, przy­ pozłocistych i wsze­ starożytnym zwyczajem wierzchu głowy nakładano śpiewano: A 74 dwie układały chodziły warkocze pozostało. czyli płachta albo zdobiono i na potem od barchanu. Noszono ją zawsze jako wano je w i w ku tyłowi odziew zeszycia trójkąt się kwiaty, w a chustką. Ł o k t u s z a , a i spuszczały i uroczystości żywe włosy wierzchu głowy, pierza lub kupnych błyskotek. zaczesywano zwierzchnia w rozczesywały środkiem tasiemką wplatanie jednak wstążek mężatki i mężatki zrobionej związywały warkocze kalu, Dziewczęta ścieżki, brać pas. �C z ó ł k o . było Oznaką panny czółko konane zwane przez kolorowego dłami, z włóczki 1 4 C z e p c e . święto 0 chustką białym, czepiły a na płócienną na Powiślu dą­ haftem czerwo­ wiązany i z każdorazowo nakła­ na głowę jak czapka. starszych mężatek żowych lub gdyż je się białych lone, materii, tiulem, siatkowy. C z e p c e tezse ( t ę ż s z e ) t j . krochma­ cetyną je kolorowymi Technika wiązania różna — zazwyczaj giem parafii. czyli wiązaną, krotnie Zazwyczaj ż o w a n o Zwało W każdej zawój bez okolicy czenie). Woli n a czole, chustkę że z bokami tyłu w mowane z wyrobiły w z tyłu tył i tam je sześć kokosie, w kogutka. wiązano w tyłu samo kłódkę upinaczka koniec lub albo na sobą Lubiczku, Ujściu dół, krzy­ wałek opa­ Krakowiaków występował i Zapasterniczu odwiocenie Jezuickim, nie chustek chustki, obrecke wpuszczała Żelichowie głowę. wiązano (odwień- Woli chustek Żeli­ w ko­ chustkę z frendzlami, gdy nią zastępo­ białych rogu U Zdrochcu czyli n a i Karsach wiązano wiązania krótki za Kłyżu, i kilka­ na w pod czepków. Marcinkowicach Hubenicach moda kark z potem spuszczano jej w t y k a n o praniu i wiązaniu Pałuszycach, tak opaskę a końce Otfmowie, językiem Zalipiu, a W krzyż, a czepcowych końce (obrączkę). końce G d y opaski bokach węzła ponad czołem, jak skrzydła. Zwało w polegała opaski były zawój na przerzucano chustki albo bra­ ułożyła kurki s i ę to u p i ę c i e m w 70). Czepiec dzenia węzeł, na opaskę, którą nakładano potem w zakrecke. na głowy, na tył głowy, Przybysławicach, Ostatnia koronką, składano czoła tj. d ł u ż s z y m opuszczano brzegu w Gręboszowie, wiązaną. na środku Gręboszowskiej, lecz wyprasowaną się specjalistki w czyli upinanie je tak, że sterczały po (ryc. na Biskupicach, Natomiast chowskiej, wano w rogów wyrzucano czubek, czub, i przekątni, tworząc wałkowatą wiązano chustki z klapką wiązano gutka chustki s i ę to w naddunajeckich ukrochmaloną wzdłuż i oko­ zasię­ czepcową upraną, karku szcze­ od Chustkę ją była ale w zależnie trójkąt na sze­ czepców zakreślanej zawijano haf­ tj. paciorkami. zasadzie jednakowa, licy, z chustek t e ż szyte czyli Zdobiono lążkami, gółach czyli płatczany nakryto nazywano towane. chustek czepiec lub ró­ płatczanymi, się płat Jeśli zastąpiono zwał z czerwonych tworzył chustka. Czepce wiązane perkalowych zwały tym, się Jeden i drugi czepiec był n a stałe ski. pęcz­ perkalową, sztywną browskim także w świeci- . zaś białą z haftem dany wy­ papieru różnokolorowej Mężatki codzień nym. z i przystrojone wstążkami na strojnik, druhny kwiatami sztucznymi, kami i młodej zdjęty niedziel z głowy stał j a k przeznaczano przechowywano czapka». go do w skrzyni. Szpilki wyciągano prania. Dawniej Dobrze z e ń tylko czepce, koszule uprasowany z i wtedy, gdy i kikle prasowano upięty powodu na «przez przybru­ stole wa- 75 �rzechą, albo Żelazka do Czepce haftowanym narożnikiem; zdobioną okręcano podwijany, często się szklanym, około r. dodatkowe w Przededworzu, wokół skutkiem Sladkowie głowy, czego haftem, związywano z na przodzie tyłu wałek, K o r a l e . N a 3 lub u nich wieszały dętki. pierś jak szyi K o ł o S a k i e w k a . 1860 noszono krzyż N a kieszonkę brzegiem z zielonego z — skórka metalem a wycięta O b r ą c z k i t o m b a k o w e O b u w i e kobiece węgierski tzn. safianu wody. postaci chustki. Np. w tiulową nakładały czepek kolorową nań kogutka, też chustką przy czym opadał na chustkę zawsze tybetową, tylny r ó g plecy T u ­ chustkę «jak bywał serek». stroju bogatsze sznury korali dopiero nosiły było szew się szytymi o 5 wiązek, ciasno biedniejsze wokół nizano w rozmiarach ząbki. w były w z boku w szyi dłuższe przynajmniej opięte, wiązki, pod nawet jeśli że zwisały na 10 x z N o g ę Górny w czarnych bucie butów osłaniały z zwane brzeg posiadał w lecie cholewami Ponad żuchowskimi, buciki na wysokich zwane prunelkami, zdobne do w a określone jeszcze w w zimie nadto się czerwonymi Kieszonkę posiadały huncwota wiechcie paradnego stroju guziczki. sznurowane r. Kra­ nabitą wszyta rzemykami wieszaną u pasa i trzewiki. Buty z cholewami przegubem mosiężne k o r k a c h tj. o b c a s a c h , w zaokrągloną, zdobiła — karby. Obcas serduszko z z safianu czerwonego lub zielonkawego onucze, należały dołem przechowywania kupowaną użyciu. rodzaju: cholewiaki obłogę cm, Kieszonkę naparstków. ale w y ż s z y n i ż u b u t ó w m ę s k i c h , n a d n i m z a ś o b o k gwoździków. 10 środku. do nosiły zapaską. częstym cholewy. woreczkami gospodynie Sakiewka ta ściągała ozdobę kobiety dwojakiego z płótna Bogatsze guzikiem zakończonymi rzemyku lewiaki, w Chałupkach w potem k o z i k a itp. metalowym czerwonym żony, trzy posługiwały półskrzynka, krążkami czerwona nabijanymi krój korale — metalowy codzień klucza od mosiężnymi na r. duży kobiety wrzącej naszyjnik. pieniędzy, kowie wieszały i albo U z u p e ł n i e n i e wlewano przy c z y m tylny r ó g wyroniono D u ż y m przykrywały tworzył którego krezką nakładały kobiety Gnojnie na trzech rogach białym w do 1890. uzupełnienie buskim n a biały czepek z f a ł d o w a n ą wierzch; natomiast którą naczyńkiem upowszechniły otrzymywały pow. z batystem na grzybkowatym białe czępach w z też prasowania 1914 z jako ze Drugim przodu, « o d słomy oraz naddunajeckiego Maryji z zwę­ mosiężnych w ząbki onucze. obuwia cielęcej 1 4 1 . Obok czerwone rodzajem wykonane miały był cho­ były skórki, Terezyji». Z d o b n i c t w o P l e c i o n k i . wane sznury igłą. Plecionki taniu skich dzą I Zdaje występowały ze białych, skóry czerwonym i 3 Pojedynczy wykonywany w historii były dziełem skórzanych się w y r ó ż n i ć wadzanymi się nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i , zielonym rodzaje ścieg dziurki zdobnictwa rymarzy, a odzieży i w y c i n a n k i ze s k ó r y wcześniej, szczególnie niż pasiarzy. W ozdoby oraz naszy- ściegowane zdobniczym wypla­ krakow­ safianem da­ ściegów: skośny pasemkami przez pasów że plecionki na skórki cięte okrętkę, przepro­ nieco sko­ śnie. II Ścieg płaski podkładany, czerwonym gach safianem skórką zieloną. jako wykonywany ozdoby Pasemko na ście­ safianu czer­ wonego nie b y w a przeciągane przez rzemień, lecz p o d k ł a d a n e nem 76 zielonym, pod a ściegi następnie wykonane safia­ przeplatane. R y c . 73. T e c h n i k a zdobniczego ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h krakowskich. (Rys. Zdzisław Szewczyk). pasów �R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a III Podwójny lonego nego ścieg safianu, k t ó r e ściegu przedstawić ani w stawienia 4 faz tego tego w wypukłością swą robią wrażenie krzyżują fotografii, rodzaju A p l i k a c j e . z r. o k o ł o w hafciarskiej wykonany w 4—5 równoległych haftu sposób (ryc. przez jest rysunek kustosza Zdz. opisie. posiadały układzie pionowym. muzeach stosowali naszych o nie analityczny, dawni kuśnierze charakterze tego prostokątną Sztuka aplikacyjną okaz zdobnictwa czterech Z włóczką czasu składa te i jedwabiem. sukman, z piętrach, biegiem jakie czerwonego dominują Istniały sukienka naszyte się z wszystkie posiadamy czteropłatkowe, kowym. Resztę m o t y w ó w ozdoby z trudnych aplikowane zbiorach muzealnych, haftem. piaskowym bardzo ściegi, natomiast długie zaś wolnego tła w ś r ó d a nadto tej W do m o g ą safianowymi bokach formy liści liści i k w i a t ó w efekt K r a ­ Kożuchy o linijnym kożucha w szla­ rozmieszczony ściegowane najdawniejszych okazu sukmany wyhaftowane lamanina motywy zdobniczy doniczki, tego bujnego obramia się na sukna. N a zdobnictwie szypułki sztuki fotografie opisania. przeobraziły ze bogate dzieł S z e r n e r a pt. S w a t y w plecionkami główny trapezowate gwiazdki, p o z a t y m brzegi s u k m a n y i kieszenie skośne kolejność taki właśnie kożuch. triumfy również po też aplikacje wykonane uzupełnione ściegiem kwiatki w się przed­ tajemnicy tych dać nam obraz Władysława aplikację święciła krakowscy się ż a d e n k a c h szerokich do 20 c m , a c i ą g n ą c y c h się od pasa a ż do d o ł u . U k ł a d zdobniczy, w podwój­ ilustrujący odkrywcy zie­ dadzą Jedynym sposobem Szewczyka, zachował 1870, j a k o t e ż d o k u m e n t a r n y plecach ż e nie z 73). kożuchów wyobrażenie na paskach Pasemka skombinowany, k o w s k i m , n a k t ó r y m p o s t a ć n a p i e r w s z y m planie odziana jest w wiślickie plecionych podkładanego. tak ani w jednym rysunku ani też w ozdoby niemniej się wzajemnie techniki plecionki D o Wprawdzie kuśnierskiej, Kriegera występuje ściegowania, skomplikowanej aplikacje. okrętkę skośnego na n a k o s z u l i kobiecej z Z a l i p i a . dają sprzed sercowate są okazach aplikacje ściegiem się r. oraz warkoczy- bukietu wypełniają tj. k r z y ż u j ą c e 1830 liście koliste równoległe zygzaki. 77 �R y c . 75. K r e z a do Jeszcze na tywach okazie trójkątów koszuli haftowana nicią c z a r n ą i c z e r w o n ą . Zalipie, suki kierezji sferycznych, pierzastych, wyrastających z białego i czerwonego płaszczyznowy lub dwóch o 1880 na dużych motywach np. występuje stała z naszywanych sukna dużych z r. która w się bąkach i ornamentacji Podobnie działo kołnierzach Dąbrowa. naszywanka z kolorowego sukna w prototypem aplikacji. pow. kierezji ślipiach haftowanych się r ó w n i e ż krakowskich. zahaftowanych z aplikacjami Zastąpił włóczką mo­ form je w haft jednym kolorach. w d a w n e j P o l s c e s z y c i e m . S t ą d białym szyciem n a z y w a n o czarnym szyciem z w a ł s i ę w P i ń c z o w s k i m u b o g i h a f t w p o ­ s t a c i z y g z a k a , w y k o n a n y n i c i ą c z a r n ą . Czerwcem n a z y w a n o h a f t w y k o n a n y n i c i ą a m a r a n t o w ą , a w i ę c n i c i ą b a r w i o n ą p o c z w a r k a m i o w a d a c z e r w c a ( C o c c u s p o l o n i c u s ) . Rzezane szycie b y ł Haft. haft to nicią haft Haftowanie białą. płaski wywodzi W (lub nićmi I poł. zwano X I X w. podkładany) się stąd, że k a ż d y w dwóch kolorach: czarną i rozłupany amarantową. (rzezany) na Nazwa dwie ta części dziurczasty. Haftem bogatym z w a n o w y s z y w a n i e o z d ó b s a m y m i b ł y s z c z ą c y m i b l a s z k a m i c z y l i cetkamy l u b selozkamy o r a z z ł o t ą l u b s r e b r n ą siarką c z y t e ż łankotką. Z d o b i e n i e n a foszmańską modę o z n a c z a ł o s z c z e ­ (ryc. gólnie 78 72). Wydarte szycie nićmi element zdobniczy jest tu j a k b y bogate wyszycie to suki hafciarskie u kierezji dziurkowanie, woźniców czyli pańskich. haft �Pod nich 3 względem technicznym nie ściegi główne: wykraczające wego w bo płaski, daleko Polsce. jednak hafciarstwo K r a k o w i a k ó w przedstawia nic osobliwego. w nici łańcuszkowy poza obręb Technologia nazwy są tu Występujące rodzima. zaplatane. i przed regionalnych hafciarstwa Ścieg Ścieg wschod­ bowiem w igłą mają typów stroju krakowskiego łańcuszkowy krzyżykowy ludo­ obfituje się zaplitane, układzie stanowią­ zwie w nim zasięgi cyrka. N a c e r o w a n i e (cyrkę, cereckę) m ó w i s i ę także zawłocenie. M e r e ż k ę w y c i ą g a n ą ( n a z w a r u s k a u ż y w a n a w Polsce powszechnie) z w ą tu wyprąg, wyprąganie l u b sitka puste. I s t n i e j ą t e ż sitka zaplitane. W y p e ł n i e n i e a ż u r o w e g o m o t y w u mereżką lub innym a ż u r o w y m m o t y w e m z w ą zagrodzanie. A ż u r cym o kratę z w ą motywach ażurowy, 76, 77). D o d a ć chustkach wewnątrz kratka kolistych podwójnie lub tutaj należy, że zahaftowanego Miejsca przecinania krzyż, co d a w a ł o frędzełkami się z sitka patrzące na krezach, z nici wzór nieraz zasady ściegiem 74, zapaskach lub liścia, dwóch oczek w hafciarstwa użytkowym, że watka powstaje nitek. wiązaniem kratce. i rańtuchy zauważyć, lub lub trzech obdziergiwano chustki technologią np. z płatek (ryc. nici osnowy motywu pasemek tych misterny zdobiono związku zarysu się kowiaków wschodnich należy dzie sitka szczególnie jeden się zwie p o w s t a j ą przez takie w y c i ą g a n i e z przecinających W kwiatowych, obrzeżony, na Strzępkami u czy brzegu. zdobniczego u Kra­ ż e s t e b n ó w k a jest w p r a w ­ gdy np. podwójnym szere­ giem białych nici wzmacnia szew u ramiączek, mankietów i kołnie­ rzyka, gdy X I X ale b y w a ł a t a k ż e w. okraszała szeregach koszulach na przedsobkach Niekiedy ramiączka kolorowego na ściegiem haftu. zdobionych zaś zdobniczym, koszul Nawet haftem wykonywano nawet szwy kobiecych jeszcze z stebnówka na początku aż w trzech początkiem czerwonym koszuli już z i to naszycia z nici piersiach X X w. zakładek czerwonych. robiono nicią czerwoną. O historii szym był Tenże na haftu niezawodnie ścieg bywał chustkach należy dawna należało chy i na szukać kobiecych nićmi do w biały, oraz koszulach. składanie jako votum. haftu powiecie bawełnianymi nicią, zwyczaju obrusy ściegiem kościelnych, okazalszych «czerwcowe» pińczowskim, płaskim. motywy R y c . 76. M o t y w y z d o b n i c z e « w y - haftów prągane» na koszulach kobiecych Najstarszych a występujące się jeszcze w gdyż były jako ręczniki tuwalnie więc w Zalipiu, od pow. Dąbrowa. rańtuchów używane nakrycia mensy, posługiwano Najdawniej­ szczególnie Rańtuszki do były niewiele. wykonany podkładany paramentów jako typem wiemy wśród ofiarę, bawełnice, Drugim haft nieraz czepcowych białych i bawełnie krakowskiego pod amarantowe tam już w wyszycia I połowie I I połowie do mszy, monstrancję, X I X w. X V I I I w a rańtu­ pokrowce na w. itp. sukmankach Tegoż zdobieniu koloru bielizny ko­ biecej. Trzecim typem haftu, rozprzestrzenionym wśród brzegu W i s ł y j u ż w I p o ł o w i e X V I I I w., a n a P o w i ś l u dwukolorowe i chustkach. koło połowy wone z W czerwone Hafty rzadka okresie X I X w., także i czarne wyszycia na krezach koszul dwukolorowe: i czarne trwały Krakowiaków jako krótkotrwała nadal. W zielonym czerwone X V I I I w. jedwabiem — popańszczyźnianym kobiety i moda, obok wschodnich D ą b r o w s k i m jeszcze z p o c z ą t k u niebieskie która rańtuchy, powstały przed r. 1900, i większą gdy zwane ilością czasu, były dopiero hafty jedwabiu koszule lewym zapaskach prawdopodobnie i amarantowego ręczniki dysponując (ryc. 75, 76), gorSach, minęła czarnego na X X w. czer­ zdobiono bawełnicami. wyżywały się 79 �R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h n a P o w i ś l u 1 — Płacące 8 — k ó ł k o , k o ł o w r ó t , 9 — d u p o c k i , 10 — j a b ł k o , 15 — k o s y c e k , 16 — o w s i k z w i s i e n k a m i , zdobnictwie hafciarskim, bogato zdobione koszule, rymarzy i jedwabiem i 80 krawców — albo stopnickim pąsową chustki które 11 — w i n a , 17 — l i ś c i a . 21 — k o g u t , w Dąbrowskim. dziurki, 2 — psenicka, 3 — pecoki, 4 — k ł ó s k a , 5 — krupki, 6 — pscoki z z ą b k a m y , 12 — rumianek, 18 — p i ó r k o z g w i a z d k a m y , naówczas bawełną czepcowe, pasy 14 — p i ó r k o , 19 — p i ł k a , 20 —• m e c h , 2 2 — w i n a , 23 — k o g u t . nabierało dużego rozmachu. zapaski, chustki czepcowe oraz należące kożuchy, 7 — wisienki, 13 — m i e s i ą c e k , oraz haftowano kołnierzyki kołnierze w do kierezji. K o ł o powiecie d ą b r o w s k i m , koszul, mankiety Powstawały sztuki dzieła r. 1870 karmazynowym brzeskim, rękawów, a wtedy kuśnierzy, miechowskim nawet przerembki �tj. n a r a m i e n n i k i . N a ó w c z a s kolor czerwony w hafcie tywach roślinnych kontaktować W latach o 1890 nićmi r. o hafty kolorze miechowiankom, wspól­ jako podwiślankom z browskiego i brzeskiego dobnie krezki u jak koszul, też powiatu dą­ po­ fałdowane obszyte k o r o n k ą . Powiślu nęło też niebieskim. kobaltu i karminu były ne mo­ zaczęto z koło wykonane też Dąbrowskim się nadto hafciarstwo bawełną koło czarną w i N a rozwi­ r. 1885 czerwoną zastosowaniu do krez (ryc. 75) p r z y p i n a n y c h koszul, tów kołnierzyków, i przodów Koszul takich jeszcze w do mankie­ na ozedlu. — i krez latach używano 1905—1914 do gorsetów sznurowanych i za­ pinanych. K o r o n k i w ziemi w X V I I I białe znane w. Z browskim na Powiślu koronki z nici białej, już k o ń c e m X I X w. wykonywano czerwonej i żółtej. h a f c i a r s k i c h . m o t y w ó w powyżej rodzaje dawnego zaginęły południowym terenie cjalne odzieży na pow. w Dąbrowa. haftu omal całkowicie na dużym nadwiślańskim ludowej Powiślu nazwy R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e Przedstawione krakowskiego skich D ą ­ szydełkowe S y s t e m a t y k a nictwa były krakowskiej i dzięki Dąbrowskim. słownictwie zachowały temu m o ż e m y Liczba jeszcze przedstawić ich jest miejscowych obszarze Z i e m i się wcale hafciarek. w Krakowskiej. X X w. systematykę duża, ale nie żywe ornamentów wszystkie Tabela gałęzistych Jedynie tradycje hafciar­ otrzymały m o t y w ó w na zdob­ spe­ nazwanych 1 ) g o m u ł e c k i 2 ) krupki 3 ) pecoki ( p ę c a k i ) 4)pecoki z krupkamy 5 ) p o d w ó j n e pecoki 6 ) dupocki 7 ) kłóska 8 ) psenicka 9 ) galązecka 1 0 ) kółko 1 1 ) liścia ze scebłikamy 1 2 ) serduska 1 3 ) pępki 1 4 ) j a b k o , m o t y w p o d o b n y c z a s e m d o l i ś c i a d ę b u 1 5 ) piórka 1 6 ) k o g u t ( c z ę s t o w k s z t a ł ­ c i e d u ż e g o k w i a t u t u l i p a n u ) 1 7 ) r ó z g a 1 8 ) k o s y c e k 1 9 ) k i e l i c h 2 0 ) rzyka ze scebłikamy 2 1 ) d r a ­ b i n k i 2 2 ) p i ł k a l u b zeby 2 3 ) dziesiąt 2 4 ) śłipia ( m o t y w k o l i s t y ) 2 5 ) wykrącajki 2 6 ) ese ( p a l m e t a ) 2 7 ) kobyłki l u b k r o k i e w k i 2 8 ) k a c u s i a l u b k u r c o t k o ( r y c . 7 7 ) . obejmuje: Rejestr tych że imiennictwo nazwom nie zawsze czole w m o t y w ó w na wprowadzone odpowiada zostało z przynależną do nich tutaj j e d y n i e ze w z g l ę d ó w h a f t u kłódkę. i naturalistyczna forma z a s t o s o w a n i e . Tylni kwiatowych, mieszczenie dowi skonfrontowany formą narożnik obramiony ornamentacji na mankietach. Przód (np. Najpiękniej chustki zwany wzdłuż koszuli posiada jabłko, zdobione kwiatkiem brzegu s u k a c h kierezji. kogut, Układ chustki były zwykle dwie objętym wykazuje, itp.). chustki czepcowe, szlakiem. zawsze Takie na kołnierzu zakładki, bowiem tabelą n a ryc. piórka wypełnia m o t y w ó w zdobniczą praktycznych. W b r e w sugerującym wyobrażenia p r z e d m i o t ó w z natury, m o t y w o m U k ł a d na nazw wiązane rombowy również jest odpowiada których 77 brzegi układ roz­ ukła­ czyli Strój krakowiaków — 6 81 �przedsobek listewka obdziergane są w ząbki a nych. Haftowi obrzeża, a listkach, obramione stwie dziurkowatemu serduszkach dziurkami, kobiecego łącznie (ryc. do nictwo stroju, to dobór kwiatowych nie samo przemysłu ludowego, chłonęła twórcza ludu — podkreślić strój artystycznego pełen tego krakowski zarysu zamieszkałego haft kierezji rodzajów na a plecy że ten przemysłu technicznego, kował podział domo, posługiwanie coraz łych i częściej pracy stroju złocisty W skim, tych «suk» galon kramach, i wianki potarciem itd. amarantowe, I południowej wiele i żółtą Cechą niebieskie, lub się w u nas na — Dąbrowskim. trójkątnych, (ryc. i obszaru koszulach, 79, 9, dziarska karierę masom stroju 10). forma wojskową W W z końca X V I I I Miechowie wieku. np. brokatowe granatowe z wia­ Chłopi w ma­ wykonywano i merynosowe, kołnierzem foszmańskiej wedle po­ skompli­ p o ł o w i e X I X w. jarmarki wsi. zdobną korzystanie a jednocześnie k r a k o w s k i e g o jest, j a k od adamaszkowe, podcieniach paciorków kolorowym szkiełkiem sklepów kraciate czerwone cudowny. małych barchany, sukno naszych kramach i Krystiana jednak sztuki połaci dużych uroczysta zrobił i to j u ż karazje czerwoną, sznury przedmiot itp. meandrem innych Inwencja dzieło Powiślu w pińczowskich umożliwiając potrzeb suką o innych. i przemysłu wyszła szycie» na samowystarczalnej, wymiany. zdobione, Ze czyli i dekoracyjny prymitywem. stworzyć w. zdob­ M A T E R I A Ł fabrykatami sznurkiem złociste, setów dostarczały Także wyszywanym mody w szych centki. krasę carskich w. wy­ X V I I I wstążek «białe d o m ó w drewnianych sprzedawano magierki, czapki rogatki, centkowane płócienka, kwieciste 82 z poł. własnego w oraz stanie g o t o w y m . bardzo mieszczących spinki z koralem lub W system swoje stroje w gorsety hafciarod VIII kapitalistycznym, rozszerzał czarnym I że artystyczny krakowskiego system gospodarki zaspokajały amarantową, wstążki, lub w zakupywali białe tj. układzie szerokiej skali sprzedawano włóczką i W zęby, 13). się w miasteczkach sukmany w uderzał duże rozwój materiałami najefektowniej skąlbmierskich W Y T W Ó R C Y Rozwój należy, się R o z d z i a ł stępu w również tchnęło kobiecego poziom kierezji typ w kwiet­ trójkątach nimi. szkiełek, obcymi w lat X I X ale fabrykatów dodać przejawił zdobnictwo właśnie (ryc. gałązek wyrazu. hafciarstwa męski artystyczne romantyzmu kupnych najwyższy strój kołnierzach wysoce z i nad pozbawiona z z boku 150 połowy wszystkiego, co wschodnich osiągnęło z szychu kramnego, zmagań i z zębach hafciarskiego, ze bowiem regionalnego dekorujący sprawiły, epoce i różnych fartuchach i Natomiast Zamaszyste potrafił dołem pińczowskich krakowska, się od motywy wyprąganie ostatnich kierezji ornamentu należy — przez K r a k o w i a k ó w zapaskach opadających to wycięte ciągu kołnierzach wieś chciwie, odwracając a L u d Do które w tj. często sukmanach chustek aksamitu, miejskiego, zwycięsko. w stosowanie zaś się na na rózgi rozmieszczony w dokonał ozdób zwykle towarzyszy Zapaski występujących kolorowych tybetów, w y r o b ó w i kwiatach. krakowskiego układów, 10) — 9, zdobią krezach cechuje haft roślinny stroju linijnych na Z Kindla w używane początkiem i fabryki kwiatami: Graslitz. Korczynie na X X fabryka Chustki w do przodów do Skfidla ziemi w różowych Mistku, wieś w przeróżne i rękawów po białe Ferd. kraciaste, materiały, i prawym kropki, brzegu a w gor­ świecidełka. austriackich, Mladka w o d ą kaftanów, szkiełka czeskich, krakowskiej granatowym drelichy, pierścionki, nawet poświęcane czeskie firm skalbmier- chustki pasiaste, na angielskiego, się w p ł y w y tłem krzyżyki, się rynku cygankami, zwane sprzedawano podszewki wieku z koziki rozchodziły wojska krzyżowały chustek korali, oraz medaliki, miasteczek m u n d u r ó w jarmarkowych następujące falistym z W i na pasiaste perkale, szwaj­ Wisły obrzeżonych Starchenbach kolorach z drukowanymi bukietami w na- �rożnikach zwane wyrabiała u nas czerwonymi oraz także stwa firma H e r m a n Tiickel różami w przemysł oraz bordiurze, w fabryki Pod rzutkami W ośrodek promieniowały tyrolska a sukmany białe w spódnice pow. Czeskiej Lipie. firma na Śląsk szyto z Radłowie Dopóki ludowym, w przemysłu się w złożone Topoli trzosy w pow. miejski szły parobskie szerokie w Chustki winnych, Rosenthal potrzeb sukienniczego, a we z brał chałupniczego i północną czarne dużymi Voralberg ludności część udział hafciar- ziemi jędrychowskiego płótna pińczowskim fabrycznego formy niektóre produkcji, nim i jędrzejowskim — dziedziny przemysłu weszły stadium w szynie w pow. j ę d r z e j o w s k i m siano jeszcze d u ż o lnu i p r z ę d z i o n o , sokie, gron kra­ tj. z ze fa­ sukna Częstochowie. wpływem przekształcając W i Braci jednak przemysłu gospodarczo w kwiatów zaspokojeniu powiecie brzeskim i d ą b r o w s k i m Andrychowie, w z wyrabiała krajowy. Żarki, jako kapelusznictwa, i Venzel Vedrich szwajcarskimi kupców szwajcarska Tschudi-Schwanden. kowskiej. W bryki przez za brzeskim przemysł Wisłę z K ę t i zaś konfekcyjny magierki kapelusze pow. tkano z płótno, nie Tyńca, celenderki z białe do rozpoczął głównego Myślenic, Wilamowic — ale dziewiarstwa rogatywki dla własnej cofały W sąsiednim oddawano je walki konkurencyjnej ośrodka pasy ale t k a n o w bielenia czerwone zaś ludowego zamierania. z Tyńcu. góralom. przemysłem ludowego, z Krakowa, potrzeby się, Węgle- wy­ skórzane, wytwarzano pińczowskim. R y c . 79. K r a k o w i a k w b o g a t o haftowanej kierezji z pow. pińczowskiego. 6« 83 �Ośrodkiem rozchodziły po lewym zwane kożusznictwa się na brzegu cały Wisły «wiślickimi», zdobnictwem. okaz nie czyński, O się w wyszywane N a teren mierskiego szły albo białe kożuchy bogatym tych, muzeum, potem w i których też przemycano terenu południe od baranie, Tarnowa które jako długie Wisłę Po r. barwione moda opierzanki szył i płótnianki w kilku i haftował r e zje dzikie były z Koszyc zwane żółtymi, m o ż n a kach czerwonymi w w Okazy w pow. W r. gdyż szył szelążki jako że degeneracji do chłopomańskiej Kopciowa było splatano 6 dawały mody 84 1825 w pow. w pow. Piękne się jeśli rubli, kie- Skalbmierzu, brązowe gdy ale suk­ nićmi spotkać je pińczowskim 40 szył Wiślicki. Żabca koło w były w było i Kobylnichmielnicka się cekinami oraz jako r. strojów 1930 np. sami. w w ślubnych Topoli, a kostium z w Chałupkach, Przygotowanie zaznaczały potem szyli w w i I I poł. X I X w. Wypożyczane szatni atelier się złotym i srebrnym teatralnych, j a k Polsce jeszcze posługiwaniu doprowadziło już w mieście wyszytymi kostiumerów X V I I kierezje krakowskie prywatnych Ratajach w źdźbła pow. szyli zawsze niedojrzałe, przez jeszcze pasterzy zielone; kapelusze z płótna ilości taśmy robiono w krawcy. specjalistki, j a k np. Pińczowie. odpowiedniej Busko-Zdrój służyły podmiej­ lnianego. pleciwa ze Kapelusze słomy należało do z w y c z a j o w y c h o b o w i ą z k ó w pasterzy. Pleciwo p o d względem, W Nie­ zerwanie fotografów niektóre dawniej wieku. całkowite pleciwo Żabcu pleciwa « w cztery i Komorowie zszywały żytniej technicz­ słomki» pleciono gospodynie w do kapelusza w s t ą ż k ę c z e r w o n ą lub niebieską, czasami czarną a k s a m i t n ą w domu pod tzn. 4 łub i do­ wpływem miejskiej. jednej dynie się szeroko, Stradowie wymysłem ornamentalnym. w i Przygotowywane Szewców w Chłoń, brzeskim Łojek. cieszyły kobiece, j a k s u k i e n k i tj. futra, s u k m a n k i i ż u p a n y gorsetów chłopi różne. cztery słomek. parady krawcy jak pletli rozgłosem kierezja koszycka używane obfitość ludowym względem odzienie czynna nie m ł ó c o n e j nym pod szyciu Niektórzy słomkowe 1850 i Bo- r. krawiec sukmaniarzy w z sukami czerwonymi, okrasa haftu przesadna z tradycyjnym zdobnictwem do w Stanisław K o m o r o w a r. w sukmany było już w kierezje koło Oleś C e c h o w a ł y je duże kołnierze, zdobione w kosztowała kierezji proszowickich jest, skich. Z i m o w e dla rozchodziły jędrzejowskim, 1882 oraz s z e l ą ż k a m i nie b y ł y n o w s z y m faktem Jedynie koszyckimi. K i e r e z j e te i się 12. białych galonkiem sądzono, buskim. tylko lub zielonymi. Motkowicach pow. sukmana — mniej żółtymi i 1914 R a d ł o w i e w pow. dziełem największym many W r. na północnych. Otfmowie J . Bojki sukmany Busko-Zdrój pow. D ą b r o w a T a r n o w s k a . przed wedle krawców. Sukmany R y c . 80. Z o f i a S z a b l i n a , h a f c i a r k a z G r ę b o s z o w a , robił Gręboszowie W się kożuchy przyjmować krawiec rusowej w pow. d ą b r o w s k i m . ko­ kożuchy przyjęły zaczęły także u sąsiednich krakowiaków Sukmany białe Ćmielowie, tańsze 1920 brązowo nowa różne skórkowymi robione w przez lasowiackiego. M ą t skórką w krakowsko-sando- I I poł. X I X w. żółte, żaden pisał Józef kutasikami pogranicza krótkie, Stamtąd krakowskiej sąsiadom że są « p o bokach k o l o r o w ą serduszka z wspaniałe, kożuchach zachował Wiślica. ziemi imponujące zdobione». żuchy, była obszar wsi, wiejskich w było wielu, Gręboszowie, było gdyż buty w 1825 r. dratwami, a najlepszy z nich S z y m o n dawniejsze kilku były szewców, Dzięciołowski nietrwałe. którzy zaopatrywał Wedle szyli buty w obuwie J. Bojki wywrotki nawet je­ dwór �i plebanię. środka, Wywrotkami zwały skutkiem czego część s i ę te buty cholewy stąd, górą że szyto je n a wywiniętej wywrót ukazywała tzn. stronę prawą stroną prawą. czyli buty ze sztylpami b y ł y de facto d ł u ż s z e o d i n n y c h . M ó w i o n o , ż e gdy je k t o ś silnie na nogę, sięgały tego b ł o t o Buty nie te rową rała w. w Kobiece szewcy aż do harmonijkę. w nich buty z i nadawał zdartej Szczurowej z z wodzie i na nym i przysiółka Otfinowa niebiesko-czerwonym. wiecie dąbrowskim wyprąganiem, była sitkami, mylnie po krez bucie z X . 12. N a S z a b l a cielka ur. 6. nowej mody. z wyprągiem III. 1884. Leona. z W w W o j t y t ó w , w (ryc. (1871—1935), Macieja, ur. 1938. Była 7. dla rozłaziły. nogę. Obuwia su­ i wykonywali końcem okolicznych, od z obcie- sięgając w był na przegubie unii kolejowej z uznaniem, «Wieslaw» W nowatorka okolicy Tar­ Zakliczyn, że «chłop na mógł czepcowych wśród 26. w w hafty hafciarką motywów. Ł o ś , ur. która haftowaniu nicią 11. zdobiła z zdobniczych Żelichowie H e l e n a poszewki czepcowych, i bogatym Żelichow­ się Z o f i a i krzewi­ haft K a s a , V I I . 1886 R o z a l i a po­ zapasek i kwie­ wybiła biały ur. r. o r a z B o d u c h , artystek igły z a j m o w a ł a chust Królikowska Pilczy koszul, W 1857. czerwono-czar­ białe W zaś izby, r. Zapasterniczu w kwiatowymi. i powały czerwoną miejscowych I I I . 1873, mistrzynią hafciarek białym, hafciarskich form M a r i a petersburskiego była Katarzyna hafcie Gręboszowie wzorniki była w z wyd. uprawiającą motywami I I I . 1876. znana chustek się dla­ się uwierałaby szewskiego m ó w i o n o celująca dekoratorka pieców miejsce lewą czyli sfałdowane Dąbrowskim, 1860, dużymi jako gorsetów pierwsze żona 80) malarka, haftowaniu r. ur. Wykonywała hafciarką Zalipiu nicią jeszcze 1877 uprawiała Jako specjalistka X I . i wciągnął ćwieków, Kitowicz). Każdą południe rękodzieła najwybitniejszych Rcdak Ł a t a pisał jarmarkach K . Brodzińskiego na Powiślu dziurkami oraz B r o n i s ł a w a jak bocznymi zborkami, skiej p r a c o w a ł a j a k o m a l a r k a - d e k o r a t o r k a izb wiejskich oraz cistych prawą, szwami staszowskich u r . 2. Ostatnią Halina z użycia przemokły». Najstarszą, jaką znaliśmy hafciarką Goruszowa, tzn. ośrcdków R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance z bez skutkiem czego buty na (jak szyte, przeciwnym razie zsychając każdym butach nie padliny karbami lub największych O jutowych w w dratwę, się tak i rozwozili je buty tych było jednym z węgierskiego to wyłącznie przepiłowało nich skóry, Były Z b o r k ó w stać łatwo kroju Żabna zaś Staszów. tydzień Wywrotki były przez 7 miesięcy — Łańcuta. n ó w — R z e s z ó w północy z szwach i każdy surowej dębiono nogę. X I X z pachwiny. w obszerne nigdy skórę wschód do zaschnięte były szyto m u do Wywrotki 31. jako żona J a n e c z k o w a zapaski zapasek i czerwoną fartuchów 85 �(białych biła spódnic) się M a r i a nicią białą K a c z ó w k a , czerwoną, Agnieszka żona oraz Wojciecha, koszul ur. 27. Janas, D y m o n o w a A n t o n i n a K a c z ó w k a i dycyjnego zdobnictwa regionalnego. lest to już tradycyjne w M a g d a l e n a schyłkowa wschodnich. faza przemian wcześniej, kilkanaście niż łoktusze, różniała: dziurki, 1 4 2 porzeczki Po r. w alby listki, k o ł a , je spośród W pojawiać się F e l i c j a malarki wielobarwne zaczęły nadto J u l i a K o s i n i a k o w a i które dekorujące malowane haftem białym regionalnego F e l i c j a ściany «Włościanie przetwarzać lub czarnym 1871 Krakowa okolic zaś bezimienny czynnych z było Proszowic uświetniała chustki jej hafty kurze rapki, jagódki się u r . 8. I . 1 8 8 1 . motywy wy­ oraz do zmieniających z Pasieki Otńnowskiej tom N a z w ę o stroju po Zalipia, znane w hafciarskie (ryc. jako próbują 67), zrywając Ź R Ó D E Ł od zarysie», stronie nadał raczej kwiatowymi, J ó z e f a K r a k ó w M ą c z y ń s k i e g o , 1858, którego a u t o r w y d a n e g o p r z e z J . B e n s d o r f a pt. ludu polskiego, Świątniczan z X wyszła bezkrytycznie podział i Skalbmierską, uwagi K r a k ó w 1863. Krakowiaków Z a nimi miano Kopieniaków, skalbmierskim podał w serii wiele Kopiejników obejmującej nie bała­ Opowiadania zaś O. na: Ogrodników, galicyjskiej, a K r a k o w i a k o m , autora K o l b e r g Prądniczan, zamieszkującym czy Kopijników. Krakowskie, lecz I. Typologiczne tury. I) podał Proszowską Kieleckie Krakowia­ czerwonym. z Skawiniaków, Niektóre pajączki, C u r y ł o w a na i krakowiaków ubiorach, zwyczajach, obyczajach (Krakowskie Ziemię 1900 tra­ hafciarstwo cechujących izb oraz piece ornamentami podziału mutnych twierdzeń powtórzył Kijaków, W o j t y t o , obszarze r. przystosowywały M a g i e r a C H A R A K T E R Y S T Y K A o na W i d e r s k a zdobin nicią Fretka, kontynuatorkami haft biały, k t ó r y m (centki), R o z d z i a ł książeczki W i k t o r i a K o ł o K a t a r z y n a systematyce hafciarki, nich należała ludowe, zdobiny tradycyjnym Próba i były hafciarstwie zarejestrować. cycoski gwiazdki, te Proszowice—Szczucin dawne których i czerwoną, kościelne. zdobione wy­ brzeskim. Natomiast z nadto wiejskich. D o powiecie wybitne a linii czepcowe hafciarek ur. 12. I . 1909, F e l i c j a Hafciarki regionalnym od chustki innych . 1920 się g u s t ó w w Z Kaczówka, W o j t y t o w a , zdołaliśmy hafciarek, u p r a w i a ł a jeszcze haft nicią n i e b i e s k ą czepcowe, wykonująca O b a r t u c h . G d z i e indziej tj. n a p ó ł n o c upadło Słomnikach I I I . 1895, czerwono-czarnym. ur. 19. I . 1902, Anna J u s t y n a k ó w haftem tę wydzielenie wysunęła znamionujących ubiór grupy krakowiaków praktyczna potrzeba ludowy na wschodnich nie wywodzi określenia zespołu terenach obszaru wschodnich z litera­ kostiumologicznych się więc cech, zaludnionego przez Kra­ kowiaków. W pracy wykonywania rzystaliśmy zealnych domości oraz 4) Królestwa Królestwo k ó w prace materiałów informacji do podawanych Opis rysopisu wielości źródeł: G o ł ę b i o w s k i , tościowych 86 czterech odmian 1) l i t e r a t u r y , 2 ) naukowych przyjętego materiałów zdobytych drogą typu kostiumologicznego ikonograficznych badań przez mających autorów Polskiego Polskie z r. ścisły W ł a d y s ł a w a którego dzieło zagadnienia w 1859, związek L u d typologii późniejszych. dwóch zasobne tomach Z z produkcją wydany sukman połowy r. nie tylko S i a r k o w s k i e g o Polski 1850 w cenne ubiorów odnoszące w X I X w. wyróżnić przyczynki do do dostarcza szczegółów W o j c i e c h a krakowskich. W się stroju Źródłowe K i t o w i c z , a w 1830 oraz wiele oraz 3) z a b y t k ó w terenowych. o stroju K r a k o w i a k ó w wschodnich p e d a ł w X V I I I w. J ę d r z e j Ł u k a s z nie z ko­ mu­ wia­ X I X w. wiele war­ autentycznych, należy dwie prace: S z y m a n o w s k i e g o gospodarczych I I poł. X I X w. północnego obszaru stosun­ cenne'są Krako- �wiaków się do Z w tak j a k z obszaru początkiem H a u r a , materiału a z końcem przez D e b u c o u r t a . Z J. dzieła L e w i c k i e g o rysunki do początku D e m o r a i n e ' a , z których gwasz w świetne artystyczne biecego w części kumentów pozycji. Krakowie, A J a k u b a wyróżnia Preka, się drzeworyt akwarele M i c h a ł a Zienkowicza kolorowane sztychy a wreszcie zdobnictwa zaludnionego w przez wreszcie znajdują drukowanego wykonał odnoszące r. 1693 zamieszczony z r. już od r. p r a c y niniejszej Lipsku Thierry, w później litografie 1838—1841, następnie «Wesele» odzieniu», 1864—72 W ł a d y s ł a w a S z e r n e r a kożuchów do w potem zimowym 1831 r . męskich, stroju Krakowiaków się w a ż n e z S t a c h o w i c z a «Skalbmierzak materiałów wykonywane przygotowywaniu wśród których stroju B o j k i , i akwarele J . P. Norblina, sztychowane kierezji ludowego wschodnich 1869. Bez d z i s i e j s z a w i e d z a n a s z a o s t r o j u k r a k o w s k i m s p r z e d 100 p o m o c ą w w. Józefa Najobfitszych K r i e g e r a , D u ż ą rozwoju dokumentacje obszaru ważnych w Gręboszowa 82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m Skalmierskim. I g n a c e g o X V I I w. rysunki W o j n a r o w s k i e g o kierezjach» Ryc. chodniej Okruszyny z X I X w. Leona akwarela «Krakowiacy z X V I I I S u c h o d o l s k i e g o , grafie w. południowego. ikonograficznego dziele X X były nam ikonograficznych lat b y ł a by uboższa Muzeum unikaty nieodzowne w stroju ko­ południowo-za- dostarczają tych zbiory oraz z o foto­ do­ wiele Etnograficznego ustaleniu historycznego krakowskiego. badania półn.-zachodniej terenowe. części zasięgu W określaniu korzystałem charakteru z wyników stroju k r a k o w i a k ó w badań prowadzonych wschodnich w r. 1952 87 �pod kierunkiem U . J., także z doc. badań dr adiunkta Plastyki w się mgr Śladkowie do wreszcie, że w Muzeum sługą jest ściegów, u i zasięgu styku ze prowadzonych Krakowie, a w okolicy, tzw. w r. a także sukmany strojem Korzystałem 1951 z pod w studentów zachodniej dzikiej świętokrzyskim tajemnicy efektownych wykonanych zielonymi paskami oraz mgr granicy krojów, mgr fałdów safianu na Z. z i absolwentów granicy materiałów prof. zasięgu dr Z dla działu S z e w c z y k a , biodrowych stroju w pasach którego Badania R e i n f u s s a odnoszących Krakowiaków przyjemnością wykonanych białych Sekcji R o m a n a wschodniej przez S z e w c z y k a J. K a m o c k i e g o i sandomierskim. K r a k o w i e przez wyjaśnienie również kierunkiem materiałów p r a c y tej k o r z y s t a m z r y s u n k ó w Etnograficznym wzdłuż przez szczególności kustosza mgr Z d z i s ł a w a K a m o c k i e g o . PIS, zebranych Wielkim określenia wschodnich w J a n u s z a Ludowej K u t r z e b y - P o j n a r o w e j kontrolnych M u z e u m Etnograficzne w i A n n y zaznaczam inwentaryzacji niesporną kierezji, oraz krakowskich. za­ wypukłych �P R Z Y P I S Y 1 M a p a W ł a d y s ł a w a Semkowicza « S ł o w i a ń s z c z y z n a zachodnia i wschodnia w w. 2 Stanisław Arnold, 3 W ł a d y s ł a w Semkowicz «Polska za Kazimierza 4 K a p , kapie — podobnie j a k k a p k a , Geografia historyczna Polski, Warszawa W.» 1951, s. X» 64. (mapa). czepek, c z a p a , c z a p k a , t a k ż e k a b a t , k a p o t a , k a p e l u s z , k a p i s z o n , kapuza, k a p l i c a itp. w y w o d z ą s i ę ze w s p ó l n e g o ź r ó d ł a — ł a c . c a p p a . 5 Przyjaciel 6 R o m a n R e i n f u s s w b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w rejonie k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i m ( P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1952, N r Ludu, Leszno, 1846. s. 42) u s t a l i ł p o ł u d n i o w ą g r a n i c ę z a s i ę g u z a p a s e k n a r a m i e n n y c h n a l i n i i P i e r z c h n i c a , Ł a g ó w , N o w a ' W ł a d . Siarkowski, 8 9 1 0 Gazeta Kielecka M a t e r i a ł y do etnografii l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c . Z b i ó r do 1874 ( Z wycieczki w Opis K r ó l e s t w a Polskiego, W a r s z a w a Orli Lot, 1929, X s. 1 1 Stanisław 1 2 Frycz Modrzewski, 1 3 Łukasz 1 4 Niesłusznie Arnold, 1, Słupia. a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878, s. 214. Łysogóry). 1850, T . I , s. 140. 202. Tło społeczno-gospodarcze O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i , 1953, O Poprawie Rzeczypospolitej, przekł. Cypriana Górnicki, Dworzanin Polski, K r a k ó w , 1566 Bazylika 1577, s. N-7, s. 57 i i . 51. ( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a 1886, s. 72). u w a ż a s i ę M a r c h o ł t a z a p o s t a ć k o n w e n c j o n a l n ą o m a l w typie k o s m o p o l i t y c z n y m . W s z a k ż e typ sier­ m i ę g i c z y k a p o t y n o s z o n e j przez niego o d n a j d u j e m y n a w i e l u X V I - w i e c z n y c h d r z e w o r y t a c h bezprzecznie p o l s k i c h . Jest to l e t n i a o d z i e ż c h ł o p ó w ł o w i ą c y c h r y b y , p r a c u j ą c y c h w sadzie, w p o l u l u b ż o ł n i e r s k i e j potrzebie. 1 5 Torba skórzana M a r c h o ł t a — fragment d r z e w o r y t u n a k a r c i e t y t u ł o w e j S a l o m o n m ą d r y z m a r c h e l t e m g r u b y m a s p r o s n y m » , d r u k H . V i e t o r a r. książki « R o z m o w y , które myal kroi 1521. 1 6 T a d e u s z S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , W a r s z a w a " O m n i u m fere g e n t i u m n o s t r a e aetatis h a b i t u s n u n q u a m ante h a c aediti — F e r n a n d o B e r t e l l i A e n e i s T y p i s e x c u - debat 1563 1 8 1 8 gendą 1956, s. 130. Veneris. D r z e w o r y t ten z n a j d u j e s i ę w d r u c z k u z X V I I w . pt. C o l l o q u i u m J a n a s a K i e c h y z S z y m o n e m . M a g i e r k a w c h o d z i ł a do s t r o j u l u d o w e g o j e s z c z e w ś r e d n i o w i e c z u . W i d z i m y j ą j u ż n a m i n i a t u r z e w K o d e k s i e z le­ o św. Jadwidze, przepisaną w r . 1451 z polecenia k s . R u p e r t a L i g n i c k i e g o d l a bogatego m i e s z c z a n i n a w r o ­ c ł a w s k i e g o , A n t o n i e g o H o r n i g a . W y s t ę p o w a ł a n a Ś l ą s k u , w P o l s c e p o ł u d n i o w e j i n a W ę g r z e c h . S t ą d jej n a z w a : c z a p k a węgierska, a od j ó w n a l e ż a ł o do 2 0 M a g y a r — m a g i e r k a . Z a B a t o r e g o b y ł a c z ę s t y m n a k r y c i e m g ł o w y w c a ł e j P o l s c e . P o d c z a s turnie­ s p r a w n o ś c i rycerskiej j e c h a ć k o n n o w p e ł n e j z b r o i , a p o d n i e ś ć z z i e m i m a g i e r k ę J e d n a z m i n i a t u r k o d e k s u O s t r o w s k i e g o z r. 1353 p ł a s z c z y l u ź n o w i e s z a n e n a p l e c a c h b u r e s u k i tj. p ł a t y s u k n a z w i s i o r a m i w ł ó c z k o w y m i u 2 1 razja» 2 4 białych cit., s. 6 4 ) : « k i r , c z a r n e , k o s m a t e nieco s u k n o , grubej ż a ł o b y s t a w a ł s i ę oznaką». S z y m o n S t a r o w o l s k i n o t u j e , ż e « ż o ł n i e r z e s t a r o p o l s c y p o w i e r z c h o w n e rzeczy lekce w a ż a j ą c , w k a r a z y i i w s z a r y m s u k n i e c h o d z i l i , z e s z ł a (ta o d z i e ż ) p o t e m n a 2 3 do narożników. K i r e m l u b k i e r e m n a z y w a n o t e ż s u k n o c z e r w o n e n p . j a k o a p o t r o p e u m wieszane u c h o m o n t ó w z a p r z ę g u wesel­ nego. G o ł ę b i o w s k i (op. 2 2 kopią. dowodzi, ż e c h ł o p i d o l n o ś l ą s c y z X I V w. nosili hajduki». S t ą d s t a r o p o l s k i e p r z y s ł o w i e : « F r a s z k i a d a m a s z k i — kierezja to g r o n t » l u b « N i e m a s z c i , j e d n o j a k o n a s z a k a (Rysiński). J e ż o w s k i w E k o n o m i i r. 1648 pisze: P r z o d k o w i e o s z a r ł a t nie dbali Wojewodowie w szarzy chadzali D z i w n a r z e c z , k a r a z j i j u ż teraz nie I n a lundysz niektórzy słudzy się Szukają barwy, coby była od W s p o m n i a n a tu szarża, to s i e r m i ę g o w e s z a r e s u k n o s a m o d z i a ł o w e , znają gniewają bławatu. a l u n d y s z to luńskie. sukno, pakłak (Packlaken), s u k n o n a p ł a s z c z , grube, ziarniste, h o l e n d e r s k i e . 2 5 N a z w a g i e r m a k w y w o d z i s i ę z tatarskiego 2 7 U armiak. szlachty z a r o s t nie t r z y m a ł s i ę j e d n e g o p o r z ą d k u . G ó r n i c k i p i s a ł : « W i ę c j e d n i g o l ą b r o d y a z w ą s y c h o d z ą , d r u d z y s t r z y g ą b r o d y po c z e s k u , trzeci p r z y s t r z y g a j ą po h i s z p a ń s k u . I o k o ł o w ą s a z a ś jest r ó ż n o ś ć , bo go d r u d z y n a 89 �d ó ł g ł a s z c z ą , a d r u d z y w g ó r ę j e ż ą . J e ś l i z a ś kto n i c b r o d y nie ustrzyga i do b a r d z o s n i ą ź l e » ( G ó r n i c k i , op. cit., s. 2 8 s. tego n a j d u j ą w i n ę , w e z b r o i powiedąją 73). S k a r g a ze w s i D u p i c e w powiecie b ę d z i ń s k i m w A c t a D e c a n i et Officialis o d 1511—1559 ( W i s ł a 1892, T. VI, 850). 2 9 3 0 M u c h a j e r l u b m u c h a i r o d tur. m u c h a y y i r z a c h w y c a j ą c y , wspaniały. Jest to j e d e n z o l e j n y c h o b r a z ó w « T a n c a s m i e r c i » w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w K r a k o w i e . Pod nim. mieści się napis: I ty K m i o t k u W spracowany ś m i e r t e l n e ś s i ę w y b r a ł tany Niepyszna D a m a z Oraczem Tak bogaczem. tańczy jako z 3 1 J . K . H a u r , S k ł a d abo 3 2 Jędrzej Kitowicz, Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I , Bibl. Nar. N-88 rozdz. X I X . 3 3 Wład. Siarkowski, s. 3 4 Crescentyn, O p o m n o ż e n i u i rozkrzewieniu wszelkich p o ż y t k ó w , K r a k ó w 3 5 Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, K r a k ó w M a t e r i a ł y do etnografii l u d u p o l . 1693, s. 155. z okolic Kielc, C z . I I I , K r a k ó w 1571, s. 1880, 100. 216. T a m ż e s. 217. « T w a r z c z y ś c i a w y b i e l a . P r z e c i w w i a t r u n k o m ż y w o t n y m i n i e s t r a w n o ś c i t a k ż e p r z e c i w k w a ś n e m u r z y g a n i u p o m a g a h a n y ż w a r z o n y w winie. B o l e ś c i t e ż w n ę t r z n e , k t ó r e z z a z i ę b i e n i a p o c h o d z ą o d d a l a . T a k i e ż i p r z e ­ c i w b o l e ś c i m a c i c e n i e w i e ś c i e j p o m a g a w a r z o n y z k o n f e k t i ą , k t ó r ą w A p t e c e z o w i ą m a g n a trifera. w ą t r o b y też pomaga warzony z innymi ziółmi o d m i ę k c z a j ą c y m i . Przeciwko siności z urazu p o d o c z y m a . P r o c h t e ż iego b a r d z o m n o ż y m l e k o n i e w i a s t a m a m ę ż o m p l e m i ę kto 3 8 go Przeciw zatkaniu z w ł a s z c z a n a twarzy albo p o ż y w a w karmiey albo piciu». W ł a d . S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w o s t r o j u c h ł o p s k i m we w s i K r z y ż a n o w i c e p o d P i ń c z o w e m w X V I I I w. W i s ł a V I I 1893, s. 293—296 ( Z . i n w e n t a r z y s p a d k o w y c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w w ó j t o w s k i c h a k t a c h z X V I — X V I I I w. d o r. 1777: A c t a villae K r z y ż a n o w i c e , seu v a r i a e gestarum sequenti m o d o e x p e d i t o r u m , t a m l a t i o n e a r e a r u m , rum, quam aliarum 3 7 3 8 — domo- p o s s e s s i o r u m e t i a m i n v e n t a r i o r u m p o s t defunctos o r d i n e d e s c r i p t o r u m ) . K i t o w i c z , op. cit., s. 306. T a m ż e : « W d a l s z y m czasie p a n o w a n i a A u g u s t a I I I n a s t a ł y p o d k ó w k i p ł a s k i e n a k s z t a ł t k o ń s k i c h , t r z e m a ć w i e ­ k a m i do p o d e s z w y przybite. N a r e s z c i e p o d k ó w k i w s z e l a k i e z a r z u c o n o , n a miejsce k t ó r y c h n a s t a ł y o b c a s y » . N i e m n i e j w s ą s i e d z t w i e pracowni i k r a m ó w szerokich istniały nadal w miastach budki, w k t ó r y c h k o w a l o k u w a ł plebsowi buty podkówkami. 3 9 W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a 4 0 Opis Królestwa Polskiego pod względem zwyczajowym i obyczajowym, Warszawa 4 1 Jakub Bojko, Okruszyny 1850, historycznym, t. I I , s. statystycznym, rolniczym, 1859, fabrycznym, s. 73. handlowym 51. z G r ę b o s z o w a , L w ó w 1911, s. 76 pisze, i ż dzisiejszy r o l n i k w y o r a w s z y w p o l u s z c z ą t k i d a w n y c h p o d k ó w ^ k , « n i e m o ż e n a w e t o d g a d n ą ć do -czego to m o g ł o 4 2 K i t o w i c z , op. cit., s. 4 3 D r o j e t — t k a n i n a z franc. 4 4 Z regestru u b i o r u po D z i u r o w e j z K r z y ż a n o w i c r, 1755 służyć». 8—9. trois, g d y ż b r a n o po 3 nitki n a wątek. « k o s z u l e k sztuczkowych pięć z c z a r n y m szyciem, j e d n a z bialym». 4 5 T a k i e « n o w e m o d y » p o s i a d a p o c h o d z ą c a ze wsi s z y n k a r k a m i e j s k a n a d r z e w o r y c i e « L a m e n t n a d u m a r ł y m d y t e m » z w. kre- XVII. 4 6 S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , s. 32, 4 7 Sekret w y i a w i o n y O s o b l i w s z y R z e c z y p e w n e i d o ś w i a d z o n e n a d o b r o pospolite z a z e z w o l e n i e m S t a r s z y c h 33. d r u k u p o d a n e w r. 1689 w P o z n a n i u , s. 38: « i e z e l i m i ę d z y k w i a t k a m i r z u c i s z a b ś l a g . to iest owe s i ę ż n e o k r ą g ł e c u d n y y bogaty haft 4 8 centki ś w i e c ą c e wydadza». Czaszka kobieca nakryta czepcem tym wykopana z o s t a ł a w 1959 r. n a c m e n t a i z u w C h r o b r z u , p o d c z a s p o s z u k i w a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h przez O d d z i a ł I n s t y t u t u K u l t u r y Materialnej w 4 9 Julian K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e się p r z e m y s ł u i sztuki w dawnej Polsce, K r a k ó w 5 0 Tad. Korzon, 5 1 Kołaczkowski, 5 2 Seb. Żebrackiej W e w n ę t r z n e dzieje P o l s k i z a S t a n . A u g u s t a (1764—1794) W a r s z a w a t a m ż e , s. Dembowski, O do mo­ 1897, pow. Pińczów Krakowie. 1888, T . I I , s. s. 553. 305. 556. Fabryce Sukiennej K r a k o w s k i e j , na Ludwinowie-Zakrzówku, Kraków 1791, s. 23: K a r o l Like, zawiadamia, że «dnia 8 maja tak w M i e ś c i e j a k o t e ż po p r z e d m i e ś c i a c h do s z p i t a l a S. D u c h a , z g r o m a d z e n i do 270 dyrektor 1788 i kasjer tej r o k u byli p o ł a p a n i Fabryki ubodzy o s ó b , c i byli u c z e n i przez May- stra, k t ó r z y do czego byli zdatni, c i ż byli ż y w i e n i i o k r y w a n i w e d ł u g o r d y n a c j i i t y c h c o d z i e n n i e p r z y b y w a ł o i u b y ­ w a ł o c z ę ś c i ą przez u c i e c z k ę z t y c h z a ś u b o g i c h u d a ł o s i ę do r o b ó t p r z e s z ł o 5 3 dzaju 5 4 M o ż e d r u k o w a n ą w farbiarni Jana i Salomei L i s z k ó w w Krakowie, Wład. Ziemacki, W r o c ł a w 1956, Materiały s. 39, 100, do historii odzieży z lat 5 5 Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d Polski, Warszawa 5 6 T a b l i c e w o j s k a polskiego po r. 1700. O p i s K r ó l . P o l . T . I I , s. 47. 1818—1863 A r c h i w u m Etnograficzne -N10, Pol. Tow. 130. Rok 1830, 1794. s. 20. Litografie p r z e d s t a w i a j ą c e ż o ł n i e r z y k o ś c i u s z k o w s k i c h z r y s u n k ó w M . Stachowicza R . Zadrażil z Czarnej Wsi w 90 m o n o p o l n a tego r o ­ wyroby. Ludozn. 5 7 81». m a j ą c e j od r. 1783 Krakowie.. wykonał �5 8 G d y w 1776 r . s e j m stolicy z l e c i ł , a b y w o j e w ó d z t w a o b r a ł y sobie k o l o r y m u n d u r ó w i s t r o j u szlacheckiego, sejmik k r a k o w s k i w Proszowicach p o w z i ą ł n a s t ę p u j ą c ą u c h w a ł ę : « M y R a d a i U r z ę d n i c y Dygnitarze i całe Rycerstwo woje­ w ó d z t w a k r a k o w s k i e g o w P r o s z o w i e n a d z i e ń 15 l i p c a 1777 z j e c h a w s z y s i ę . . . z a j e d n o m y ś l n y m s t k i c h tj. k o l o r b i a ł y n a ż u p a n i e , a a m a r a n t o w y n a k o n t u s z u » ( p o s t a n a w i a m y ) . . przyjazd księcia warszawskiego do Ilrakowa, zwrócił się magistrat zezwoleniem K i e d y z a ś « w r. 1810 krakowski do ministra wszy­ zapowiedziano spraw wewnętrznych K s i ę s t w a W a r s z a w s k i e g o z z a p y t a n i e m , w j a k i c h s t r o j a c h m a s i ę k s i ę c i a p o w i t a ć , n a co m i n i s t e r i u m p i s m e m z 23 k w i e t n i a 1810 1.2348, a b y s i ę s t o s o w a ć do dekretu k s i ę c i a w a r s z a w s k i e g o z 17. I. 1809 i 27. I I I . 1809, ustanawiającego m u n d u r K s i ę s t w a Warszawskiego a mianowicie: j a k o codzienny kontusz granatowy sukienny z k o ł n i e r z e m i w y ł o g a m i u r ę k a w ó w k a r m a z y n o w y m i » . . . (Klemens B ą k o w s k i , Dzieje K r a k o w a 5 9 G o ł ę b i o w s k i , op. c i t , s. 20. 6 0 K a z . B r o d z i ń s k i , W i e s ł a w , Petersburg 1857 (zezwolenie 1911 st. 231). c e n z u r y w W i l n i e 1854 r . ) . D r z e w o r y t y w tej książce w y k o n a l i wedle r y s u n k ó w J u l i u s z a K o s s a k a graficy f r a n c u s c y : J . B . — M . F r e d r o , S o t a i n , B i s s o n - G o t t a r d , P i s a ń , T r i chon, Lavieille i Breviere. 6 1 B r a c i a N a g a j e w s c y w r. 1848 n a p a d l i n a r y n k u k r a k o w s k i m n a k o n s u l a cesarskiego, p r e z y d e n t a gubernii, b a r . Franza Kriega, pobili go, zatańczyli i z n i k l i bez ś l a d u . D o r y s u n k u ( w y m . 29,8 c m X 39 c m ) J a n a Zielińskiego d o ł ą c z o n y jest wiersz.: ... b r z ę k n i y w a k u l e c z k a m i I zakrzeszwa podkówkami U w i ń w a się z panewkami! T r z y m a j s z e l m ę bez l i t o ś c i , A ż m u b ę d ą t r z e s z c z e ć k o ś c i itd. 6 2 W e d l e tablicy k o l o r o w e j , z a m i e s z c z o n e j przez W ł a d . Ł o z i ń s k i e g o w Ż y c i u P o l s k i w d a w n y c h w i e k a c h , L w ó w 1921, L u i g i M a y e r w gwaszu s w y m p r z e d s t a w i a j ą c y m legację p o l s k ą n a p o s ł u c h a n i u w Stambule w X V I I I w., u m i e ś c i ł n a jej czele p o s ł a polskiego w rogatywce z s u k n a c z e r w o n e g o obszytej d o ł e m c z a r n y m b a r a n k i e m , a z dolnej wiechę piór ułożonych w palmetę. Także bezimienny lewej s t r o n y o b r a z olejny z t e g o ż w i e k u , z n a j d u j ą c y s i ę w z b i o r a c h M u ­ z e u m N a r o d o w e g o w K r a k o w i e p r z e d s t a w i a poselstwo polskie w r o g a t y w k a c h . 6 3 C z a p k a u ł a ń s k a we F r a n c j i z polska 6 4 6 5 w czasach cesarstwa, powstała przez dodanie daszka do rogatywki, zwała się skapska. K . L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w Zbiór wiadom. do antr; k r a j . 1876, s. 314. t. I X . 1885 ( W ł a d . S i a r k o w s k i , M a t . do etnogr. l u d u p o l . z o k o l i c Pińczowa), s. 35. 6 6 6 7 L i s k e , op. cit., s. 316. A u t o r r y c i n y w P r z y j a c i e l u L u d u z L e s z n a z r. 1846 w y r a ź n i e n a r y s o w a ł trzy z a k ł a d k i n a r a m i o n a c h k o s z u l i k o ­ biecej. 6 8 Józef M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z okolic K r a k o w a , 6 9 E d w . Cressy, dzieży N r Na Kraków, wielkich szlakach kolejowych, 1958. Warszawa, Zbiór «Polska i świat współczesny», Bibl. Mło­ 119. 7 0 O p i s k r ó l e s t w a P o l s k i e g o , T . I I , s. 88. 7 1 W r. 1843 z a ł o ż y ł Steinkeller w r a z z L i c h t e n s t e i n e m p r z ę d z a l n i ę b a w e ł n y w Ż a r k a c h , k t ó r a w r . 1857 na w ł a s n o ś ć spółki K a r o l a Ordęgi, Stan. Lesseia i K a r o l a przeszła Osterloffa. 7 2 W i a d o m o ś ć o tej fabryce z a w d z i ę c z a m prof. dr Z o f i i z K o z ł o w s k i c h B u d k o w e j . 7 3 L i s k e , op. cit., s. 7 4 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 67. W u p r a w i e r o l i t r z y m a n o s i ę z a s a d y , ż e « j a k ta P a n J e z u s nie d a , to o n o sie t a m 315. nie, r o z m a c i e r z y , bo nie r o d z i r o l a , ale B o ż o 7 5 D i a r i u s z p o d r ó ż y odbytej K r a k ó w R k p s P. A . N . N r wola». 1813 r o k u w K r a k o w i e , G a l l i c y ę y S a n d e c k i C y r k u ł przez J a n a Rostworowskiego, 1783. 7 6 Jest to r e m i n i s c e n c j a r a b a c j i z r. 7 7 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 74. 1846. 7 8 M ą c z y ń s k i , op. cit., s. 2 0 : « S p o d n i e s k ó r z a n e w buty. N a s p o d n i a c h fartuch b i a ł y p o 7 9 J a k u b B o j k o , P i s m a i m o w y , K r a k ó w 1904, s. 18: « P y t a l e m s i ę l u d z i ( w K a z i m i e r z y W i e l k i e j ) , kolana». c z y tu jeszcze c h o d z ą c h ł o p i w f a r t u s z k a c h , j a k z a c z a s ó w m e g o ojca, k i e d y p a r o b e k nie m ó g ł i ś ć w c z y m i n n y m n a wesele, n i ż w f a r t u c h u . F a r t u c h ten n a l e ż a ł do g ł ó w n e g o u b i o r u k a w a l e r ó w . N a pole p i e r w s z y r a z gdy p a r o b e k w y j e ż d ż a ł , być w b i a ł y m f a r t u c h u , do ś l u b u tak samo. W Gręboszowie musiał t e ż w t a k i c h f a r t u c h a c h s i ę k o c h a n o , ale j a j u ż ich nie p a m i ę t a m . S t a r u s z k a , k t ó r a m i n a j w i ę c e j o p o w i a d a ł a , o d r z e k ł a , ż e j u ż ta m o d a z a g i n ę ł a , ale o n a m a jeszcze w d o m u t a k i f a r t u c h . P r o s i ł e m c o b y m i go p o k a z a ł a . B y ł z lnianego może na łokieć, s i ę g a ł m i do białego płótna, z naszyciem też b i a ł y m u d o ł u , k o l a n , a b y ł t a k s z e r o k i , ż e b y m s i ę n i m o p a s a ł , w k o ł o m i ę o t o c z y ł , gdyby długi kryza. C h c i a ł e m go k u p i ć n a p a m i ą t k ę , ale s t a r e ń k a w y p r o s i ł a s i ę , ż e to ś l u b n y , w i ę c c h c e swego m ę ż a u b r a ć w niego n a śmierć: « n i e c h się wszytko z nami styra». 8 0 K u s t o s z M g r Z d z i s ł a w Szewczyk podczas swych b a d a ń etnograficznych w Kozłowie w powiecie miechowskim w r. 1951: z a n o t o w a ł « M ł o d y p a n s z e d ł do ś l u b u w zapasce z p ł ó t n a cienkiego, m a r s z c z o n e j w pasie. U d o ł u m i a ł a k o r o n k ę n a s z e r o k o ś ć 2 c m . D o o s z y w k i przyszyte b y ł y d ł u g i e t r o k i , k t ó r y m i m ę ż c z y z n a o k r ę c a ł s i ę w o k ó ł , a w i ą z a ł j e z p r z o d u . Fartuszek taki n o s i ł o s i ę do portek płóciennych, nigdy z a ś do s u k i e n n y c h , g r a n a t o w y c h . S t r ó j w i ę c p a r a d n y skła- 91 �d a ł s i ę z czerwonej r o g a t k i z p i ó r a m i , k o s z u l i , b i a ł y c h s p o d n i płóciennych, b u t ó w z cholewami, fartuszka oraz brą­ zowej kierezji». 8 1 S z y m a n o w s k i , opis cit., 8 2 O p i s K r ó l e s t w a , op. cit., s. 8 3 Kłosy, t. X L V , s. 47. 40. 8 4 W e d l e s p i s u r z e c z y z ł o ż o n y c h w depozycie p o l i c y j n y m w K r a k o w i e 8 5 Archiwum Muzeum Nar. w Krakowie, Oddz. Czartoryskich 8 6 W i e r z o n o , ż e m a m u n y n a p a d a j ą k o b i e t ę , k t ó r a bez 8 7 M ą c z y ń s k i , op. cit., s. 8 8 Bojko, 8 9 Stanisław Ciszewski, 9 0 Siarkowski, Okruszyny, op s. Wł. Siarkowski, 9 2 Opis Królestwa Pol. Nr w r. 1843 (Dziennik Rządowy). 9511. fartucha i chustki w i ą z a n e j o d w a ż y się w y j ś ć poza 77. op. cit., s. 9. 69. W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c od S o b k o w a do 1850, T . I I , s. Chmielnika, Kielce 1871, s. 32. 48. N i e s ł u s z n i e w i ę c u w a ż a się zapaski z poziomo u d o ł u naszytymi w s t ą ż e c z k a m i k o l o r o w y m i z a w y m y s ł p o w s t a ł y pod 9 4 9 5 Bojko, w p ł y w e m m o d y miejskiej lub s. Mat. do etn. l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c , I I I cz. K r a k ó w 1880, s. 76. S t a n . A r n o l d , T e r y t o r i a plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I . P r a c e K o m i s j i d l a A t l a s u hist. P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w 9 7 nowy, cygańskiej. 76. Siarkowski, 9 6 dom. 28. cit., s. 9 1 9 3 • 1887, s.'79. 1927. Z j a w i s k o p o k r y w a n i a s i ę n i e k t ó r y c h z a s i ę g ó w stroju ludowego z z a s i ę g i e m p r a s t a r y c h o b s z a r ó w plemiennych d a s i ę z a o b s e r w o w a ć t a k ż e n a p o ł u d n i u , gdzie — j a k w i a d o m o — p o w i a t s z c z y r z y c k i w X I I I w. n a l e ż a ł do z i e m i k r a ­ k o w s k i e j , a d z i ś jeszcze s t r ó j s z c z y r z y c k i w y k a z u j e ś c i s ł ą ł ą c z n o ś ć z t y p e m l u d o w e g o u b i o r u k r a k o w i a k ó w południo­ wych. 9 8 M . K a r a ś , B a d a n i a g w a r o w e n a terenie p o w i a t u w i ś l i c k i e g o , S p r a w o z d a n i a P A U T o m 9 9 « K o ł o Kielc w i d a ć d u ż o k r a k o w i a k ó w w czerwonych czapkach c z w o r o k ą t n y c n z czarnym w ą z i u t k i m barankiem, k a r a z j a ( c h y b a p ł ó t n i a n k a — p r z y p i s e k T . S.) b i a ł a , p ł ó c i e n n a , z k o ł n i e r z e m s i w y m , s p o d n i e i k a m i z e l k a s i n e » ( M a n u s k r y p t a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1841, k i e j , pow. 1 0 0 nika, 53 r. 1952 stojącym, biało N-6. wyszywanym, własność M u z e u m Techniki w Sielpi Wiel­ Końskie). Kronika, Warszawa 1858 N - 1 6 3 , s. 170 ( W y c i e c z k a w o k o l i c e K i e l c , P i ń c z o w a i C h m i e l n i k a ) : Chęcin i Kielc w i d a ć tę rozmaitość u b i o r ó w ludowych, j a k a panuje w «Około Chmiel­ b a r w a c h i k r o j u s t y k a j ą c y c h s i ę tutaj K r a k o w i a k ó w z S a n d o m i e r z a n a m i , i l e ż tu p r z e r ó ż n e j w z o r z y s t o ś c i i k o l o r ó w k ł ó c ą c y c h s i ę n a w z a j e m , z a n i m z l e j ą s i ę w szary u b i ó r l e ś n i a k a z S z c z e c i ń s k i c h 1 0 1 borów». Z b i ó r do a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878, s. 2 1 3 : « G r a n i c a stroju w ł o ś c i a n o k o l i c k i e l e c k i c h r o z p o c z y n a s i ę o d M o r a w i c y i c i ą g n i e s i ę po p ó ł n o c w d w ó c h k i e r u n k a c h : k u P i o t r k o w o w i i R a d o m i u . N a gór Świętokrzyskich, a na z a c h ó d sięga aż za 1 0 2 Łopuszno». R o g a t y w k a z n a n a jest w K a r y n t i i , gdzie j u ż w X V w. p o s i a d a ł a , n a p o d o b i e ń s t w o b i ł g o r a j s k i e j k u c z m y , w n a ­ r o ż a c h g a l k o w a t e p o m p o n y , we W ł o s z e c h w X V i X V I w . jawia się w bransi s. wsi w s c h ó d prawie dotyka pasma Finlandii obrzędów i Laponii, publicznych w noszą ją Kałmucy, Chinach. (Kaz. wchodziła w skład a na Sachalinie Ajnowie, Moszyński, Kultura stroju p a t r y c j u s z o w s k i e g o , n a d t o po­ r o b o t n i c y h i n d u s c y w B u c h a r z e i cele­ ludowa Słowian Cz. I Kraków 1929 409), 1 0 3 A. W(iślicki) w Tyg. Ilustr. 1862, s. 110: « m ł o d z i zachwytują c o ś od K r a k o w i a k ó w sąsiednich, stroją się w c z e r w o n e c z a p e c z k i o z d o b n e szeregiem s p i ę t y c h p a w i c h p i ó r e k » . 1 0 4 Już Kolberg (Krakowskie I s. 123) z a n o t o w a ł w r. 1876, ż e « s u k m a n a k i e r e z j ą , inaczej k a r a z j ą z w a n a , z d ł u ­ g i m k o ł n i e r z e m w i s z ą c y m z t y ł u nie z p o d m i e j s k i c h K r a k o w a p o c h o d z i Siarkowski, 1 0 6 W s ą s i e d z t w i e k o p a l ń , hut i f a b r y k u b i ó r c h ł o p a p a ń s z c z y ź n i a n e g o r y c h ł o p r z e k s z t a ł c a ł s i ę w o d z i e ż W e s e l a , op. cit., s. W e d l e r ę k o p i s u h u t n i k a w r. 1841 Na okolic». 1 0 5 3. g ł o w i e m i e w a ( c h ł o p ) najczęściej kapelusz o b w i s ł y , a na nogach trepki drewniane. R o b i ą j e zazwyczaj olchowe. B a r d z o to d o b r e o b u w i e , p o w s z e c h n i e w S a n d o m i e r s k i e m i K r a k o w s k i e m kach. U b o ż s i , gdy u ż y w a n e , a z w ł a s z c z a po h u t a c h i fabry­ do codziennego u b i o r u p r z y w d z i e j ą b u t y i surdut, s ą j u ż p r z y z w o i c i e u b r a n i » . 1 0 7 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 1 0 8 Jest to' fragment znanej p i e ś n i p o c h o d z e n i a nie l u d o w e g o , z a c z y n a j ą c e j s i ę od 74. a d r u k o w a n e j po r a z p i e r w s z y przez Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , L u d P o l s k i , W a r s z a w a a u t o r ó w . Jej t r e ś c i o p i s o w a o d n o s i s i ę do s t r o j u k r a k o w i a k ó w 1 0 9 s. sto, 92 roboczą. s k ł a d a ł a s i ę o n a « z e s p o d n i i k a m i z e l k i sinej n a w i e r z c h , r z e m y k i e m p r z e p a s a n e j . 1830, s ł ó w « A l b o ś m y to j a c y tacy», s. 22 i 23, p o t e m przez i n n y c h wschodnich. O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . B e n s d o r f a 1863, 17. 1 1 0 K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a , L i s t y z p o d r ó ż y , r. 1 1 1 Siarkowski, 1 1 2 Bojko, 1 1 3 L i s k e , op. cit., że W e s e l a , op. cit., s. Okruszyny, s. s. 314 1824. 3. 42. Relacja J. J. Kauscha: l u d z i e wiejscy n o s z ą jeszcze n a spadającej «Bliżej K r a k o w a i w Krakowie koszuli feldowany samym w i d z i a ł e m bardzo c z ę ­ f a r t u c h p ł ó c i e n n y , s i ę g a j ą c y t a k ż e do kolan. �Fartuch ten otacza całe ciało naokół. W takim stroju w i d z i a ł e m w niedzielę c h ł o p c a s i e d z ą c e g o na k o n i u i po­ p r z e d z a j ą c e g o przed s o b ą z a p r z ę g s w ó j z w o z e m » . 1 1 4 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 6 6 — 6 7 : « K o b i e t y . . . p r z y n o s i ł y ś n i a d a n i e o r a c z o m , k t ó r z y n i e g d y ś w p i e r w s z y d z i e ń o r k i wyjeżdżali w pole u b r a n i j a k n a wesele, a m i ę d z y i n n y m i z a p a s y w a l i sobie b i a ł e f a r t u s z k i , j a k s i ę d z i ś jeszcze z a g r a n i c ą w K r ó l e s t w i e w i d z i » (r. 1911). 1 1 5 Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a i l u s t r o w a n a , W a r s z a w a 1902 I I I , s. 1 1 6 S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 136. 12. 1 1 7 S i a r k o w s k i , M a t . do 1 1 8 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 1 1 9 I g n . K r a s i c k i , P a n P o d s t o l i , W a r s z a w a 1803, s. 6 5 : « P i k o w y ż u p a n i k ł a p c i e u r ę k a w ó w o z n a c z a ł y etn. 106. który się dawnych o b y c z a j ó w 1 2 0 koło człowieka, trzymał». S t w i e r d z i ł to m g r Z d z i s ł a w S z e w c z y k n a s u k m a n a c h o j c o w s k i c h z S ą s p o w a o r a z « m i e c h o w s k i c h » z P r z y s i e k i Kozłowa. 1 2 1 W armii napoleońskiej s z a r f ę s r e b r n ą , szer. 10 c m z a m a r a n t o w y m i j e d w a b n y m i p a s a m i i d w o m a w i s z ą c y m i z p r a w e j strony nosili g e n e r a ł o w i e i w y ż s i oficerowie. Napoleona. I n s p e k t o r naczelny n o s i ł n i e b i e s k ą , a p o d i n s p e k t o r j e g e n e r a ł o w i e , a o d r . 1831 1 2 2 intendenci kutasami O d r. 1809 o z n a c z a ł a o n a p u ł k lekkiej j a z d y g w a r d i i z i e l o n ą . W czasach K r ó l e s t w a Kongresowego ( G l o g e r , E n c y k l . starop. I V , s. nosli 305). S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 3 : po k o ż u c h a c h w i ś l i c k i c h « p o r o z r z u c a n e s ą centki z c z e r w o n e g o s u k n a n a plecach, kieszeniach i szyi». 1 2 3 K o l b e r g , K r a k o w s k i e I 1871, s. 1 2 4 Seweryn Udziela, Pasy w i e ś n i a k ó w skim, L w ó w 1926, s. 125. polskich u ż y w a n e w p o ł u d n i o w e j części M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u 1 2 6 S. U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , K r a k ó w 1 2 6 Że zaś nosili Cieszyń­ 8—9. ją konfederaci barscy (1761—1771), 1930, s. 31. zwano ją również konfederatką. I może jeszcze od Konfederacji Warszawskiej? 1 2 7 C h ł o p Szabla z G r ę b o s z o w a przywoził krakuski z K r a k o w a , 1 2 8 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 78. a nabywcy nadawali i m naddunajecki charakter. 1 2 9 T a k i e kapelusze przedstawione 1 3 0 K s i ą d z w T o p o l i , k t ó r y d a w a ł ś l u b y t y l k o n o w o ż e ń c o m o d z i a n y m po k r a k o w s k u , z t r u d n o ś c i ą d a ł s i ę u b ł a g a ć są w ł a ś n i e w albumie Zienkowicza. d o o d s t ę p s t w a o d tej zasady. T y t u ł e m e k s p i a c j i z a w y ł a m a n i e s i ę z tradycyjnego z w y c z a j u P a r a d o w a z r e z y g n o w a ć m u ­ siała z wyprawienia p r z e d ś l u b n e j zabawy zwanej dobronocka. T ę n o w ą paradę Paradowej r y c h ł o n a ś l a d o w a ć c i , c o « c h c i e l i s i ę o b r ó c i ć n a n o w ą m o d ę » , t z n , k a s o w a l i d o b r o n o c k ę w o b r z ę d z i e w e s e l n y m i szli do ś l u b u zaczęli odziani «nowomodnie». 1 3 1 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 1 3 2 S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w , op. c i t . , s. 32. 106. 133 N a z w y staropolskie. U l u d u z g ł o — t y l k o j a k o k o s z u l a ś m i e r t e l n a ( P r z e g l ą d K a t o l i c k i z a c h o w a ł o s i ę s ł o w o ź g a ć n p . w pow. 1 3 4 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 79. 1 3 5 Ogłoszenie w Dzienniku R z ą d o w y m miasta K r a k o w a 1 3 6 Pajetki m o s i ę ż n e używane 1892 N r 42). P o z a t y m p i ń c z o w s k i m « u ź g a ć k o s z u l ę » , ( S i a r k o w s k i , op. cit.). i okręgu — t e ż b y ł y przez bogatsze w i e ś n i a c z k i 1843. do p r z y s t r o j u c z e p c ó w oraz ślubnych trze­ wików. 1 3 7 N a z w a katana pochodzi z w ę g . katona — żołnierz, tak j a k rajtarka od 1 3 8 N a z w a s u k i e n k a i s u k n i a w y w o d z i s i ę od s u k n a , ta z a ś n a z w a o d s u k a ć tj. n a w i j a ć , o b r a c a ć . P ł ó t n o b o w i e m rajtara. w e ł n i a n e , f o l o w a n e tj. bite, o b r a c a n e c z y l i s u k a n e w s t ę p a c h folusza, z w a ł o s i ę s u k n e m . S t ą d t a k ż e s u k a s u k m a n y , a w e f r a n c . souqueville 1 3 9 o r a z s o u s ą u a n i e , n a z w a specjalnego r o d z a j u p ł a s z c z a . O p i s K r ó l e s t w a , s. 48. 1 4 0 S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 48. 1 4 1 Buty kobiece n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m m i a ł y b y ć p r z e d r . 1900 z d o b i o n e haftem k o l o r o w y m , p o d o b n i e j a k k r a k o w s k i e buty w y k o n y w a n e w M n i k o w i e : B u t ó w t a k i c h nie z a c h o w a ł s i ę j e d n a k ż a d e n o k a z , , a n i t e ż ż a d e n z szew­ c ó w n a d d u n a j e c k i c h k o ł o r. 1920 nie u m i a ł d o k ł a d n i e o b j a ś n i ć tego haftu w s z c z e g ó ł a c h . P r a w d o p o d o b n i e r a d n e buty z a k u p y w a n o w 1 4 2 takie p a ­ Krakowie. M a r i a S t a t t l e r ó w n a , H a f c i a r s t w o ludowe. W i s ł a 1902, t. X V I . 93 �L I T E R A T U R A 1. S t a n i s ł a w A r n o l d , Terytoria K o m i s j i dla Atlasu 2. S t a n i s ł a w A r n o l d , 3. — 5. J a k u b B o j k o , — Geografia historyczna Polski, W a r s z a w a i umowy, K r a k ó w z Gręboszowa, Lwów N-7. 1563. 1904. 1911. 7. J . C h o c i s z e w s k i , M a l o w n i c z y opis P o l s k i , 8. Ł u k a s z G ó r n i c k i , D w o r z a n i n P o l s k i , Poznań Kraków 1891. 1566 ( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a 1886). 9. E d w . C r e s s y , N a w i e l k i c h s z l a k a c h k o l e j o w y c h ( « P o l s k a i ś w i a t w s p ó ł c z e s n y » , B i b l . M ł o d z i e ż y N - 1 1 9 , 10. Seb. D e m b o w s k i , O F a b r y c e Sukiennej K r a k o w s k i e j , 11. D z i e n n i k R z ą d o w y w m i a s t a K r a k o w a o k r ę g u 12. Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d P o l s k i , 13. — U b i o r y w Polsce, K r a k ó w Warszawa Kraków 1843. 1861. 1902, t. I I I . Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I Bibl. Nar. N-88. 16. J u l i a n K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e s i ę p r z e m y s ł u i s z t u k i w d a w n e j P o l s c e , K r a k ó w 17. O s k a r K o l b e r g , 18. Kieleckie —* K r a k o w s k i e ( L u d — j e g o z w y c z a j e itd. S e r y a X V I I I , I Kraków 19. T a d . K o r z o n , W e w n ę t r z n e d z i e j e . P o l s k i z a S t a n i s ł a w a A u g u s t a , T . I I , W - w a 1958 21. Ehrenkleid des L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w Aleksander Maciejowski, tomy, Petersburg—Warszawa Chmielnika). Soldaten, B e r l i n 1936.. 23. W a c ł a w Polska aż 1876. do I poł. XVII wieku pod względem obyczajów i zwyczajów I V 1812. 24. J ó z e f M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z o k o l i c K r a k o w a , 25. O p i s K r ó l e s t w a Polskiego pod Kraków 1958. w z g l ę d e m h i s t o r y c z n y m , statystycznym, r o l n i c z y m , f a b r y c z n y m , h a n d l o w y m , z w y ­ czajowym i obyczajowym, T . I i I I , Warszawa 1850. O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . Bensdorffa 27. K a z i m i e r z 28. Pr z yj ac ie l 29. 2. 1898. N-163—170 (Wycieczka w okolice K i e l c , P i ń c z o w a i 22. K s a w e r y 26. 1888. X I X ) , K r a k ó w 1885—6, t o m ó w 1876. 20. K r o n i k a , W a r s z a w a Martin Lezius, D a s Warszawa). 1791. 1830. 14. Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a ilustr. W a r s z a w a 15. J ę d r z e j K i t o w i c z , (Prace 1951. O m n i u m fere gentium nostrae aetatis habitus n u n q u a m ante h a c aediti, V e n e t i s Pisma Okruszyny P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I w. 1927). T ł o s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i 1953 4. F e r n a n d o Bertelli, 6. plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w 1863. P i w a r s k i , K r a j m a l o w n i c z y 1855—1859. L u d u , Leszno 1846. M i k o ł a j R e y , W i z e r u n e k w ł a s n y ż y w o t a c z ł o w i e k a poczciwego, K r a k ó w 30. J a n R o s t w o r o w s k i , D i a r i u s z R k p s P. A . N . p o d r ó ż y odbytej 1813 roku w Krakowskie, 1558. Gallicyę y Sandecki Cyrkuł, Kraków, N-1783. 31. R ę k o p i s a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1842 ( w ł a s n o ś ć nie i s t n i e j ą c e g o d z i ś M u z e u m T e c h n i k i w Sielpi W i e l k i e j , K o ń s k i e , w depozycie u i n ż . M . 32. W ł . S i a r ( k o w s k i ) , 33. W ł a d . S i a r k o w s k i , pow. Radwana). W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c S o b k o w a do C h m i e l n i k a , Kielce 1871. M a t e r i a ł y do etnografii l u d u pol. z o k o l i c K i e l c , cz. I I I , K r a k ó w 1880. 34. W ł a d . S e m k o w i c z , S ł o w i a ń s z c z y z n a z a c h o d n i a i w s c h o d n i a w X w., P o l s k a z a K a z . W i e l k i e g o ( m a p y ) . 35. S ł o w n i k geograficzny p o d red. Chlebowskiego. 36. W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a 37. S e w e r y n U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , W y d . M . E . N r 3, K r a k ó w 1859. 1930. 38. S e w e r y n U d z i e l a , P a s y w i e ś n i a k ó w p o l s k i c h w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m , L w ó w 39. T y g . I l u s t r . 1862. 1926. �SPIS Ryc. 1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m stroju k r a k o w s k i m , sem Ryc. ILUSTRACJI b ł y s z c z ą c y c h g a l o n ó w . F o t . r. 1904 2. C h ł o p w ż u p a n i e — d r z e w o r y t z r. 1512 o n w kierezji teatralnej, p r z e ł a d o w a n e j f a ł s z y w y m luksu­ St. Stadler, K r a k ó w . S t a n i s ł a w a Z a b o r o w s k i e g o « C o n t r a m a l o s diyites et u s u r a r i o s trac- tatus». Ryc. 3. T y p o w y s z l a c h c i c p o l s k i z X V I w. w g r y c . F e r n a n d a Ryc. 4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i s u k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a - Ryc. 5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a c o v i a e Ryc. 6. C h ł o p k r a k o w s k i Ryc. 7. M u z y k a n c i coviae w Bertellego. 1598. 1598. w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u o l . z I I p o ł . X V I I w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w Krakowie. Kraków krakowscy — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, 1693. Ryc. 8. K r a k o w i a k k o s y n i e r — a k w . J . P . Ryc. 9. O b s z y c i e k o ł n i e r z a a m a r a n t o w y m j e d w a b i e m u b ł ę k i t n e g o ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o . Norblina. Ryc. 10. H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o . Ryc. 11. C z e p i e c « z b l a s z k a m i » c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m s i ę n a g r o d z i s k u w pow. Pińczów. N a Ryc. 12. W o j s k o p o l s k i e r. 1794 — r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , k o p . Ryc. 13. Oficer Ryc. 14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow. Ryc. 15. G r a n a t o w a Ryc. 16. Ś w i ą t e c z n e u b i o r y l u d o w e z o k o l i c y S k a l b m i e r z a — r y s . W ł a d y s ł a w I I pułku krakusów w wojsku p o w s t a ń c z y m K . W a w r o s z , litogr. R . Z a d r a z i l a n a C z a r n e j 1831 Ryc. s. des Soldaten, B e r l i n , 1936, M i e c h ó w . Fot. I . Krieger w s. 312. Krakowie. sukmana miechowska z doszywanym k o ł n i e r z e m kierezjowym. F o t . I . Krieger. Szerner, T y g o d n i k I l u s t r o w a n y 1864 404. 17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p . Boulogne R y c . 18. K r a k o w i a k w kierezji z Z a b o r o w a , pow. Ryc. Wsi. o d z i a n y p o d o b n i e j a k i u ł a n i w k i e i e z j e z hafto­ wanymi sukami. Z książki Martin Lesius « D a s Ehrenhleid X Chrobrzu, o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę resztki r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec m e t a l o w y . 1925. Brzesko. 19. K r a k o w i a k w kierezji s k a l b m i e r s k i e j — fot. I . Krieger. R y c . 20. N a p a d b r a c i N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m austriackiego k o n s u l a K r i e g a w r. 1948 — k o l o r o w y rysunek Jana Zielińskiego. R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » P e t e r s b u r g R y c . 22. K r a k o w i a n k a « o d Skalbmierza*, r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt. R y c . 23. P r o s z o w i a n k a , r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt. Langer. R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a . R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c , fot. Fot. I . Krieger. I . Krieger. R y c . 26. K a f t a n d l a c h ł o p c a — liberia s ł u ż b y dworskiej c a ł k o w i c i e z r y w a j ą c a z t r a d y c j a m i R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji 1857. Langer. zdobnictwa ludowego. skalbmierskiej. R y c . 28. Z n i s z c z e n i e k o l e i w a r s z a w s k o - w i e d . garni Grzybowskiej w K r a k o w i e przez p o w s t a ń c ó w M u z e u m Czartoryskich 1863 r. D r u k I. J . Weber w Lipsku, nakład księ­ r y c . 7392. R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r . R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . I . K r i e g e r . R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » ' z o k o l i c y S z c z u c i n a . R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , po w . Ryc. S t o p n i c a , w tzw. Fot. I . Krieger. « s u k m a n i e dzikiej». 33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h w e d ł u g Stan. Arnolda. R y c . 34. Z a s i ę g s t r o j ó w k r a k o w s k i c h R y c . 35. S k a l m i e r z a k , wschodnich. mai. M i c h a ł Stachowicz, Gabinet R y c i n Bibl. Jag. R y c . 36. R o g a t y w k a z. w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w s z t u c z n y c h . Ryc.'37. M a r s z a ł e k weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i . 95 �R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W l a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i . Gabinet rycin w M u z e u m N a r o d o w y m w Kra­ kowie. R y c . 39. C h ł o p s p o d B u s k a w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i p r z y r a m k o w ę j , m a r s z c z o n e j w o k ó ł szyi ( A . Patkowski, Sandomierskie, G ó r y Świętokrzyskie). R y c . 40. K r a k o w i a k od Skalbmierza. Fot. I . Krieger. R y c . 41. K r a k o w i a k w p ł ó t n i a n c e z Z i e m i Proszowskiej. R y c . 4 2 . P o lewej K r a k o w i a k o d P r o s z o w i c , p o prawej o d Brzeska. R y c . 43. K r ó j p ł ó t n i a n k i z Z i e m i P r o s z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 44. K r ó j k a f t a n a z Z a b o r o w a , po w . R y c . 45. K r ó j kierezji z p o w . B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . M i e c h ó w , rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. R y c . 46. K r ó j d a w n e j s u k m a n y szarej, r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 47. K r ó j s u k m a n y z w . o p i e r z a n k a z po w . R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , po w . D ą b r o w a Tarnowska, rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 50. K r a k o w i a k w burosze. R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878 I S. 180. R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u w i ś l i c k i m . R y c . 53. P a s k r a k o w s k i z czasów kościuszkowskich. R y c . 54. 4 - c z ł o n o w y pas k r a k o w s k i R y c . 55. B i a ł y pas k r a k o w s k i z p o ł . X I X w. : w y s z y w a n y z i e l o n y m safianem. R y c . 56. K r a k o w i a k w magierze tynieckiej. R y c . 57. C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , po w . P i ń c z ó w . Fot. I . Krieger. R y c . 58. K r a k o w i a k w kierezji — p i e r n i k R o t o w s k i e g o w Krakowie. R y c . 59. C h ł o p i w' c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . P r z y j a c i e l L u d u , L e s z n o 1836 R y c . 60. K r ó j k o s z u z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m I , s. 164. p i o n o w o . D w o r y k. O ś w i ę c i m i a r. 1850, rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. R y c . 61. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p o z i o m o , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 62. K r ó j k o s z u l i k o b i e c e j « z k a r c z k i e m » , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o ł o w e g o » z K a r s , po w . R y s . 64. Krój gorsetu z Z a l i p i a , p o w . R y s . 65. K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , po w . R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) . D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w Szewczyk). B r z e s k o (rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) . kaftaniku. R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m s e r d a c z k u i haftowanej zapasce o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , po w . prawo kobieta w stroju z Marcinkowic, pow. R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , po w . R y c . 69. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie, K a r s y , po w . na Brzesko. Dąbrowa. R y c . 70. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j z a p a s c e K a r s y , pow. R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e po w . Dąbrowa, Brzesko. Dąbrowa. Brzesko. R y c . 72. W i ą z a n i e c z e p c a « w k o k o s i ę » . R y c . 73. T e c h n i k a z d o b n i c z e g o ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h p a s ó w k r a k o w s k i c h . (Rys. Z d z i s ł a w Szewczyk). R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a n a k o s z u l i k o b i e c e j z Z a l i p i a . R y c . 75. K r e z a do k o s z u l i h a f t o w a n a n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e , R y c . 76. pow. Dąbrowa. M o t y w y zdobnicze « w y p r ą g a n e » na koszulach kobiecych w Zalipiu, pow. R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e po w . R y c . 79. K r a k o w i a k w bogato h a f t o w a n e j kierezji z po w . R y c . 80. Z o f i a Szablina, hafciarka Dąbrowa. na Powiślu Dąbrowskim. z G r ę b o s z o w a , pow Dąbrowa. pińczowskiego. Dąbrowa Tarnowska. R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance K . B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » z w y d . R y c . 82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m 1831 Fotografie n r 9, 10, 11, 12, wykonał M i c h a ł 96 13, 16, 18, 26, 27, Myśliński. 41, 4 2 , 50, petersburskiego r . 1857. r. 53, 54, 55, 56, 58, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 78, 79 �KPATKOE Ha TeppHiopHH H3JIC0KEHHE K p a K O B C K o r o BoeBOflCTBa B Hacroamee COflEPJKAHHfl BpeMH y>Ke He BCTpenaeTCH cainoro adpdpeKTHoro B r i o n t m e rana HapHAa BOCTOtmbDC KpaKOBHKOB (jKHTejieii KpaKOBCKOń 3eMjin) HH B KawecTBe 6yflHHqHoń HH B KanecTBe npa3HHH^H0H. EAHHCTBeHHO B K)JKHBIX ye3Aax BoesoflTBa 3THM Hapaii;oM nojr63yK>TCH ojiejKflM, flepeBeHCKHe OpKeCTpBI, KOHHbie CBHTbl BO BpeMH CejIBCKHX TOp>KeCTB, CBafleSHblC flpy5KKH H yąaCTHHKH 06lIien0JIbCKHX «fl05KHHOK» (npa3flHHKOB ypo>KaH). ycTaHaBJiHBafl ccbepy pacnpocTpaHeHHH 3Toro HapHAa B BajICH CJieflyWIITłlMH COOÓpałKeHHHMH: i ) 4) caMoonpeAeJieimeM HacejiemiH B OTHOmeroiH ero o6ocHOBbiBaiomHMH tiRm^ecaihit dj>H3H0rpac|)HiieCKHMH, snnroecKOH 2) roAbi X I X crojieTHH, a B i o p pyKOBOflCTBO- HCT0pHKO-3THH<reCKHMH, 3) SKOHOMHHeCKHMH, npHHajnejKHOCTH, 5) THnoBbiMH ocoSemiocTHMH, ero o6oco6jieHne B onpeflejieHHOM n p o c T p a H d B e H BpeMeHH, 6) npaKTHHecKHMH coo6pa>KeHHHMH, peKOMeHflyiomHMH o6&eAHHemie He3HaHHTejiBHbix pa3H0BHAH0CTeii Hapnfla B 6ojiee KpyrrHbie TpaflHiiHOHHbie rpynnbi. HCTOPHH HapHAa B0CT0tiHbix KpaKOBHKOB B cooiBeTCTBHH c 3K0H0AiHqecKHMH ycnoBHHMH pacnaAaeTCH Ha qeTbipe nepHOfla: nepBbiń — c 1500 no 1650 r o f l , BTopoii — 1650—1760 rorna, TpeTHń — 1760—1830 r o A b i , MeTBepTbiń — 1830—1914 r o ^ y . I I p n H3yqeHHH 3Toro rana HapOflHOH Oflewyrbi 6onbuiyK) y c i r y r y 0Ka3ajm MaTepnajibi HKOHorpariHMecKHe, HCTopHorpadpn^ecKHe (3aBemaHHHx), HCKonaeMbix H dpojiŁKJiopiiCTmecKHe, a paBKO H MaTepnajibi, o6Hapy*eHHbie B K>pH^H^ecKHX aKTax npeAMeTax, My3eHHbix 3KcnoHaTax H HaxoflKax Ha Mecrax. E j i a r o A a p H sTOiuy MO>KHO SMJIO ycTaHOBHTb, ^TO HeKOTopbie sjiemeHibi 3Toro HapHAa BOCXOAHT K Hamany X V I BeKa H MTO B 3 n o x y Bo3po>KAeHHH, KOTopaa B r i o n i u i e npoAOJi»cajiac& AO 1650 r o ^ a , ccbopMHpoBajrncB He TOJIBKO imrHxeTCKHH Hapna, HO H H a noAH3H ofle>Kfla H npirroM y « e B HeKOTopbix p e r n o H a j i Ł H b K pa3H0BHAH0CTHX. H a 3TOT Hapnfl 0Ka3ajia CBoe AencTBHe H HaaHOHajibHO-ocBoSoAHTeuŁHas 6opb6a ITOJIHKOB Ha npoTHH<eHHH XVIII H XIX croneTHH. B03- y^acrae KpeCTBHH B BOCCTaHHH, pyKOBOAHMOM KOCTWHIKO, CnOCo6cTBOBajIO TOMy, *ITO KpaKOBCKHił HapHA CTaH BOeHHbIM MyHflHpoM; euie B 183 I r o s y pa3jra^Hbie noABcraie nojrKH HOCHJTH KopH^nieBbie « K e p e 3 H M » , TO ecTŁ c e p n i n n i c 6OJIŁHIHM TpeyroJibHbiM BOPOTHHKOM, H e K O T o p w e >Ke yKpaiueHiiH Ha OAHOM H3 THIIOB «cyKwaHOB» ((bur. 32), KpecTbHHe HOCHJTH eme AO 1940 poAocnoBHyio OT 3HaK0B OTJIHMHH Ha BoeHHbix MyHAHpax BpeiweH HanoneoHOBCKHx BOHH, T e p i i o r c T B a H KopojieBCTBa KOTopbie roAa, BpoAe rrmpoKHX JTCHT nepeBH3aHbix r e p e 3 nne^o H XBOCTHKOB, BeAyT CBOIO BapuiaBCKoro nojiBCKoro. OcoSeHHOCTH SToro HapHAa noKa3aHbi B HacroHmeH n y 6 j n i K a L u a i Ha dpoTOCHHMKax H KpacoMHbix Ta6jiHuax. 0 6 p a m a e T Ha ce6n BHHMaHHe i p x a H ^ e c K i r i i xapaKTep XOACTHHKH, TO ecTB 6ejioro jieTHero xoncTHHHoro n n a m a ((bHr. 43 H 40—42} H MeTbipe rana «Kapa3Hił», TO ecTB cepMar H3 AOMOTKaHHoro rpySoro cyraja, 6OKOBOH Bbipe3 KOTopbix 3 npeAHa3HaqeHHbift AJIH o6pa30BaHHfl CKJiaAOK, BbLKpoeH B nepeAHefr H 3aAHefi nojiocax. BjiaroAapn yAajibCKoft dpopine 3TOH «KapH3HM» c n y i H J i o c Ł T a K , ITO KpaKOBCKHH HapHA CAeJiaji B IIoAbHie B s n o x y poMaHTH3Ma BoeHHyw K a p b e p y . PaBHbiM o6pa30M H noAbi KacpTaHa, p a 3 B e B a w m H e c H BO BpeMH KOHHOH e3Abi H T a a i i e B , npHAaBajin My>KMHHaM MHoro MOJiOAiieBaTOCTH. BocTOTHbie KpaKOBHKH HOCHjrn « K a p a 3 H » Meibipex UBeTOB: 6ejryw c SOJIBIHHM KpacHbiM BOPOTHH­ KOM (coqeTaHHe Sejioro c KpacHbiM SWJIO MaHHfhecTairHeH HanHOHajn.Hbrx ABCTOB) , CHHKDKD c a j i b m JIH6O wejiTbiM BOpOTHHKOM, KOpHTHeByK) C 6oraTO BbllllHTbLM KOpHHHeBbLM BOpOTHHKOM II CepyK) C BOpOTHHKOM, oSuiHTHM AeHbiM cyKHOM. OcoSeHHOCTHMH s T o r o HapHAa, cpa3y » e 3e- 6poc^Bim»BiCH B r j i a 3 a , 6 b i j m KpacHan inanKa-KOHdpeAe- pa-TKa, onyuieHHaH BHU3y BapauiKOM, KOTopan y CBaAe6Horo c r a p o c r b i HJTH y CBaTOB SbiJia yKpauieHa euie HcynTa- HOM H3 naBjmHBHX nepBeB, H 6enbra KOjKaHbffi n o a c c MeTaAJrsraecKHMH yKpaineHHH2vui, oÓMeTaHHbiii KOCMMH CTOKKaMH no 3ejieH0My cadpbHHy. 3 T H n o n c a , cnyiiajiocB, Aono.THHjmcb HaHH3aHHbiMH Ha peMemoK noSpHKyniKaMH, KOTOpble BO BpeMH TaHHeB n03BHKHBajTH B pHTM ABH5KCHHH TSHIIOpa. iaCeHCKHH HapnA euie B nepBOH nojioBHHe X I X BeKa ó b i j i no npeHMyniecTBy 6e.TbiM, HO y » c e B KOHii,e STOTO BeKa c r a j i rr,BeTHCTbiM B TaKoił cTeneHH, vro y ceBepHbnc coceAOK OAeTBCH n o - K p a K o I I I c K H 0 3 H a i a j i o TO >Ke, HTOH paAeTŁ HBeTHCToe njiaTBe. OpHaMeHTHpoBKa oAe>KAbi, comacHO AaBHHiHHHM TpauHirtiHJi, xapaKTepH30Bajiacb annnHKauH- HMH Ha T y n y n a x . Eenan BbnimBKa AOCTHraa CBoero a n o r e n B JIOMSPOBCKO.M ITpHBHCjniHBe Ha neperrHHKax H p y 6 a x a x , BbniniBKa >Ke, ykpamaioinaH ,\iy>KCKyio ORempy, 3<Jt<t>eKTHee B c e r o npoHBiuiacb Ha 6ojTBiiarx Tpeyrojn>Hbix crrycK,a- K>rn,HxcH Ha cromy BopoTHHKax CBHTOK ( « K a p a 3 H ń » ) . Strój krakowiaków — 7 97 �CIIHCOK PHC. iv )KeHHX H HeBecra — Ha HCM TeaTpautHan HUJiroCTPAIIHlł « K e p e 3 H H » (cBHTKa) c *rpe3MepH0ft MHiuypHOH p o c K o i n t i o c B e p - KaiomHX rajryHOB; Ha H e n KpaKOBCKHH HapoflHbin Hapaa. <£>OTO 1904 r . C T . Graflnep, KpaKOB. PHC. 2 . KpecTBHHHH B wcynaHe. EpaBiopa Ha flepeBe 1512 r . GraHHCJiaBa 3a6opoBCKoro « PHC. 3. THnHHHbifi IIOJIBCKHH HIJUKTHII X V I BeKa n o p n c y w c y OepHaHflo PHC 4 . KpecTbHHe B cyKMaHax (cepMarax) c 6ojibniHMH cyKOHHHMH BopoTHHKaiwH. T p a B i o p a Ha flepeBe H3 w i n n i PHC. 5. KpecTbHHe B cyKMaHax. T p a B K p a H3 PHC. 6. KpaKOBCKHH KpecTBHHHH B Tamie co CMepTbio. « ». BepTeirnH. » ranni « ». <t>parivseHT w a c j i . KapTHHbi 2-oft nojiOBHHbi X V I I BeKa B K o c r e n e 6epHapflHH0B B K p a K O B e . PHC. 7. KpaKOBCKHe My3bn<aHTbi. TpaB>Kpa Ha flepeBe H3 cOTOHeHHH H. K . Taypa «GKJia^ HJIH coKpoBHiirHHqa PHC. 8. ^Owenb K p a k o B C K o n 3eMirH — KOCHHbep. A K s a p e j i Ł 51. TI. H o p 6 j n m a . 3H3MeHHTbrX T a f a 3K0H0MHH», KpaKOB 1693. PHC. 9. 0 6 u i H B K a B o p o r a n K a r o j r y 6 o r o miHMOBCKoro )KynaHa ajiMM ineiiKOM. PHC 10. BbHHHBKa B HnworeM yrcry n o n b i r n o r r o B C K o r o PHC I I . M e n e l i « c 6juniiKaMH» HJIH uexnHaMH, HaHfleHHbrii n p n pacKom<ax B MornjibHHKe ropoflHma B Xpo6>Ke, «ynaHa. nHHwoBCKoro ye3fla. H a 3TOM SKcnoHaTe coxpaHHJincb ociarKH T i o n e B o r o flepeBeHCKoro njiaTKa, noKpbi- Baroinero MeTajuHraecKHH Meneii. PHC. 12. BOHCKO n o j i t c K o e 1794 r o f l a . PHCJTIOK M H x a j i a GraxoBHtia, rpaB. K . BaBponi., JiHTorparbHH P. 3aflpa3HJia, •^apHa Becb. PHC. 13. Ocpnuep 2-ro n o j m a « K p a K y c o B » (KOHHHKOB) n o B c r a m e c K o r o BOHCKa 1831 r . , OfleTMH noflofiHO yjiaHaM B TeMHoBypyio «Kepe3HK>» (cBHTKy) c TpeyrojiBHOH nejiepHHOH, BBILLIIITOH 6eJibiMH uiHypaMH H KpacHbiM cyKHOM. H 3 PHC ranni MapraHa JIe3Hca « 14. Eejian npoinoBHHKafl » 3 BepjiHH 1936 r . , c r p . 312. « K e p e 3 H » (CBHTKa) H3 Kamrabi BejibKOH, M e x o B C K o r o ye3fla. <6>OTO H . K p n r e p a , KpaKOB. PHC 15. CHHHH MexoBCKHft cyKMaH c npHiHHTBiM TpeyrojibHbiM PHC 16. npa3flHH^Hbie HapoflHbie Hapnflbi H3 OKpecraocTeH CKanŁ6Mep>Ka — p n c BjiaflHCJiaB IIIepHep, « BopoTHHKOM. <E>OTO H . K p n r e p a . » 3a «eKa6pb 1864 r . , d p . 404. PHC 17,. C.Kajrs6MepH<cKHH cyKMaH. cfcoToperrp. BynoHb 1925 r . j B i i e H i p e — KpaKOBCKHH 5KHTejit H3 OKpacTHOCTeił MexoBa. PHC. 18. JKnTejH. KpaKOBCKoił 3eMjrn B 3a6opoBCKOH « K e p e 3 H e » (cBHTKe), EpHtecKOBCKHH ye3fl. 'JKwrejihKpaKOBCKoił PHC. 19. 3eMjm B cKam>6Mep>KCK0H « K e p e 3 H e » . <E>OTO H . K p n r e p a . P H C 20. H a n a s e H H e 6paTbeB H a r a e B C K H X Ha ynpaBJwioiiiero KpaKOBOM aBCTpHHCKoro KOHcyna K p n r a B 1848 r . KpacotfflbiJi pHcyHOK i ł u a 3ejrHHCKoro. P H C 21. BecnaB. EpaBiopa Ha flepeBe B KAHUUHH Ka3HMeM<a Epofl3HHCKoro «BecjiaB», neTepSypr 1857 r . P H C 2 2 . K p a K O B H H K a H3 OKpecTHOCTeH CKajib6Mep>Ka. PHC. M H x a n GraxoBHq:, rpaB. J I j m r e p . PHC. 2 3 . ripoHioBHuaHKa. PHC. M n x a j i CTaxoBHi, r p a B . JlHHrep. PHC. 24. KpecTbHHe B noBceflHeBHOH ofle>Kfle H3 OKpecrHocieił CKajib6i«ep>Ka. P H C 25. J l H B p e a flBopoBbrx H3 OKpecTHOCTeH IIpoiHOBHue. PHC. 26. KatbTaH Majib^HKa — JiHBpea Pnc flBopoBbix, uejiHKOM n o p B a B H i a a c TaBniniHMn HapoflHoro opHajweHia. 27. nejiepnHa cKajib6iMep>KCKon « K e p e 3 H » (CBHTKH) fljw MajiB^HKOB. PHC. 28. Pa3pyiiieHHe BapuiaBCKO-BeHCKOH 5Kejie3HOH rpacnSoBCKon B KpaKOBe, Tnnorp. flopora noBCTaHi^aMn B 1863 r . H3flaHHe H . H . Beóep B JleftrruHre. PHC. 29. EeubiH Hapjjfl H3 OKpecTHOCTeH i l p o n i O B H i i e . Pnc. OOTO H . K p n r e p a . <I>OTO H . K p n r e p a . <$>OTO KHnroToproBun My3eft I a p T 0 p H H C K H X , p n c 7392. t H . Kpnrepa. 30. IIjiaTBe, no,n;6HToe 6apaniKOM. <J>OTO H . K p n r e p a . PHC. 3 1 . C y K M a H , wpaiiieHHBiH rojrySoS «TypeTHHHon» H3 OKpecTHOCTeH IIIyirnHa. OOTO H . K p n r e p a . Pnc 32. KpecTBHHHH — 3aMjieBjiaflejieii Ha IIIHBOBCKHH H3 MarepoBa, CTomumKoro ye3fla, B T a n Ha3MBaeMOM «AHKOM cyKMaHe». PHC. 33. n j i o m a j m njieMeHHbrx TeppirropHH, apxnflHaKOHaTOB H ye3flOB B ctpepe pacnpocipaHeHHH BOCTOMHbix K p a KOBHH no CiaHHCjiaBy ApHOJiBfly. 98 �P u c . 34. Q p e p a pacnpoeraHeHHH BOCTOwoKpaKOBCKHX HapHflOB. PHC. 35. CKaJibMepjKaHHH. PHC. M H x a j i a G r a x o B H q a , KaÖHHeT r p a s i o p ürejijiOHCKOH 6H6JIHOT6KH. PHC. 36. KoHfpeflepaiKa PHC. 37. c cyjrraHOM H3 naBJiHHLHX nepteB H iicKycerBeHHbix irseTOB. CBansOHŁiH p a c n o p H a i i i e j i b co cKHnerpoM B p y K e . K a p r a H a Ü . CyxoaojibCKoro. P H C 38. CBa«e6HbiH B b i x o / i . K a p r a H a BjiaffHCJiaBa U l e p H e p a , r p a B . A . 3aiiK0BCKHH. K a ô m i e T r p a B i o p HauHOHajiŁHoro My3ea B K p a K O B e . PHC. 39. KpecTbHHHH H3 OKpecTHOCTeii E y c K a B BŁICOKOH m a n K e , B XOJICTHHHOM n j i a i b e H B p y 6 a x e c Hanjie^HbiMH cöopKaMH B O K p y r m e n (A. FlaTKOBCKHH, CaHflOMupcKaa 3a.\iJiH, CBeHTOKuiHincKHe r o p b i ) . PHC. 40. KpaKOBHHHH H3 C.Kajib6Mep>Ka. 4>OTO I I . K p u r e p a . PHC. 4 1 . KpaKOBHHHH B XOJICTHHHOM njiacTbe H3 IIPOHIOBCKOH 3eMjiH. PHC. 42. C n e B a KpaKOBHHHH H3 ripomoBHiie, cnpaBa — H3 Ep>KecKO. P H C 43. O a c o H xojicTiiHHoro PHC. 44. <3?acoH KaqVraHa H3 3 a 6 o p o B a , Bpa<ecKOBCKoro ye3,n,a. PHC. 3. PHC. 45. OacoH njiaTbH H3 npOHioBCKOH 3eMJHi. PHC. 3 . «Kepe3H» H3 M e x o B C K o r o ye3fla. PHC. 3. PHC. 46. <t>acoH flaBHero c e p o r o cyKMaHa. PHC. 3. PHC. 47. IIIeB^HKa. IIIeBiHKa. HleBmoca. UleB^aïKa. <J>acoH cyKMaHa, Ha3biBaeMoro «one»caHKa» H3 JIoMÖpoBO-TapHOBCKOro ye3aa. PHC. 3. IIIeB^HKa. PHC. 48. <E>acoH «Kepe3HH» H3 3a6opoBa, Bp>KecKOBCKoro ye3fla. PHC. 3. IIIeBHHKa. P H C 49. <£>acoH n H H i o B C K o r o cyKMaHa. P H C 3. LUeBMHKa. P H C 50. KpaKOBHHHH B 6ypoM cyKMaHe. P H C 51: C ß a T b i B KpaKOBCKoft BeMJie. B n a a n c n a B I I I e p H e p , » B b i n . I 3a 1878 « r., crp. 180. P H C 52. KpecTbHHHH B BHCJIHITKOM T y j i y n e . P H C 53. KpaKOBCKHH n o n e BpeMeH KOCTMUIKO. PHC. 54. MeTbipeXMjieHHbiií KpaKOBCKHii none cepenHHbi X I X Bena. PHC. 55. E e j i b i H KpaKOBCKHii none, BbmiHTbiH 30ieHbiM carpŁHHOM. PHC. 56. KpaKOBHHHH B TbiHeirKoñ BBICOKOH i i i a n K e . PHC. 57. KpecTbHHHH B BMCOKOH inariKe H3 IIpHCHÖeHHua, ü i o r a o B C K o r o ye3fla. OOTO H . Kpnrepa. P H C 58. Ä H T e j i b KpaKOBCKoä 3eMjra B «Kepe3He» — npHHHK POTOBCKOTO B K p a K O B e . P H C 59. KpecTŁHHe B « B M B e p H y T b i x » uiariKax. « » , JleuiHO 1836 PHC. 60. <t>acoH p y ô a x n c KOKCTKOH B BepTHKajibHbie CKirajTKH. flßopbi r . , Bbin. I , CTp. n o j i OCBCHHHMOM, 1850 164. r., pne 3. EüeB- *mKa. PHC. 62. <[>acoH JKCHCKOH p y 6 a x n c «KOMTKOH». PHC. 3. PHC. 63. <t>acoH « O K p y r j i o r o » KadwaHa H3 K a p c o B , HleBiuiKa. floMßpoBCKoro y e 3 ^ a . PHC. 3. IIIes^HKa. P H C 64. O a c o K KOpceTKH H3 3ajDirn>H, JIoMÔpoBCKoro ye3fla. PHC. 3. PHC. 65. O a c o H K o p c e i K H H3 M a i i i K e m i H e , IIIeBHHKa, Ep>KecKOBCKoro ye3fla. P H C 3. IIIeBHHKa. PHC. 66. JKeHiHHHa B XOJICTHHHOM KacpTaH-qHKe. P u c 67. CneBa fleByiiiKa B l e p H o i i 6e3pyKaBKe, BHIHHTOM nepe/rHHKe y e 3 n a , c n p a B a weHiuHHa H p y S a x e — H3 3 a j i H n b H , ,JJ,oM6poBCKoro B Hapnne — H3 MaprrHHKOBHue, Bp>KecKOBCKoro ye3fla. PHC. 68. Ä e H i x u i H a B 6 e j i o i í KopceTKe c KpacHbiMH po3a.MH, MapqHHKOBHii.e, E p j K e c K O B C K o r o ye3fla. P H C 69. /KeHiHHHa B lepHOM KarpTaHe, K a p c w , JTpMÖpoBCKoro y e 3 a a . P H C 70. >KeHin,HHa B nepHOM KarpTaHe, c KpacHbiM nepeflHHKOM, K a p c w , JIoMÓpOBCKoro ye3fla. PHC. 7 1 . ^CeHuniHa B HaKHHHOM HOJIOTHHHOM i u i a T K e , MaiHKeHHjje, Bp»cecKOBCKoro y e 3 a a . PHC. 72. 3aBH3biBaHHe l e m H K a « n o f l KOKOHIHHK». PHC. 73. T e x H H K a opHaMeHTajibHoo CTpowH 6ejiBrx KpaKOBcrarx noHCOB. PHC. 3fl3HCJiaBa DleB^HKa. PHC. 74. B e j i b i ñ BbiuinTbiii rodppHpoBaHHbiíí BopoTHHK jKeHCKoft p y ô a x n H3 3anHnbH. PHC. 75. rodppHpoBaHHbiîi BOPOTHHK py6axH c wepHO-KpacHoił BbrniHBKOH. 3aJoinbe, ,H,OM6poBCKOro ye3fla. PHC. 76. OpHaMeHTajibHbie PHC. 77. Ta6jTHH,a HeKOTopbix BbiniHBajibHbrx MOTHBOB B ,U,OM6POBCKOM npHBHCJiHHbe. MOTHBM «B pyÔMHK» Ha » e H C K i r x p y 6 a x a x . 3 a j n i n b e , JIoMÔpoBCKoro ye3fla. PHC. 78. j^eByiiiKa B p y 6 a x e c HepHO-KpacHOü BMIHHBKOH. 3 a j i n n b e , jJoMöpoBCKoro ye3aa. PHC. 79. Ä H T e u b KpaKOBCKoä BeMjra B 6oraTO BbiHiHToii «Kepe3He» (cBHTKe) H3 nirHHOBCKOro y e 3 3 a . PHC. 80. 3O(J)HH IQaôJiHHa, BbiiiiHBajibHiHua H3 r p e M O o u i o B a , floMÖpoBOTapHOBCKoro PHC. 8 1 . KpaKOBCKHii TaHen — rpaBiopa Ha flepeBe B HÄTHJUTHH K . Bpofl3HHCKoro ye3aa. «BecuaB», IIeTep6ypr 1857 r. 7« 99 �SUMMARY T h e m o s t spectacular type of folk- dresses i n P o l a n d w o r n by eastern C r a c o v i e n s does not exist today i n the c o u n t r y a s a n e v e r y d a y a n d h o l i d a y garment. O n l y i n the s o u t h e r n districts it is u s e d by village m u s i c b a n d s , e q u e s t r i a n escorts o n festivities, best m e n a n d participants o f n a t i o n w i d e harvest celebration. I n d e l i m i t a t i n g the a r e a o n w h i c h this c o s t u m e w a s w o r n i n 1850 the a u t h o r t o o k i n c o n s i d e r a t i o n the f o l l o w i n g f a c t o r s : 1) p h y s i o g r a p h i c factors 2) historical-ethnic factors 3) e c o n o m i c factors 4) selfdetermination o f the p o p u l a t i o n a s to its e t h n i c affiliation. 5) t y p i c a l features being the base for differentiation o f a b o v e c o s t u m e i n a given space a n d t i m e 6) p r a c t i c a l motives c a l l i n g for j o i n i n g m i n u t e varieties o f the dress i n bigger sets justifiable by the t r a d i t i o n . T h e h i s t o r y o f the c o s t u m e o f the eastern C r a c o v i e n s h a s been divided into 4 periods i n l i n e w i t h the e c o n o m i c c o n ­ d i t i o n s : 1) f r o m 1500 to 1650, 2) f r o m 1650 to 1760, 3) f r o m 1760 to 1830 a n d 4) f r o m 1830 to 1914. F o r the investigation o f this type o f f o l k c o s t u m e i c o n o g r a p h i c , h i s t o r i o g r a p h i c a n d f o l k lore m a t e r i a l h a s been used as w e l l as the m a t e r i a l f o u n d i n legal d o c u m e n t s (wills), e x c a v a t i o n s , m u s e u m relics a n d territorial findings. O n base o f these s o u r c e s w e c a n state, that s o m e elements o f a b o v e c o s t u m e date since the beginning o f the X V I c e n t u r y a n d that i n the p e r i o d o f the R e n a i s s a n c e — w h i c h lasted i n P o l a n d u p to 1650 — developed n o t only the c o s t u m e v a r i e t y w o r n b y the c o m m o n people a n d f u r t h e r m o r e w i t h s o m e regional T h e fighting f o r independence i n the X V I I I and X I X w o r n by the gentry b u t a l s o the specifities. c e n t u r i e s led b y the P o l e s h a d also a n influence u p o n the s a i d c o s t u m e . T h e p a r t i c i p a t i o n o f the peasants i n the K o ś c i u s z k o i n s u r r e c t i o n c a u s e d that the C r a c o w dress b e c a m e a m i l i t a r y u n i f o r m ; v a r i o u s regiments up to 1831 wore b r o w n coarse heavy coats with a big t r i a n g u l a r c o l l a r c a l l e d s u k m a n a ; o n o n e o f the s u k m a n a types (fig 32) w o r n b y the people e v e n u p to 1940 — t h e scarfs a n d tassels o n the breast h a v e their o r i g i n i n the m i l i t a r y distinctions o n the u n i f o r m s dating f r o m the n a p o l e o n i e w a r s a n d w a r s led b y the W a r s a w D u c h y a n d the C o n g r e s s K i n g d o m . T h e features o f this dress a r e s h o w n i n the present p u b l i c a t i o n i n the p h o t o s a n d i n the c o l o u r e d p l a t e s ; notice s h o u l d be t a k e n o f the a r c h a i c c h a r a c t e r of the white s u m m e r coat (fig. 43 a n d 4 0 — 4 2 ) a n d o f 4 types o f the so c a l l e d K e r e z j a i n w h i c h (fig. 4 8 , 49) the side cut s e r v i n g to m a k e folds is c u t i n the front a n d b a c k lobes. T h e d a r i n g f o r m o f this dress c a u s e d that the C r a c o w ^ c o s t u m e m a d e i n the age o f r o m a n t i c i s m a m i l i t a r y career i n P o l a n d . T h e l a p s o f the c o a t flap­ p i n g i n the d a n c e , o r d u r i n g a drive o n h o r s e b a c k , gave also a n accent o f a u d a c i t y to the silhouette. T h e eastern C r a c o v i a n s w o r e the k e r e z j a i n f o u r c o l o u r s v i z . a white one w i t h a big r e d c o l l a r (the c o m p o s i t i o n o f r e d a n d w h i t e f o r m e d the n a t i o n a l c o l o u r s ) , a n a v y b l u e w i t h a c r i m s o n o r a y e l l o w c o l l a r , a b r o w n o n e w i t h a b r o w n r i c h l y e m b r o i d e r e d c o l l a r a n d a grey one, w i t h a c o l l a r lined w i t h green c l o t h . A m o s t s t r i k i n g feature o f this dress w a s the r e d c a p c a l l e d r o g a t y w k a f r a m e d f r o m beneath w i t h l a m b s k i n f u r , the c a p o f the m a s t e r o f the wedding c e r e m o n y o r o f the best m a n w a s besides d e c o r a t e d w i t h a p a n a c h e o f p e a c o c k feathers. A n o t h e r interesting feature w a s a w h i t e lether belt w i t h m e t a l i n c r u s t a t i o n s a n d decorated w i t h green M o r o c c o quilted obliquely. T h e s e belts h a d additionally b r a s s rattles o f s m a l l s h a p e w h i c h a c ­ c e n t u a t e d the r h y t h m w h e n the d a n c e r m o v e d . T h e c o s t u m e o f the w o m e n w a s u p to the first p a r t of the X I X c e n t u r y m a i n l y white, b u t since the e n d o f the X I X c e n t u r y b e c a m e florid to s u c h a n extent that w h e n the neighbours f r o m the N o r t h s a i d s o m e b o d y w a s dressed i n the C r a c o v i a n w a y it m e a n t the s a m e a s to be dressed i n v i v i d c o l o u r s . T h e d e c o r a t i o n o f the dress a c c o r d i n g to old traditions consisted i n t r i m m i n g o f the fur c o a t s . T h e highest level o f the w h i t e e m b r o i d e r y w a s attained o n decorating shirts a n d a p r o n s i n the a r e a o f the P o w i ś l e D ą b r o w s k i e whereas the e m b r o i d e r y a d o r n i n g the m e n ' s dress achieved its highest f o r m i n the b i g t r i a n g u l a r c o l l a r s o f the k e r e z j a falling d o w n o n the b a c k . 100 �Podstawą się w faksymilowanej Archiwum we A T L A S edycji Polskiego egzemplarz znajdujący Ludoznawczego Wrocławiu P O L S K I C H W Y D A W A N Y był Towarzystwa S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : A L E K S A N D R A K O W A L S K A - L E W I C K A , A N T O N I J A N U S Z R E D A K T O R S E K R E T A R Z R E D A K T O R B A R B A R A B A Z I E L I C H , J A C H E R - T Y S Z K O W A , A N N A K U C Z Y Ń S K I , K A M O C K I N A C Z E L N Y : K O M I T E T U : B A R B A R A A N T O N I W Y D A N I A A N T O N I B A Z I E L I C H K U C Z Y Ń S K I R E P R I N T O W E G O : K U C Z Y Ń S K I Opublikowało Wydawnictwo: P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e we W r o c ł a w i u w 1991 r o k u w n a k ł a d z i e 5000 egzemplarzy Wydrukowała: Wrocławska Drukarnia Naukowa �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych ATLAS POLSKICH Zasięgi u b i o r ó w w monografiach (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, kolejno 4. Strój STROJÓW opublikowanych: szamotulski, LUDOWYCH 1. Strój górali szczawnickich, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój 2. Strój dolnośląski kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński. 13. Strój pyrzycki, Zagórzan, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój 19. Slrój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój k r a k o w i a k ó w wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/3cf523f870e74a85cbde4b6a1934d5be.pdf 112816f2fc0c7d2546de1cd47062907f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5649 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5251 Title A name given to the resource Strój cieszyński / Atlas Polskich strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych,cz.3,Śląsk; z.6; 134 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �ATLAS POLSKICH STROJÓW ŚLĄSK CZĘŚĆ I I I LUDOWYCH ZESZYT 6 BARBARA BAZIELICH STRÓJ CIESZYŃSKI W R O C Ł A W 2006 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW L U D O W Y C H W Y D A W A N Y PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE R E D A K T O R N A C Z E L N Y S E R I I : BarbaraBazielich P R O J E K T O K Ł A D K I : Adam Młodzianowski R Y S U N K I : Barbara Bazielich P L A N S Z E B A R W N E : I - rys., J. Manes II - akwarela H. Jastrzembskiego I I I i I V - fotografie S. Gadomskiego © Copyright by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Okładka: srebrne filigranowe hoczki do żywotka Publikacja ukazała się dzięki dofinansowaniu: Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Samorządu Województwa Śląskiego, Fundacji CEPELIA przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim I S B N 83-87266-61-2 Skład, druk i oprawa: Akcydens s.c. Wydawnictwo i Drukarnia, www.akcydens.pl �SPIS TREŚCI Wstęp Źródła i stan badań Charakterystyka regionu Historia stroju cieszyńskiego Podstawowe części stroju cieszyńskiego Zasięg stroju cieszyńskiego Stroje sąsiadów Ogólny opis stroju męskiego Szczegółowy opis stroju męskiego Koszule Spodnie Kamizelki Kaftany . Płaszcze Kożuchy Obuwie Uczesanie i nakrycia głowy Dodatki Zróżnicowanie stroju męskiego Ogólny opis stroju kobiecego Szczegółowy opis stroju kobiecego Koszule Spódnice Suknia Fartuchy Okrycia wierzchnie Chustki Czepek Uczesanie Obuwie Biżuteria Dodatki Zróżnicowanie stroju kobiecego Materiały na odzież Hafty Koronki Wykonawcy Zakończenie Bibliografia Opis ilustracji Tłumaczenie w języku angielskim niemieckim czeskim 3 7 11 15 25 28 34 36 38 38 40 42 45 48 51 52 54 55 55 58 62 62 67 69 78 81 85 91 93 94 95 101 103 109 112 123 126 131 134 135 140 141 142 �WSTĘP Moje zainteresowania strojem cieszyńskim zrodziły się w połowie X X w. i to pośrednio, bo po­ czątkowo dotyczyły jego zdobnictwa, a zwłaszcza wyszyć i haftów. Były one tematem mojej pracy dyplomowej odnoszącej się do terenów Słowiańszczyzny. Kiedy w 1952 r. podjęłam zatrudnienie w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu, mającym wówczas charakter muzeum okręgowego na skalę województwa katowickiego, swoją uwagę skierowałam na obszary Śląska. Ze znanej mi literatury oraz ogólnej orientacji w tym przedmiocie wynikało, że ciągle jeszcze istnieje żywa tradycja wyszyć i haftów w rejonie cieszyńskim, zwłaszcza w Beskidzie Śląskim. Postanowiłam więc rozpocząć badania terenowe od tego regionu. W krótkim jednak czasie zorientowałam się, że interesujące mnie określonego rodzaju zdobnictwo ma znacznie szerszy zasięg i jego problematyka jest bardziej złożona. Strój cieszyński, fot. D. Dubiel, Muzeum Śląska Cieszyńskiego. Okazało się, że w rejonie cieszyńskim występują pochodzące z różnego czasu nie tylko jed­ nobarwne wyszycia typu krzyżykowego, wykonane różnymi sposobami, ale także białe płaskie i dziurkowane hafty na płótnie oraz kolorowe na aksamicie, jedwabiu i innych tkaninach, powstające �przy zastosowaniu rozmaitych ściegów. Wszystkie te zdobienia wiązały się z określonymi częściami stroju ludowego, przejawiającego się na tych terenach w paru odmianach. Były to więc nie tylko stroje górali Beskidu Śląskiego noszone wówczas zaledwie w trzech wsiach, tj. Istebnej, Koniakowie i Jaworzynce oraz częściowo jeszcze w Wiśle po polskiej stronie granicy państwowej, a po stronie czeskiej w Górnej Łomnej aż po Herczawę. Drugą formę stanowiły stroje cieszyńskie występujące w licznych wsiach podgórskich i nizinnych po obydwu stronach polsko-czeskiej granicy. Ponadto były to stroje łaskie szczątkowo noszone w paru wsiach polskich i na znacznie rozleglejszym obszarze po stronie czeskiej. x ( S - t V % Pierściec Piersaec OKiczy&^Bielowtcko \ *" o Pruchna J V Haźlach \ — y ; rioQ,n '3ln,snU ~\ f"' oNiemdzim Hetman ce ' &en^, r ° // —— Qfdnica państwa —<->-<• Grdmca województwa Granica powiatu \ O I W % f '^Jaworzynka Jdbfonków ) Ryc. 1. Mapa powiatu cieszyńskiego, bielskiego z miejscowościami, gdzie w 1956 i 1957 r. przeprowadzono badania nad haftem ludowym. Z racji istniejącej wówczas sytuacji politycznej badania terenowe mogłam prowadzić bez prze­ szkód tylko po polskiej stronie, a w pasie przygranicznym za specjalnym zezwoleniem odpowiedniej instancji urzędowej. Natomiast poza granicami Polski było to niemożliwe. Ale wiedziałam, że tam i tutaj haftujących kobiet na ziemi cieszyńskiej jest sporo i niemal w każdej wsi lub okolicy znana jest z nazwiska taka osoba. Pragnęłam więc w miarę możliwości dotrzeć do nich wszystkich. Jak się potem okazało, informatorek chętnych do rozmowy napotykałam bardzo dużo, a uzyskane od nich wiadomości dotyczyły faktów także z terenu Czech, gdyż sporo osób miało krewnych i znajomych po czeskiej stronie. Zresztą kobiety lubią rozprawiać o strojach, modzie i tym wszystkim, co się wiąże nie tylko z ich osobistą odzieżą. W miarę upływu czasu rygory dotyczące przejść granicznych uległy rozluźnieniu, stąd też współ­ praca Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu z muzeami w Opawie i Ostrawie okazała się możliy i zarówno w zakresie wymiany wystaw, jak i doświadczeń naukowych. Natomiast muzeum w Czeskim Cieszynie było wtedy przez długi czas zamknięte i istniała trudność w nawiązaniu z nim jakie kolwiek kontaktu, za to pomocne w gromadzeniu materiałów i haftów cieszyńskich były mi osoby związane z Polskim Związkiem Kulturalno - Oświatowym w Czeskim Cieszynie oraz tamtejsi ludae nauki i kultury spotkani w czasie konferencji organizowanych przez wspomniane instytucje. Była r 4 �to nie tylko wymiana myśli i doświadczeń, lecz także publikacji, co przetrwało przez wiele następ­ nych lat, nawet wtedy, kiedy już przestałam być pracownikiem Muzeum Górnośląskiego w Byto­ miu. Badania terenowe pozwoliły mi także nawiązać wiele serdecznych kontaktów z mieszkańcami większości miejscowości cieszyńskich - miast i wsi, którzy okazali się wspaniałymi informatorami, a nawet podjęli się dla mnie napisania czegoś w rodzaju pamiętników ze szczególnym uwzględnie­ niem zagadnień dotyczących cieszyńskiej odzież. Taką osobą bez wątpienia była Emilia Lipowczan z Goleszowa - Równi, kobieta w średnim wieku, która w oparciu o swoje doświadczenia, pamięć sędziwej matki, Anny, zdolnej hafciarki koszulek i ojca spisała sporo cennych wiadomości o stro­ j u cieszyńskim. Równie cenne były dla mnie rozmowy i spisane wspomnienia Emilii Michalskiej z Pruchnej, znanej cieszyńskiej poetki ludowej, która w młodości zajmowała się szyciem poszczegól­ nych części stroju i haftowaniem źywotków. Sama je komponowała i dobierała kolory. Dużo czasu po­ święciły mi także liczne hafciarki źywotków, zwłaszcza te zdolniejsze z pasją twórczą i umiłowaniem pracy. Do takich szczególnie należały: Helena Sojka (ur. 1897) z Bielowicka, Franciszka Burjan (ur. 1890) z Górek Wielkich, czy Zofia Kaszperek (ur. 1900) z Wiślicy - osoby o bogatej fantazji i zręcz­ ności palców, jakimi nie mogły się wykazać inne h afciarki, traktujące swą pracę wyłącznie zarobko­ wo. Liczba moich informatorów tych znanych z nazwiska i tych przygodnych, którzy nie chcieli się przedstawić była znaczna. Jedno przy tym wszystkim należy podkreślić, że informacje te pokrywały się lub uzupełniały. Nie było natomiast wiadomości niepewnych, albo wręcz zaskakujących. Intere­ sujące za to okazały się archiwalia z uwagi na datowanie i możliwość uchwycenia ciągłości zjawisk, co w historii odzieży ludowej zdarza się nader rzadko. Sam fakt jednak istnienia tych archiwaliów wskazuje na dworsko-mieszczański rodowód stroju cieszyńskiego, gdyż zapisy w księgach miejskich dotyczyły przede wszystkim tych grup społecznych oraz zamożniejszych mieszkańców wsi, których status częściowo do nich upodabniał się. Dopiero z czasem strój ten, dostosowując się do miejsco­ wych warunków w bardziej skromnej wersji, pojawił się także i u innych wieśniaków. Warto przy tym jeszcze wspomnieć o pewnym rewelacyjnym odkryciu w bibliotece muzeum cieszyńskiego, tj. haftowanej płóciennej chusty obrzędowej z 1686 r., która swym zdobnictwem wskazuje właśnie na mieszczańskie a nie ludowe pochodzenie. Jako cezurę zachodzących przemian należy przyjąć okres rewolucji francuskiej, tj. koniec X V I I I w. oraz ruchów wolnościowych w I poł. X I X w. w krajach podbitych przez silne politycznie mocarstwa. Wtedy to bowiem w związku z dojściem do głosu niższych warstw społecznych oraz solidaryzujących się z nimi przedstawicieli inteligencji, świata nauki i kultury, degradacji ulega nie tylko dyktatorska władza panujących i cały blichtr dworu oraz licznej magnaterii, ale również poważ­ ne zmiany dokonały się w modzie. Zdobne i wykwintne stroje bywalców salonów ustępują na rzecz fasonów bardziej uproszczonych i wygodnych. Dla ludzi pracy powstający wielki przemysł i nowe formy zatrudnienia, także w różnych biurach, bankach, handlu, transporcie, domagały się bardziej funkcjonalnej i zreformowanej, odpowiedniej do charakteru zajęć odzieży. Tendencje takie zresztą na ląd europejski przenikały już około połowy X V I I I w. z Wielkiej Brytanii. Teraz więc pod koniec X V I I I w. i w wieku X I X owa „zrewolucjonizowana" odzież zaczyna w Europie zataczać coraz to szersze kręgi. Świetność stroju utrzymuje się jeszcze tylko wśród elit społecznych dla podkreśle­ nia ważności zajmowanych stanowisk i sytuacji majątkowej. Na prowincji natomiast moda przy­ biera swoiste regionalne formy i odmiany. Szlachta i mieszczanie hołdują zreformowanym i mniej ozdobnym lecz niepozbawionym elegancji ubiorom, zaś mniej zamożni oraz związana z gospodarką rolną i hodowlaną ludność wiejska są nadal kontynuatorami tradycyjnej odzieży z wykorzystaniem w przeważającej mierze swojskich wyrobów tekstylnych. Fakt ten potwierdzają zarówno stare spo­ soby zdobienia odzieży, jak też pierwotne niektóre jej formy przetrwałe mniej więcej do połowy X X w., co znalazło odzwierciedlenie również w regionie cieszyńskim. Region ten, jak i pozostałe, wyróżniające się swoistym strojem, tj. łaskim i góralskim leży w granicach istniejącego niegdyś księstwa cieszyńskiego, które z biegiem czasu przez zatracenie charakteru księstwa oraz na skutek podziałów państwowych i administracyjnych zaczęto umownie nazywać ziemią cieszyńską. Takiego też pojęcia niejednokrotnie używam w niniejszym opracowaniu utożsamiając jego znaczenie z roz­ ległym obszarem wyodrębniającym się ze względu na swą historię od sąsiadujących, leżących poza 5 �pierwotnymi granicami tego księstwa. W jego obrębie z uwagi na swoisty krajobraz, rodzaj gospo­ darki i skład etniczny występują mniejsze jednostki terytorialne i te w moim opracowaniu nazywam regionami. Są nimi, jak już zaznaczono: region cieszyński, laski i górski. Omawiając zatem strój cieszyński mam na myśli wyłącznie sam region, a nie całą ziemię cieszyńską. Ryc. 2. Jadwiga Krysta w codziennym odzieniu przy kuchni, Lipowiec 1956 r. Wszystkim nieżyjącym już, a także żyjącym jeszcze, którzy dopomogli mi w zebraniu materia­ łów umożliwiających napisanie tego opracowania, składam serdeczne podziękowania oraz wyrazy głębokiego szacunku dla ich umiłowania wszystkiego, co stanowi pokoleniowe dziedzictwo miesz­ kańców ziemi cieszyńskiej. 6 �ZRODŁAI STAN BADAN Zaciekawienie strojami cieszyńskimi, przede wszystkim zaś ich wyglądem sięgająXIX w. Zwró­ cili na nie uwagę artyści malarze i graficy pochodzący przeważnie z cieszyńskiego, jak: Jacob Alt (1789-1872), Josef Manes (1820-1871, Franciszek Kaliwoda (1824-1859), Josef Kinzel (18521925), Henryk Jastrzembski (1812—?) i inni mniej znani, których ilustracje zaczęły pojawiać się na kartkach pocztowych wydawanych nakładem Edwarda Feitzingera w Cieszynie w latach 1903-1913. Ich miejsce zajęły następnie pamiątkowe fotografie wykonywane już pod koniec X I X w. Z tego sa­ mego czasu pochodzą także różne relacje z podróży lub przewodniki po Beskidach i Śląsku Cieszyń­ skim np. Antoniego Macoszka , bądź wspomnienia osób, które z tym regionem zetknęły się doraźnie, albo z tych terenów pochodziły. Spomiędzy nich wymienić tutaj można takie nazwiska jak: Lucjan Malinowski, Jan Karłowicz, Bogumił Hoff, Andrzej Cinciała, Józef Londzin, Jan Kubisz, Jan Wartuła i inni. Akwarele J. Alta i H. Jastrzembskiego znane są ze zbiorów Muzeum w Cieszynie natomiast po­ zostałe pochodzą z rozmaitych publikacji lub opracowań poświęconych konkretnym osobom, jak np. J. Manesowi, któremu Miejski Dom Kultury w Karvinie przeznaczył osobne miejsce i wystawę oraz katalog . Ilustracje wszystkich wspomnianych autorów po większej części są kolorowe i przedstawia­ j ą ludzi w ich strojach z poszczególnych regionów Śląska Cieszyńskiego, w tym także samego regio­ nu cieszyńskiego. Mają one szczególną wartość dokumentacyjną gdyż ukazują charakterystyczne formy tego stroju w określonym czasie, zarówno męskie, jak i kobiece, ich barwę, niektóre zdobienia oraz sposób noszenia. Dotyczą w głównej mierze strojów odświętnych, aczkolwiek widać wśród nich także postacie w odzieży codziennej, np.kobiety idące na targ, ludzi na targu i przy codziennych zajęciach. 1 2 Ryc. 3. W drodze na targ, akwarela J. Alta 1840 r. Ryc. 4. Powrót z chrztu, rys. J. Kinzel, 1891 r. 1 Macoszek A., Przewodnik po Śląsku Cieszyńskim, Lwów 1901, s. 81-95; Illustrierte Führer durch die Beskiden, Teschen 1890, s. 275. 2 Katalog Josef Manes a Slezsko, Karvina 1985. 7 �Mniej szczegółowo rysują się natomiast opisy w relacjach z podróży czy przewodnikach. Syg­ nalizują tylko występowanie ludowego stroju cieszyńskiego, fragmentaryczne szczegóły, niektóre nazwy części stroju oraz ich ozdoby . Taki sam charakter mają również krótkie wzmianki autorów czeskich zamieszczane w różnych czasopismach, o tyle jednak wartościowe, że odnoszą się do okre­ ślonego czasu i obszaru występowania oraz form stroju cieszyńskiego noszonego poza naszą pań­ stwową granicą . Informacji takich opublikowano dość dużo także i w X X w., przy czym wzbogacone są jeszcze danymi historycznymi i szczegółami odnośnie surowców i sposobu kroju. Powtarzające się tematyczne publikacje wskazują, że zainteresowania czeskich autorów strojem cieszyńskim nie są przypadkowe lecz wynikają z prowadzonych na ten temat badań. 3 4 5 Pierwsze wyniki bardziej szczegółowych obserwacji dotyczących cieszyńskiego stroju w postaci zwartych opracowań pojawiły się pod koniec X I X w., kiedy ziemia cieszyńska znajdowała się jeszcze pod zaborem austriackim. Zaborcę interesowały skolonizowane tutaj wsie i ich mieszkańcy wyróż­ niający się wyglądem i strojem, który uznano za bardziej nowoczesny aniżeli tzw. narodowy polski. Ale i polski strój wzbudzał zainteresowanie. W pracy zatytułowanej „Oesterreichisch - ungarische Monarchie in Wort und Bild" opisano ubiór wieśniaków niemieckich oraz stroje cieszyńskie, łaskie i góralskie, przy czym z okolic Cieszyna zamieszczono dwie ilustracje: na jednej widać dziewczynę i kobiety, na drugiej powracające z chrztu kobiety z dzieckiem na ręku i mężczyznę , parokrotnie póź­ niej powtarzane w polskich opracowaniach. Z tego samego czasu pochodzą jeszcze dwie inne publi­ kacje odnoszące się do tutejszych strojów, tj. w obrębie ówczesnego zaboru austriackiego. Obydwie przygotowane zostały przez Franza Slamę . Jedna, jak z tytułu wynika przedstawia spostrzeżenia z podróży po Śląsku, w tym ogólne wiadomości o stroju. Natomiast druga publikacja zawiera więcej szczegółów zwłaszcza dotyczących uczesania, nakrycia głowy i obuwia, nadto strojów ślubnych, co potwierdzają oprócz innych jeszcze, także ilustracje dziewczyny z okolic Cieszyna, młodej pary i wspomniana już fotografia mężczyzny i kobiet z dzieckiem powracających z chrztu. 6 7 Stroje cieszyńskie nie doczekały się dotąd wyczerpującej monografii. Ich szczegółowe omówie­ nie pominęli także Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy w swym wspaniałym dziele, jakim jest „Strój, haft i koronka w województwie śląskiem . Swą uwagę w nim poświęcili tylko koronkowym czółkowym czepcom i to w kontekście stroju góralskiego, a nie cieszyńskiego czy łaskiego. Podobnie po­ minęli sprawę cieszyńskich wyszyć i haftów, co jednak jest zrozumiałe wobec tego, że nie ma mowy o stroju cieszyńskim. Agnieszka Dobrowolska natomiast szczególnie zainteresowała się żywotkiem cieszyńskim zarówno jego formą jak i zdobnictwem z odniesieniem do materiałów archiwalnych z miejskich ksiąg i inwentarzy cieszyńskich . W tym obszernym opracowaniu zamieściła też wiele fotografii żywotków z X I X i początku X X w. Pewnym jego dopowiedzeniem, a także przedłużeniem tematu o następne dziesięciolecia, tj. poza połowę X X w. jest moje opracowanie na temat złotych haftów w tradycyjnej odzieży na Śląsku , które oparłam o wyniki badań terenowych oraz analizę tego rodzaju zabytków znajdujących się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. 8 9 10 3 4 5 6 7 8 9 10 11 8 11 Malinowski L., Zarysy życia ludowego na Szląsku, Ateneum 1877, t. II, s. 111; K a r ł o w i c z J., Szlązaczka z pod Cieszyna, Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny „Wisła", t. VI, 1892, s.491-492; Warcholik St, Śląsk Cieszyński i jego odrodze­ nie narodowe, Lwów 1909, s. 26; Kubisz J., Pamiętnik starego nauczyciela, Cieszyn 1928, s. 30-37; Londzin J., Stroje ludowe, Zaranie Śląskie, R. VII, z. 3^1,1931, s. 139-143. Vestnik matice Opavske, 1895, z. 5, s. 19-22; Vyhlidal J., O kroji na Teśinsku, Naśe Slezsko, 1903; Zahorska R, Kroj tesinsky, Beskydske besedy 1916, z. 3-4; Klvańa J., Kroje slezske, Narodopisna vystava ćeskoslovanska v Praze 1895; Janca J., O narodnoch krojich na Teśinsku, Ćesky Lid, Praha 1899, z. 8. Korniova, Ozapomenutem tesinskem kroji, RadostnaZemS 1951, R. I, s. 197-199; eadem Teśinsko vkrojich vroce 1840, Radostna Zeme 1955, r. V, s. 84-86, Tejże, Tri typy tesinskych żenskych kroju, Radostna Zeme 1958, R. VIII, s. 67-72. Oesterreichische - ungarische Monarchie in Wort und Bild. Marchen u. Schlesien, Wien 1897, s. 583-584, il. s. 585 i 593. SlamaFr., Vlastenske putovani po Slezsku, Prag 1886, s. 181-183, il. s. 185, 192, 193, 201. idem, Oesterreichisch Schlesi­ en, Prag 1887, s. 82-84, il. s. 57, 64, 49. Dobrowolscy A. i T., Strój, haft i koronka w województwie śląskiem, Kraków 1936. Dobrowolska A, Żywotekcieszyński, Katowice 1930. Bazielich B., Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Etnografia z. 6, Bytom 1973. . Bazielich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Biblioteka Wiedzy o Śląsku. Śląski InstytM Naukowy. Seria etnograficzna nr 1, Katowice 1958; eadem, Z badań terenowych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, Katowice 1962. �Zabytki muzeów śląskich oraz archiwalia posłużyły także Witoldowi Iwankowi przy opraco­ waniu złotnictwa na Śląsku, gdzie sporo uwagi poświęcił biżuterii używanej w stroju cieszyńskim oraz jej wykonawcom, co ilustruje odpowiednimi fotografiami . Informacje na ten temat znaleźć można nadto w przedwojennej monografii Mieczysława Gładysza dotyczącej zdobnictwa metalo­ wego na Śląsku, gdzie między innymi mowa jest także o ozdobach metalowych wykonywanych przez ludowych wytwórców i noszonych w stroju cieszyńskim™. Oczywiście są to tylko opracowania wybranych zagadnień związanych z tym strojem, tak jak jeden z artykułów Barbary Poloczkowej na temat tekstyliów i stroju na Śląsku Cieszyńskim, gdzie autorka w oparciu o archiwalia cieszyńskie omówiła je w odniesieniu do X V I - X V I I I w. Bardziej monograficzny charakter ma inny jej artykuł zatytułowany „Strój cieszyński w X I X w.", w którym przy stroju męskim i kobiecym odwołuje się do źródeł ikonograficznych, zabytków muzealnych (tylko muzeum w Cieszynie) oraz własnych badań, pozwalających na bardziej szczegółowe uwzględnienie poszczególnych części stroju oraz wzmianki o jego zdobnictwie. Oprócz 25 ilustracji, tj. fotografii i rysunków zamieszcza jeszcze „mapę zasięgu stroju cieszyńskiego w X I X w." według Dobrowolskiej i Fierli oraz według Bronicza wyznaczającego zasięg wpływu stroju cieszyńskiego na ziemię pszczyńską . Artykuł ten niewątpliwie zawiera wiele cennych informacji, przy czym nie wszystkie dopowiedziane są do końca, bądź potraktowane zostały skrótowo, na miarę wymagań artykułu w czasopiśmie. 12 14 15 O wiele bardziej dokładna wydaje się monografia stroju cieszyńskiego autorstwa Gustawa Fierli wydana w Czeskim Cieszynie w 1977 r. , aczkolwiek nie uwzględniająca materiałów archiwalnych. Nie pozbawiona jest natomiast próby, podobnie jak i u Poloczkowej dociekania genezy niektórych form, zwłaszcza stroju kobiecego, co w tak krótkich i pobieżnych wersjach nie może być zadawala­ jące. Gustaw Fierla o stroju cieszyńskim pisał jeszcze wcześniej zamieszczając tematyczny artykuł w monografii ziemi cieszyńskiej pt. „Płyniesz Olzo", gdzie jak nikt dotąd poza Dobrowolską w opra­ cowaniu żywotka zwrócił uwagę na jego występowanie również po stronie czeskiej . Jest także au­ torem paru artykułów na temat innych strojów występujących na ziemi cieszyńskiej, co umożliwiało mu sygnalizowanie istniejących między nimi różnic i podobieństw . Toteż dostrzeżenie przez tego autora tych dwóch ważkich problemów podnoszą rangę jego opracowań. Jedna z ostatnich monografii poświęconej strojom Śląska Cieszyńskiego jest zbiorowe opracowa­ nie zespołu czeskich autorów pt. Teśinsko, gdzie w drugim tomie, poza częścią omawiającą budow­ nictwo, urządzenie wnętrza i sprzęty jest obszerny rozdział poświęcony odzieży, bogato ilustrowa­ ny, z kolorową wkładką i licznymi przypisami, ale bez bibliografii' . Ciekawie przedstawia się tutaj mapa Śląska Cieszyńskiego zamieszczona na samym początku z wyraźną granicą państwową między Czechami a Polską, przy czym teren po stronie polskiej stanowi białą plamę. Natomiast po stronie czeskiej zaznaczono szrafowaniem obszary występowania stroju bogumińskiego, frydecko-laskiego, góralskiego, orłowskiego, cieszyńskiego, jabłonkowskiego oraz przenikanie stroju cieszyńskiego w sąsiednie czeskie rejony. Na mapie i w dalszej części brak konsekwencji w określeniu stroju ła­ skiego. Raz wiąże się go z frydeckim, raz z orłowskim, co nie jest przejrzyste, a przy jakimkolwiek podejściu do stroju cieszyńskiego o tyle ważne, że strój laski stanowi najbliższe sąsiedztwo i podo­ bieństwo. Przejrzystości tej brak również w samej koncepcji publikacji, gdzie w zasadniczej części opracowania A i B wszystkie rodzaje tutejszych strojów regionalnych tak męskich, jak i kobiecych omówione zostały łącznie. W strojach męskich są za to koszule, spodnie, kamizelki, gunie, kabaty oraz okrycia innego typu, obuwie, uczesanie i nakrycia głowy, pasy chusteczki, rękawice. W strojach 16 17 18 9 12 Iwanek W., Złotnictwo na Śląsku Cieszyńskim. Próba zarysu, Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Sztuka z. 6, Bytom 1973, s. 121-186. 13 Gładysz M., Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938, s. 181-236. 14 Poloczkowa B., Tekstylia i strój na Śląsku Cieszyńskim wXVI-XVIII w., „Polska Sztuka Ludowa" 1967, z. 3, s. 135-146. 15 Poloczkowa B., Strój cieszyński w XIX w., Polska Sztuka Ludowa 1972, z. 3., s. 153-170. 16 F i er 1 a G., Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977. 17 Fierla G., Strój cieszyński [w:] Płyniesz Olzo, red. D. Kadłubiec, Ostrawa 1972, s. 209-215. 18 Fierla G, Nasze śląskie stroje ludowe, Kalendarz Zwrotu 1957; idem, Opis stroju łaskiego, Kalendarz Zwrotu 1958; Ten­ że, Opis stroju cieszyńskiego, Kalendarz Zwrotu 1959; idem, Opis stroju góralskiego, Kalendarz Zwrotu 1960; idem, Opis stroju jabłonowskiego, Kalendarz Zwrotu 1963. 19 Teśinsko, dii 2, Ostrava 2000, s. 100-240. 9 �kobiecych to: spodnie koszule, rękawki czyli kabotki, suknie i spódnice, fartuchy, wierzchnie okrycia, nakrycia głowy, obuwie i dodatki stroju. Ich szczegółowy opis zawiera rozdział pt. Odzież. Natomiast dalszy tekst jako osobny rozdział pt. Ludowa odzież w Cieszyńskiem (Ludovy odev na Tesinsku) uka­ zuje góralską odzież męską a w niej koszule, spodnie, obuwie, nakrycia głowy, wierzchnie okrycia, dodatki odzienia oraz współczesne przejawy i wpływ miejskiego ubioru. Za to kobiecy strój góralski potraktowano ogólnie, całościowo. Całościowo także omówiono strój jabłonkowski, następnie cie­ szyński i laski zwany tu też w nawiasie orłowskim. Jako końcowy temat, potraktowany jednak bar­ dzo skrótowo, zaprezentowano cieszyńskie ozdoby stroju (Teśinske krojove śperky). Szkoda, że to niepozbawione szczegółów opracowanie, odwołujące się wielokrotnie do polskiej literatury, chociaż niepełnej, i znanych konkretnych przykładów z polskiej strony nie stanowi przykładnej monografii strojów cieszyńskich, a w przypadku stroju cieszyńskiego pełnego obrazu także na podanej mapie. Jest to tym bardziej zadziwiające, wobec szerokich obecnie zainteresowań sprawami pogranicza, jak też poszukiwania cech wspólnych i różnicujących kulturowo oraz dążeń do europejskiej integracji przedsięwzięć również na odcinku badań naukowych. Ryc. 5. Mapa zasięgu strojów ludowych w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, reprod. Teśinsko, 2000 r. W latach po I I wojnie światowej muzea Śląska Cieszyńskiego tak po jednej, jak i drugiej stronie granicy zaczęły organizować tematyczne wystawy dotyczące tradycyjnej kultury ludowej, przy czym zagadnienia tutejszych strojów oraz ich zdobnictwa odgrywały w nich niebagatelną rolę, ukazując równocześnie tego rodzaju zasoby tych muzeów. Wraz z informatorami i katalogami wydawany 10 �20 mi przy tej okazji stanowią cenny przyczynek wiadomości o cieszyńskich strojach. Nieocenioną wartość poznawczą mają również archiwalia miejskie zarówno miasta Cieszyna, jak i innych miast leżących w obrębie tego historycznego regionu. W swoich opracowaniach uwzględnili je częściowo tylko niektórzy autorzy, ale przebadanie tych dokumentów pod względem treści dotyczącej strojów cieszyńskich, i nie tylko, wymaga jeszcze osobnych gruntownych badań. W mojej pracy z materiałów tych korzystałam raczej pośrednio, tak jak z danych archeologicznych z wykopalisk cieszyńskich, przybliżających niektóre szczegóły problematyki związanej z odzieżą. Moim głównym źródłem przy niniejszym opracowaniu były przede wszystkim badania terenowe przeprowadzone systematycznie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych X X w. zarówno na terenie powiatu cieszyńskiego jak i bielsko-bialskiego oraz doraźne w latach następnych, a także materiały muzealne - notacje oraz eksponaty, zwłaszcza Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Muzeum w Cieszynie, Bielsku-Białej, Gliwicach, Wiśle, muzeum w Opawie i Ostrawie. Tym sposobem udało mi się prześledzić problema­ tykę dotyczącą strojów cieszyńskich i ich zdobnictwa w przeważającej liczbie miejscowości obszaru ich występowania, czego dopowiedzeniem były nadto moje osobiste kontakty z niektórymi wspo­ mnianymi tutaj autorami opracowań, niestety już nieżyjących, tak jak większość moich terenowych informatorów. 21 CHARAKTERYSTYKA REGIONU Ryc. 6. Mapa rozmieszczenia dawnych plemion śląskich. Najstarsze wiadomości o Śląsku Cieszyńskim wiążą się częściowo z terenami należącymi w zamierzchłej przeszłości do Gołęszyców, którzy zamieszkiwali obszar w okolicach Bramy Moraw­ skiej. W początkach państwowości polskiej było to terytorium wchodzące w skład księstwa opolskie­ go, którego południowe obszary stanowiły Śląsk Opawski i Cieszyński. Opawszczyzna obejmowała 20 Oto parę wybranych katalogów: Vachova Z., Śperk - krajka, katalog vystavy, Opava 1976. B u k o w s k a - F l o r e ń s k a I., Strój ludowy w Cieszyńskiem, katalog wystawy, Rybnik 1981. O s i ń s k a - P i s k o r z E.Dembiniok M.,Miękina L., Kultura Ludowa ziemi cieszyńskiej, katalog wystawy, Warszawa 1986. E.T. F i l i p , Nie szata zdobi człowieka, katalog wystawy, Biel­ sko-Biała 1994. Muzeum Teśinska, informator, Ćesky Tesin, Ostrava 2002. Adamczyk I.A., Dembiniok M., Studnicki G., Korowód naszych przodków, Cieszyn 2004. 21 Bazie lich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym; eadem, Z badań terenowych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, eadem Moda w strojach regionalnych, Katowice 1967. 11 �ziemie na lewym brzegu Odry, mniej więcej pomiędzy górną Odrą i rzeką Morawą, a na zachodzie opierała się o przesiekę ciągnącą się po tej stronie średniej Odry i wzdłuż rzeki Nysa Kłodzka. Nato­ miast znacznie mniejsza kasztelania cieszyńska rozciągała się na wschód od górnej Odry oraz wzdłuż rzeki Olzy i górnej Wisły po Bielsko. Niemal więc od zarania dziejów ziemia cieszyńska była zwią­ zana ze Śląskiem i Cieszyn wzmiankowany już w poł. X I I w. był siedzibą kasztelana, następnie zaś od końca X I I I w. - siedzibą księcia. Ryc. 7. Mapa podziałów wewnętrznych Śląska w I poł. X I V w. i granice Księstwa Cieszyńskiego ok. 1315 r Ryc. 8. Mapa Śląska Cieszyńskiego w granicach historycznych. Wokół powstającego miasta tworzyły się osady ludzkie, których w miarę upływu czasu przyby­ wało i pomiędzy X I I I a X I V w. kasztelania cieszyńska była bardzo równomiernie zasiedlona, przy czym większe skupiska tworzyły jeszcze: Skoczów, Bielsko, Strumień, nadto Bogumin, Frysztat, Frydek i Jabłonków uzyskujące z czasem prawa miejskie . 22 22 Panic I., Historia osadnictwa w księstwie opolskim we wczesnym średniowieczu, Katowice 1992, s. 126-133, 143. 12 �Kiedy w 1335 r. Kazimierz Wielki zrzekł się zwierzchnictwa nad Śląskiem, Księstwo cieszyńskie weszło w skład państwa czeskiego, przy którym pozostawało do 1526 r., poczem znalazło się pod panowaniem Monarchii Habsburgów. W wyniku wojen austriacko-pruskich ( X V I I I w.) podczas gdy cały niemal Śląsk zagarnęły Prusy, ziemia cieszyńska i opawska pozostały w granicach Austrii. Był to więc Śląsk Austriacki i odtąd (1763) tym określeniem posługiwano się do czasu zakończenia I wojny światowej (1918), po której, skutkiem podziału ziem, cześć Śląska Cieszyńskiego po lewej stronie Olzy, nazwana Śląskiem Czeskim przypadła Czechosłowacji, reszta odrodzonej Polsce. Natomiast Śląsk Opawski pozostawał bez przerwy w granicach Czechosłowacji . Po I I wojnie światowej cześć Śląska Cieszyńskiego powróciła do Polski z granicą na rzece Olza. Na lewym jej brzegu rozciąga się druga jego część z Czeskim Cieszynem, Karwina, Frydkiem po Jabłonków, tj. z miastami, z którymi mieszkańcy Ziemi Cieszyńskiej po polskiej stronie pozostawali zawsze w bliskich kontaktach rodzinnych, gospodarczych i kulturowych, gdyż od niepamiętnych czasów pomiędzy nimi nie było żadnej granicy. Podział całego Górnego Śląska na biały, tj. Opolszczyznę, czarny - część środkową przemysło­ wą oraz Śląsk zielony, to właśnie określenie zielony odnosi się do ziemi cieszyńskiej, gdyż pierwot­ nie był to obszar gęsto zalesiony. 23 a osadnictwa kasztelanii aeszyńskii ™ xx?. v i * - - * > - x * ; ' , 9' .. •/X X X / . ^ X x ***** *JJ „ ,*> V * ^t&* w > '}<**XxNfx * * * * * * ' <x x x * * *xL^ yx'x/ * * / ** x* ~* X *55.VtłQ! X,. ,.\y. x * * xx' x' y ^ x x / / x J x ^ , , , > » > . « r xx\ Y xxx* **.X* / " x x X* 4granica kasztelanii osady ujawnione do 1300 r. osady XIV w, o wcześniejszej genezie gleby słabe \ j gleby średnie tereny bagniste XXXX zesF '? • 5 jk O , ? z w a r t c 0 e ne Ryc. 9. Mapa osadnictwa, gleb, zalesienia i terenów bagnistych w X I I I - X I V w. Na południu jego granicę stanowi zachodnia część Karpat, czyli Beskid Śląski, gdzie od końca X V i X V I w. napływała z południa Europy pasterska ludność wołoska . Początkowo prowadziła ona koczowniczy tryb życia, z czasem jednak uzyskując książęce serwituty na wypasanie owiec, budowę 24 23 P y s i e w i c z - J ę d r u s i k R., Pustelnik A., Konopska B., Granice Śląska, Wrocław 1998, s. 12-16, 20 i nast. 24 Dobrowolski T, Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej górali śląskich, „Zaranie Śląskie", R. 7, 1931/32, z. 2, s. 86114. 13 �szałasów i dróg, karczowanie lasów oraz budowę chat osiadała na stałe. Celem przedłużenia okresu wypasu przepędzali oni w jesieni swe stada na niziny, w konsekwencji czego nawiązywali bliższe kontakty i mieszali się z mieszkańcami dolin, zwanymi potocznie „dólanami" . W rejonach górskich, gdzie od wczesnej wiosny do jesieni wypasano owce i bydło, osadnictwo było rozproszone. Natomiast w rejonach podgórskich i nizinnych z biegiem czasu stawało się ono coraz bardziej zwarte. Tutaj też oprócz hodowli bydła i pszczół zajmowano się rolnictwem, uzyskując stopniowo, pomimo nienajlepszych gleb, ale dzięki racjonalnej gospodarce, pomyślne w tym wzglę­ dzie rezultaty. Do takiego stanu rzeczy przyczyniła się arcyksiążęca Komora Cieszyńska posiadająca największe obszary ziemi i dbająca w ciągu długich lat swego istnienia o podnoszenie na wsiach kultury rolnej. Metody te i doświadczenia przejmowały z kolei mniejsze majątki ziemskie i gospo­ darstwa indywidualne tzw. siedloków, czyli zamożnych chłopów, których nie brakowało w całym regionie . Obok nich istniały też gospodarstwa chłopów małorolnych i zagrodników uzależnionych od wielkiej własności ziemskiej przez realizowanie renty odrobkowej w folwarczno-pańszczyźnianych strukturach. Niejednokrotnie na tym tle dochodziło do buntów chłopskich, w wyniku czego zamieniono z czasem odrobek na rentę pieniężną co stopniowo prowadziło do intensyfikacji gospo­ darki i osuszania w drugiej poł. X V I I I w. podmokłych gruntów na rzecz uprawnej ziemi . Na poziom kultury rolnej od X I X w. wpływało również zawodowe szkolnictwo, powstałe towarzystwa i kółka rolnicze, fachowe czasopiśmiennictwo i czytelnictwo, które dzięki rozwojowi szkolnictwa w dzie­ jach oświaty i kultury odegrały na tych terenach niebagatelną rolę . Wiele nowości ze świata przeka­ zywali bezrolni dojeżdżający do pracy w mieście lub do okolicznych kopalń i hut . Innym rodzajem gospodarki prowadzonym w rejonie cieszyńskim od kilkuset lat po dzień dzisiejszy jest hodowla ryb i rybołówstwo. Ziemia cieszyńska bowiem ma bogatą sieć rzeczną z licznymi górskimi potokami na południu i pomniejszymi dopływami Wisły przepływającej niemal przez jej środek z południa ku pół­ nocy oraz z rzeką Olzą. Poza tym na północy, gdzie przebiegała granica kasztelanii, potem księstwa a w końcu powiatu rozciąga się kraina płaska i podmokła z łańcuchowo rozmieszczonymi stawami rybnymi. Jest to tzw. żabi kraj słynący z hodowli karpia . 25 26 27 28 29 30 „Żabi kraj" oraz zakole Wisły po Czechowice -Dziedzice wraz z linią ciągnącą się ku zachodowi pomiędzy Strumieniem a Zebrzydowicami stanowią północną granicę regionu, która oddziela go od zie­ mi pszczyńskiej. Na zachodzie wprawdzie przebiega państwowa granica polsko-czeska, ale sam region rozciąga się poza nią i na obszarze Czech od północy opiera się o południowo-wschodnie obrzeże Śląska Opawskiego, a od południowego zachodu o region wałaski (Valaśsko) . Natomiast na południu grani­ cę regionu cieszyńskiego stanowi pogórze Beskidu Śląskiego po Ustroń, Górki Wielkie i Bystrą Śląską zaś na wschodzie linia graniczna regionu biegnie wzdłuż rzeki Białki, tj. prawego dopływu Wisły od Bielska aż po Czechowice-Dziedzice granicząc z ziemią żywiecką. Tak więc leżący dziś w obrębie pań­ stwa polskiego Śląsk Cieszyński jest tylko częścią historycznego obszaru dawnego księstwa. Jednak przy omawianiu stroju cieszyńskiego ani granice państwowe, ani administracyjne nie mają tutaj większego znaczenia tym bardziej, że przebieg tych granic parokrotnie ulegał zmianom. Po I I wojnie światowej np. administracyjny podział Polski (ostatni w 1999 r.) utrzymał wprawdzie powiat cieszyński, ale znajdował się on raz w obrębie województwa katowickiego, potem bielsko-bialskiego, a obecnie śląskiego. Widać stąd, że zmianie ulegają także nazwy terytorium. W rozważaniach na temat cieszyńskich strojów ludowych nie mają też znaczenia granice wyznanio­ we - parafialne zarówno Kościoła Katolickiego jak ewangelickiego. Pod tym względem bowiem ludność jest przemieszana i rodziny katolickie i ewangelickie od dawna mieszkają obok siebie, żyją bez antago­ nizmów i wzajemnie są kontynuatorami pokoleniowego dziedzictwa kształtowanego przez miejscowe 31 25 Stika J., „ Vlach", „Lach" i „Góral" (O grupach etnicznych i regionalnych na Śląsku Cieszyńskim i terenach ościennych), [w:] Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce, Wrocław 2003, s. 43-53. 26 Popiołek F., Studia z dziejów Śląska Cieszyńskiego, Katowice 1958, s. 31. 27 Ibidem, s. 49 i nast. 28 Górny Śląsk, w cyklu Ziemie Staropolski, cz. II, red. zbiorowa, Poznań 1959, s. 387, 410-411-443. 29 Warcholik St., Śląsk Cieszyński i jego odrodzenie narodowe..., s. 27-31. 30 Górny Śląsk..., s. 374-375, 398. 31 Stranska D., Lidove kroje v Ćeskoslovensku, dii I, Ćehy, Prana bdw., mapy: Zeme Ćeska i Ćeskoslovenska Republika; Langhammerova J., Ćeske lidove kroje, Praha 1994, s. 75 mapa. 14 �warunki naturalne, stosunki społeczne i gospodarcze. Wprawdzie toczące się w Europie w X V w. wojny husyckie znalazły silny odzew na tutejszym terenie i ściągnęły równocześnie pewną liczbę kolonistów niemieckich, ale nie miało to wpływu na miejscowe tradycyjne stroje i inne zjawiska kulturowe funkcjonujące we wsiach tutejszego regionu. Pewien procent Niemców, popierany przez austriackie władze państwowe skupiał się prawie wyłącznie w miastach, zwłaszcza w Bielsku, albo stanowił pojedyncze wyodrębniające się w tej okolicy wsie, jak Hałcnów, Kozy, Aleksandrowice. Istniała też tendencja do zasiedlania ich w innych jeszcze miastach Śląska Cieszyńskiego jednak sto­ sunkowo nikła liczba tych osadników nie odegrała większej roli w życiu ludności cieszyńskiej ani też nie wyróżniała się sobie właściwą kulturą. Na wsiach żyli w głównej mierze polscy potomkowie pierwotnych mieszkańców zwanych Lachami. Zamieszkiwali oni znaczne obszary księstwa, podczas gdy w jego zachodnich rejonach dominowali Czesi. Natomiast na południu pasterski lud wołoski, tzw. górale stanowili odrębną etnicznie grupę rozsiadłą w rozproszeniu po stokach Beskidu od Brennej poprzez Wisłę po Istebna Koniaków i Jaworzynkę, a dalej Herczawę i północno-wschodnią Morawę (Valaśsko) i zdecydowanie wyróżniającą się strojem. Inną jeszcze i wyróżniającą się strojem grupę etnograficzną stanowili mieszkańcy Jabłonkowa i przyległej okolicy, tzw. Jackowie . Centralnym jednak ośrodkiem omawianego regionu i całego zresztą Śląska Cieszyńskiego od dawien dawna był Cieszyn. Tutaj na zamku znajdowała się pierwotnie siedziba Piastów Śląskich, a z czasem austriacka tzw. Komora Cieszyńska, skąd za pośrednictwem podległych jej jednostek i folwarków wypływały administracyjne zarządzenia, czuwano nad racjonalnym gospodarowaniem po wsiach, nad handlem, rzemiosłem, a także dokąd wpływały z tego profity. Wokół zamku piastow­ skiego, dzięki sprzyjającym warunkom rozwijało się więc miasto i bogaciła miejscowa ludność oraz kształtowała się swoista kultura i atmosfera. Nie powinien zatem dziwić fakt, że to właśnie wystawny strój cieszyński stał się z czasem reprezentacyjną formą dla całego rejonu, a nie strój laski, obejmują­ cy swym zasięgiem znacznie rozleglejsze obszary. 32 33 34 HISTORIA STROJU CIESZYŃSKIEGO Najdawniejsze wiadomości dotyczące odzieży Cieszyniaków pochodzą z połowy X V I w. i za­ pisane zostały w miejskich księgach, które obecnie znajdują się w archiwum miasta Cieszyna. Nie są to jej opisy ani jednoznaczne informacje, ale testamentami wyrażone spisy majątku darowanego sukcesorom oraz spisy mieszczan. Wymieniają one albo pojedyncze części odzieży, w głównej mie­ rze kobiecej, albo tkaniny i ich kolory, nawet pasy srebrne, guziki, szuby i kożuchy. Przedmioty te stanowiły własność przede wszystkim samych mieszczan i okolicznej szlachty, a sporadycznie ich służby, która wywodziła się z niższych warstw społecznych, zwłaszcza ze wsi. Pod datą 1585 r. za­ pisano, że testamentem przekazuje się służebnicy codzienne „białe szaty", co wskazuje na odzienie z białego lnianego płótna . Bez wątpienia było to wówczas płótno samodziałowe używane na naj­ prostszą codzienną odzież, tj. chusty, koszule kobiece i męskie, zapaski, spódnice, suknie i na pościel. Zastosowanie miały różne gatunki płócien, tj. cienkie, rąbkowe, zgrzebne, pacześne, drelichowe. Z innej wcześniejszej notatki wynika, że lniane płótno przeznaczone na wierzchnią odzież barwili far­ biarze na czarno, albo indygiem na granatowo (1575). W użyciu ponadto były samodziałowe tkaniny wełniane, lniano-wełniane i sukienne, które odpowiednio nazywano. Były to np. prost, rasz, kanaras, mazelan, sukno wołoskie. Nie ulega wątpliwości, że skoro sporządzano z nich codzienną odzież na dworach i w miastach, samodziały, a także skóry wykorzystywała przede wszystkim ludność wiejska, która te materiały produkowała lub obrabiała. 35 32 33 34 35 Historia chłopów śląskich, Warszawa 1979, s. 210. Stolafik [., op.cit. s. 18-19. Dobrowolska A., Strój Jacków Jabłonkowskich, Lublin - Kraków 1947, nadbitka, s. 32-37. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146. 15 �W miastach śląskich cechowe płóciennictwo pojawia się dopiero przy końcu X V w., gdyż ręko­ dzieło to z racji chłopskich tradycji było przez długi czas pogardzane . W Cieszynie cech płócienników, obok których występują także farbiarze, powstał w X V I w. i w stosunkowo krótkim czasie płótna cieszyńskie zyskały na znaczeniu. Były bowiem o wiele lepsze od wyrabianych w Bielsku, uważanych za „liche, rzadkie i wąskie" . „Białe szaty" używane w mieście na co dzień były też wówczas po wsiach powszechnie noszone, a ludność wiejska tkała płótna nie tylko na użytek własny, ale przede wszystkim zwierzchności pań­ skiej. Wyrabiała także tkaniny wełniane i sukno wałaskie z własnej lub powierzonej przez nakładcę przędzy. Jednak właściciele dworów i zamożni mieszczanie chętniej korzystali z tkanin importo­ wanych, które przeznaczano na paradne, kosztowne stroje, na jakie ludność wsi nie mogła sobie pozwolić zarówno z braku środków, jak też z racji rozmaitych zarządzeń i zakazów dworskich . Nawet zamożni chłopi, tzw. siedlocy, posiadający wielohektarowe gospodarstwa i nierzadko liczne stada owiec wypasanych na szałasach, oprócz samodziałowego płótna korzystali z sukna swojskiej roboty, gdyż łatwiej było je pozyskać z wyprodukowanego przez siebie surowca i przetworzonego we własnym zakresie. 36 37 38 Ryc. 10. Kobieta w letniku, X V I w., Zarzecze koło Bielska-Białej. Jak wynika z zapisów archiwalnych, badań terenowych przeprowadzonych w X X w. oraz różnych publikacji, a także zachowanych okazów muzealnych i opinii informatorów, za najbardziej archaicz­ ne formy kobiecej odzieży na ziemi cieszyńskiej uchodzą: płócienna koszula o nazwie ciasnocha, 36 Tomczyk D., Pieczęcie górnośląskich cechów rzemieślniczych z XV-XVIII s. 36-37. 37 Popiołek F., Studia..., s. 166. 38 Ibidem, s. 49 i nast. 16 i ich znaczenie historyczne, Opole 1975, �płócienny przyramkowy kabotek, płócienna chustka odziewacza o nazwie łoktusza, płócienna chust­ ka na głowę zwana spuszczową, płócienny fartuszek i płócienna suknia o nazwie letnik. Takie nazwy i części odzieży wymieniały w czasie badań terenowych starsze kobiety, które znały je z ustnego przekazu swoich matek lub oryginalnych okryć używanych przez babki. Świadczy to nie tylko o cią­ głości tradycji, ale także o długim trwaniu podstawowych elementów składowych tutejszej odzieży. Zapisy w księgach miejskich Cieszyna z lat 1558-1586 wymieniają właśnie kabotki, płócienne fartu­ chy, łoktusze i russki oraz „spodne kossyle żenske" i „kossyle mużske". Barbara Poloczkowa, jedna z autorek zajmujących się po I I wojnie światowej strojami cieszyńskimi nazwę „russki" tłumaczy jako chusty rożkowe™. Jest to jednak błędna interpretacja. Russki, ruszki to nazwy pochodne od słowa „rucha" - „rucho" określającego w X V - X V I w., tak jak letnik, wkładaną przez głowę długą suknię kobiecą noszoną na co dzień. Russka mogła być biała płócienna lub barwna, farbowana. Podobnie letnik noszony w okresie od X V - X V I I w. określał luźną suknię bez rękawów lub z wąskimi bądź szerokimi rękawami, mniej lub bardziej dopasowaną, wykonaną także z płótna, wełny albo jedwabiu. Suknie te noszono wówczas w różnych rejonach Polski i tym samym na Śląsku Cieszyńskim nie stanowiły czegoś wyjątkowego. Warto też dodać na potwierdzenie błędnej interpretacji Poloczkowej, że pod datą 1558 obok russki wymieniony jest też płócienny fartuch i kabotek 'sugerujące niemal pełny zastaw odzienia. Tam zaś, gdzie w dokumentach mowa jest o chustkach nazywa sieje wprost obrusem, obruskiem, płachtą lub szatką z koronkami . Można więc przyjąć, że skoro codzienna odzież mniej zamożnych mieszczek cieszyńskich i ich służących składała się z „białych szat" tj. płóciennego kabotka i jakiejś spodniej koszuli, letnika lub russki, fartucha i chusty odziewaczej, tj. łoktuszy to tym bardziej stanowiły one odzienie kobiet na wsiach. Potwierdzeniem tego faktu może być nie tylko rozpowszechnione wiejskie tkactwo, ale zna­ na pogarda mieszczan dla płóciennej odzieży chłopskiej i wiejskich tkaczy płótna, aczkolwiek sami z tych wyrobów korzystali. Zastosowanie na wsi miały też miejscowej produkcji samodziały wełniane i sukienne, które jak wynika z różnych dokumentów były jakościowo lepsze od produkowanych przez miejskich rzemieśl­ ników cechowych . Stąd też wyroby te przetrwały przez następne wieki niemal aż do czasu I wojny światowej, a nawet i dłużej, i znalazły odzwierciedlenie zarówno w funkcjonujących nadal pojedyn­ czych formach odzieży jak i w zbiorach muzeów śląskich. Samodziałowe płótna, wełny, sukna oraz skóry służyły na wsiach cieszyńskich do sporządza­ nia odzieży kobiecej i męskiej, która w tych najdawniejszych czasach była równie prosta, jak po wsiach w innych krajach europejskich. Zanim zaczęto nosić koszule o znanym kroju przyramkowym w powszechnym użyciu przez mężczyzn były płócienne tuniki wkładane przez głowę, przepasywane sznurkiem lub skórzanym pasem, płócienne nogawice sporządzone też niekiedy ze skóry, słomiany, bądź filcowy kapelusz, a w razie chłodu wełniany bądź sukienny kabat albo zwykły kożuch. Męż­ czyźni jak i kobiety chodzili boso, albo w skórzanych kierpcach. Odzież szyto ręcznie we własnym zakresie i jako płócienna robocza służyła na wsiach przez następne wieki. Jeszcze w X V I w. różne przepisy dotyczące cechowych rzemieślników odnosiły się do ich odzie­ ży, która winna być odpowiednia i stosowna do ich statusu społecznego. Pod datą 1585 zapisano, że są to: koszula, spodnie, raszowy kabot i kapelusz kloubuk . Zatem ubiór wieśniaków nie mógł przedstawiać się lepiej. Natomiast zamożniejsi mieszczanie oprócz płóciennej lub jedwabnej koszuli nosili pludry, kaftany, płaszcze, szuby z kosztownych importowanych tkanin w żywych kolorach, tj. z angielskiego sukna, z aksamitu, jedwabiu, przyozdobione srebrnymi guzami. Ich nakryciem głowy był kapelusz podbity drogim zagranicznym jedwabiem, a nogi okrywały pończochy i wysokie buty 40 4 42 43 44 39 Poloczkowa B., Tekstylia... 40 Turnau I., Słownik ubiorów, Warszawa 1999, s. 105, 158; Bazielich B., Strój rozbarski, „Atlas Polskich Strojów Ludo­ wych", Wrocław 2002, ryc. 4, s. 10. 41 Księgi miejskie Cieszyna z XVI w. 42 Księgi miejskie Cieszyna z XVI-XVIII w., Por. też Teśinsko, s. 195, przyp. 248, 258, 254, 259 i inne oraz 304. 43 Popiołek F., op.cit., s. 169. 44 Księgi miejskie Cieszyna z XVI i XVII w. 17 �Amorł et NON DOWKL . b?o Ryc. 11. Renesansowy strój magnacki, miedzioryt z 1630 r. 45 (1613) . W 1663 r. właściciel paru wsi cieszyńskich, niejaki Marklowski miał strój, „który mienił się od barw, srebrnych koronek, galonów i złotych kwiatów", a w zimie jego brzoskwiniowy kożuch miał 48 srebrnych guzów . Opisy te nie wyglądająna zmyślone, czy przesadne, gdyż odpowiadają europejskiej modzie póź­ nego renesansu, która na prowincji przybierała nierzadko swoiste formy i trwała dość długo. Niekie­ dy stanowiła wzór do naśladowania przez innych współobywateli. Kosztownych, obcego pochodzenia tkanin używano również przy sporządzaniu miejskich i szla­ checkich strojów kobiecych. W XVI-wiecznych źródłach wymieniany jest: adamaszek, aksamit, tabin, tikyt, kamlot, barchan, uterssin (uterfin), muchajer . Ponadto były to jeszcze lindisz (falendysz), kitajka, forsztat . Szyto z nich oplecki (oplecka, opiiczka) zwane też żiwotkami, suknie, mentliki, szuby. Poza tym wymieniane są jeszcze kożuchy. W skład ówczesnego bogatego stroju kobiecego wchodziły również koszulki lub kabotki, koszule, czepce, pończochy i jako ozdoby srebrne pasy, łań­ cuszki i hoczki. Żywotki były czerwone przybrane czarnym aksamitem, śliwkowe, czarne, brunatne , a suknie niebieskie, modre, karmazynowe. Wykaz spadkowy żony farbiarza cieszyńskiego wymienia 5 sukien w tym 3 z żywotkami - jeden zdobiony w złote borty, drugi „zlatymi sznureczkami premowany" i trzeci zdobiony jedwabnymi nićmi. Pozostałe dwie suknie, zapewne zwykłe, nie zdobione nie miały opiiczka. Ponadto wspomniany wykaz wymienia 5 „spodnich koszyl", 9 kabotków, 5 bia­ łych fartuchów, 6 czepców, 1 „łoktuszkę z białymi koronkami", płaszcz forsztatowy podszyty, króli­ czym futrem i płaszcz czarny z adamaszku podszyty popielicami oraz prawdopodobnie jeszcze jeden płaszcz forsztatowy o wzorze kwiatowym, podbity popielicami, który pisarz miejski przez pomyłkę utożsamił z czarnym kożuchem. Na końcu wymieniony jest jeszcze pas „na czarnej tkance" i ogólnie „wyroby złotnicze" . Widać stąd, że właścicielka tych rzeczy była osobą zamożną o czym świadczy 46 47 48 49 50 45 46 47 48 49 50 18 Ibidem. Dobrowolska A., Żywotek..., o.c., s. 27, przypis 3. Ibidem, s. 28, przypis 2 i 30. Poloczkowa B., Tekstylia..., o.c. Dobrowolska A., op.cit, s. 28; Księgi miejskie Cieszyna; Poloczkowa B., op.cit., s. 139. Iwanek W., Złotnictwo..., s. 137. �ilość wymienionych części stroju oraz rodzaj tkanin pochodzenia zagranicznego, które należały do bardzo drogich. Na ogół przeciętne mieszczanki mogły sobie pozwolić tylko na sprawienie poje­ dynczych sukni czy płaszcza. Toteż bogaci kupcy niewiele mieli ich na składzie. Inwentarz z 1585 r. podaje, że zmarły zasobny kupiec pozostawił w testamencie 7 żywotków, tj. 2 aksamitne, 2 „damaszkowe", 1 „portugalsky zluty" (żółty) i brunatny oraz 1 „od mentlika hrzebiczkowy" (goździkowy) . Godna uwagi jest ta ostatnia wzmianka mówiąca o żywotku „od mentlika", czyli rodzaju ówczesnej sukni podbitej futrem . Widać stąd, że żywotki traktowane jako staniki doszywane do sukni były używane już w X V I w. Poza tym ważny jest fakt, że występowały trzy rodzaje sukien, tj. zwykłe luź­ ne, jak russka i letnik oraz ze stanikiem - żywotkiem, który występował też przy mentliku podbitym futrem. Mentliki wymieniane sąjeszcze i w innych spisach inwentarzowych z X V I I w. (1642, 1656) 51 52 Ryc. 12. Fragment obrzędowej chusty z 1686 r. Fot. St. Deptuszewski. Eksponat Muzeum w Cieszynie. tak jak barwne żywotki od sukien, które były ozdobione bortami, bądź złotymi sznureczkami lub jedwabnymi nićmi. Innymi ozdobami stroju kobiecego w tym czasie były jeszcze srebrne pasy, łań­ cuszki i hoczki oraz guziki, nadto wyszycia i koronki. Srebrne koronki i galony wymienione są także w stroju męskim, co wynika z opisu stroju Marklowskiego (1663). Ale zapewne używano też koronek i nici lnianych lub jedwabnych roboty klockowej, jakie sprowadzano z innych krajów, gdyż zgodnie z ówczesną modą paradne stroje kobiece i męskie obfitowały w tego rodzaju koronkowe dodatki. Wykonywano z nich kołnierze, krezy, żaboty, mankiety itp. W X V I I w. nie brak było również ozdób w postaci wyszyć i haftów, czego przykładem są obrzędowe chusty, zwłaszcza datowana z 1686 r., zachowana w muzeum w Cieszynie, na której różnymi ściegami wyszyto pośrodku inicjały W.H.EK AD 1686 i pomiędzy nimi Baranka Bożego, a po obydwu stronach zamykającego je obramowania - imiona i nazwiska nowożeńców: WAWRIN CHMIEL EWA CHMIELOWA CERA KASSOWA Z BOBRKU, na obrzeżach zaś wokoło wyszyto 10 pojedynczych jednakowych bukietów składających się z drobnych 51 Poloczkowa B. op. cit. 52 Turnau I., Słownik..., s. 115. 19 �53 elementów roślinnych . Wprawdzie chusty takie nie stanowiły części składowej stroju, niemniej w tym przypadku sam napis w języku polskim i forma haftu mają swoją wymowę. Świadczą o stanie zamożności właścicieli, przynależności narodowej, wyznaniowej oraz poziomie panującej obyczajo­ wości i miejscowego rękodzieła, które znajdowało także wyraz w wyszywanych chustach spuszczo­ nych, służących za nakrycie głowy kobiet. Jako nakrycie głowy inwentarze w X V I I w. wymieniają jeszcze czepce składające się z płóciennej główki i koronkowego naczółka, zwanego bintka . Binda - średniowieczna niemiecka nazwa, w X V I w. określała nakrycie głowy w postaci czepca, przepaski, wiązadła . W tym przypadku więc stanowi jedną z najstarszych odnotowanych wzmianek mówią­ cych o cieszyńskim czepcu czółkowym, którego forma przetrwała po czasy współczesne. 54 55 Ryc. 13. Góralki w stroju cieszyńskim, Koniaków Rupienka 1956 r. W X V I I i X V I I I w. cieszyński elegancki strój kobiecy składał się nadal ze spodniej koszuli, kabotka, sukni z żywotkiem, ozdobionym srebrnymi hoczkami do przesznurowania, z fartucha, srebrnego pasa oraz czepka i chustki spuszczonej z wyszywanymi narożnikami, okrywającej głowę i ramiona a opadającej w tyle poniżej talii. Inna chusta łoktusza, łoktuszka, wykonana z grubszego płótna słu­ żyła jako odziewacza, chroniąc przed zimnem. W zimie oprócz mentliku noszono jeszcze szubę pod­ szytą futrem, albo kożuch. Wykorzystywano przy tym drogie tkaniny obcego pochodzenia jak kitaj, kamlot, karmazyn, brokat, aksamit, tabin, damas na co wydawano znaczne sumy. Tańszych i gorsze­ go gatunku tkanin, jak forsztat i barchan używano do pokrywania futrzanych wierzchnich okryć, przy których wykorzystywano skórki królicze, owcze, kunie, popielicze, wiewiórcze itp. Na ziemi cieszyńskiej od dawien dawna nie brakowało w strojach różnego rodzaju importów, zwłaszcza wysokogatunkowych tkanin. Tędy bowiem od czasów starożytnych wiódł najpierw szlak bursztynowy prowadzący ku Bałtykowi, który przez Bramę Morawską i Przełęcz Jabłonkowską utorował następnie wielką drogę handlową. Dzięki temu docierały tutaj towary pochodzenia wło­ skiego, węgierskiego, austriackiego, z Moraw i Czech oraz różne wzory obcych kultur. Poza tym 53 Bazielich B., Ludowe wyszycia..., s. 24. 54 Poloczkowa B., op.cit., s. 139 i nast. do 142. 55 Turnau L, op.cit., s. 24. 20 �w X V - X V I w. poprzez Karpaty ściągała do Beskidu Śląskiego pasterska ludność wołoska przynosząc ze sobą swój bagaż kulturowy a wraz z nim elementy znajdujące odzwierciedlenie w cieszyńskich strojach i ich zdobnictwie. Wyrazem tego było np. góralskiej produkcji sukno wałaskie, wyszycia krzyżykowe i skrętkowe, kierpce i kożuchy . Jeśli chodzi o kobiety wiejskie, to na kupno importów mogły sobie pozwolić tylko siedloczki, czyli właścicielki wielkich gospodarstw. Toteż w powszechnym użyciu były tutaj tkaniny samodzia­ łowe, tj. płótna, wełny, rasz, prost, sukno, kanafas, mazelan, z których sporządzano odzież codzienną i odświętną. Takie tkaniny pozostały mniej więcej do początku X X w., o czym wspominały jeszcze miejscowe informatorki. Stopniowo na ziemię cieszyńską docierały nowe prądy mody przejmowane przede wszystkim przez dwory książęce, okoliczną szlachtę i zamożne mieszczaństwo, do czego przyczyniały się ich częste podróże do różnych krajów Europy. Tą drogą napływały także, zwłaszcza z Niemiec idee reformacji, które trafiały tutaj na podatny grunt dzięki przenikającemu wcześniej z Czech husycyzmowi. Skutkiem tego zaczął szerzyć się protestantyzm i ukształtowany już strój cieszyński, głównie kobiecy zrósł się niejako z wyznawczyniami tej religii, a tym samym stał się jakgdyby wyznaczni­ kiem ich odrębności w stosunku do katoliczek ubierających się bardziej skromnie . „Kto strój wałaski nosi jest ewangelikiem, kto zaś laski jest katolikiem" pisał w 1850 r. w swym pamiętniku An­ drzej Cinciała , przy czym przez wałaski rozumiał cieszyński. Przekonanie takie panowało jeszcze w I poł. X X w., co miedzy innymi wyraziła wówczas dobitnie jedna z informatorek pochodząca z Ży­ wieckiego mówiąca, iż „strój ten miywajom luterki po tych delsziych dziedzinach kole Cieszyna" . Z biegiem lat jednak różnice te straciły na znaczeniu, gdyż bez względu na wyznanie, w regionie cie56 57 58 59 Ryc. 14. Raszka drobno fałdowana ze złotym galonem i haftem, Kojkowice, RCz. szyńskim przeważała ludność polska katolicka i swą polskość akcentowała nie tylko mową, ale i sposobem ubierania się, jak również swoistymi nazwami używanych części odzieży. Niektóre z tych nazw, jak letnik, ciasnocha, żywotek, suknia charakteryzuje słowiański źródłosłów. Powszech­ nie też mówiono „suknia cieszyńska" albo „suknia polska", „strój cieszyński", albo „strój polski", buty poloki, co przetrwało w całym regionie do dnia dzisiejszego i wskazuje na polski rodowód. Pośród informatorek przekonanie to powtarzało się w opinii, że „jak Śląsk przydzielono Czechom, to 56 Dobrowolski T, Tradycje wołoskie..., s. 86-114. 57 Iwanek W., op.cit., s. 126, 133. 58 C i n c i ała A., Pamiętnik dra Andrzeja Cinciały, notariusza w Cieszynie (1825-98), wydał i wstępem zaopatrzył Jan Stanisław Bystroń, Katowice 1931, s. 82 59 Gładysz M., Zdobnictwo..., s. 221. 21 �polskie kobiety na znak protestu przyszyły sobie niebieską galonkę u dołu sukni", aby w ten sposób wyróżnić się od innych i podkreślić swą przynależność narodową . Wedle tradycji jest to czytel­ ne po jednej i drugiej stronie granicy państwowej. Należy przy tym pamiętać, że punktem wyjścia i centrum był najpierw sam Cieszyn i pobliskie dwory, skąd dopiero z czasem upodobania w sposobie ubierania się znajdowały aprobatę na prawym jak i na lewym brzegu Olzy u mieszkańców wsi pol­ skiego pochodzenia '. Literatura czeska fakt ten zdecydowanie pomija lub w ogóle nie interpretuje, a mapa zasięgu ludowych strojów cieszyńskich zamieszczona w ich najnowszym opracowaniu jest dowodnym potwierdzeniem powyższej tezy . Inaczej natomiast wygląda sprawa stroju góralskiego i jego użytkowników po obydwu stronach granicy , gdyż ich początki mają wspólny rodowód. Na­ tomiast strój laski występujący tylko w paru północnowschodnich wsiach po polskiej stronie, łączony przez niektórych badaczy ogólnie z Lachami , bardziej aniżeli cieszyński wiązał się według innych z wyznawczyniami protestantyzmu oraz czeską i niemiecką świadomościąnarodową. W miarę upływu czasu kobiecy strój cieszyński stawał się coraz bardziej popularny i jego rozprzestrzenienie wybiega­ ło nawet poza granice historycznego Śląska Cieszyńskiego, tj. na ziemię pszczyńską zaś po czeskiej 60 6 62 63 64 65 Ryc. 15. Stroje z okolic Cieszyna, rys F. Kaliwoda, ok. 1840 r. stronie przenikał na obszary, gdzie występował strój laski. Ponadto już pod koniec X I X w. zaczęły go nosić niektóre góralki w Beskidzie Śląskim, co w X X w. przybrało na sile. Bowiem tę formę stroju uważa się tutaj za bardziej elegancką i reprezentatywną zacierającą niejako ubóstwo, jakie niegdyś charakteryzowało mieszkańców gór. Pomimo różnych obcych wzorów moda cieszyńska kierowała się własnymi prawami i upodoba­ niami. Podczas gdy w strojach dworskich i niektórych mieszczan zaczęła się szerzyć moda zachod­ nioeuropejska, u średnich i niższych warstw mieszczańskich w X V I I I i na pocz. X I X w. utrzymy­ wały się stare wzorce i długość kobiecych sukni w tym czasie sięgała niemal do ziemi, podczas gdy ikonografia z pierwszej poł. X I X w. ukazuje już cieszynianki w sukniach sięgających do połowy ły­ dek lub nawet nieco krótszych. 60 61 62 63 64 65 22 Joanna Cyfkowa., Pierściec; Emilia Michalska, Pruchna; Katarzyna Badura, Międzyrzecze. Płyniesz Olzo, t. II, red. D. K a d ł u b i e c , Zarys kultury materialnej ludu cieszyńskiego", s. 21-36 i mapa s. 20. Langhammero vä J., Ćeske lidove kroje, Praha 1994, s. 83 i mapa s. 75. Teśinsko,s. 220-227, mapa s. 100. Stolafik I., Hräava, Ostrava 1956; M a l i c k i L., Strój górali śląskich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1956. H o f f B . , op.cit. �Suknie te o przedłużonym wzwyż, poza talię stanie, co było odzwierciedleniem mody empire, tj. przełomu X V I I I i X I X w. są bardzo szerokie, fałdowane, z błękitną galonką wokół dolnego brzegu i z bardzo niskim żywotkiem, utrzymywanym na wąskich szelkach. Na nogach noszono wełniane czer­ wone pończochy układane w poziome fałdki i kierpce lub według nowszej mody - białe pończochy i płytkie czarne pantofle skórkowe z kokardą na przodzie. Na rycinie Franciszka Kaliwody z około 1840 r. , jak też Henryka Jastrzembskiego z 1846 r. przedstawione są trzy postacie: dziewczyna, mężatka i mężczyzna. U kobiet ich suknie są krótkie, tj. sięgają poniżej kolan i mają podwyższony stan oraz niski żywotek, a na dolnym brzegu niebieską galonkę. Z przodu przykrywają je tej samej długości fartuchy. Suknie są ubrane na kabotek z wąską wyszywaną oszewką koło szyi i z szerokimi bufiastymi rękawami sięgającymi do łokci, zakończo­ nymi falbanami, co widać u dziewcząt. Mężatki mają na głowach czółko we czepce przykryte wyszy­ wanymi na narożnikach chustami spuszczowymi, które szerokim płatem opadają im na plecy sięga­ jąc poniżej talii. Wyszycia są jednokolorowe - czerwone, czarne i białe. Czerwone są też pończochy układane w poziome fałdki, a obuwie stanowią płytkie czarne pantofle z kokardą na przodzie. Dziew­ częta mają odkryte głowy i włosy z przedziałkiem na środku według mody I poł. X I X w., splecio­ ne w jeden warkocz opadający na plecy i zakończony kolorową wstążką. Dodatkowym elementem u mężatek jest krótki , sięgający talii czarny spencer z rękawkami, które w tym czasie były szerokie, bufiaste, zwężające się ku dłoniom. Na obydwu ilustracjach mężczyzna ukazany jest w dwóch wersjach stroju. U Kaliwody ma na sobie białą koszulę, której wyłożony kołnierzyk widoczny jest spod jednorzędowej kamizelki wysoko zapiętej na metalowe guziki. Jego wierzchnie okrycie stanowi krótki do pasa czarny kaftan z rękawa­ mi, rozpięty z przodu, o stojącym kołnierzyku i rozchylonych klapach. Również czarne są spodnie 0 średnioszerokich nogawkach wpuszczonych do butów z wysokimi cholewami. Przy spodniach widać pasek, którego zapięcie opada na biodra, a na głowie kapelusz z doniczkową główką i szerokim wywi­ niętym rondem, opasany czarną wstążką ze srebrzystą klamrą na środku. Znacznie barwniej przedstawia się akwarela Jastrzembskiego, gdzie cały strój męski jest w błękit­ nym kolorze. Błękitne są spodnie o wąskich nogawkach wpuszczonych do butów z cholewami, błękitny kaftan ze stojącym kołnierzem i klapami oraz błękitny długi płaszcz z peleryną stojącym kołnierzem 1 klapami sięgający po kostki, bez rękawów, podbity zielonym suknem. Pod kaftanem widać brązowordzawą w poziome prążki, jednorzędową kamizelkę z wykładanym kołnierzem, pod którym czerwoną barwą wyróżnia się chustka związana pod białym kołnierzem koszuli. Białe są również jej wywinięte mankiety rękawów widoczne spod rękawów kaftana. Całość uzupełnia duży czarny kapelusz z wysoką cylindryczną główką i szerokim prostym rondem. Strój męski w błękitnym kolorze sukna z ozdobnymi srebrnymi guzami przy kamizelce i dwurzędo­ wym kaftanie ukazuje także ilustracja wykonana przez Jakoba Alta z około 1840 r., przy czym wymie­ nione części mają na krawędziach kołnierzy i przodów czerwone obwódki sukna stanowiącego podszy­ cie . Czerwone obwódki i małe pomponiki tworzą też wykończenie trzech trójkątnych rozcięć powyżej dolnego brzegu w tyle kamizeli, co powtarza się na innej jeszcze ilustracji tego autora z mężczyzną mającym kurtkę przewieszoną przez lewe ramię. Tutaj też widać rękaw płóciennej koszuli o wyraźnym śladzie zeszycia na ramieniu, (co zdradza odejście od kroju tuniki) i zakończony mankietem . Opisane ilustracje trzech różnych autorów wykonane mniej więcej w tym samym czasie wska­ zują na zróżnicowanie męskiego stroju cieszyńskiego. Dają też w miarę pełny obraz, jaki zachował się do końca X I X w. Pokrywa się on z fragmentarycznymi wypowiedziami starszych informatorów podczas badań terenowych prowadzonych w połowie X X w. Sami bowiem już w takich strojach nie chodzili, a w ich domowym majątku nic z tego się nie zachowało. Nawet do zbiorów muzeum w Cieszynie zdołano pozyskać jeden tylko, ciemnogranatowy płaszcz z zielonym podbiciem, który unaocznia ówczesną formę tego wierzchniego okrycia . 66 67 68 69 70 66 67 68 69 70 Fierla G., Strój cieszyński, s. 1. Adamczyk I., Dembiniok M, Studnicki G., Korowód...,il. nlb. Teśinsko,.., ii. 24, 25. Ibidem, ii. 25. Eksponat muzeum w Cieszynie nr inw. E. 294 MC. 23 �Pewnym uzupełnieniem wiadomości na ten temat są jeszcze pojedyncze zapisy w archiwalnych księgach z XVIII w. wymieniające kamizele, kabaty lub kaboty i płaszcze w kolorze czarnym, nie­ bieskim i kapelusz, nadto mosiężne lub srebrne guziki, a odnoszące się do wsi Wędrynia, Ołdrzychowice, Cierlicko, Łomna . Takie ubrania mieli mężczyźni i w innych jeszcze miejscowościach Śląska Cieszyńskiego. Ich użytkownikami byli przede wszystkim wójtowie, siedlocy oraz niektórzy mieszczanie, zwłaszcza kupcy i rzemieślnicy. Strojność i elegancja tego odzienia zależała od możli­ wości finansowych i staranności samego użytkownika. Kogo było stać, sprawiał strój z importowa­ nych materiałów i przyozdabiał srebrnymi guzikami. Mniej paradne były guziki mosiężne i tkaniny swojskiej produkcji. Stąd też i zróżnicowana kolorystyka kamizelek, kabotów i spodni, ich gatunek i oczywiście sam wygląd. Upodabniał je tylko zestaw poszczególnych części, ich krój i sposób nosze­ nia. Wykwintne części odzieży męskiej miały kolor lazurowy, modry, granatowy, skromniejsze szyto z sukna w czarnym kolorze lub innym ciemnym, np. brązowym, czy zielonym, co było wynikiem nie tylko pozycji społecznej i majątkowej, ale także okolicy, gdzie taką odzież noszono. Ubożsi mężczyźni wsi na co dzień i nierzadko od święta używali odzieży płóciennej, która składała się z koszuli, spodni i kabota uszytego niekiedy z wałskiego sukna, nadto z onuc lub wełnianych skarpet i kierpców, a w zimie jeszcze z krótkiego albo dłuższego kożucha farbowanego na czarno, brunatno lub na biało . Farbowano też płótno na modro, czy brązowo; na niebiesko np. farbowano czernicami albo czarny­ mi borówkami, których w pobliskich lasach można było z łatwością nazbierać. I taki rodzaj ubioru utrzymał się sporadycznie jeszcze do czasu I wojny światowej. Jan Wantuła w wspomnieniach zaty­ tułowanych „Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego" pisał: Chłop pańszczyźniany miał mało potrzeb. Przyodziewał się w guńkę, hazukę (koszulę), płótniaki, kożuchy z owczych skór" zaś obu­ wiem był „zwykły kyrpiec ze świńskiej skóry, odświętny z łowięziej (krowiej) skóry sporządzony. Rzadziej był u chłopa but zrobiony przez fachowego szewca", gdyż „od wiosny do zimy chodzono boso lub w drewnianych pantoflach, zwykle w domu z brzozowego, lipowego lub olszowego drewna 71 72 73 Ryc. 17. Mężczyzna w stroju cieszyńskim, I I poł. X I X w. sporządzonych". Wspomniany autor zauważa dalej, że „po 1848 roku młodzi zaczęli się coraz lepiej - z pańska ubierać" i z biegiem lat w centrum Ustronia zaczęła znikać guńka. Bowiem już w I I poł. XIX w. sporo mężczyzn szukało zajęcia poza rolnictwem, tj. w bliżej lub dalej położonych ośrodkach przemysłowych, skutkiem czego stosunkowo szybko zaczęli zarzucać tradycyjne formy odzieży na rzecz tanich i praktyczniej szych ubiorów standardowych. Tym sposobem zatraciły się zupełnie dawne stroje męskie i pamięć o nich w przeciwieństwie do strojów kobiecych, które przetrwały po dzień dzi­ siejszy. 71 Teśinsko,.., przypis 15, 27, 42, 44, 53, 69, 83. 72 Fi er la G., Stroje ludowe na Śląsku Cieszyńskim, [w:] Płyniesz Olzo red. D. Kadłubiec t. II, Ostrawa 1972, s. 211, . 73 Wantuła J., Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego, rękopis. 24 �PODSTAWOWE CZĘŚCI STROJU CIESZYŃSKIEGO Strój cieszyński rozpowszechniony po wsiach podgórskich i nizinnych, przede wszystkim zaś w najbliższej okolicy Cieszyna był niejednolity, zróżnicowany nie tylko w gatunkach tkanin i do­ datkach zdobniczych, wynikających ze stanu zamożności, ale także co do samej formy i poszcze­ gólnych części składowych. Do czasów współczesnych przetrwał tylko kobiecy zestaw odświętny, męski natomiast strój ostatecznie zanikł jeszcze przed wybuchem I wojny światowej. W X I X w. w swej najbardziej eleganckiej formie wykonany był z dobrego gatunku sukna w kolorze granatowym, modrym, rzadziej czarnym i składał się z kamizelki - brucleka na lnianej lub wełnianej podszewce, zapinany dwurzędowo na metalowe, przeważnie srebrne guziki, podobnego, nieco dłuższego kabata z rękawami i z wykładanym kołnierzem oraz spodni z nogawkami wpuszczanymi do wysokich bu- Ryc. 18. Wyrobnicy cieszyńscy, 1878 r. tów z cholewami. Podstawę stanowiła płócienna koszula z wykładanym kołnierzykiem, pod którym wiązano chusteczkę w kolorze czerwonym, co czynili przeważnie młodzi mężczyźni, albo w kolorze czarnym. Nakryciem głowy był czarny filcowy kapelusz o wysokiej cylindrycznej główce i szerokim rondzie. Wierzchnie zimowe okrycie stanowił długi płaszcz bez rękawów z peleryną i stojącym koł­ nierzem o wykładanych klapach, podszytych zielonym suknem, albo długi kożuch czarny, biały bądź żółty, kolorowo przeszywany i aplikowany. W mieszczańskim zestawie paradnego stroju zamiast gra­ natowego brucleka pojawiała się niekiedy kamizelka tego samego fasonu lecz uszyta z wzorzystego jedwabiu w jasnym lub brunatnym kolorze. Natomiast codzienna odzież była skromna - w lecie lniana koszula i spodnie, nogi bose albo w kierpcach i słomiany kapelusz, w zimie kabat nierzadko z samodziałowego sukna wałaskiego lub z grubszego płótna farbowanego na granatowo czy brązowo i krótki kożuszek, bądź serdak z owczej skóry; guniok albo gunia. 25 �Również codzienna odzież kobieca i odzież ubogich kobiet była bardzo skromna. Składała się z płóciennej koszuli o nazwie ciasnocha i kiecki albo spódnicy, uszytych z samodziałowej tkaniny lnianej farbowanej, albo wełnianej oraz z kaftanika i chustek - nagłownej płóciennej szatki wiązanej pod brodą oraz dużej naramiennej płachty o nazwie łoktuszka z grubszego białego płótna. Na nogi wkładano onuce lub wełniane dziane czerwone pończochy, bądź skarpety i kierpce. Ryc. 19. Żywotki ze złotym haftem obszyte ozdobnymi taśmami: 1. Ustroń, poł. X I X w., 2. Istebna, koniec X I X w. W X I X i I poł. X X w. odświętny strój kobiecy wyróżniały ozdoby w postaci zróżnicowanych wy­ szyć lub haftów oraz biżuterii. Jego podstawę stanowiła niegdyś lniana koszula - ciasnocha utrzymy­ wana na jednym lub dwóch ramiączkach, którą z czasem zastąpiono nowszą prostą formą z krótkimi rękawami, uzupełnioną dołem płóciennymi spódnicami. Górną część takiej koszuli okrywa kabotek o przyramkowym kroju - starszy o nazwie szutka, z jednobarwnymi wyszyciami, nowszy czyli ko­ szulka z bogatymi białymi dziurkowanymi haftami, umieszczonymi przede wszystkim na przodzie lub dodatkowym żabocie, tzw.przedniczce. Na to przez głowę wkłada się suknię, której długość reguluje Ryc. 20. Przód i tył żywotka z charakterystycznym obszyciem ozdobną taśmą, Brenna 1936 r. 26 �Ryc. 21. Nowsza forma zdobienia żywotków: 1. Hafty w miejscach obszyć, Cieszyn 1944 r., 2. Boczki haftowane szklanymi perłami, Bielowicko 1926 r. moda. W pierwszej poł. X I X w. sięgała do połowy łydek, pod koniec wieku niemal do kostek, a współcześnie, tj. po I I wojnie światowej znowu do połowy łydek i bez licznych krochmalonych spódnic, przez co nie jest pękata lecz wysmukła. Suknia składa się z aksamitnego żywotka, tj. stanika na szelkach o rozwartych niskich przodach i plecach ściętych ku górze w tzw. szczytek. Starsze żywotki były niskie, nowsze coraz to szersze. Charakteryzują je swoiste hafty odpowiednio rozmieszczone na plecach i przodach, o motywach roślinnych, które z biegiem lat ulegały zmianie. Najstarsze znane z I poł. X I X w. były złote lub srebrne, wypukłe, umieszczone w polach wy­ znaczonych przez obszycia złotymi galonami, tj. ozdobnymi taśmami o falistych brzegach. Złote nici, bardzo kosztowne, zaczęto z czasem zastępować innymi materiałami jak: lacet, jedwabne nici, bajorek, koraliki, cekiny itp., przy czym początkowo, jeszcze do czasu I wojny światowej wykorzy­ stywano sporadycznie nici złote i srebrne uzyskiwane przez wyprucie ze starych żywotków. W tym czasie zaczęły też zanikać obszycia z taśm, które w skromniejszych żywotkach nie były złote lecz błękitne lub inne, wzorzyste. Po zarzuceniu obszyć i złotych nici ozdobność żywotków przechodzi fazy kolejnych zmian w kolorystyce, motywach i kompozycji, a w parze z tym następuje zarzucenie srebrnych hoczków służących do przesznurowania żywotka srebrnym łańcuszkiem na rzecz hoczków haftowanych przy użyciu koralików, i już bez stosowania sznurowania. Żywotek jest przyszyty do zbieranej w drobne fałdy spódnicy uszytej z paru szerokości szerzyn. Pierwotnie był to tzw. letnik wykonany z samodziałowej tkaniny lnianej, farbowanej na ciemno, albo tzw. prostula z wełnianego lub lniano-wełnianego prostu i stąd nazwa sukni używanej jeszcze na początku X X w. Współcześnie elegancka suknia ma spódnice z czarnego sukna lub wysokogatun­ kowej wełny, bez względu jednak na to, z czego została uszyta i niezależnie od jej długości zawsze jest obszyta dołem niebieskągalonką, tj. wstążką o szerokości do 10 cm, a na samym brzegu taśmą tzw. szczotką. Suknię z przodu początkowo przepasywano fartuchem z delikatnej, cienkiej i wzorzy­ stej tkaniny, także pasiastej. W X X w. fartuch jest jedwabny, przeważnie wzorzysty adamaszkowy, w jasnym kolorze i długi niemal na równi z suknią. Zamożne kobiety talię przepasywały srebrnym pasem składającym się, jak w X I X w., z połączo­ nych ze sobą kilku wzorzystych odlewanych płytek, albo z paru filigranowych płytek połączonych łańcuszkami, od których inne dodatkowe zwisały półkoliście w dół. Podobną filigranową kaskadową ozdobę stanowił tzw. orpant, czyli napierśnik przymocowany bolcami z przodu pomiędzy szelkami 27 �żywotka. Częściej jednak zamiast tych ozdób przewiązywano tylko w pasie tzw. przeposkę, tj. wzo­ rzystą wstążkę, którą wiązano z przodu w kokardę. Nakryciem głowy kobiecej jest koronkowy czepiec czółkowy przykryty chustką wiązaną w tyle na pidło, co nazywają też na żurek. Nierzadko gatunkowo, kolorystycznie i wzorniczo odpowia­ da ona tkaninie fartucha, aczkolwiek w X I X w. były to chustki płócienne, które przy szczególnych okazjach nakrywano jeszcze dużą płócienną chustą spuszczową, złożoną po przekątnej i wiązaną pod opadającym na plecy narożnikiem. Narożnik ten, jak i pozostałe miały jednobarwne wyszycia o motywach geometrycznych, zaś wszystkie brzegi obszyte wąską klockową koronką. Dziewczęta chodziły z odkrytą głową i włosy splatały w jeden warkocz opadający na plecy, a zimą zakładały chustki wiązane pod brodą. Okryciem nóg w X I X w. były dziane wełniane pończochy w czerwonym kolorze i kierpce lub płytkie pantofle. Z czasem upowszechniły się białe pończochy, zaś w końcu elastyczne brunatne produkcji fabrycznej. Najbardziej odpowiednim obuwiem stały się też czarne płytkie pantofle skórkowe zapinane na podbiciu na pasek. ZASIĘG STROJU CIESZYŃSKIEGO Z archiwalnych materiałów sięgających X V I i następnych wieków wynika, że stroje cieszyńskie w swej zróżnicowanej ozdobnej formie nosili najpierw najzamożniejsi przedstawiciele tego regio­ nu, tj. książęta, szlachta i bogaci mieszczanie, którymi byli kupcy, rzemieślnicy i obszarnicy nadto wójtowie i inni urzędnicy dworscy wyższego rzędu. Nie byli to więc liczni przedstawiciele tej zie­ mi , zamieszkujący raczej miasta, dwory i ich pobliże. Kolorowa akwarela Henryka Jastrzembskiego z 1846 r. takich właśnie ludzi z Cieszyna przedstawia. To samo prezentują ryciny J. Alta i F. Kaliwody z około 1840 r. oraz kolorowy rysunek dziewczyny z Cieszyna wykonany przez J. Manesa w 1854 r. Trudno zatem mówić o jakimś zwartym wówczas zasięgu występowania tego stroju i jego jednolitości. I czy w ogóle ówczesny strój nazywano cieszyńskim? Nawet jeśli w tych archiwalnych zapisach jest mowa o russce, letniku, łoktusce, sukni, żywotku, kabotku, fartuchu, kabacie, płaszczu to nie były to nazwy używane tylko na tym terenie lecz o znacznie szerszym zasięgu, wybiegającym nawet poza obszar Śląska i kraju, gdyż wiązały się z odzieniem, które miało szerokie zastosowanie w określonych środowiskach. Ich uproszczone formy wskazują że służyły niższym warstwom spo­ łecznym lecz aż po wiek X V I I I były one ograniczone różnymi zakazami i nakazami możnowładców zabraniającymi korzystania z materiałów obcego pochodzenia i sposobu ubierania się na ich modłę, a zalecających stosowanie przede wszystkim surowców własnej produkcji. Zdarzało się jednak, że na zasadzie darowizny lub spadkowego przekazu suknie z lepszych materiałów otrzymywały dziew­ częta jako zapłatę za dobrą służbę. I tą drogą przedostawały się na wieś również żywotki, jedwabne fartuchy, kabotki, pantofle, co dokumentują testamentowe zapisy jeszcze z końca X V I I w. (1695) . 74 75 Autorzy zarówno starszej, jak i młodszej generacji piszący na temat stroju cieszyńskiego nazy­ wają go „strojem wałaskim". Jednak nazwa ta nie jest jednoznaczna. Stary góral z Istebnej przed I I wojną światową powiedział: „po wałasku jyny taki chodzi, co mo na sebie wsziecko wełniane - i nogawice, kopyca, guniym, kożiuch, myckym z kłonicami, abo baranicym, papucie" . Natomiast Bogumił Hoff w swej pracy wydanej pod koniec X I X w. strój kobiet sąsiadujących z Wiślanami nazywa łaskim, co uważać można za daleko idące uogólnienie, dotyczące w ogóle Lachów, czyli mieszkańców dolin , jak mówi „mieszkanek równin". W tym przypadku chodzi mu jednak wyraźnie o strój cieszyński, co potwierdza zamieszczony przez niego rysunek, na którym przedstawione są dwie kobiety w sukniach z golonką, jakie nosiły właśnie cieszynianki, nie Laszki, w szerokich zapas76 77 78 74 75 76 77 78 28 Popiołek F., Studia..., s.44-46.. Tesinsko.., s. 201 przypis 372. Gładysz M., Zdobnictwo..., s. 228 przypis 5. Hoff B., op.cit., s. 45. BriicknerA., Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1974, s. 289, hasło Lach. �kach, czółkowych czepcach oraz płóciennej chustce na spuszcz i w obrusku, a obok nich mężczyzna - w sukiennych spodniach, guni, płóciennej koszuli i kapeluszu z szerokim rondem; wszyscy mają na nogach kierpce. Nie są to jednak typowi górale, lecz ludzie z dolin tzw. wałasi, którzy również zajmowali się gospodarką pastersko-hodowlaną przy czym kobiety upodabniały się swym strojem do cieszynianek, a mężczyźni - do górali. Górale, mieszkańców dolin nazywali „dolanami", a ich strój „dólskim", „dólańskim". Natomiast same jego użytkowniczki swój strój nazywają „strojem cie- Ryc. 22. Wiślanie, rys. B. Hoff 1888 r. szyńskim" albo „strojem polskim". Starszej generacji ludzie z pobliskiego zaboru pruskiego mówili, że na „cysarskim", czyli pod zaborem austriackim ubierają się inaczej. Widać stąd, że w regionie cieszyńskim występowały pierwotnie dwa rodzaje stroju, zwłaszcza męskiego, tj. wałaski - oparty głównie na tkaninach samodziałowych - lnianych i wełnianych o rodowodzie wędrownych pasterzy karpackich, wałachów oraz cieszyński - mieszczański, który z czasem szeroko się rozpowszechnił. Warto przy tym dodać, że nazwa pasterzy „wałach" w X I X w. zanika , aczkolwiek przylgnęła do 79 GSAwcr .'^ŁHHOO s'.*itA C*M- _____ ft£ąix~n i<AL* CASi^a ŁYWOTKA. t: 19S.OO0- Ryc. 23. Mapka zasięgu żywotka cieszyńskiego, A. Dobrowolska, 1930. 79 Śtika J., „ Valach"..., s. 43-53. 29 �stroju cieszyńskiego. Przyczyną zanikania plebejskiej nazwy wałach było zapewne zniesienie pań­ szczyzny, co w zaborze austriackim miało miejsce w I poł. X I X w. (1848), zaś upowszechnienie się nazwy „strój cieszyński" było także tego konsekwencją jak również i wcześniejszego jeszcze (1828) zniesienia przymusu cechowego. Znikające zatem dotychczasowe ograniczenia swobód i rozmaite zakazy ośmielają miejscową ludność nie tylko do otwartego naśladowania stroju mieszczan, ale także nazywania go „strojem cieszyńskim" zwłaszcza w odniesieniu do ubioru kobiecego. Męski bowiem strój mieszczański nie był zbyt upowszechniony i dlatego stosunkowo szybko zanikł na rzecz różnej jakości form standardowych. Dlatego jeśli chodzi o zasięg cieszyńskiego stroju regionalnego, jego obszar występowania można podać jedynie na podstawie stroju kobiecego, uwzględniając przy tym granice dawnego Księstwa Cieszyńskiego, a nie wyłącznie tylko granicę państwową Czech lub Pol­ ski. Pierwszy taki zarys w oparciu o zasięg żywotka cieszyńskiego podała Agnieszka Dobrowolska w swej pracy z 1930 r. Obejmuje on obszar na północy od Strumienia ku wschodowi przez Zarzecze i Zabrzeg, następnie na zachodzie po Stare Bielsko i ku południowi przez Jaworze, a dalej nieregular­ nymi zakolami granica otacza Górki Małe, Ustroń, Leszna przechodząc na stronę czeską po Nydek i Bystrzycę oraz Gródek, poczem z załamaniami kieruje się na zachód poprzez Ołdrzychowice, Guty, Gnojnik, Trzanowice, Cierlicko i Olbrachcice. Stąd już niemal prostą linią obejmując Brzezówkę i Pruchnę zmierza ku Strumieniowi. 80 Ryc. 24. Państwo młodzi (E. i Z. Gwarkowie) - mloducha w stroju cieszyńskim po zaczepieniu, pan młody w stroju góralskim, Koniaków 1957 r. 80 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 43-53. 30 �I—najpóźniejszy zasięg ubioru pszczyńskiego. I I — obszary peryleryczne gdzie elementy stroju pszczyńskiego wy­ stępowały razem z elementami grup sąsiednich. I I I — d a w n e osady niemieckie. I V — granica zasięgu starszych wpływów krakowskich. V — g r a n i c a zasięgu młodszych wpływów krakowskich. V I — granica wpływów stroju cieszyńskiego. V I I — granica wpływćw stroju bytomskiego. V I I I — ubiór krakowski. I X — u b i ó r cieszyński. X— ubiór bytomski. Ryc. 25. Mapa zasięgu ubioru pszczyńskiego z granicą wpływów stroju cieszyńskiego, St. Bronicz, 1954 r. Na mapie dawnego Księstwa Cieszyńskiego prawie owalnym pierścieniem zatoczonym od północ­ nego wschodu po południowy zachód linia ta zakreśla prawie sam jego środek. Jest to, jak poda­ je autorka obszar pierwotnego zasięgu żywotka. Natomiast nowszy jego zasięg obejmuje jeszcze na wschodzie rejony od Jaworza poprzez Brenna, Wisłę po Istebna, a po stronie czeskiej Buko­ wiec, Bogonowice, Koszarzyska i Tyrę, tj. miejscowości górskie, gdzie noszone są stroje góralskie. W tym górskim obrębie znajduje się także enklawa stroju jabłonkowskiego, któremu Dobrowolska poświęciła osobne opracowanie , a który w kobiecym zestawie nie ma żywotka, tylko stanik - bruclek oddzielony od spódnicy kamlotki, zaś strój męski nawiązuje do formy ubioru węgierskiego huzara. Natomiast od Strumienia i na zachód od Pruchnej oraz Kończyc Małych po Zebrzydowice oraz dalej już poza granicą państwową występuje strój laski, który w paru odmianach, np. lachów frydeckich, 81 81 Dobrowolska A., Strój Jacków.... nadbitka z: Prace i Materiały' Etnograficzne, t. VII, Lublin - Kraków 1947. 31 �LEGENDA O •MMflBwpta o w * BRANO — WUtSTMfA GITAM-CA *OJ(i*flOZ i « A n ; C A POWIATU ^_ q:rKi Ryc. 26. Mapa zasięgu ż y w o t a cieszyńskiego, B. Bazielich 1962 r. 82 czy lachów orłowskich rozprzestrzeniał się znacznie po czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego , co szrafowaniem zaznaczono na mapie w zbiorowym opracowaniu badaczy czeskich . Rzecz przy tym ciekawa, że przenikanie stroju cieszyńskiego w rejony łaskie, bardziej zróżnicowane narodowo (Pola­ cy, Czesi, Niemcy) i raczej protestanckie było znikome i kiedy strój laski zarzucono około I I wojny 83 Ryc. 27. Mapa zasięgu ozdób metalowych na Śląsku, M . Gładysz, 1938 r. 82 Fierla G., Strój lachów..., s. 19-mapa. 83 Tesinsko,.., s. 100 - mapa. 32 �Tabl. I Dziewczyna w stroju cieszyńskim, rys. J. Manes 1854 �światowej, strój cieszyński nawet w pogranicznych rejonach go nie zastąpił, w przeciwieństwie do rejonów górskich, gdzie po dzień dzisiejszy po polskiej stronie strój góralski zastępuje się nierzadko na uroczyste okazje strojem cieszyńskim. Ekspansja stroju cieszyńskiego po polskiej stronie wdzierała się również na północ w rejony pszczyńskie, jak zaznaczył na swej mapie Stanisław Bronicz . Strój ten sięgał po Pszczynę i Ćwiklice, a od Goczałkowic, poprzez Łąkę aż po Studzienice i Kobiór i tutaj moda na cieszyński strój utrzymała się jeszcze w pierwszych latach po I I wojnie światowej. Przenikała także nieco na wschód po Bestwinę w rejonie bielskim, gdzie od Komorowie po Bielsko i Aleksandrowice sięgał strój laski, co wykazały moje badania terenowe prowadzone na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych X X w. Wtedy też udało się uchwycić na mapie ówczesny zasięg żywotka, a tym samym występowa­ nia w Polsce stroju cieszyńskiego, co opublikowałam w 1962 r . 84 85 Ryc. 28. Strój cieszyński z okolic Jabłonkowa, ekspozycja muzeum w Opawie. W rozważaniach na temat stroju cieszyńskiego należy uwzględnić jeszcze jedną mapę, jaką po­ dał w 1938 r. Mieczysław Gładysz w wyniku badań nad metalowym zdobnictwem na Śląsku , przy 86 84 Bronicz St., Strój pszczyński, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1954, s. 17 - mapa. 85 Bazielich B., Z badań terenowych..., s. 29 nlb. 86 Gładysz M., op.cit., s. 201 - mapa. 33 �czym mapa ta dotyczy tylko Śląska Cieszyńskiego i ozdób występujących w tutejszych strojach ludo­ wych. Z tego względu obejmuje ona nieco szerszy teren, tj. także obszar występowania stroju łaskie­ go i góralskiego oraz Jabłonków, który oprócz Cieszyna, Ustronia, Skoczowa, Strumienia i Bielska, nadto Czadcy był punktem wyrobu i sprzedaży tych ozdób. Mapa obejmuje zatem również tereny po drugiej stronie polskiej granicy państwowej i zwartą linią obiega wymienione miejscowości, przez co jest przejrzysta i stanowi, jak gdyby potwierdzenie tego, o czym była mowa poprzednio. Ciekawy przy tym jest dorysowany na tej mapie dawny zasięg, wybiegający na północ od Strumienia poza zakole rzeki Wisły, niemal aż po samą Pszczynę, a nawet Żory. Można zatem powiedzieć, że do czasu I I wojny światowej, ze względu między innymi na swą ozdobność, tj. biżuterię i haftowany żywotek, strój cieszyński - kobiecy - cieszył się dużym upodo­ baniem nie tylko samych Cieszynianek, ale także kobiet sąsiednich regionów z wyjątkiem grupy Jacków Jabłonkowskich. Niektóre informatorki podkreślały, że noszono go nie tylko koło Cieszyna, ale i po obu stronach Olzy, aż po Jabłonków na południu i Karwinę na północy oraz rzekę Białą na wschodzie. Niemniej jednak w dzisiejszych czasach zakreślenie obecnego jego zasięgu byłoby raczej trudne, być może nawet niemożliwe, gdyż strój cieszyński noszony jest sporadycznie i nie powszech­ nie, raczej tylko przez jednostki przy wyjątkowych okazjach. STROJE SĄSIADÓW W historycznych granicach Śląska Cieszyńskiego występowały niegdyś, mniej więcej do począt­ ku lub do połowy X X w., zależnie od terenu, różne odmiany stroju regionalnego, z których większość wiązała się z typem strojów śląskich, charakterystycznych dla całego Śląska. Wiążącym elementem w strojach kobiecych były przede wszystkim kabotki i suknie, w których spódnica łączyła się ze sta­ nikiem oraz długie i szerokie fartuchy. Zróżnicowanie uwidaczniało się natomiast w wyszyciach lub haftach występujących na niektórych chustach nagłownych, nadto w wielości chust, ich gatunku, kolorze i zdobnictwie, użytkowanych jako nakrycie głowy lub okrycie ramion, przy czym z wystę­ powaniem chust nagłownych splatały się tu i ówdzie, jak też na Śląsku Cieszyńskim czepce, będące oznaką kobiety zamężnej. Bardziej natomiast jednolite były stroje męskie. W najbliższym sąsiedztwie stroju cieszyńskiego swoistym typem wyróżniał się strój górali Beskidu Śląskiego, mający pewne odmiany po polskiej i po czeskiej stronie granicy, funkcjonują­ ce w szczątkowej formie po dzień dzisiejszy. Tak w męskim, jak i w stroju kobiecym dominowały tkaniny samodziałowe. U górali po polskiej stronie była to płócienna drelichowa albo ćwilichowa koszula z warkoczykowym wyszyciem na piersiach lub szerszym jeszcze wyszyciem po obydwu stronach rozcięcia i latem płócienne gacie. Noszono też białe nogawice z samodziałowego sukna zwane wałaszczokami oraz brązowągwmę, tj. sukmanę zarzucaną na ramiona, pod którą na koszulę ubierano bruclek z cieńszego sukna w kolorze czerwonym, czarnym albo granatowym. Uszyty był na sukiennej lub zgrzebnej podszewce, zapinany na metalowe guziki z bocznymi kieszonkami, przy których ozdobę stanowiły wełniane strzępki. Nogi okrywały sukienne kopyca i kierpce. Zimą pod gunię wkładano krótki kożuszek. Na tradycyjny kobiecy komplet składały się: kabotek z warkoczykowym haftem wkładany na płócienną koszulę - ciasnochę oraz dwa płócienne fartuchy - tylni farbowany na czarno i układany w drobne fałdki oraz przedni - modry. Nogi okrywały czerwone, długie wełniane pończochy ukła­ dane w poziome fałdki lub dziane białe kopytka, czyli skarpetki i kierpce, a głowę - czółkowy cze­ piec i płócienna chustka wiązana pod brodą. Funkcję czepinowej chusty pełniła dodatkowa chustka rożkowa z dwustronnym krzyżykowym wyszyciem na narożnikach, wiązana pod opadającym w tyle narożnikiem. Poza tym płócienną odziewaczą chustą była łoktusza lub obrusek, a zimą kożuszek sięgający pasa . 87 87 M a l i c k i L., Strój górali...; Stolaf ik I., Hrćava,.., s. 123-154. 34 �Rozległy zasięg miał także strój laski rozprzestrzeniający się jednak w znacznie mniejszym stopniu po polskiej stronie. Występował na północnym zachodzie przede wszystkim tam, gdzie do­ minowała ludność protestancka, tj. w okolicy Strumienia i Zebrzydowic, a na północnym wschodzie w pobliżu Bielska i Dziedzic , kończąc się ostatecznie na rzece Biała. Mówiono, że „strój śląski koło Cieszyna, a strój koło Bielska to wielka różnica". Koło Bielska suknie były bez galonki, jak u pozostałych Laszek zaś czepce z siatkowym, szerokim czółkiem noszono wysoko na czole, nato­ miast cieszynianki przykrywały nim całe czoło. Po czeskiej stronie, tj. na zachód od granicy państwowej, strój laski występował po okolice Frysztatu, Orłowej i Frydka na południu . Noszony do czasów I I wojny światowej, kobiecy strój składał się z czepka zwanego czopka, który miał podkowiaste denko z haftowanego tiulu i prosto­ kątny naczółek z siatkowej koronki, zakończony ząbkami. Noszono go od czoła przykryty płócien­ n ą jedwabną lub wełnianą chustką wiązaną w tyle głowy. Kabotki z krótkimi szerokimi rękawa­ mi, których końce zdobiło wąskie czerwone lub niebieskie wyszycie, miały krezy z białym haftem i z przodu haftowany żabot. Pod spodem noszono płócienną koszulę z krótkimi rękawami i płócienne wykrochmalone spódnice, a na wierzchu suknię, przeważnie w ciemnym kolorze, dołem bez galonki. Była zeszyta ze stanikiem, czyli lajbikiem wykonanym z tego samego materiału, który po wierzchu, w przeciwieństwie do cieszyńskiego żywotka nie miał żadnych haftów. Przód sukni przysłaniano przednicą, tj. fartuchem krótszym od sukni, uszytym z różnego rodzaju tkanin. W talii przepasywano go jedwabną wstążką wiązaną w tyle. Kolorowe chustki tybetki ze strzępkami, czyli frędzlami zarzu­ cano na ramiona i krzyżując na piersiach wiązano w tyle. Poza tym wierzchnim okryciem na chłodne dni była jakla, albo wedle starej mody krótki do pasa sukienny szpencer watowany i na podszewce, zapinany u dołu na pasek. Starsze kobiety używały jeszcze wełnianych odziewaczych chust w kratę a w zimie krótkich kożuszków. Na nogach noszono wełniane pończochy w kolorze czarnym, latem białe i płytkie czarne pantofle zwane brynelki, zaś w zimie ciepłe sukiennicki. Męski strój laski zaginął jeszcze w X I X w., ale według tradycji ustnej i ilustracji z I pol. X I X w., podobnie jak cieszyński wykonany był z błękitnego sukna. Składał się z sukiennych spodni wpusz­ czonych do butów z cholewami, brucleka bez rękawów sięgającego do pasa i zapinanego na rząd me­ talowych guzików oraz tej samej długości kamizeli z rękawami - białej lub granatowej ze stojącym kołnierzem i dużymi wykładanymi klapami, z dwoma rzędami metalowych guzików, których prze­ ważnie nie zapinano. Wierzchnim okryciem był długi do połowy łydek sukienny granatowy płaszcz z pelerynką i kołnierzem, jak dyktowała moda z początku X I X w. Bezpośrednio na ciało ubierano płócienną koszulę z szerokimi rękawami ujętymi w mankiet i z wykładanym kołnierzykiem, sięgają­ cą do kolan, zaś pod kołnierzykiem wiązano kolorową przeważnie czerwoną chustkę wyróżniającą się na tle całości ubioru. Jak tradycja ludowa głosi północną granicę stroju cieszyńskiego stanowi tzw. żabi kraj, a ponad nim zakole rzeki Wisły, na którym opierał się niegdyś południowy zasięg stroju p s z c z y ń s k i e g o , w zmienionej formie noszony przez kobiety jeszcze w I I poł. X X w. Wcześniej ich uroczysty strój składał się z długiej i fałdzistej sukni mazelonki połączonej z kolorowo haftowanym opleckiem o pół­ kolistym dekolcie, a jej dolny brzeg obszyty był wzorzystą wstążką tzw. golonką. Mazelonkę ubiera­ no na płócienny kabotek z bufiastymi, krótkimi do łokci rękawami, ozdobionymi na końcach białymi haftami. Pod nim noszono płócienną koszulę i płócienne spódnice wykończone dołem dzierganymi białymi ząbkami i białym haftem. Podobnymi haftami zdobiono płócienne zapaski długie i szerokie oraz czepinowe chustki wzbogacone jeszcze mereżką i klockową koronką wokół brzegów, wiązane na czółkowym czepku w tyle głowy w tzw. żurek. Z czasem u starszych kobiet chustki te zmieniono na plejty, wykonane z jednokolorowych wełenek i z długimi jedwabnymi strzępkami na brzegach, które wiązano pod brodą. Noszono je do nowszych strojów składających się z ciemnej kiecki i jaki i ozdobionej dołem gipiurą albo tiulową koronką w tym samym kolorze, co jakla. Przed zimnem ochraniano się jeszcze chustami odziewaczymi - w X I X w. płóciennymi loktuszkami, później szaltuchami, czyli wełnianymi chustami w tureckie wzory, albo chustami „krakowskimi" w kratę . 88 89 88 Fierla G., Strój lachów..., s. 19 - mapa. 89 Tesinsko,s. 100-mapa. 35 �Ryc. 29. Ozdoby stroju jabłonkowskiego: brelok, orpant do męskiego kabata, filigranowe korale, fot.arch.MGB. Strój męski, który zaginał zupełnie przed I I wojną światową składał się z sukiennych modrych lub czarnych spodni wpuszczonych do butów z cholewami, płóciennej koszuli z wykładanym kołnie­ rzykiem, przewiązanym jedwabną chusteczką, modrego lub granatowego brucleka i kamizoli, a zimą z czarnego żupona zapinanego na pętlice lub z granatowego płaszcza z peleryną i stojącym kołnie­ rzem, jak dyktowała moda początku X I X w. Nakryciem głowy był filcowy kapelusz zaś w zimie tzw. baranina, czyli stożkowata czapka z baraniego futra. Latem w czasie pracy w polu służył słomiany kapelusz, przy którym noszono płócienną koszulę i spodnie przepasane paskiem . Na osobną wzmiankę zasługuje jeszcze strój j a b ł o n k o w s k i związany z miasteczkiem Jabłon­ ków po czeskiej stronie, który z cieszyńskim strojem kobiecym poza kabotkiem, czepinową chustą i srebrnymi ozdobami niewiele miał wspólnego. Nie noszono bowiem sukni tylko spódnice i oddziel­ ne staniki tzw. brusleki uszyte z kolorowego brokatu. Natomiast strój męski w błękitnym lub czarnym kolorze swym krojem i szamerunkami przy­ pominał galowy uniform węgierskich huzarów , czym zdecydowanie różnił się od innych męskich strojów noszonych nie tylko w rejonie cieszyńskim, ale i na całym Śląsku. Jak z powyższych danych wynika wzajemne oddziaływanie sąsiadujących ze sobą strojów było różne i w zasadzie każdy region charakteryzowały swoiste cechy. 90 91 OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Na terenach podgórskich i nizinnych Ziemi Cieszyńskiej męski strój ludowy zaginął zupełnie do czasu I wojny światowej, toteż wszelkie informacje na jego temat są skąpe. Jak pamięć najstarszych informatorów sięga, kawalerowie i mężczyźni ubierali się zawsze po miejsku. Dlatego główne źródło dla jego rekonstrukcji stanowią dziewiętnastowieczne akwarele i grafiki, a także fotografie z końca XIX w. oraz pojedyncze części odzieży męskiej znajdujące się w zbiorach muzeum w Cieszynie. 90 Bronicz St., op.cit. 91 Dobrowolska A., Strój Jacków..., s. 2 i nast. 36 �Poza tym są to fragmentaryczne, jak zaznaczono, wspomnienia starszych ludzi żyjących w poło­ wie X X w., z którymi przeprowadziłam wówczas wywiady na ten temat. Porównawczy i częściowo uzupełniający materiał, na ogół bardzo nikły, tworzą różnego rodzaju publikacje wydane do czasu I I wojny światowej. Nie są to jednak monografie dotyczące tutejszych strojów lecz opracowania z zakresu dziejów, geografii, turystyki, gospodarki, rzemiosła i wyrobów rękodzielniczych, w których o odzieży, zwłaszcza męskiej mówi się zupełnie marginalnie, niemal jednym lub dwoma zdaniami. Z wszystkich tych wiadomości wynika, że męski strój na omawianych terenach nie był jednolity, na co wpływał charakter gospodarki i stan zamożności oraz pozycja społeczna. Podczas gdy jeszcze pod koniec X V I w. poza wielką własnością dominowali na tych terenach kmiecie i zagrodnicy, w na­ stępnych wiekach liczba ich coraz to bardziej się zmniejszała tak, że w 1902 r. przeważały już gospo­ darstwa karłowate (prawie 60 %) i małorolne . Nie brakowało przy tym właścicieli i hodowców stad owiec, które wypasano na połoninach Beskidu Śląskiego lub na podgórskich łąkach. Toteż niemało było mężczyzn, którzy ubierali się po góralsku. Nosili oni proste, sięgające po kolana koszule z grub­ szego lub drelichowego samodziałowego płótna, spodnie obcisłe sukienne lub płócienne o prostych 92 Ryc. 30. Cieszyński strój mężczyzny ok. 1870 r. 92 Historia chłopów śląskich, praca zbiorowa pod red. St. Inglota, Warszawa 1979, s. 150, 254. 37 �nogawkach, do których wkładano dolną część koszuli, a na nogach onuce i kierpce przytrzymywane rzemykami opasującymi łydki. „Zimą wszyscy nosili sukienne gunie, na głowie zaś baranice" . Paradny natomiast był strój kmieci i niektórych zamożniejszych zagrodników upodabniający się do stroju mieszczan. W X I X w. składał się on z płóciennej koszuli skrojonej z karczkiem, wywijanym kołnierzykiem i z mankietami przy rękawach oraz spodni. Jedni nosili spodnie obcisłe z nogawkami wpuszczonymi do butów z cholewami, inni spodnie o prostych, długich nogawkach. Na koszulę ubierano bruclek, tj. kamizelkę dwurzędową z metalowymi guzikami i wykładanym kołnierzykiem, sięgającą do pasa, a na to kaftan - kabat z rękawami, zwany też kamizol, nieco dłuż­ szy, także dwurzędowy, z wykładanym kołnierzem i klapami. Zarówno spodnie, bruclek i kamizol uszyte były z modrego rzadziej czarnego, przeważnie fabrycznej produkcji sukna. Do kompletu tego stroju dochodziła jeszcze chustka, przeważnie czerwona wzorzysta albo czarna według mody z prze­ łomu X V I I I i X I X w. wiązana pod kołnierzykiem koszuli, która uwidaczniała się spod kamizelki, ponadto jeszcze jedwabny lśniący czarny lub filcowy kapelusz o cylindrycznej czy półcylindrycznej główce, stosownie do aktualnej mody. Wierzchnim okryciem ocieplającym był długi modry, ciem­ nogranatowy bądź czarny płaszcz bez rękawów z dłuższą albo krótszą pelerynką oraz ze stojącym kołnierzem i klapami podszytymi zielonym suknem. Uzupełnieniem mógł być srebrny łańcuszek z brelokiem i zegarkiem skrywany w kieszonce kamizelki, przy czym kamizelka bywała także i inne­ go koloru, np. brązowa, cynobrowa, pomarańczowa. Ustawiczne zmniejszanie się liczby kmieci i zagrodników przez dzielenie gospodarstw, rugi, znoszenie serwitutów odnośnie pastwisk, obciążenia pańszczyźniane, a następnie reformy agrarne na niekorzyść wsi, powodowały ubożenie miejscowej ludności , przez co także i zmiany w sposobie ubierania się mężczyzn. Wielu z nich szukało pracy poza rolnictwem udając się do pobliskich kopalń i hut oraz dalej jeszcze do powstających w X V I I I i X I X w. fabryk i zakładów przemysłowych. Tym sposobem stosunkowo szybko zarzucali swoje tradycyjne samodziałowe ubiory na rzecz bardziej funkcjonalnych roboczych spodni, koszul, kurtek czy marynarek, czapek, sporządzanych z tanich tkanin produkcji fabrycznej. Już pod koniec X I X w. swym niedzielnym ubraniem nie różnili się oni zbytnio od wyglądu mieszczan. Nosili przeważnie czarne wełniane długie spodnie, kamizelki i mary­ narki z ciemnymi guzikami oraz kurtki lub płaszcze z wykładanym kołnierzem i kapelusze. Czarne, wełniane były także ubrania do ślubu pana młodego, drużbów i starosty weselnego. Natomiast jesz­ cze przed I wojna światową kolorystyka ubrań, stosownie do aktualnej mody zaczęła się wzbogacać. Były więc nie tylko granatowe, ale też szare, brązowe z gładkich lub prążkowanych materiałów, za­ wsze jednak stanowiły jednolity komplet, w którym tylko płaszcz wyróżniał się grubością i kolorem tkaniny. Warto na koniec podkreślić, że ubiory mniej więcej do I wojny światowej szyte z tkanin samo­ działowych miały bardziej wiejski charakter, podczas gdy z materiałów kupnych, zarówno wzorzy­ stych (na kamizelki), jak i z jednobarwnego modrego czy błękitnego sukna, jakie charakteryzowało tutejszy strój w X I X w., nawiązywały do aktualnie modnych form mieszczańskich dostosowanych do możliwości i pozycji społecznej użytkowników. 93 94 SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO KOSZULE Męskie koszule według ikonograficznej dokumentacji z X I X w., tj. ilustracji Henryka Jastrzembskiego i Jakuba Alta, a później także Franciszka Kałiwody były nowszego kroju, tj. z karczkiem. 93 Ze wspomnień Emilii Michalskiej ur. 1906 r., Pruchna 1956. 94 Historia chłopów śląskich..., s. 210-256. 38 �Taką też formę potwierdza tradycja ustna najstarszych informatorów z połowy X X w. Ich opisy nie są jednak dokładne dlatego bardziej szczegółowe wiadomości na ten temat można podać jedynie na podstawie pewnych porównań oraz ogólnych wiadomości na temat sytuacji gospodarczej i poziomu miejscowej kultury. Z danych tych wynika, że południowa i zachodnia część Śląska Cieszyńskiego od dawien dawna słynęła z produkcji lnu i płóciennictwa . Nie ulega więc wątpliwości, że podstawo­ wym surowcem przy szyciu koszul było płótno lniane, samodziałowe. W końcu X V I I I i na początku X I X w. na Śląsku Cieszyńskim zaczęto również używać płócien importowanych, które stanowiły po­ ważną konkurencję miejscowej produkcji . Można jednak przyjąć, ze na wsiach raczej z nich nie ko­ rzystano mając do dyspozycji własne wyroby. Płótno grubsze i pacześne, tak jak w innych regionach służyło do sporządzania koszul noszonych na co dzień, zaś płótno cieńsze - na koszule odświętne. Starym, znanym od średniowiecza ich krojem była tunika, którą szeroko stosowano w całej Europie i taka forma, bez wątpienia występowała również w regionie cieszyńskim. Potwierdzają to zarówno przykłady znane z Beskidu Śląskiego, jak też z innych pobliskich regionów po polskiej i po czeskiej stronie . Krój tunikowaty koszuli, czyli poncho podłużne, wykonany był z prostokątnego kawałkapłótna zło­ żonego wpółzwyciętympośrodkuotworemnagłowęikrótkimrozcięciemwypadającymnaśrodkupiersi. 95 96 97 V • v Y - Ryc. 31. Koszula męska o kroju mrukowatym Długość koszuli zależała od wzrostu mężczyzny, przeważnie jednak sięgała do kolan. Boki jej były zeszyte, a na wysokości ramion doszywano dwa prostokątne rękawy z kwadratowymi wstawkami pod pachami, tj. ćwikłami. Wokoło otworu na głowę doszywano podwójnie złożoną oszewkę tzw. obujek, który z przodu związywano sznurka, tj. płóciennym trokiem, albo wstążeczką. Gustaw Fierla podaje za Drahomirą Stranską że oszewkę tę wyszywano „czarną wełną lub jedwabiem", a na co dzień jasnofioletową bawełną . Jeśli istotnie wyszycia takie na omawianym terenie występowały, to raczej na koszulach noszonych przez wałachów, czyli ludność pasterską. Były one jednak bardzo 98 95 96 97 98 Górny Śląsk, cykl: Ziemie Staropolski, praca zbiór., red. zbiór., Poznań 1959, cz. I, s. 324. Popiołek F., op.cit., s. 170. Fierla G., Strój cieszyński, s. 16; Stranska D., op.cit., s. 16. Fierla G., ibidem. 39 �skromne, wykonane drobnymi ściegami krzyżykowymi lub półkrzyżykowymi, jak na kabotkach ko­ biecych. Tunikowate koszule najdłużej przetrwały jako części odzieży noszonej na co dzień. Dosyć wcześnie bowiem, pod wpływem wzorów mieszczańskich rozpowszechniły się jeszcze w X I X w. koszule o kroju z karczkiem, wywijanym kołnierzykiem i rękawami zakończonymi mankietami. i 5 Ryc. 32. Koszula męska o kroju z karczkiem. Taką właśnie formę widać na akwareli H. Jastrzembskiego z 1846 r. W tym celu, oprócz płótna lnianego zaczęto używać płótna bawełnianego produkowanego fabrycznie. Wspomniane ilustracje, jak i inne źródła wskazują na fakt, że koszule takie stanowiły wówczas część odzieży odświętnej, i to zamożnych mężczyzn. SPODNIE Wiadomości na temat męskich spodni - ich kroju, wyglądu i zastosowanych tkanin są niezwykle skromne, czego główną przyczyną jest fakt, że tradycyjny ubiór męski zaginął jeszcze pod koniec XIX w. Jak wynika z wypowiedzi informatorów uzyskanych w połowie X X w. kawalerowie i męż­ czyźni od dawien dawna ubierają się „z miejska". Wskazująna to również zachowane ryciny z II poł. XIX w. oraz fotografia Jerzego Cieńciały z Mistrzowie z około 1870 r. publikowana przez G. Fierlę". Reasumując jednak wszelkie informacje z tego zakresu, należy stwierdzić, iż odświętne spodnie cieszyńskie różniły się od tych, jakie nosili górale w pobliskim Beskidzie Śląskim, Lasi i Jackowie jabłonkowscy należący do sąsiednich grup etnograficznych. Ryc. 33. Krój i przód płóciennych portek. 99 FierlaG., ibidem, s. 49. 40 �Natomiast spodnie używane na co dzień, zwłaszcza latem, były podobnie jak na innych sąsied­ nich terenach białe płócienne, o prostych nogawkach, z oszewką w pasie i rozporem na boku, pod­ trzymywane rzemiennym paskiem, albo trokiem czy sznurkiem. Farbowano je niekiedy na modry lub czarny kolor i takie służyły mniej zamożnym wieśniakom także na niedzielę do kościoła. Mężczyźni związani z gospodarką pastersko-hodowlaną nosili spodnie sukienne z samodziałowego wałaskiego sukna, o wąskich nogawkach szytych po bokach, czym różniły się od typowych nogawic góralskich . 100 Ryc. 34. Krój i spodnie płócienne szyte po bokach. Proste długie nogawki miały galoty uszyte z czarnej tkaniny wełnianej, stanowiące część odświęt­ nego stroju mieszczan i bogatszych, dbających o swój wygląd gospodarzy Bardziej jednak paradną, występującą tutaj formą były spodnie lazurki uszyte z niebieskiego lub granatowego sukna, o wą­ skich nogawkach i z dwoma przyporami z przodu, zwanymi lacki, które tak jak boczne zewnętrzne szwy na nogawkach obszyte były niekiedy białą lub czerwoną wypustką . 101 Ryc. 35. Krój lazurek. Spodnie takie noszono do butów z wysokimi cholewami, wpuszczając do nich nogawki. Wraz z pozostałymi wierzchnimi częściami odzieży, uszytymi z modrego sukna wchodziły w skład od­ świętnego stroju mężczyzn wyróżniających się pozycją społeczną i majątkową. 100 Stolafik L, op.cłt, s. 133; M a l i c k i L., Strój górali...,. 101 Teśinsko.., s. 104-105, 226. 41 �Ryc. 36. Lazur ki. KAMIZELKI Kamizelki bez rękawów, czyli tzw. brucleki, brucliki były zróżnicowane zależnie od rodzaju noszonej odzieży. Niektórzy badacze, jak Gustaw Fierla uważali, że dawniejszy typ, tzn. z I połowy X I X w. był prosty, jednorzędowy i bez kołnierza. Nowszy natomiast, tzn. z końca X I X w. był dwurzędo­ wy z metalowymi guzikami i wykładanym kołnierzem z klapkami, który niezręcznie przetłumaczony Ryc. 37. Dawniejszy i nowszy typ brucleka: 1. poł. X I X w., 2. koniec X I X w. 42 �z czeskiego określa jako „kołnierz przełożony". Cały jego opis jest dość chaotyczny co do samego kroju, aczkolwiek jego wygląd sugerować mogą podane przez autora nazwy gwarowe niektórych detali, jak: lemieczek, obujek, fałdki czyli szóstki, sztepowanie, strzępce, sznórka' . Znacznie więcej informacji na ten temat zawiera zbiorowa publikacja czeska, aczkolwiek odno­ szą się one równolegle do form występujących u górali beskidzkich, Jabłonkowian i Cieszyniaków . Porządkując te, jak i inne jeszcze wiadomości łącznie z opisem zachowanych okazów muzealnych z Muzeum w Cieszynie i Ostrawie wyróżnić można co najmniej trzy rodzaje kamizelek różniących się co do kroju, rodzaju zastosowanych materiałów, ich koloru, sposobu zdobienia i okresu użytko­ wania, przy czym wszystkie nawiązują do mody I poł. X I X w. Ubodzy wieśniacy, zwłaszcza ci, którzy zajmowali się hodowlą i wypasem owiec oraz chałup­ nicy i inni wykorzystujący surowce własnej produkcji w X I X w. nosili kamizelki z samodziałowego sukna o prostym kroju, bez kołnierza i ozdób, podszyte grubą lnianą podszewką. Ze względu na samodziałowe sukno były one czarne, brązowe lub brunatne, długością sięgające do pasa, o dwóch przodach zeszytych z prostymi plecami, bądź plecami ze szwem pośrodku, przez co nie były takie luźne. Zarówno wycięcia na ręce, jak i dekolt koło szyi nie były głębokie. Można je było zapinać wy­ soko na rząd 12-15 płaskich rogowych albo metalowych guzków. I taką formę przedstawia pierwszy rysunek podany przez G. Fierlę. Muzeum w Ostrawie posiada bruclek cieszyński z końcowych lat trzydziestych X I X w. uszyty z brunatnego sukna na flanelowej podszewce, o plecach z dwoma bocznymi cięciami i szwem po­ środku, których dolne końce nie są zeszyte do wysokości około 7 cm i zamykają je poziome stębnowania czerwonymi, jasnoniebieskimi i zielonymi nićmi. Tego samego koloru nici stanowią na brze­ gach przodów dwanaście par stębnów imitujących dziurki, z których tylko trzy dolne na lewej pole są przecięte i służą do zapinania na płaskie metalowe guziki. W liczbie 12 są one gęstym rzędem naszyte od dekoltu w dół do wysokości dwóch bocznych, poziomych, prostokątnych patek stanowiących imi­ tację kieszeni, które na końcach majątakże po jednym takim guziku. Poza tym kieszenie mają stębny wzdłuż brzegów i pętlowate wyszycia na całej powierzchni z nici w wymienionych kolorach . 02 103 104 Ryc. 38. Bruclek z I poł. X I X w. Podobny w typie jest cieszyński bruclek w Muzeum w Cieszynie, zapinany na 10 mosiężnych guzików, i jak poprzedni szyty w całości ręcznie lnianymi nićmi, lecz posiadający stojący, ozdobnie stębnowany kołnierz . Kołnierz ten wskazuje na pewną modernizację stosowanej dotąd formy brucleków, a także na upodobanie do formy, jaka w X I X w. wchodziła w skład stroju zamożnych Cieszyniaków. Noszo­ ne przez nich brucleki, te bardziej paradne szyto przede wszystkim z modrego kupnego sukna na flanelowej lub wełnianej podszewce. Natomiast mniej okazale prezentowały się brucleki z sukna 105 102 103 104 105 Fierla G., Strój cieszyński..., s. 16, 48. Teśinsko,.., s. 105-109. Ibidem, s. 102 ¡1. Zbiory muzeum w Cieszynie nr inw. E. 1891 MC. 43 �7c Ryc. 39. Kamizelka zdobiona stebnowaniami, X I X w. czarnego, albo bardziej eleganckie z wzorzystej jedwabnej tkaniny, jak to ukazuje akwarela Henryka Jastrzembskiego odzwierciedlająca modę końca X V I I I i pocz. X I X w. Ich krój składał się z dwóch przodów i czterech części pleców wynikających z cięcia przez środek i po bokach, przy czym wszystkie te zeszycia nie dochodziły do samego dolnego brzegu pozostawiając luźne końce materiału na wyso106 Ryc. 40. Kamizelka dwurzędowa uszyta z czarnej wełnianej tkaniny, I I poł. X I X w. 106 Gutkowska-Rychlewska M., Historia ubiorów, Ossolineum 1968, s. 716-717. 44 �kości pasa. Brzegi te miały czerwoną lub zieloną lamówkę, wynikającą z podszycia odpowiednim suknem. Lamówki takie biegły również wzdłuż brzegów obydwu przodów i dolnej ich krawędzi, a także na brzegach wysokiego kołnierza. Zapięcie stanowił jeden rząd metalowych - mosiężnych albo srebrnych guzików, z których tylko dolne, mniej więcej do wysokości piersi zapinano, górny bowiem ich rząd nie miał zapięć i stanowił wyłącznie ozdobę. Stojący kołnierz był wysoki, stosownie do mody z czasów napoleońskich i uwidaczniał lemiec koszuli z jedwabną chusteczką . W drugiej poł. X I X w. coraz bardziej upowszechnia się kolor czarny zarówno w mieście, jak i na wsiach, kołnierz staje się wykładany z klapami a zapięcie dwurzędowe zachodzące wysoko pod szyję, co ukazuje drugi rysunek G. Fierli. Znikają też boczne rozcięcia, pozostają natomiast metalowe guziki, przeważnie srebrne, jak przy kamizelkach, tylko nieco mniejsze . Około lat siedemdziesiątych X I X w. kamizelki przechodzą dalszą zmianę, która już zdecydowa­ nie ruguje tradycyjną formę i znaczenie tej części odzieży. Zachowuje wprawdzie nadal wykładany kołnierz, natomiast plecy szyje się z tkanin bawełnianych lub satyny, albo innych cienkich materia­ łów . Kamizelki przestają przez to być traktowane jako wierzchnia część odzieży noszona często przez młodych latem, a staje się dopełnieniem męskiego garnituru zacierającego granicę pomiędzy wyglądem mężczyzn z miasta, a ze wsi. 107 108 109 KAFTANY Wierzchnim okryciem z rękawami starszych i młodszych mężczyzn były kaftany, zwane tu­ taj kamizole, kamuzole. Gustaw Fierla powiada, że bruclek nazywano też niekiedy kamizolą, która uboższym służyła na co dzień, ale „również za strój odświętny"" . Gdzieniegdzie zapewne tak było, zwłaszcza gdy nie noszono brucleka, poza tym w strojach często zdarza się przemieszanie nazw, zwłaszcza wśród mniej zamożnych, którzy swym ubiorem chcieli dorównywać bogatszym i przynaj­ mniej nazwą materiału i nazwą części odzieży pokrywali swój niedostatek. Zresztą strój męski cieszyniaków był zróżnicowany zależnie od stanu majątkowego, pozycji społecznej i rodzaju zajęć. Jeśli jednak chodzi o właściwą formę tego rodzaju wierzchniego okrycia to miało ono rękawy, kołnierz i dwurzędowe zapięcie. Wszelkie opisy dotyczące jego wyglądu w drugiej poł. X I X w. powiadają że kamizole szyto z niebieskiego, granatowego bądź czarnego sukna z czarnymi lub metalowymi guzi­ kami i na długość sięgały tylko do pasa. Informacja Lucjana Malinowskiego publikowana w 1877 r. podaje, że „kamuzola ... wygląda jak frak bez szosów" , tzn. bez pół. Przypominają więc model spencera, który w rejonie cieszyńskim nazywano szpencer . Okrycie to miało leżący wykładany kołnierz z klapami i szerokie rękawy, na dolnych końcach wąskie i wywijane, ozdobione dwoma guzikami" . Spencer była to forma, która w modzie europejskiej rozpowszechniła się po 1790 r." i powoli przeniknęła do strojów ludowych wie­ lu regionów, przy czym w Cieszyńskiem swą nazwą utożsamiała się niejako z noszoną tu kamizolą szytą początkowo z czarnego sukna. Samodziałowe czarne sukno w kamizelach jako wcześniejszą tkaninę potwierdza zarówno ilustracja Franciszka Kaliwody z 1840 r., jak też zachowane eksponaty w zbiorach Muzeum w Cieszynie" . Kamizole te sięgające do pasa szyto na białej wełnianej lub flane­ lowej podszewce z wykładanym kołnierzem i klapami, którymi w razie potrzeby można było przysło­ nić dekolt, zapinając kamizol wysoko pod szyję. Zapięcie stanowiły dwa rzędy metalowych guzików, 0 111 m 3 4 5 107 108 109 110 111 112 113 114 115 Kubisz J., op.cit, s. 35. Ibidem. Teśinsko..., s. 107. Fierla G., Strój cieszyński..., s. 17. M a 1 i n o w s k i L., Zarysy życia ludowego na Szlasku, „Ateneum" II, 1877, s. 111. Bystroń J., Z pamiętnika dra Andrzeja Cinciafy, Cieszyn 1900, s. 9. Fierla G., Strój cieszyński...,. Yarwood D., Costume of the Western World, London 1980, s. 169. Zbiory muzeum w Cieszynie Nr inw. E. 287 MC i E. 290 MC. 45 �Ryc. 41. Strój z okolic Cieszyna, akwarela J. Alta z ok. 1840 r. mosiężnych płaskich lub srebrnych kulistych. Jeden z eksponatów guziki te ma umocowane na przy­ szytym od spodu wąskim pasku rzemiennym" . Tak jak brucleki, kamizole zapinano tylko dołem na trzy - cztery guziki lub noszono całkowicie rozpięte, jak ukazuje to akwarela J. Alta z około 1840 r. Po bokach obydwu przodów znajdowały się poziome prostokątne patki kieszeni, przy czym przody miały krój prosty. Tył natomiast oprócz pionowego szwu na środku miał po obydwu jego stronach jeszcze dwa inne półokrągłe cięcia, biegnące od doszytych rękawów w dół, dla dopasowania całości w talii. Dolne ich końce i szew środkowy nie były zeszyte lecz tworzyły tzw. szóstki, tj. małe fałdki lub tacki z naszytymi u góry pojedynczymi guzikami. Kołnierz i kieszeniowe patki miały ozdobne stebnowania niebieskimi i zielonymi, czasami też czerwonymi nićmi" . 6 7 Ryc. 42. Krój kamizoli. Zastosowanie czarnego sukna było wynikiem nie tylko tego, że po wsiach własnoręcznie je pro­ dukowano, ale także mody, jaka od końca X V I I I w. szerzyła się w zachodniej Europie, uważająca kolor czarny za szczyt elegancji. Moda męska tego czasu upodobanie w czarnym kolorze zawdzię­ cza angielskim wpływom i tamtejszym zasadom szyku, głoszonym przez słynnego George Bryan Brummel'a, przenikającymi stopniowo do Francji i dalej w środkowe rejony kontynentu. Cechował 116 Ibidem, Nr inw. E. 287 MC - dl. pleców 57 cm. 117 Ibidem, Nr inw. E. 1924 MC - dl. pleców 56 cm i E. 290 MC - dł. pleców 56 cm. 46 �je staranny krój i wykończenie ubioru oraz ciemne i spokojne barwy, tj. także granat i butelkowa zieleń oraz wysokie kołnierze i w przeróżny sposób wiązane koło szyi chustki" . Granatowy i nie­ bieski kolor tkanin wykorzystywano także w umundurowaniu wojskowym. Tym sposobem formy te i kolory zaczęły przenikać również do X I X wiecznych strojów ludowych" . 8 9 o 0 0 0 r -o 0 -o c 1 j j I Ryc. 43. Krój kamizoli i szpencera. Około połowy X I X w. do szycia kamizol zaczęto stosować granatowe i niebieskie sukno fabrycz­ nej produkcji, podobnie jak do szpencerów, które jednak w miarę upływu czasu utrzymuje kolor czarny. Nadal są krótkie do pasa i bez rozporów w tyle , na wełnianej lub flanelowej podszewce. Przeznaczone na zimę były watowane. Od kamizoli szpencery wyróżniał leżący z klapami albo szalo­ wy kołnierz oraz guziki - zamiast metalowych lub srebrnych, coraz częściej ciemne rogowe. Począt­ kowo nosili je przede wszystkim urzędnicy miejscy, podczas gdy niemal jednocześnie u inteligencji miejskiej pojawiają się czarne surduty szyte z kupnych tkanin wełnianych , które pod koniec X I X w. używane były po wsiach przez zamożniejszych mężczyzn jako strój ślubny. 120 121 Ryc. 44 - 45. Przód i ryl gunioka, pogórze cieszyńskie 1968 r. 118 119 120 121 Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 714-722. N i x d o r f f H . - Muller ŁŁ, Weisse Westen, RoteRoben, Berlin 1983, s. 144-150. Kubisz ] . , Pamiętnik..., s. 37. Teśinsko..., s. 113; Poloczkowa B., op.cit. s. 195; Także rodzinne fotografie i wypowiedzi informatorów. 47 �Na koniec warto jeszcze wspomnieć o jednej mniej paradnej części odzieży stanowiącej wierzch­ nie okrycie z rękawami, zwane kabotem, kabatem, które Barbara Poloczkowa nazywa kurtą , cho­ ciaż w miejscowej gwarze takiej nazwy nie ma, ani informatorzy jej nie pamiętali. Natomiast słownik ubiorów Ireny Turnau podaje dwa znaczenia kurta: jako synonim dolmana i kaftana o kroju kontusza, co nie odpowiada tutejszej formie. Tutejszy bowiem kabat stanowił okrycie dłuższe od kamizoli, tj. sięgające poniżej bioder i uszyte, jak pisze Poloczkowa „z czarnego lichszego materiału wełniane­ go", a nawet z samodziałowego czarnego lub brązowego sukna na grubej lnianej podszewce i raczej z jednym rzędem rogowych guzików. Składały się z dwóch prostych przodów, na których znajdowały się kieszenie z prostokątnymi patkami, z pleców ze szwem pośrodku i z dwóch prostych rękawów z wywijanymi mankietami oraz wykładanego kołnierza z klapami. Był to ciepły zimowy kabat co­ dziennego użytku uboższych wieśniaków i parobków o formie góralskiego gunioka , noszony tak jak samodziałowe sukienne brucleki i spodnie przez uprawiających gospodarkę szałaśniczą. Były szyte ręcznie, jak wszystkie inne wspomniane kaftany. 122 123 m PŁASZCZE Wierzchnim, w pewnym sensie luksusowym okryciem używanym w zimie i na wielkie uroczy­ stości przez niektórych mieszczan i zamożnych wieśniaków była peleryna zwana tutaj płaszczem. Wspomina o nim Fr. Slama w swych pracach publikowanych pod koniec X I X w. oraz A. Macoszek w Przewodniku po Śląsku Cieszyńskim wydanym w 1901 r. Oprócz tego wygląd płasz­ cza opisuje jeszcze J. Kubisz i J. Londzin w końcowych latach dwudziestych i początkowych trzydziestych X X w. i na tych wiadomościach oparli się inni jeszcze autorzy opracowań wydanych w X X w. Najstarszym jednak dokumentem są pojedyncze eksponaty muzealne oraz ryciny dziewięt­ nastowiecznego artysty H . Jastrzembskiego . Wszystkie te materiały wskazują że płaszcze szyto z wysoko gatunkowego modrego lub granatowego sukna i im więcej go wykorzystano, tym „był droższy i stateczniejszy. Z jednego takiego płaszcza można by dziś wykroić trzy wierzchnie suk­ nie", jak zanotował J. Kubisz . Była to długa, sięgająca do pięt peleryna, podbita zieloną sukienną lub wełnianą podszewką niekiedy w żółtawo-czarną lub żółtawo-zieloną kratę, bez rękawów i ot­ worów na ręce. Koło szyi miała wysoki stojący kołnierz, spod którego opadała na ramiona krót­ sza, bądź dłuższa pelerynka. Podobnej formy płaszcze noszono na Górnym Śląsku jeszcze w stroju łaskim i pszczyńskim .Tego rodzaju okrycie nawiązywało do angielskiego płaszcza typu carrick i innego o nazwie redingot używanego w X I X w. do podróży przez burżuazję w zachodniej Europie. Płaszcze te wprawdzie były z rękawami, ale równie długie i obszerne ze stojącym kołnierzem i opa­ dającymi na ramiona 2-3 pelerynkami . Podobne były również peleryny noszone zwłaszcza przez artystów w okresie romantyzmu i biedermeieru. W I poł. X I X w. model ten dotarł także na Śląsk Cieszyński, jednak z racji wysokiego kosztu tutejszy płaszcz nie był rozpowszechniony, i jak pisze A. Macoszek była to „część garderoby familijnej przechodzącej z ojca na syna" . Skutkiem tego nie utrzymała się długo i już pod koniec X I X w. należała do rzadkości, a zniszczoną używano na co dzień i do podróży, gdyż była bardzo ciepła. Niektórzy mniej zamożni, pragnąc dorównać modzie 125 126 127 128 129 l30 131 132 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 48 Poloczkowa B., op.cit. s. 157, 159-160. Turnau I., op.cit, s. 101. M a l i c k i L., Strój górali..., s. 31, 37. Emilia Michalska ur. 1906, Pruchna. Slama Fr., Vlastenskeputovanipo Slezsku, Praga 1886, s. 183; Idem, Oesterreichisch Schlesien, Prag 1887, s. 57, 84; Macoszek A., Przewodnik po Śląsku Cieszyńskim, Lwów 1901, s. 94. Kubisz J., Pamiętnik..., s. 37; Londzin J., Stroje ludowe, „Zaranie Śląskie", 1931, VII/3^ł, s. 140. Teśinsko, o.c, kol. il. 19 i 22 Kubisz J., op.cit., s. 37. Fierla G., Strój lachów..., ryc. 9, tabl. II, s. 24; Bronicz St, op.cit, rys. 4, tabl. I, s. 31-34, rys. 9, 29. Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 714-722, 752; Yarwood D., op.cit., s. 88. 156. Macoszek A., op.cit., s. 94. �takie płaszcze sprawiali sobie z samodziałowego sukna, ale raczej bez podszewki, przez co robiły wrażenie nie tak eleganckich i starannie wykończonych. W Muzeum w Cieszynie znajduje się płaszcz przekazany do zbiorów na przełomie X I X i X X w. uszyty z granatowego sukna podszytego zielonym suknem. Obwód dołu wynosi 292 cm i nie został niczym podszyty ani obrębiony, gdyż spoiste sukno nawet po obcięciu nie strzępi się . Koło szyi znajduje się wysoki stojący kołnierz, spod którego na ramiona opada dość długa pelerynka . Innym jeszcze okryciem wierzchnim, służącym do codzien133 134 A Ryc. 46. Różne formy peleryny, I poł. X I X w. 1. z podszewką, 2. bez podszewki. nego użytku w razie zimna był burnus, tj. długi przestronny płaszcz wykonany z samodziałowego brązowego lub czarnego sukna, o którym krótko, bez bliższych szczegółów mówi J. Kubisz . Nato­ miast, jak wspomina L. Malicki „burnusami nazywali cieszyniacy obszerne płaszcze - peleryny no­ szone jeszcze w latach siedemdziesiątych X I X w." , czego jednak prowadzone przeze mnie badania terenowe już nie wykazały, nawet w nazwie. Wiadomo jednak, że było to okrycie w postaci peleryny z kapturem używane w latach 60-70 X I X w. w różnych środowiskach zarówno przez mężczyzn, jak przez kobiety . 135 136 137 Ryc. 47. Płaszcz i jego krój bez pelerynki i kołnierza. 133 134 135 136 137 Zbiory muzeum w Cieszynie nr inw. E. 1891 MC. Poloczkowa B., Strój cieszyński w XIX wieku, „Polska Sztuka Ludowa" 1972, z. 3, il. 11 a, b. Kubisz J., op.cit, s. 37. M a l i c k i L., Strój..., s. 87, przypis 45. Turnau I., op. cit, s. 32. 49 �Jak z powyższych danych wynika płaszcze gorszej jakości i burnusy szyto z sukna samodzia­ łowego przeważnie w brązowym kolorze. Natomiast płaszcze paradne, eleganckie były z kupnego sukna wysokiej jakości, w kolorze błękitnym lub granatowym. Kronikarski zapis z 1649 r. podaje, że na płaszcze służył także materiał raszowy' . Z wałaskiego samodziałowego sukna szyto też gunie, które również służyły za wierzchnie okry­ cie i to wielu dólanom, co wyraźnie potwierdziła informatorka z Pruchnej mówiąc, że „na zimę wszy­ scy nosili gunie, a na głowie baranice" , podobnie jak sukienne nogawice i gunioki. Gunie miały prosty krój poncha poprzecznego i noszono je zarzucając na ramiona, albo bezpo­ średnio na koszulę, jak to przedstawił na rysunku B. Hoff, albo przedstawia ilustracja „Typy i widoki Cieszyna". Ubierano je też na bruclek, a przy pracy wkładano ręce do rękawów i w razie potrzeby dolne poły podwijano do góry i przytrzymywano paskiem. Taki typ codziennego ubioru cieszyniaka prezentuje jedna z rycin F. Kaliwody w scenie na targu. Ma on na sobie płócienną koszulę, nogawice szyte po bokach, kierpce i na ramionach zarzuconą gunię, a na głowie typowy dla cieszyniaka kape38 139 \ J * V ' Ryc. 48. Krój i wygląd guni. 140 lusz z metalową klamrą spiętą na wstążce opasującej wysoką główkę . Koniecznie przy tym trzeba zaznaczyć, że górale nosili kłobuki, tj. kapelusze o zupełnie innym fasonie, toteż opisany mężczyzna wygląda raczej na mieszkańca dolin, a nie gór, jak to interpretowali niektórzy autorzy. Zresztą fakt ten nie powinien dziwić, gdyż jak wspomniano w ogólnym opisie cieszyńskiego stroju męskiego, strój ten był zróżnicowany zarówno co do formy, jak i zastosowanych tkanin, nadających ostateczny wygląd określonym jego częściom. 138 Iwanek W., op.cit., s. 136. 139 Emilia Michalska, Pruchna. 140 Teśinsko, ii. 135. 50 �KOŻUCHY Najstarsze wzmianki o kożuchach, jakie zachowały się w inwentarzach miejskich w Cieszynie pochodzą z pocz. X V I I w. Znajdują się one w spisach majątku mieszczan, gdzie wymieniane są jeszcze inne elementy stroju, przede wszystkim kobiecego. Pod datą 1663 r. mowa jest o niejakim Marklowskim, właścicielu kilku wsi cieszyńskich, który „w zimie nosił brzoskwiniowy kożuch z 48 srebrnymi guzami" . Jak z tego wynika był to kożuch kosztowny, starannie wyprawiony na brzos­ kwiniowy kolor i na dodatek ze srebrnymi guzami, których było aż 48. Prawdopodobnie dostatnie kożuchy wchodziły także w skład stroju zamożnych mieszczan, skoro wzmiankują o nich inwentarze miejskie. Brak jednak bliższych danych na ten temat. Dopiero w swej książce wydanej w 1886 r. Franciszek Slama wspomina o kożuchach jako zimowym okryciu wałachów i Lachów, ale tylko tyle, że ,już są rzadkie" . Wniosek stąd, iż nie były powszechnie używane, zapewne drogie i stosunkowo szybko wyszły z użycia. Irena Turnau powiada, że od X V w. kożuch stanowił „określenie okrycia" wykonanego „najczęściej ze skór owczych lub baranich, szytego futrem do wewnątrz, także pokrytego tkaniną" . Kożuchy i skóry były przecież używane już w starożytności, zwłaszcza przez pasterzy, co przetrwało do cza­ sów współczesnych w wielu rejonach nie tylko Europy. W owych czasach odnosiło się to więc do elit społecznych. Można zatem przyjąć, że tak jak w Beskidzie Śląskim, również i w innych regionach ziemi cieszyńskiej, gdzie także zajmowano się hodowlą owiec, kożuchy wchodziły w skład odzieży zimowej mężczyzn i kobiet, zapewne jednak nie wszystkich, lecz przede wszystkim tych, których było na to stać. Ozdobny kożuch był przy tym wyrazem dostatku, a zgodnie a tradycją stanowił też część składową stroju żenicha. Gustaw Fierla w swych opracowaniach na temat stroju cieszyńskiego i łaskiego odwołuje się do wiadomości podanych przez J.P. Vyhlidal'a i J. Kubisza , przy czym nie pomija chyba także wiadomości z własnych obserwacji i badań terenowych. Najważniejszym przy tym jego stwierdzeniem jest fakt, że „kożuchy kupowano gotowe w miastach" i ich gatunek oraz wygląd bardziej lub mniej ozdobny zależał od wykonawcy. Miały one przeto rozmaitą formę i nie można wprost powiedzieć, że takie, a nie inne charakterystyczne były dla danej okolicy, w tym przypadku dla regionu cieszyńskiego. Występowały bowiem kożuszki krótkie do pasa, nieco dłuż­ sze i długie niemal do ziemi, co zależało od potrzeby i stanu zamożności. Kożuchy wysoko sobie ceniono i dlatego przechodziły z pokolenia na pokolenie. Wykonane ze skór baranich lub jagnięcych wyprawione były na żółto, brązowo lub czarno. Bywały też kożuchy białe z czarnym wykładanym kołnierzem, baranim. Inne miały stebnowania na obrzeżach wełnianymi nićmi w kolorze zielonym, modrym, czerwonym, a dodatkową dekorację stanowiły też aplikacje z czerwonej lub białej safiano­ wej skórki w połączeniu z kolorowymi ściegami lub plecionką z rzemyczków. Umieszczano je na przednich, bocznych i tylnich szwach oraz niekiedy na rękawach i przy kieszeniach. Pewnym rodza­ jem ozdoby były kożuszane wyłogi koło szyi, na obrzeżach i na rękawach . Takie ozdobne kożuchy o zróżnicowanym kroju i fasonie zależnym od wielkości skór, zapinane na pętle i plecione ze skóry guzy, albo drewniane bądź rogowe kołeczki przyozdobione niekiedy wełnianymi chwastami wyra­ biali kożusznicy zwłaszcza w Górnej Łomnej, Herczawie, Bukowcu, Jabłonkowie po czeskiej stronie oraz po innych wsiach, jak Istebna, Jaworzynka, Wisła, Brenna. Kupowano je przeważnie na targach w Cieszynie, Skoczowie, Jabłonkowie . W dokumentach miejskich cech kuśnierzy wymieniony jest w Skoczowie pod datą 1629 r., a w Cieszynie w 1710 r. Poza tym w Cieszynie pracowali tzw. białoskórnicy (1770) i czerwonoskórnicy (1801) przygotowujący kuśnierzom odpowiednie surowce, 141 142 143 144 145 146 147 148 149 141 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 27, przypis 3. 142 Slama Fr., Vlastenske..., s. 183. 143 Turnau I., op.cit, s. 32. 144 Fierla G., Strój lachów..., s. 14; Idem, Strój cieszyński, s. 17-18. 145 Vyhlidal J.P., O kroji na Teśinsku, Vestnik Matice Opavske, Opava 1895, s. 22. 146 Kubisz J., op.cit., s. 37. 147 Tesinsko..., s. 117. 148 M a l i c k i L., Strój górali..., s. 37-38. 149 Tomczyk D., Pieczęcie górnośl. cechów rzemieślniczych z XV-XVIII wieku i ichznaczenie historyczne, Opole 1975, s. 166. 51 �z czego wnosić można, że skoro istniały cechy, to na ziemi cieszyńskiej nie brakowało rzemieślników zajmujących się szyciem kożuchów. Ryc. 49. Zdobiny kożucha, Hermanice 1939 r. OBUWIE Starsi informatorzy w połowie X X w. wspominali, że ubodzy wieśniacy jeszcze na początku wieku chodzili w kierpcach ze świńskiej lub bydlęcej skóry. Wykonywano je we własnym zakresie tak jak i kopyca, czyli uszyte z sukna lub dziane z wełny skarpety. Na co dzień, zwłaszcza w lecie i przy pracy w polu chodzono boso. Noszono także i inne obuwie wykonywane przez szewców, którzy w 1686 r. mieli w Cieszynie swój cech skupiający rzemieślników z okolicznych miast. Tak jak inne cechy, jego członkowie mieli prawo dostarczania wyrobów szewskich nie tylko mieszczanom, ale również ludności okolicznych wsi oddalonych „od danego miasta o milę lub nawet półtorej mili" . Oprócz tego zobowiązani byli rocznie wykonać kolejno na rzecz dworów i folwarków reperacje oraz parę butów wysokich za 12 groszy i parę niskich butów za 5 groszy . 150 151 152 150 Ibidem, s. 166. 151 Popiołek F., op.cit., s. 160-161. 152 Zukal Joc, Zur Geschichte der Herrschaft Wagstadt im 16. und 17. Jahrhundert Schlesiens, Troppau 1906/7, s. 19. 52 �Informacje te sana tyle ważne, że mówią o butach niskich i wysokich oraz o tym, kto i dla kogo je wykonywał . Stąd wniosek, że oprócz kierpców po wsiach chodzono także w butach niskich, a nie tylko wysokich, o których wyłącznie piszą różni autorzy. Niestety brak dokładnych wiadomości, jak w X V I I i X V I I I w. te niskie i wysokie buty wyglądały. 153 Ryc. 50. Różne formy luksusowego obuwia z X V I I - X I X w 1. - but safianowy, 2. - but typu węgierskiego, 3. - brokatowy- bucik z językiem, 4. - bucik skórkowy z klamrą, 5. - pantofel kobiecy z kokardą. Ryc. 51. Różne formy obuwia do stroju cieszyńskiego z X I X - X X w. 1. - but prosty, 2. - but z lśniącymi wąskimi cholewami, 3. - kierpec, 4. - sukienny papuć. Można tylko przyjąć per analogiam, że zgodnie z ówczesną modą buty niskie były na niewyso­ kim słupkowym obcasie i wysoko zachodziły na podbicie kończąc się sterczącym językiem lub jak 153 Popiołek F., op.cit., s. 160-161. 53 �1 później, bardziej płytkie ze srebrną klamrą " i na niższym obcasie, albo z kokardą na przodzie, co ukazują ryciny z I poł. X I X w. Natomiast buty wysokie miały miękką wysoką cholewę, sięgającą pod kolana, do której wpuszczano nogawki spodni .Szlachta nosiła buty safianowe czerwone lub żółte, za to buty gorszego gatunku były ze skóry czarnej. O takich też jest mowa w znanych opisach na temat cieszyńskiego stroju ludowego. Rzecz ciekawa, że o klamrach metalowych do niskich butów nie wspomina ani M . Gładysz, ani W. Iwanek piszący o metalowych wyrobach zdobniczych . Rów­ nież spisy inwentarzowe z ubiegłych wieków w ogóle obuwia nie wzmiankują. Przemawia to za jego nietrwałościąi stosunkowo niską wartością dlatego pomijano je w testamentowych przekazach. Stąd wnosić można, że rzemieślniczej produkcji obuwie nie było powszechne i zadawalano się kierpcami lub sukiennymi papuciami własnego wyrobu, ale po większej części chodzono boso.Buty z poły­ skującymi cholewami i fałdami na wysokości kostek nosili tylko zamożni gospodarze. Zakończone były górą dla ozdoby skórkowym „sumiastym kutasem" , który zwisał z przodu. Paradne buty były fasonu polskiego, tzw.poloki lub krakusy ze szwem w tyle, albo ciżmy fasonu węgierskiego ze szwa­ mi po bokach i sercowatym wycięciem. Cholewy z wysokogatunkowej skóry nazywano kordybany. Natomiast buty o prostych niższych cholewach nosili chudopachołcy. W drugiej poł. X I X w. wraz z zarzucaniem tradycyjnego stroju upowszechnia się płytkie sznurowane obuwie produkcji fabrycz­ nej, do którego zaczęto nosić skarpetki zamiast onuc, jakimi poprzednio owijano stopy wkładane do butów z cholewami . 155 156 157 158 UCZESANIE I NAKRYCIA GŁOWY Jeszcze na początku X X w. starsi mężczyźni zaczesywali włosy na czoło, niektórzy z przedział­ kiem na środku, a reszta włosów opadała na kark, albo przycinano je do wysokości uszu. Jeśli ktoś zaczesał włosy do góry, mówiono że jest wylizany . Młodzi natomiast zaczesywali się na bok, i jak ukazuje ilustracja z X I X w. po bokach i w tyle utrzymywali nawet loki. Wyjściowym nakryciem gło­ wy był kapelusz używany przez młodszych i starszych. Miał on średniej szerokości rondo, wysoką 159 Ryc. 52. Różne formy męskich nakryć głowy noszonych w X I X w. i na pocz. X X w. 1 kapelusz cylindryczny, 2. kapelusz z klamrą, 3. kasturek, 4. kapelusz słomiany, 5. baranica. cylindryczną główkę i był lśniący, czarny, jedwabny. Używano też kapeluszy z nieco niższą główką opasaną czarną wstążką z metalową klamrą na przodzie. Natomiast tzw. kasturek był przeważnie czarny lub siwy z zajęczej sierści, z niższą główką . W I I poł. X I X w. wysokość główki obniża się 160 154 155 156 157 158 159 160 54 Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 581, 612-613. Bartkiewicz M, Polski ubiór do ¡864 roku, Ossolineum 1979, s. 68. G ł a d y s z M., op.cit, s. 181-238; Iwanek W., op.cit, s. 121-186. Kubisz J., op.cit., s. 35. Teśinsko...,s. 119-121. Kubisz J., op.cit, s. 35-36. Teśinsko..., s. 121-123. �mniej więcej o połowę i oplata j ą jedwabna czarna, albo jaśniejsza wstążka, np. zielona, już bez klam­ ry. Zimowym nakryciem głowy starszych mężczyzn były walcowate baranice, zaś latem przy pracy w polu słomiane kapelusze. W miarę upływu czasu forma kapeluszy dostosowuje się do aktualnej mody miejskiej. Z począt­ kiem X X w. jest to czarny filcowy kapelusz z półokrągłą główką i niedużym rondem podniesionym do góry, tworzącym jak gdyby wywinięty mankiet przysłaniający czarną wstążkę, opasującą główkę. Po I wojnie światowej rondo się wyprostowuje, a główka zmniejsza do wielkości niedużej doniczki. Urozmaicają się też kolory od czarnego, szarego do brązowego, ponadto pojawiają się czapki z dasz­ kiem, noszone zwłaszcza przez młodszych, niezależnie od rodzaju ubioru, który jednak w niczym już nie przypomina dziewiętnastowiecznego modelu. DODATKI Według rycin z I poł. X I X w. (J. Alt, H. Jastrzembski) mężczyźni przy odświętnym stroju nosili chusteczki. Wiązano je pod kołnierzykiem koszuli, albo bezpośrednio na szyi w węzeł, przy czym chustki te - czarne lub czerwone - nie były duże . O wiązaniu na szyi wspomina w swym pamięt­ niku Jan Kubisz , co odnosić się może do I I poł. X I X w. Niebawem jednak moda ta znikła wraz z zarzuceniem tradycyjnego stroju, na co wskazują fotografie z przełomu X I X i X X w., na których przy kołnierzu koszuli widnieją czarne muszki. Innym ważnym elementem męskiego stroju był pas skórzany, „szeroki na trzy palce, ale nie­ zmiernie długi, tak że się nim chłop kilka razy opasał" . Widać to wyraźnie na rycinie Franciszka Kaliwody z około 1840 r. Przy pasie była metalowa klamra i sprzączki umożliwiające najpierw ciasne owinięcie wokół ciała, a następnie poluzowanie aby dalszy okręg mógł opadać na biodra. Bardziej dekoracyjne pasy miały na swej powierzchni wytłaczane drobne ornamenty . Wyrazem szczególnej zamożności był kieszonkowy zegarek zamykany kopertą i zawieszony na dość grubym łańcuszku wzbogaconym ozdobnym brelokiem. Przeciągano go przez dziurkę od brucleka i chowano w jego kieszonce. Jak powiedział stary wieśniak „honor było mieć na sobie takie strzybło" . 161 162 163 164 165 ZRÓŻNICOWANIE STROJU MĘSKIEGO Okoliczności takie jak wesele i pogrzeb skłaniają do zaakcentowania tych wydarzeń odpowied­ nim strojem i wyglądem uczestniczących w nim osób. W przypadku wesela chodzi o pana młodego, drużbów, starostę i gości, a w obrzędzie pogrzebowym o ubiór zmarłego i uczestników pogrzebu. Warto przy tym podkreślić, że w tych okolicznościach większą rolę w tradycji męskiego stroju odgry­ wały akcenty hierarchii społecznej, aniżeli stanu majątkowego. Tak np. jeśli pana młodego nie stać było na nowe ubranie, ubierał się w swoje najlepsze odzienie, a jeśli nie prezentowało się dobrze, pożyczał odpowiednie części odzieży od kogoś bliskiego. Ważne były natomiast dodatkowe atrybuty podkreślające w danej chwili jego pozycję społeczną. Również jeśli chodzi o ubiór zmarłego, nie mu­ siał on być odpowiedni do jego stanu majątkowego, czasami nawet, wbrew zamożności był bardzo skromny. Są to wiadomości pozyskane od informatorów, brak bowiem innych dokumentów na ten temat. 161 162 163 164 165 Ibidem,s. 125-126. Kubisz J., op.cit, s. 135. Ibidem. Tesinsko..., s. 123-124. G ł a d y s z M., op.cit., s. 178. 55 �Pan młody. Już pod koniec X I X w. odzieniem ślubnym było czarne ubranie, które jeśli kogoś było stać, na tę okoliczność sprawiał nowe i nakładał je wtedy po raz pierwszy. Czarny był również kapelusz z białym chochołkiem wykonanym z 3 metrów białej wstążki okręconej wokół kapelusza i długimi końcami zwisającymi na boku (Lipowiec) . Całość ubrania składała się z płóciennej koszuli z czarną lub białą muszką pod kołnierzykiem, albo krawatem, z wełnianej - jednorzędowej kamizel­ ki z plecami uszytymi z satyny lub grubszego jedwabiu i jednorzędowej marynarki oraz z długich wełnianych spodni o prostych nogawkach i z czarnych półbutów. Oprócz chochołka przy kapeluszu, do lewej klapy marynarki miał przypiętą dużą wońkę, tj. mirtowy bukiecik z białymi kwiatkami, przewiązany białą wstążką który żenich otrzymywał od panny młodej . Jako wierzchnie okrycie do I wojny światowej za bardziej elegancki od marynarki uchodził surdut. 166 167 Ryc. 53. Weselnicy: młoda para, dwie pary drużbów i goście, Jaworze Dolne 1914 r. Ryc. 54. Młoda para - żenich w surducie, Pastwiska 1914 r. 166 Nowak Helena, lat 50, koronkarka, Lipowiec 1956. 167 Emilia Michalska, Pruchna 1960. 56 �Ryc. 55. Odświętny ubiór mężczyzn, Puńców 1910 r. Natomiast w X I X w. strój ślubny pana młodego składał się z płóciennej koszuli i jedwabnej chustki koło szyi, błękitnego lub granatowego brucleka, kaftana i wąskich spodni -lazurek wpusz­ czonych do wysokich i glansowanych butów z cholewami, z kapelusza oraz płaszcza. Szczególnie paradnie i bogato wyglądał bruclek z oranżowej, żółtej lub innej jasnej tkaniny, jak to ukazuje akwa­ rela H. Jastrzembskiego z około 1846 r. przedstawiająca mężczyznę w otoczeniu kobiet w stroju „z Cieszyna" D r u ż b a ubierał się na czarno lub granatowo, jak na to wskazuje tradycja ustna i fotografie z przełomu X I X i X X w. W odróżnieniu od pana młodego miał różowy krawat lub muszkę, czy wstążkę przypiętą pod kołnierzykiem koszuli ozdobną szpilką. Poza tym od drużki otrzymywał dwie wońki związane różowymi wstążkami - jedna do lewej klapy marynarki, druga do kapelusza. Oprócz tego otrzymywał od niej różową chusteczkę, którą przy tradycyjnym stroju wiązał pod kołnierzykiem koszuli, a w nowszych czasach wkładał do butonierki. Starosta miał również czarne lub granatowe ubranie, a wyróżniał go chochołek z zieloną i białą wstążką przy kapeluszu oraz wońka z podobnymi wstążkami, które otrzymywał od młodych: wońkę od żenicha, chochołka od panny młodej. Weselnicy. Również wszyscy weselnicy płci męskiej otrzymywali gałązeczki mirtu z różowym kwiatkiem, związane różową wstążeczką w małą kokardkę, przy czym każdy ubierał się w miarę odświętnie. Z m a r l i m ę ż c z y ź n i . Małych chłopców ubierano w niedzielne ubranko przystrojone mirtem, a nierzadko pokrywano „świętymi" obrazkami. Kawalerów ubierano jak żenicha. Natomiast męż­ czyzn w średnim wieku chowano w ubraniu niedzielnym, a starców tak samo, tylko z ciemniejszym krawatem . Jak wyglądał ubiór zmarłych mężczyzn w X I X w. żadne źródła nie podają. 168 168 J.w. 57 �OGÓLNY OPIS STROJU KOBIECEGO W przeciwieństwie do stroju męskiego, który na obszarze regionu cieszyńskiego był dość zróżni­ cowany, cieszyński strój kobiecy był raczej jednolity w swym typie, a odmiany wynikały ze zmiany pory roku i zajęcia, różnicując się na dzień powszedni i świąteczny. Według tradycji ustnej strój ten na przestrzeni dziesiątków lat ulegał pewnym zmianom i modyfikacjom, doprowadzając w końcu do najbardziej uproszczonej współczesnej formy, lecz zachował swój charakter wyraźnie odbiegający wyglądem od innych strojów regionów położonych w bliższej czy dalszej odległości. Ten najbardziej uproszczony strój cieszyński wykształcił się w latach międzywojennych i przetrwał do pierwszych lat po I I wojnie światowej. Pomijając zestaw bielizny, raczej kupnej, produkowanej fabrycznie z tzw. milanezu, a nie szytej z płótna w postaci koszuli i dość długich majtek, to na cały komplet w tym czasie składała się zmodyfikowana bluzka, np. batystowa, jedwabna, koronkowa i ubrana na mąsuknia z żywotkiem, niekoniecznie czarna, z kolorowym haftem na żywotku, zakomponowanym według aktualnej mody. Ryc. 56. Helena Sojka, hafciarka we współczesnej bluzce ubranej do stroju cieszyńskiego, Bielowicko 1956 r. Również golonka naszywana u dołu sukni może być w dowolnym kolorze, ale z gładkiej, jak dawniej, niezdobionej wstążki. Starsze kobiety zachowały jeszcze czółkowy czepiec i wiązanie chustki na pidło, na żurek, jednak bardziej swobodnie czuły się kobiety bez tego nakrycia głowy, które uciskało i krępowało. Pozostał natomiast adamaszkowy fartuch mniej lub bardziej starannie dobrany kolorem do całości tego rodzaju stroju. Niemniej nie tylko w pamięci, ale też w praktyce pozostał poprawny wygląd kobiecego stroju cieszyńskiego. W X I X i X X w. oprócz płóciennej koszuli spodniej tzw. ciasnochy i płóciennych spód­ nic - spodków, traktowanych jak bielizna, na wierzch latem ubierano, zależnie od okoliczności mniej lub bardziej ozdobny kabotek, na to suknią z żywotkiem o hafcie stosownym do panującej mody, od której zależała także długość sukni. I do tej długości dobierano fartuch uszyty z dwóch lub półtorej szerokości materiału, którego gatunek i sposób wykonania wynikał z czasu i okoliczności, w jakich był używany. 58 �Ryc. 57. Maria Farfecka, hafciarka w stroju cieszyńskim z jedwabnym fartuchem w kratę, Brenna 1956 r. W X I X i na pocz. X X w. były fartuchy płócienne farbowane na modro, w drobny wzorek lub z tzw. kanta. Były też białe płócienne, woalowe wzorzyste w pionowe paski, czy kratkę, ręcznie haftowane i malowane, do czego przyczyniły się dwie światowe wojny, oraz fartuchy jedwabne ada­ maszkowe w spokojnych kolorach i nierzadko do kompletu z nagłownymi chustkami, które zaczęto nosić na pocz. X X w. i przetrwały do czasów współczesnych. Na krótki jeszcze okres po I I wojnie światowej weszły w użycie fartuchy o gładkim tle, malowane ręcznie we wzory kwiatowe lub nawet posypywane pozłocistym kolorowym proszkiem, ale okazały się kosztowne i nietrwałe, przez co niepraktyczne. Dlatego szybko je zarzucono. W X X w. popularnym okryciem wierzchnim chroniącym od chłodu stały się jakie szyte na pod­ szewce, także watowane, a nawet podbijane króliczym lub baranim futrem. Natomiast do czasu I wojny światowej noszono tzw. szpyndzery krótkie do talii i wymodelowane, z paskiem, szalowym kołnierzem i rękawami górą szerokimi, aby mogły pomieścić pękate rękawy kabotka, zaś zwężają­ ce się ku dołowi. Szyto je z czarnego sukna na białej wełnianej podszewce. W zimie noszono też kożuchy, które były oznaką bogactwa, ale w X X w. stopniowo wyszły z użycia, podobnie jak duże płócienne naramienne chusty odziewacze tzw. łoktuszki i chusty spuszczowe. Te ostatnie wyszywane były na narożnikach, składane po przekątnej i zakładane na głowę oraz wiązane na potylicy pod opa­ dającym na plecy długim narożnikiem. Pod nią miała kobieta czółko wy czepiec z chustką wywiązaną w tyle głowy. Takie nakrycie głowy świadczyło ojej małżeńskim stanie. W X X w. chusty spuszczowe zarzucono i pozostały tylko czepce i chustki adamaszkowe wywiązane na żurek czy tzw. pidło, przy­ krywające czółkowy czepiec. 59 �Ryc. 58. Franciszka Burjan, hafciarka w stroju cieszyńskim z białą dzianą fecfojr, Górki Wielkie 1956 r. �Miejsce chusty spuszczowej zajęła hacka, początkowo ciemna wełniana w kratę, którą otulano się w razie zimna lub noszono parokrotnie złożoną i przewieszoną przez ramię „dla parady". Chusta ta miała niejednokrotnie dekoracyjnie wiązane frędzle, co uchodziło za szczególnąjej ozdobę. Białe dziane z włóczki hacki zakładały do ślubu panny młode, które używały ich i w następnych latach do odświętnego stroju. Ciemna wełniana chusta zamiast pierwotnej płóciennej łoktuszki służyła biedniejszym kobie­ tom za zimowe okrycie, w którego skład wchodziła kiecka, czyli wełniana suknia ze stanikiem i wełniana jakla. Taki zestaw, nawet tylko sama spódnica ubrana na spodnią koszulę i jakla stanowiły ubiór codzienny, przy czym te części odzieży sporządzano z różnych materiałów, zależnie od stanu majątkowego i potrzeby oraz pory roku. Do tego pod suknię nierzadko ubierano kabotek, a na głowę czółkowy czepiec i chustkę wiązaną pod brodą. Jeszcze do czasu I wojny światowej w powszechnym użyciu na kabotki, chustki, także chusty odziewacze, czyli łoktuszki, fartuchy używano samodziałowego płótna lnianego, z czasem również bawełnianego produkcji fabrycznej. Samodziałowe tkaniny wełniane, czy półwełniane, tzw. rasz, prost służyły na suknie i wierzchnie okrycia. Długo też utrzymywało się proste obuwie, często spo­ rządzane we własnym zakresie, zwłaszcza przez biedniejszych, a należały do niego czerwone dziane z wełny pończochy oraz białe skarpetki - kopytka i kierpce. Natomiast do stroju odświętnego służyły początkowo także czerwone pończochy, potem niebieskie, w końcu białe i płytkie, skórkowe pan­ tofle. Jeszcze w I poł. X I X w. ozdobą przy nich były kokardy, za to w X X w. noszono przeważnie pantofle z poprzecznym paskiem przechodzącym przez podbicie. Na osobną uwagę zasługuje biżuteria, głównie srebrna w postaci spinki do oszewki kabotka, na­ pierśnik - orpant, hoczki - co najmniej dwie pary klamerek przyszytych do brzegów przedniczek żywotka, które przesznurowywano srebrnym łańcuszkiem oraz okazały pas z ozdobnie odlewanych albo filigranowych tacek połączonych łańcuszkami i uzupełnionych zwisającymi kaskadowo łańcuszkami przybranymi koluszkami. Ozdoby te z czasem zastąpiono podobnymi, kolorowo haftowanymi. Ryc. 60. Maria Szczepańska, hafciarka we współczenym stroju cieszyńskim z haftowanym pasem, Hermanice 1956 r. O większości z wymienionych części stroju wspominają dawne zapisy w księgach miejskich i testamentowych, datowanych na X V I - X V I I I w., które dopełniają zbiory muzealne oraz wiadomości zebrane u informatorów w czasie badań terenowych prowadzonych w latach 1956-1958 i pod koniec X X w. 61 �SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO KOSZULE Podstawową częścią odzieży i stroju kobiecego była koszula. Jak pamięć ludzka sięga bezpo­ średnio na ciało ubierano ciasnochę, która pełniła różne funkcje. W stroju odświętnym stanowiła coś w rodzaju bielizny, co potwierdzają inwentarze miejski z X V I i X V I I w. wymieniające „spodne koszyle żenske". Natomiast na każdy dzień, zwłaszcza w lecie traktowano j ą nierzadko jako wierzch­ nie okrycie. Składała się z dwóch części razem zeszytych, tj. spódnicy i stanika, utrzymywanych początkowo na jednym ukośni biegnącym ramiączku, a w nowszych czasach na dwóch prostych ramiączkach. „Jeszcze za starej Polski do kiecki (tj. w latach międzywojennych) noszono ciasnochę na jednym ramiączku" . Stanowiły j ą dwa prostokątne kawałki samodziałowego płótna, tj. stanik - stonek z cieńszego, opasującego talię i spodek, z drelichu lub grubszego płótna - czyli spódnica, znacznie szersza i namarszczona w pasie. Całość sięgała do kolan lub nieco niżej, a góra bez ręka­ wów odsłaniała ramiona. ,69 Ryc. 61. Krój ciasnochy. Na ciasnochę ubierano koszulę wiyrchnią, tj. kabotek, o którym wspomina się w miejskich spi­ sach inwentarzowych z X V i X V I I w. Był luźny, sięgający do pasa i rozcięty z przodu o zachodzących na siebie połach. Szyto go, jak ciasnochę ręcznie z cieńszego płótna o kroju przyramkowym, z ręka­ wami sięgającymi do łokci i ujętymi na końcach w lemce, czyli oszewki. 169 Anna Burawowa lat 59 i Ewa Cieślar lat 30, Wisła 1956. 62 �.92 przód 8 to c f rękawek tył *1 .« Cl) przód przyr amki rękawek co c Ryc. 62. Prymitywny krój kabotka. Podobna oszewka - obujek stanowiła wykończenie koło szyi. Przyramki i lemce szyto z podwój­ nie złożonego płótna. Poza tym pod pachami umieszczano kwadratowe płócienne ćwikle umożliwia­ jące swobodniejsze ruchy. Krój kabotków był zawsze jednakowy tzn., składał się z cienkiego prosto­ kątnego kawałka płótna bardzo luźno otaczającego kibić na długość około 45 cm. Miało ono dwa po bokach od góry nacięcia na wszycie rękawów długości około 40 cm z przyramkami na ramionach o rozmiarach 14 cm dł. i 18 cm szer. każdy. Do tego dochodziły dwa kwadratowe ćwikle o boku 10-15 cm oraz dwa podwójnie złożone wąskie prostokątne lemce i wąski obujek. Ryc. 63. Trzy rodzaje koszuli wiyrchniej: I . kabotek, 2. szatka, 3. koszulka. Zależnie od wykończenia i rodzaju ozdób wyróżniano trzy odmiany kabotków, które miały swoje nazwy. Prosty, bez ozdób był to kabotek, inny z drobnymi, jednobarwnymi wyszyciami - tzw. szutka, a z bogatym dziurkowanym i pąjączkowym haftem na krezach przy rękawach, żabocie z przodu oraz oszewce koło szyi nazywano koszulką. W X I X w. rękawy kabotków były szerokie, bufiaste, bardziej paradne, układane nawet w pionowe fałdy i początkowo ściągane tasiemką, przez co dołem tworzyła 63 �170 się falbana. Pod koniec wieku rękawy były „z obcisłą manszetką" szeroką na 10 cm, która ujmo­ wała rękę poniżej łokci. Te manszetki zapinano od tyłu na guziczek. Rękawy twardo krochmalono, dzięki czemu utrzymywały się wydęte bufy, powstałe przez sute marszczenia przy przyramkach. Sute marszczenia były też przy obujku i przy lemcach. Ryc. 64. Wyszycia na obujku szutki, Ligotka Kameralna, RCz., 1972 r. W szutkach na oszewkach przy rękawach i koło szyi umieszczano drobne wyszycia wykonane czarnymi, brązowymi, rzadziej różowymi lub czerwonymi nićmi, czyli harasową przędzą w drob­ ny dwoisty krzyżyk zwany też warkoczek. Oprócz tego posługiwano się półkrzyżykami i drobnymi ściegami o nazwie skręcatki, gęsto spiralnie obok siebie nakładanymi o mało wyodrębniających się motywach. Wyszywano, tzn., szuto - szyto, stąd nazwa szutka, jak tłumaczyły niektóre informatorki . Nićmi czarnymi albo czerwonymi wykonywano też dziureczki, zaś ściegiem płaskim haftowano drobne listeczki, kwiateczki i wijące się gałązki. Na pocz. X X w. w takich kabotkach - szutkach cho­ dziły od święta już tylko stare kobiety, które początkowo nosiły je na co dzień. Haftowane białymi 171 Ryc. 65. Haftowany lemiec i kreza rękawa koszulki, Gumna, koniec X I X w. nićmi koszulki utrzymały się znacznie dłużej, a hafty te nawet coraz to bardziej rozbudowywano. I tak powstały koszulki, które przy rękawach zyskały szerokie krezy, czyli łokruża, albo tacie, sterczą­ ce ku górze. Po I I wojnie światowej w niektórych wsiach (Goleszów) zaczęto je opuszczać ku dołowi i wtedy powiadano, że „tacie wiszą na ręby", tzn. widoczne są od lewej strony . Haftowano także przód prawej poły, albo doszyty do niej prostokątny podłużny żabot, czyli przedniczkę, nazywaną niekiedy językiem. «• 172 170 Emilia Lipowczan lat 40, Goleszów-Równia 1960. 171 Emilia Michalska, Pruchna i Anna Lipowczan lat 70, Goleszów-Równia 1962. 172 Emilia Lipowczan koronkarka, córka Anny, hafciarki, Goleszów-Równia 1962. 64 �Tabl. I I Strój z Cieszyna, akwarela H. Jastrzembskiego, ok. 1846 r. �Ryc. 66. Haftowana koszulka, Skoczów, koniec X I X w. Ryc. 67. Haft na przyramku koszulki, Gumna, koniec X I X w. Nierzadko haft umieszczano jeszcze na przyramkach nad wszytymi rękawami i im więcej ko­ szulka miała takich ozdób, tym bardziej była paradna i bogato się prezentowała. Jednak w Pruchnej i sąsiednich wsiach „mało kto takie nosił"' . Biały haft wykonywano ściegiem płaskim i dziurkowa­ nym oraz tzw. gatrowaniem czyli pajączkami wypełniającymi dziurki, przy czym całość składała się na miej lub więcej czytelne motywy roślinne, Koszulkę szyto z cieniutkiego płótna, bawełnianego lub batystu. W niektórych wsiach (Pierściec, Lipowiec, Nierodzim, Międzyrzecze) w X X w. koszulki 73 173 Emilia Michalska, Pruchna i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 65 �zamiast haftowanych płóciennych okruży miały przyszyte koronkowe krezy, tzw. szpice™, robione ręcznie lub produkcji fabrycznej. Ryc. 68. Haftowane okruże koszulki, Ogrodzona pocz. X X w. Ryc. 70. Bluzka z haftem richelieu do stroju cieszyńskiego, Jasienica, lata międzywojenne 174 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1956. 66 �Dodatkową ozdobę kabotków noszonych w niedzielę i święta stanowiła srebrna lub złota spinka o kolistej sercowatej formie, a u biedniejszych jarmarczna broszka, bądź agrafka. Kabotki noszone na co dzień spinano pod szyją małym guziczkiem, ewentualnie obujek był rozwarty i niczym nie zapięty. W latach międzywojennych kabotki trochę zmodyfikowano, jednak coraz częściej zamiast kabotka, czy koszulki zaczęto nosić modne w mieście białe bluzki z batystu, koronki i innych delikatnych tkanin. Ale w świadomości miejscowych kobiet pozostało przekonanie, że właściwy strój cieszyński najlepiej prezentuje się z kabotkiem i dlatego po I I wojnie światowej zamawiały u hafciarek nowe koszulki. SPÓDNICE Spódnice, czyli tzw. spodki wkładano pod suknię, bezpośrednio na ciasnochę. Szyto je z białego płótna i te noszono zwłaszcza w lecie, albo z cienkiego barchanu, fianeli lub kretonu, zależnie od potrzeby i możliwości finansowych. Tkanin grubszych używano w zimie. Za austriackich czasów noszono też spódnice wełniane w kolorowe pasy. Dla ich uszycia potrzeba było 3-5 szerzyn materia­ łu, który wszywano do paska suto namarszczając. Pasek zapinano z przodu przy rozporze na guzik Ryc. 71. Wygląd spodka ze stanikiem, lub wiązano tasiemkami. Jeśli noszono tylko jedną spódnicę, to niektóre kobiety przyszywały do niej ramiączka albo stanik wykonany z tej samej tkaniny. „Pod suknią baby ob łykały dwa albo trzy spodki fest szkróbione i suto marszczone" . Spodnia spódnica była wąska z szerokim białym haftem, na to nakładano spódnicę nieco szerszą także z haftem, lecz węższym. Trzecia, wierzchnia spódnica była najszersza, zakończona tylko dzierganymi ząbkami . „Jak je wyprali, wyszkrobili i wybiglowali i postawili na ziym i jak taka spódnica stoła, to było dobrze, ale jak się przewróciła to zaś na nowo trzeba było szkrobić i biglować"... „Baba jak się oblikła a schyliła głowę na dół i uwidziała końce od butków, to była źle oblyczono" . Musiała bowiem wyglądać kopiato. Moda na tę „kopiatość" nastała około poł. X I X w. Wcześniej bowiem suknie opadały bardziej swobodnie i prawdopodobnie oprócz ciasnochy i kabotka niczego więcej pod suknię nie ubierano, jak wskazuje na to najstarsza rycina cie­ szyńskiego stroju, pochodząca z 1803 r. O spódnicach nie wspominają również inwentarzowe spisy 175 176 177 178 175 176 177 178 Stefania Romańczyk ur. 1900, koronczarka i siostra Matylda ur. 1898, szwaczka, Nierodzim 1956 r. Emilia Michalska, Pruchna 1958 r. Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1958 r. Teśinsko..., ii. 160. 67 �z lat wcześniejszych, co można uzasadnić faktem, że bielizna w szerokim rozumieniu tego słowa nie była wcześniej powszechnie stosowana, a „kopiatość" sukni nastała dopiero wraz z europejską modą na krynolinę. Ryc. 72. Haft na brzegu spodka, Skoczów, pocz. X X w. Ryc. 73. Najstarsza rycina cieszyńskiego stroju, 1803 r. 68 �SUKNIA Suknia, suknia śląska, suknia cieszyńska, suknia z żywotkiem to nazwy jednej z ważnych części stroju kobiecego. Za austriackich czasów i jeszcze wcześniej nazywano j ą wałaszką, tzn. że była wykonana z samodziałowej szorstkiej wełnianej tkaniny brunatno-brązowej . Zależnie od rodzaju materiału wykorzystanego na jej uszycie nosiła jeszcze inne nazwy. Tzw. letnik był z samodziałowej tkaniny lniano-wełnianej również w ciemnym kolorze, wełnionka - z samodziałowej wełny, tak samo prostula, raszka, kamlotka - łniano-wełniane, farbowane na rudo-brunatno, brązowo albo czerwo­ nawo, ale kamlotka najczęściej była czarna. Były też suknie wiśniowe, granatowe, ciemnozielone wełniane lub z dobrego gatunku kupnego sukna. Wełnionki, prostule, raszki nosiły ubogie kobiety do I wojny światowej dopóki się całkowicie nie zniszczyły. Samodziałowe tkaniny bowiem były bardzo trwałe, dlatego starszym kobietom od początku kiedy je sprawiono służyły do końca życia. Nazwę prostula odnoszącą się pierwotnie do sukni wykonanej z wełnianego samodziału w kolorze ciemno­ czerwonym lub wiśniowym stosowano z czasem na określenie sukni podlejszego gatunku . „Kogo było stać miał suknię z lepszego materiału wełnianego, gdyż suknia raz kupiona noszona była przez całe życie" '. 179 180 18 Inwentarze spadkowe z X V I i X V I I w. wymieniają inne jeszcze kupne materiały używane na suk­ nie, jak: tabin, tykyt, mazelan, fursztat- forsztat, lindysz, kitaj, uterfin, flander, szamlot -kamlot, rauchajer, sukno angielskie , co wskazuje na fakt, że w rejony Cieszyna docierały różne importowane, nawet drogie tkaniny. Były to także aksamity i jedwabie, suknia bowiem składała się z dwu ze sobą zeszytych części, z których każdą wykonywano z innego materiału. Jedwabi używano też na fartuchy, aksamitów na staniki - żywotki, aczkolwiek po I wojnie światowej z czarnego lub ciemnozielonego aksamitu albo szewiotu szyto również spódnice sukni, „bo wełny wtedy nie było, albo drogo koszto­ wała". Bowiem na solidną suknię „musiał być kamgarn" . W X I X w. spódnice szyto z 6-8 Szerzyn, zależnie od szerokości materiału i Jak taka poszła ku muzyce a zazwertała kołomajkę to tylko furgało" . Ale po I wojnie światowej ze względu na począt­ kowy brak odpowiednich materiałów bądź wysoki koszt właściwej tkaniny, zaczęto szyć spódnice z 4 szerzyn, albo z 3 podwójnej szerokości, przy czym szerzyna z przodu, którą przysłaniał fartuch była wykonana z tańszego materiału i „nazywali to ladaco" . Nie miała ona zmarszczeń, podczas gdy całą resztę spódnicy suto w pasie marszczono lub układano w drobne fałdy i wszywano w wąski pasek z rozporem z przodu zapinanym na haftkę, a na bokach robiono wpuszczane kapsy - kieszenie. W tym czasie skrócono również długość spódnic do połowy łydek i podszywano dołem podkłodką szerokości 20 cm, nawet szerszą w kolorze zielonym albo czerwonym, zaś do samego brzegu dla jego ochrony przyszywano strzępiastą tasiemkę, tzw. szczotkę. Natomiast wierzchem, u samego dołu naszywano golonkę, tj. jedwabną wstążkę w niebieskim kolorze, a do wiśniowej spódnicy - wiśniową albo stalową. Golonki były szerokie na 8-10 cm i pierwotnie ręcznie tkane, przez co były droższe, w przeciwieństwie do produkowanych fabrycznie i kupowanych na metry. W nowszych czasach ko­ lor golonki zaczęto dopasowywać do koloru sukni, ale właściwa suknia cieszyńska powinna mieć golonkę niebieską zgodnie z tradycją która w przekazie ustnym podaje, że Jak Śląsk przydzielono Czechom, to kobiety na znak protestu przyszyły sobie u dołu niebieską galonkę" . Niebieski bowiem kolor w ludowej tradycji, zwłaszcza wśród protestantek uchodził za żałobny' . 182 183 184 185 186 87 179 180 181 182 183 184 185 186 187 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 18. Joanna Cyfkowa lat 40, żona rzeźnika, Pierściec 1956. Emilia Michalska, Pruchna 1956. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146; Iwanek W., op.cit, s. 137. Emilia Michalska, Pruchna. Stefania Romańczyk, Nierodzim 1956. Matylda Romańczyk, Nierodzim 1956. Emilia Michalska, Pruchna; Anna Cyfkowa lat 50, Wiślica 1956; Katarzyna Badura lat 75, Międzyrzecze 1956 r. N i x d o r f f H . - M u l l e r H., op.cit., s. 51. 69 �Ryc. 74. Suknia cieszyńska, Jasienica 1967 r. „Fest fałdowana" spódnica w całości ręcznie szyta, połączona jest z żywotkiem i od jej i wyglą­ du zależy cały szyk sukni. Od dawien dawna żywotki były aksamitne, czarne, rzadziej wiśniowe, co potwierdzają spisy inwentarzowe z I I poł. X V I w. Natomiast adamaszkowe, brokatowe i z innych jedwabi tzw. brucleki nie zeszyte ze spódnicą wchodziły w skład kobiecego stroju jabłonkowskiego, nie zaś typowo cieszyńskiego. Poza tym żywotki od jabłonkowskich brucleków wyróżniały się nie tylko rodzajem tkaniny, ale także krojem i sposobem zdobienia. W sukni cieszyńskiej ulegały one pewnym zmianom i modyfikacjom na przestrzeni dziesiątków lat. Wykaz spadkowy z 1656 r. wymie­ nia między innymi częściami stroju jedną suknię z dobrego forsztatu z żywotkiem zdobnym w złote borty . Podobnie żywotki, jakie widać na ilustracjach z I poł. X I X w. i jakie potwierdzają zabytki muzealne z tego czasu były niskie, obszywane złotą rzadziej srebrną bortą i ze złotym, albo srebrnym wypukłym haftem w stylizowane motywy roślinne, czym nawiązywały do barokowej mody i stylu, a wysoko sięgające ponad stan spódnice - do stylu empire. Podwyższony stan oraz wiązanieprzeposki ponad talią przetrwał do poł. X X w. Stopniowo jednak, zarówno sama szerokość tych staników, jak też i rodzaj ozdób oraz zastosowane do tego celu surowce ulegają zmianie. Obniża się również miejsce ich wszycia do linii talii. 188 188 Iwanek W., op.cit., s. 138. 70 �Ryc. 75. Helena Cieślar w uroczystym stroju z suknią o lekko podwyższonym stanie, Brenna 1956 r. Ryc. 76. Helena Sojka, hafciarka w stroju z suknią o obniżonej talii, Bielowicko 1956 r. �1 I Ryc. 77. Wykrój żywotka - oplecko, dwieprzedniczki, ramiączko. Jeśli chodzi o samą formę żywotka to składa się on z 5 podstawowych części, tj. z dwóch przo­ dów, tzw. przedniczek, tyłu czyli oplecka z trójkątnym szczytkiem na środku i dwóch ramiączek. Całość wykonywano na sztywnej tekturowej podkładce, pokrytej podszewką z samodziałowego grubszego lnianego płótna. W X X w. tekturową sztywność pozostawiono tylko na środku pleców, a z czasem zastąpiono j ą sztywnikiem także naprzedniczkach , pokrytym grubym płótnem. Przed­ niczki nie schodzą się ze sobą lecz ukośnie rozchodzą ku górze zarówno w starszych żywotkach, jak i tych najnowszych, znacznie wyższych, w których plecy w wysokości szczytka sięgają do 28 cm. Ich przeciwieństwem są oplecka wysokie od podstawy po szczytek do 15 cm, charakterystyczne dla źywotków z pocz. X I X w. m 190 Ryc. 78. Żywotek ze złotym haftem i złotą bortą, Ustroń X I X w. Ryc. 79. Żywotek haftowany przez Ewę Chałupską w 1946 r., Jasienica. 189 Emilia Michalska, Pruchna i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 190 Bazielich B., Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" zeszyt nr 6, Bytom 1973, s. 40-41. �Na żywotek potrzeba 60 cm aksamitu, który zanim zostanie odpowiednio skrojony, rozpina się na specjalnej ramce, zaznaczając fastrygą kontury oplecka i przedniczek a potem haftuje. Zarys jego kształtu i miejsca przeznaczone na haft znaczono pierwotnie odpowiednio naszytym ozdobnym ga­ lonem, czyli sznurka, tj. złotą lub srebrną taśmą o falistych brzegach, szeroką od 1,5-4 cm. Węższe Ryc. 80. Aksamit z haftowanym żywotkiem rozpiętym na hafciarskiej ramie, Hermanice 1956. Ryc. 81. Aksamit z zafastrygowanym żywotkiem przed uszyciem, Ligota 1957 r. taśmy na szelkach naszywano w dwóch rzędach, a pionowo pod szczytkiem, po cztery przylegające do siebie lub w odstępach. Skromniejszeźywotki, zwłaszcza protestantek, do konfirmacji były raczej bez haftu, tylko obszyte samą bortą w jasnym lub niebieskim kolorze. Niebieskich tasiem jeszcze w I poł. X X w. używano na żałobę: Około I wojny światowej miejsce obszyć bortą z braku odpowiedniego 73 �Ryc. 82. Projekt żywotka obszytego sznurka, Jasienica 1959 r. surowca zastąpiono tasiemką albo haftem wykonanym kolorowymi nićmi i perełkami, a w związku z tym zmieniła się też kompozycja i wzory haftów. Były to najpierw żywotki w tzw. dwa kwiaty czy dwa bukiety, pomiędzy którymi biegł pionowo haftowany pas w miejscu pierwotnie naszytej borty. Wykonywano go jedwabnymi nićmi, muliną, perełkami, bajorkiem złocistym, tzw. bulionem, pliszowymi nitkami i sporadycznie złotymi lub srebrnymi nićmi odprutymi ze starych żywotków. Taka moda panowała mniej więcej do początku lat trzydziestych X X w., kiedy to zaczęto haftować „w trzy buki eta" bez haftowanych pasów. Potem przyszła moda na jeden kwiat umieszczany na środku Ryc. 83. Żywotek bez haftów, obszyty sznurka, Gumna 1956 r. 74 �Ryc. 84 - 85. Tyl i przód żywotka haftowanego w miejscach , gdzie naszywano galony, Wisła. 1956 r. Ryc. 86. Żywotek haftowany w „dwa kwiaty", Brenna. 1938 r. Ryc. 87. Żywotek haftowany „w trzy bukieta", Górki Wielkie 1930 r. 191 pleców, bo „wzory ciągle te same nie mogą być" . Dla dziewcząt „najlepiej wzory były w dwa bukie­ ty niż jeden na środku, bo nie przykrywał ich puszczony na plecy warkocz" . Po I I wojnie światowej upodobania kobiet były podzielone, ale coraz częściej zaczęły się pojawiać żywotki w kwiaty ułożone „w wianuszek" ..Hafty umieszczano także na ramiączkach i na przedniczkach, do których przed I I wojną światową przyszywano srebrne hoczki, nierzadko przesznurowywane srebrnym łańcusz­ kiem, a bogate kobiety na piersiach pomiędzy ramiączkami przypinały srebrny, z kaskadowo 192 193 191 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 192 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 193 Bazielich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim..., s. 13, ¡1. 4-5; eadem, Z badań terenowych..., s. 13 i ilustracje. 75 �zwisającymi łańcuszkami orpant. Po wojnie te ozdoby biżuteryjne zniknęły. W miejsce hoczków za­ częto na ich podobieństwo wykonywać je kolorową koralikową sieczką, nawet z koluszkami, chociaż źywotka nie przesznurowywano. Mawiano, że są to hoczki z pereł, albo ślepe hoczki. Ryc. 88. Żywotek ślubny haftowany „w jeden kwiat", Jasienica. 1928 r. Ryc. 89. Żywotek z haftem „w wianuszek", Hermanice 1953 r. Ryc. 90. Żywotek z haftem „w wianuszek" kupiony w Cieszynie 1950 r. Na koniec trzeba zaznaczyć, że bogate kobiety miały po 12 sukien, każda na inną okazję i z żywotkiem odpowiednio haftowanym. Mniej zamożne miały od 3-5, -6 sukien, a te najbiedniejsze 1-2, 3. Nawet żona byłego sołtysa miała tylko 3 suknie (Gumna). Nierzadko też sprawiano suknie małym dziewczynkom, zwłaszcza do I komunii świętej czy konfirmacji, najczęściej była to wtedy pierwsza suknia w życiu, a w miarę upływu lat przybywało ich aż do wyprawy, co jednak zależało od stanu zamożności. 76 �Ryc. 91. Trzy pary srebrnych hoczków naprzedniczkach żywotka, Hermanice 1956 r.. �Haftowany żywotek do sukni można było kupić w sklepie w Cieszynie, Skoczowie, Bielsku, ale „jak która chciała mieć modny żywotek to zamawiała u wyszywaczki, bo wtedy miała wzory, jakie się jej podobały" . Niejedna hafciarka miała też kontakt z krawcową lub nawet była to jej siostra, matka bądź inna krewna, która następnie po wyszyciu żywotka szyła całą_suknię. Wszystko szyto w rękach, nie na maszynie, równymi ściegami i mocnymi nićmi. Również dzisiaj niektóre kobiety sprawiają sobie suknię cieszyńską na specjalne uroczystości, którą ubierają jak dawniej na kabotek albo na białą bluzkę. Korzystają też z sukni sprawionej po II wojnie światowej lub jeszcze starszej, gdyż zawsze przechowywano je z wielką starannością nie tylko z szacunku dla pamiątki rodzinnej, ale także ze świadomością swojego związku z rodzinną ziemią. 194 FARTUCHY Spisy inwentarzowe z X V I i X V I I w. wymieniają białe fartuchy z płótna. Brak jednak bliższych informacji o ich wyglądzie, tj. długości i szerokości. Domyślać się natomiast można, że jak inne części płóciennej odzieży, były wówczas wykonane z prostych kawałków materiału. Taką formę zresztą miały i w późniejszych czasach aż po X X w., tylko zmieniały się gatunki tkanin, z których je sporządzano. W regionie cieszyńskim fartuchów używano zarówno do stroju odświętnego jak i na co dzień, przy czym jako starsze uważać należy modrzince - płócienne, farbowane na niebie­ sko i drukowane, kupowane u farbiarzy pracujących w Cieszynie, Strumieniu, Jabłonkowie. Każda Ryc. 95. Fartuch płócienny drukowany, Cieszyńskie koniec X I X w. kobieta miała po kilka fartuchów, tj. na co dzień i od święta, aczkolwiek biedniejsze używały tych samych, bo były drukowane dwustronnie. Na co dzień wzór stanowiły drobniejsze motywy, przeważ­ nie kropki lub małe kwiatuszki, zakładane drugostronnie na niedzielę miały nieco większe kwietne motywy i tzw. kantę, czyli węższy lub szerszy pas obiegający brzegi i wypełniony innymi motywami. Były też modrzince gładkie w kantę. Białe płócienne fartuchy uszyte z jednej albo dwu szerokości miały dziewczęta i młode mężatki, a panna młoda - z białego, cienkiego materiału z jedną lub dwo­ ma zakładkami u dołu lub proste. Jak wykazują ryciny z I poł. X I X w. (J. Manes, H. Jastrzembski) w odświętnych strojach na długość sięgały nawet poniżej sukni, która w tym czasie dochodziła do połowy łydek, o czym wspomina także Lucjan Malinowski . Drukowane fartuchy noszono również w strojach sąsiednich regionów, gdzie podobnie jak w Cieszyńskiem używano jeszcze tzw. uherszczoków, które zgodnie z tą czeską nazwą pochodziły z Węgier, być może między innymi z miejsco­ wości Papa leżącej w północno-zachodnim rejonie kraju, gdzie po dzień dzisiejszy przetrwała tego 195 194 Katarzyna Badura, Międzyrzecze 1956 r. 195 Malinowski L., op.cit., s. 111. 78 �196 rodzaju manufaktura. Farbiarni zresztą nie brakowało też na terenie Czech i Słowacji . Uherszczoki były gatunkowo lepsze, dlatego zakładano je od święta albo na pogrzeb. Odznaczały się tym, że były ciemno-modre w różny biały wzór i specjalnie glansowane do połysku, czego nie uzyskiwano przez prasowanie domowym sposobem . 197 Ryc. 96. Cieszynianka w odświętnym stroju, Cieszyn 1930 r. Ryc. 97. Fartuch jedwabny granatowy z haftem: kwiatki błękitne i pomarańczowe, liście zielone, Skoczów 1928 r. Fartuchy noszone na co dzień i od święta zarówno te starsze, jak i z I I poł. X I X w. górą marszczo­ no i wszywano w oszewkę, która przechodziła w troki do wiązania. W miarę wydłużania się i posze­ rzania sukni, co zaczęło być modne w I I poł. X I X w. poszerzał się i wydłużał również fartuch a wraz 196 Vydra L,L'udova modrotlać na Slovensku, Bratislava 1954, s. 12-29 i nast. oraz s. 24 - mapa; Re in fus s R., Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa 1953, s. 17-23, 43. 197 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia; Emilia Michalska, Pruchna; Joanna Cyfkowa, Pierściec; Maria Farfecka, lat 46, Brenna. 79 �z nim zmianie ulegają zastosowane do tego celu tkaniny. Modrzince służą już tylko na co dzień i star­ szym biednym kobietom na niedzielę, co przetrwało mniej więcej do I wojny światowej. Natomiast u innych kobiet, którym pozwalały warunki domowe i środki materialne stosunkowo szybko w stroju Ryc. 98. Hafciarka Stefania Dziadek w stroju cieszyńskim z adamaszkowym fartuchem, Ligota 1959 r. odświętnym pojawiają się fartuchy szyte z kupnych wzorzystych tkanin różnego gatunku. Potrzeba było przy tym trzech szerzyn, a nie jak dotąd 1-2, kiedy wykorzystywano płótna samodziałowe. Za­ leżnie od rodzaju tkaniny, fartuchy miały teraz swoje nazwy, tj. kartóniok, patys, satenowy, woalowy, tibetowyjedwobny, atłasowy, muślinowy, rypsowy, z cienkiej wełenki i inne. Były to tkaniny lekkie gładkie albo cięższe w stonowanych kolorach szarych, błękitnych, zielonych, wiśniowych, świetli­ stych kolorowo tkane w prążki, kratkę lub w kwietne wzory, a także malowane i haftowane. W latach międzywojennych upowszechniły się fartuchy wykonane z jednobarwnego jedwabnego adamaszku, w którym roślinne wzory czytelne są dwustronnie, tj. po jednej stronie tło jest błyszczące a wzory matowe, po stronie drugiej widać tego odwrotność - tło matowe, wzory błyszczące. Ryc. 99. Hafciarka Maria Szczepańska w stroju cieszyńskim z jedwabnym wzorzystym fartuchem, Hermanice 1956 r. 80 �Na początku X X w. nastała moda kolorowo wyszywanych fartuchów, zaś po I I wojnie świato­ wej -jedwabnych fartuchów w malowane wzory. Malowanie jednak okazało się niepraktyczne, bo w miejscach malowania tkanina łatwo pękała. Zamiast malowanych zaczęto więc znowu nosić haf­ towane lub gładkie . 198 Ryc. 100. Siostry Romańczyk - Matylda, szwaczka i Stefania, koronkarka w kretonowych fartuchach i sukienkach noszonych na co dzień, Nierodzim 1956 r. Początek X X w. przyniósł również inne zmiany, które przetrwały do czasów współczesnych. Za­ niechano mianowicie szycia fartuchów z 3 szerzyn na rzecz 1,5 szerokości, a wraz z tym zwężeniem uległy skróceniu odpowiednio do skróconej długości sukni. Oprócz marszczenia lub fałdowania przy oszewce zastosowano gęste marszczenia albo fałdowania na podszytej tasiemce, która przechodzi w wiązanie wokoło bioder i ku przodowi, poczem końce chowa się pod fartuchem. Na wierzch bo­ wiem przychodzi przepaska ze wstążki, albo pas. Starsze fartuchy dla wzmocnienia podszywano dołem organtyną . Na koniec warto dodać, że wraz z upowszechnieniem się fartuchów adamaszkowych, do kom­ pletu zaczęto nosić takie same chustki na głowę, które mają już gotowe, fabrycznie wykonaną bordiurę. Natomiast na co dzień pozostały fartuchy płócienne, kartonowe, bawełniane w ciemniejszych kolorach, gładkie, w prążki albo w drobny gęsty wzorek, a także fartuchy przysłaniające całe przody kretonowej sukienki, z szelkami i kieszonką niekiedy wykończone dołem falbanką. 199 OKRYCIA WIERZCHNIE Do wierzchnich okryć kobiecych w stroju cieszyńskim należały szpyncery, jupki i jakie, przy czym forma tych okryć dostosowana była do aktualnie panującej mody. Ryciny z I poł. X I w. (Jastrzembskiego, Manesa) oraz stare fotografie przedstawiają kobiety w szpencerach. Natomiast w spisach inwentarzowych z X \ T - X V I I I w. wymieniane są mentliki, płaszcze i szuby, co nasuwa przypuszczenie, potwierdzone zresztą historycznymi materiałami, że szpyncery, szpencery były wy­ nikiem europejskiej mody z przełomu X V I I I i X I X w., a tamte okrycia od nich starsze. 198 Maria Farfecka, lat 46, Brenna 1956, hafciarka. 199 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia i Emilia Michalska, Pruchna. 81 ��Równie starą nazwą jest jupka, aczkolwiek w ubiorach ludowych okrycie to upowszechniło się dopiero w X I X w. , a na Śląsku Cieszyńskim - w I I poł. X I X w. i przetrwało to do połowy X I X w. Przeważnie utożsamiano je tutaj z jaklą i ta nazwa była bardziej rozpowszechniona w odniesieniu do starszej, jak i do nowszej formy. Tzw. „stare jakie" były dość długie, szyte do figury, ze stojącym kołnierzem, bufiastymi u ramion i wąskimi dołem rękawami, szyte z czarnej wełny, kamgarnu lub sukienka, na zimę z watoliną i na podszewce, a nawet podbite futerkiem. Zdarzały się też w kolorze granatowym, zielonym, brązowym. Po 1917 r. krój jakli ulegał wielokrotnym zmianom, przy czym letnie jakie szyto z kretonu, jedwabiu, wełenki, ale bez podszewki, przez co nie wyglądały tak so­ lidnie. Ozdobą jakli używanych na niedzielę były guziki, sutaż lub haft umieszczane na przodach i dołem rękawów, także wokół dolnej krawędzi przodów i pleców. Jakie przeznaczone na co dzień nie miały naszywanych ozdób; zdobiły je ewentualnie zakładki ciągnące się wzdłuż przodów i nie­ wielkie guziki służące do zapinania. Natomiast hafty wykonywano ściegiem łańcuszkowym czarnym kordonkiem, niekiedy z dodatkiem nici bronkowych, czyli złotych (Międzyrzecze), umieszczając je po bokach, w miejsce kieszeni i u dołu rękawów. Jakie, jupki ubierano na kabotek lub bezpośrednio 200 201 Ryc. 103. Łańcuszkowy haft na kamgamowej jakli, Międzyrzecze, pocz. X X w. na suknię bez kabotka, za to szpyncery noszono zawsze na sukni z koszulką, która miała bogaty biały haft starannie przez kobiety eksponowany w dekolcie spencera. To wierzchnie okrycie odznaczało się swoistą elegancją nie tylko ze względu na dobry gatunek czarnego lub zielonkawego sukna, ale także krój i wykończenie. Było krótkie do pasa, dopasowane w talii i zapinane na pasek przykrywający w tyle niezbyt szeroką falbanę powstałą w wyniku dwóch cięć na plecach zbiegających się ze sobą ku dołowi. Miało proste przody z szerokim dekoltem osłoniętym szalowym kołnierzem wykonanym z aksamitu w kolorze sukna. Rękawy szyte z dwóch części, tj. wierzchniej i spodniej zwężały się ku dołowi i miały również aksamitny półmankiecik, a górą znacznie się rozszerzały dla pomieszczenia bufiastych rękawów koszulki. Całość była watowana i na białej flanelowej lub wełnianej podszewce. W szczególnie okazałych szpyncerach pasek zapinał się na srebrną klamerkę, zaś rękawy, niekiedy dołem rozcięte - na niedużą srebrną spinkę. Szpyncery zaprzestano nosić około I wojny światowej. 200 Turnau I., op.cit, s. 76, 167. 201 Materiały z badań terenowych oraz fotografie rodzinne. 83 �Ryc. 104. Szpyncer do kobiecego stroju cieszyńskiego, Ropical860 r., RCz. Innych wierzchnich okryć, o których informują spisy inwentarzowe z minionych wieków, jak ko­ biecy mentlik, szuba, płaszcz tradycja ustna nie potwierdza. Mogły one wyjść z użycia na przełomie X V I I I i X I X w. zanim modne stały się szpyncery, należące do kosztownych części odzieży, na które mogły sobie początkowo pozwolić tylko zamożne osoby. Dla mniej zamożnych pozostawały kożuchy i szuby, tj. kożuchy pokryte z wierzchu granatowym suknem lub tkaniną wełnianą. Szuba czyli tzw. „modry kożuch", na pokrycie którego służył także haras, muchajer, forsztat czy barchan, wykonany był ze skór owczych albo króliczych . Bardziej paradny i kosztowny był natomiast długi kożuch. W połowie X X w. w czasie wywiadów terenowych informatorki nierzadko powtarzały, że „dziewucha jak się wydowała a nie miała kożucha to nie była wiela warto" i „czym kożuch był dłuższy, tym dzie­ wucha była bogatsza" . Wyszły one jednak z użycia na przełomie X I X i X X w. W archiwum Muze­ um Górnośląskiego w Bytomiu zachowała się ilustracja kobiecego kożucha z Hermanie, który został sfotografowany w 1939 x. Prezentuje się w bardzo dobrym stanie, jest długi, wyprawiony na biało, 202 203 1M Ryc. 105. Krój kobiecego szpyncera do kobiecego stroju łaskiego, Orłowa 1890 r., RCz. 202 Teśinsko..., s. 149. 203 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia, Emilia Michalska, Pruchna, Matylda Romańczyk, Nierodzim i inne. 204 Archiwum fotograficzne Działu Etnografii Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. 84 �z niewielkimi opuszkami koło szyi, przy rękawach, po bokach i wokół dolnego brzegu. Jest szeroki, kloszowy, z półkolistymi cięciami na plecach podkreślonymi ozdobnym szwem, przy którym od pasa w dół rozsypują się symetrycznie po obu stronach 3 gwiazdki wykonane z kolorowego safianu. Białym i ciemnym safianem podkreślone są także dolne brzegi rękawów i krawędzie kożucha two­ rząc ozdobny u dołu otok. Niestety, nie zanotowano, gdzie kożuch ten został wykonany lub nabyty. Wiadomo tylko, że tak ozdobne kożuchy wchodziły w skład ślubnego stroju panny młodej i żenicha i była to ich zasadnicza funkcja , co potwierdzały również wypowiedzi informatorek. 205 Ryc. 106. Kobiecy kożuch ślubny, Hermanice 1939 r. Chustki W tradycyjnym stroju cieszyńskim występowały różne rodzaje chustek. Były to chustki noszone na głowie specjalnie tylko do czepca i dodatkowe, zakładane na wielkie uroczystości. Oprócz tego były to chustki naramienne na lato, na zimę i okazjonalne, obrzędowe. Zależnie od przeznaczenia, materiału z którego były wykonane, wielkości i ozdobności nosiły rozmaite nazwy funkcjonujące także wraz z niektórymi formami w innych strojach regionalnych występujących na ziemi cieszyńskiej. 205 Teśinsko..., s. 150. 85 �Używanie chustek w stroju cieszyńskim potwierdzają archiwalne materiały w postaci inwentarzy i spisu majątku oraz testamentów sporządzonych w X V I i następnych wiekach. Wymieniane tam są łoktuszki - loktusze, szatki na głowę, szatki z koronkami. I takim potocznym określeniem jakiejkol­ wiek chustki pozostała nazwa szatka. Zanim też zaczęto używać gotowych fabrycznych lub sporzą­ dzać je z kupnych tkanin, wszelkie chustki wykonywano z płótna samodziałowego lnianego średniej grubości i cienkiego, delikatnego, rąbkowego. W zbiorach muzeum w Cieszynie zachowała się płó­ cienna chustka datowana na 1686 r., haftowana różnymi ściegami w niewielkie bukiety luźno zakom­ ponowane wokół obrzeży i obszyta klockową koronką która jednak nie stanowiła części odzieży . Wśród protestantów pełniła funkcję obrzędową w czasie zaślubin, co przetrwało do X I Xw. 206 Ryc. 107. Cieszyńskie chustki obrzędowe, X V I I I - X I X w. Na co dzień na głowę używano białych, płóciennych chustek średniej grubości i takie nosiły star­ sze kobiety, jeszcze w latach międzywojennych. Białe płócienne lecz z cienkiej tkaniny miała panna młoda. Była ozdobiona białym haftem na środkowym narożniku, który po złożeniu chustki w trójkąt i zawiązaniu na głowie wyraźnie się uwidaczniał, podczas gdy pozostałe narożniki z drobniejszymi haftami nie były widoczne. Ślubne chustki obrębione klockową koronką przechowywało po babce jeszcze po I I wojnie światowej wiele kobiet, między innymi Emilia Michalska w Pruchnej, Emilia Lipowczan w Goleszowie-Równi, Stefania i Matylda Romańczyk w Nierodzimiu, przy czym babka tych dwu sióstr sama je ręcznie haftowała i obrębiała przygotowując się do ślubu. Ryc. 108. Narożnik chusty oczepinowej z białym haftem, Cieszyńskie X I X w. 206 Baziełich B., Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" zeszyt nr 1, Bytom 1966, s. 24. 86 �W I I poł. X I X w. zaczęto używać tak jak na fartuchy tkanin fabrycznych, z których szatkę wy­ konywano własnoręcznie, ewentualnie gotowe kupowano w sklepie, u wędrownego handlarza, albo na targu. Początkowo gatunkowo różne, z czasem coraz większym upodobaniem cieszyły się chustki jedwabne, wzorzyste adamaszkowe, w jasnych kolorach, nierzadko stonowane z tka­ niną fartucha lub wręcz takie same. Szatki te zakładano na czepiec składając najpierw w trójkąt, a następnie wiązano z tyłu głowy na wierzchu chustki w duży węzeł i stojące jak dwa skrzydła Ryc. 109-110. Wiązanie chustki na. żurek, Ligota, 1959 r. Ryc. 111. Kobieta w stroju cieszyńskim. Chustka wiązana na żurek. Ligota 1959 r. 87 �końce. Takie wywiąznie na tzw. żurek czy pidło nie było łatwe, bo szatka musiała być dość sztyw­ na, jeśli płócienna to wykrochmalona, głęboko nachodzić na głowę zakrywając główkę czepca i po bokach zebrana w fałdy. Toteż raz wymodelowana mogła służyć parokrotnie, gdyż zdejmowano j ą z głowy nie rozwiązując. Dziewczęta także nosiły szatki, ale bez czepca i tylko w razie zimna, wiążąc Ryc. 112. Kobieta w stroju cieszyńskim. Chustka wiązana na żurek, Górki Wielkie 1956 r. je pod brodą. W ozdobnie wiązanej chustce chodziły starsze kobiety i tzw. zowitka, czyli panna z nie­ ślubnym dzieckiem, której nie wolno było nosić czepca. Starsze mężatki wedle dawnego zwyczaju na żurek nakładały jeszcze jedną chustkę, przy czym kolory tych chustek powinny zgadzać się za sobą i fartuchem. Na okres Adwentu i Wielkiego Postu nie noszono jaskrawych kolorów - raczej granato­ we i siwe. Natomiast w zimie chustki wełniane w ciemnych kolorach wiązano pod brodą a na wielkie Ryc. 113. Jedwabna szatka ręcznie haftowana, Pierściec 1948 r. 88 �Tabl. I I I Mężatka i dziewczęta w strojach cieszyńskich. Fot. St. Gadomski 1972. �uroczystości szatki sprawione, co jednak zaniechano około I wojny światowej. W lecie wystarczył sam żurek, przy czym po I I wojnie światowej modne były jedwabne chustki i fartuchy najpierw ko­ lorowo haftowane, potem malowane w kwiaty. Ryc. 114. Cztery narożniki szatki spuszczowej wyszyte dwustronnym ściegiem krzyżykowym, Cieszyńskie X I X w. Szatka sprawiona, czyli spuszczowa była to duża płócienna chusta wielkości kwadratowego obrusa o boku około 150 cm, która na jednym rogu miała wyszyty trójkątny tzw. znak czarnym, czerwo­ nym lub różowym harasem, a na pozostałych narożnikach przeważnie mniejsze znaczki - wszystkie w tym samym kolorze, wykonane liczonym, drobnym dwustronnym ściegiem krzyżykowym z led­ wo widocznymi białymi motywami geometrycznymi, prześwitującymi z wyszytego tła. Na mniejsze znaczki stosowano też ścieg skręcatkę. Brzegi chustki obszyte były klockową ręcznie robioną koron­ k ą szeroką nawet na 6 cm. Pod koniec X I X w. na wzór jabłonkowskich, zdarzały się szatki spuszczowe z białym haftem o motywach roślinnych, wykonanych ściegiem płaskim, dziurkowanym, łań­ cuszkowym. Po złożeniu w trójkąt szatkę spuszczowa nakładano na czepiec z płóciennym żurkiem, zbierając koło uszu w fałdy, a następnie wiązano na potylicy pod opadającym w dół narożnikiem z wyszytym znakiem, który sięgał nieco poniżej pasa, przy czym krótsze końce wiązań, zwłaszcza je- Ryc. 115. Młoduchy w hackach cieszyńskich podczas ślubu w kościele, Koniaków 1957 r. 89 �den z nich sterczał jak skrzydło za uchem. Na ziemi cieszyńskiej w stroju góralskim i łaskim w po­ dobnym celu i sposobie noszenia używano chustek rożkowych. Były one nieco mniejsze od spuszczowych o boku około 100 cm i bez obszycia koronką, ale z takimi samymi geometrycznymi znakami * . Nie stanowiły one jednak nakryć głowy Cieszynianek, jak to przypuszczała Barabara Poloczkowa, która w spisach inwentarzowych z 1558 r. odczytała słowo „russki" jako rożkowe chustki. W X V I i X V I I w. w spisach tych wymieniane są natomiast „łoktuszki z białymi koronkami", a więc nie chust­ ki rożkowe. Nie potwierdzają ich także XIX-wieczne ilustracje. 1 1 Ryc. 116. Chustka ręcznie malowana, Haźlach 1956 r. Łoktuszki, łoktusze były to duże chusty odziewacze w postaci płachty z grubszego płótna lub adamasu, wielkości prześcieradła wykonane z dwóch zeszytych szerokości i długości około 4 miar, któ­ re składano w pół i zarzucano na ramiona wiążąc na piersiach. Ich zastosowanie potwierdzają nie tylko spisy inwentarzowe z X V I w., lecz także z wieków następnych oraz wspomnienia starszych informatorek. Chroniły przed chłodem dziewczęta i kobiety, dlatego używano ich nie tylko w zimie, jednak zaprzestano je nosić na początku X X w. W latach przed I wojną światową bowiem modne były zamiast nich używane także w zimie wełniane chustki w kratę, przeważnie ciemnego koloru. W razie potrzeby składano je po przekątnej w trójkąt i zarzucano na ramiona otulając całąpostać, albo też noszono je „od parady" parokrotnie złożone i przewieszone przez ramię. W lecie natomiast chu­ stą odziewaczą była hacka robiona przeważnie szydełkiem z białej włóczki. Białe chustki wełniane dziane, złożone szalowo miały również mioduchy, czyli panny młode, druhny i starościny. Poza tym w czasie II wojny światowej i zaraz po wojnie używano różnych innych chustek produkcji fabrycznej, nierzadko gładkich, ręcznie malowanych. Niektóre nawet, tzw. tureckie sprowadzane były z Czech, albo z Niemiec. Z tych samych krajów pochodziły też tzw. zametki dość sztywne jedwabne chustki z aksamitnym wzorem, z których wiązano żurek. Nie były one jednak zbyt rozpowszechnione . 208 209 207 Wywiady przeprowadzone w różnych miejscowościach w powiecie bielskim i cieszyńskim w 1956 r. 208 Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146; Iwanek W., op.cit., s. 137; Tesinsko..., s. 147-148, przypis 254. 209 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 90 �CZEPEK NAKRYCIEM GŁOWY MĘŻATEK BYŁ CZEPEK O SWOISTEJ FORMIE I SPOSOBIE ZDOBIENIA, KTÓREGO NIE NOSZONO NIGDY BEZ CHUSTKI. DIATEGO WIDOCZNA BYŁA TYLKO JEGO PRZEDNIA CZĘŚĆ, TZW. czółko wykonane z białej ozdobnej koronki w postaci wydłużonego prostokąta o rozmiarach około 8x20 cm, tj. wielkości ule­ gającej zmianom mody. Najstarsze czepki miały czółko wąskie i zakładano je wysoko od czoła tak, że było widać brzeg włosów. Z czasem sięgało do pół czoła, a w X X w. jego szerokość się powiększa, Ryc. 117. Czepek z szydełkowym czółkiem, Brenna pocz. X X w. Ryc. 118. Czepek z czółkiem roboty klockowej, kupiony w Skoczowie 1922 r., Istebna. 210 przez co przysłania całe czoło aż do brwi . Zależnie od rodzaju koronki, dolny brzeg czółka wykań­ czano albo ząbkami przyszytymi do wąziutkiej tasiemki, tzw. sznureczki, albo brzeg był bez ząbków tylko z samą tasiemką. Krótsze boki czółka nad uszami łączono z kwadratowo-prostokątnymi ka­ wałkami lnianego płótna o rozmiarach 8x10, a pozostały dłuższy jego bok i boki płócienek łączono z szydełkową siatką mniej lub bardziej ażurową stanowiącą denko, czyli główkę ". 2 210 Emilia Michalska, Pruchna. 211 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 91 �Ryc. 119. Czepek z czółkiem robionym „na kółkach" - teneryfie przed I I wojną światową. Istebna. Koronkowe czółka były kiedyś roboty klockowej, siatkowej, w końcu szydełkowej, a nawet tiulowej. I takich używały też kobiety w strojach regionów sąsiednich, tj. łaskim, góralskim, jabłonkowskim, pszczyńskim, z tym, że różne były wzory i szerokość czółek, oraz sposób noszenia. W stroju łaskim Ryc. 120. Tiulowe czółko do czepka łaskiego, Pastwiska 1967 r. Ryc. 121. Czepek z siatkowym czółkiem, Wisła-Jawornik 1954 r. 92 �i jabłonkowskim przeważały czółka tiulowe i siatkowe, w góralskim szydełkowe, a w cieszyńskim dominowały policzkowe, czyli klockowe. Dopiero w nowszych czasach występowały także szydeł­ kowe, siatkowe, teneryfowe, nierzadko wykonane łączonymi technikami, np. siatkowe obrabiano szydełkiem, a teneryfowe motywy łączono szydełkowymi słupkami i półsłupkami. Zdarzały się też koronki robione na drutach. Wyroby te, tzn. same czółka albo czepki można było kupić gotowe na targu w Cieszynie, Skoczowie, Strumieniu i innych miejscowościach, bądź zamówić bezpośrednio u koronkarek, które taką robotą się zajmowały, nawet prały i prasowały czepce glansując czółko do połysku. Z wyrobu koronek słynęły niektóre miejscowości, jak Ustroń, Nierodzim, Goleszów, Konia­ ków, chociaż niemal w każdej miejscowości pracowały specjalistki tej umiejętności. Było ich sporo, gdyż każda kobieta miała po kilka, czy kilkanaście czepków. W latach międzywojennych zaczęły pojawiać się tańsze koronki roboty maszynowej, ale korzystały z nich biedniejsze kobiety, co jednak nie było zbyt powszechne, gdyż uważano takie czeki za mniej eleganckie. Koronek, zwłaszcza klockowych używano w strojach cieszyńskich już w X V I w., które w za­ stosowaniu do czepków określano początkowo jako „bintka" . Również w spisach spadkowych z połowy X V I I w. jest mowa o czepkach i łoktuszce z białymi koronkami , a inne wykazy mówią że kobiety miały po kilkanaście czepków. Np. uboga mieszczka cieszyńska pozostawiła po sobie 11 czepków (1744). Po I I wojnie światowej liczba czepków w zasobach domowych stopniowo maleje, aczkolwiek nie brakowało jeszcze koronkarek i kobiet robiących i noszących czepki do cieszyń­ skiego stroju. Zapotrzebowanie podtrzymywała dodatkowo jeszcze CEPELIA (Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego), ale młodsze kobiety nie podejmowały już takich zajęć, jak również co­ raz rzadziej przywdziewały strój cieszyński. Z wyrobu koronek słynie obecnie tylko Koniaków lecz czepków raczej już nikt nie zamawia, a kobiety które okazjonalnie noszą strój cieszyński mają albo odkryte głowy, albo czepek z żurkiem z domowych zasobów. 212 213 UCZESANIE Ryc. 122. Uczesanie dziewcząt i mężatek śpiewających w zespole „Cementownia Goleszów", Goleszów 1958 r. 212 Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 138. 213 Iwanek W., op.cit, s. 138. 93 �Według mody z poł. X I X w. dziewczęta czesały włosy z przedziałkiem na środku głowy i splatały je w jeden warkocz, który opadał na plecy. Początkowo plotły włosy do samego końca, który łączono z tzw. sznurka, czyli wąską tasiemką związywaną mocno, aby warkocz się nie rozplatał. Do sznurki przywiązywano bandlę, tj. kolorową wstążkę związaną w kokardę o równych końcach. Starszego rodzaju wstążki były raczej wąskie w paski lub kratkę, nowsze szersze wzorzyste. „Jak nastała moda na szersze wstążki, to nie pleciono włosów do końca" . Mężatki czesały się podobnie w jeden lub dwa warkocze, które w tyle upinały zwijając na dudek, czyli kok, który wystawał spod czepka obwiązany jego tasiemkami . W latach międzywojennych włosy coraz chętniej przycinano, pozbywając się warkoczy, a przez to także czepka i mężatki, jak dziewczęta chodziły z odkrytą głową. Tak pozostało do czasów współczesnych. 214 215 OBUWIE Okryciem nóg kobiet i dziewcząt były pończochy. Jeszcze w połowie X X w. starsze kobiety wspominały, że „sto lat temu" noszono czerwone wełniane pończochy, długie około 2 m, które ukła­ dano na nogach w poziome fałdki, a na stopy zimą wdziewano kopytka, czyli białe dziane skarpetki. W X I X w. do mniej uroczystego stroju noszono pończochy granatowe, przytrzymywane pod kola­ nem, jak poprzednie, płóciennym trokiem, zaś w I I poł. X I X w. zaczęto nosić białe pończochy, które z czasem uznano za najbardziej odpowiednie i takie pozostały po czasy współczesne, dopóki nie rozpowszechniły się fabryczne pończochy i rajstopy w beżowym kolorze. Ryc. 123. Wzór czerwonej dzianej pończochy. Jako okrycie stóp służyły pierwotnie kierpce wykonane z jednego kawałka skóry cielęcej, te były delikatniejsze lub ze skóry wołowej. Jeszcze na początku X X w. nosiły je biedniejsze kobiety nie tylko na co dzień. Ponieważ w zimie nie dawały one ciepła wkładano jeszcze na pończochy białe wełniane skarpetki. Zdarzało się też, że najbiedniejsze kobiety, co potwierdza tradycja ustna, zamiast 214 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 215 Zuzanna Bojdowa lat 55, hafciarka, Pierściec 1956 r. i Joanna Cyfkowa, Pierściec 1956 r.. 94 �pończoch i skarpetek owijały nogi płóciennymi onucami podtrzymywanymi wiązaniami kierpców. Kierpce były wygodne i lekkie oraz tanie, nierzadko wykonywane w domu, dlatego utrzymały się stosunkowo tak długo. Zamożniejsze kobiety zaczęły jednak jeszcze w X I X w. nosić strzewiki, jak mówiono bez kornfleków, czyli bez obcasów tylko podbite metalowymi podkówkami. Były płytkie, jak pantofle „wystrojone maszlą niebieskiego koloru" , tzn., z modrą kokardą na przodzie albo czer­ woną. I takie obuwie ukazują dziewiętnastowieczne ryciny. Na co dzień chodzono jednak boso. Nato­ miast do odświętnego stroju w X X w. zaczęto nosić „płytkie butki nazywane brynelkami" rzemieśl­ niczej roboty, a w końcu w latach międzywojennych za najbardziej odpowiednie do cieszyńskiego stroju zaczęto uważać czarne płytkie skórkowe buciki z paskiem przechodzącym przez podbicie i na niewielkim słupkowym obcasie. 216 217 BIŻUTERIA Uroczysty kobiecy strój cieszyński od najdawniejszych czasów przyozdabiano biżuterią wyko­ naną ze srebra, pozłacaną, rzadziej złotą albo ze stopów dających pozłocisty efekt. Wychodząca za mąż mieszczka dostawała w wyprawie sporo ozdób, których waga wynosiła nieraz 1-1,5 kg. W ich skład wchodził przede wszystkim srebrzysty pas, napierśnik tzw. orpant, hoczki do żywotków i spinki do kołnierzyka koszuli, a w X I X w. jeszcze klamerki do pasków przy spencerach. Ryc. 124. Klamerki do spencera, Cieszyn X V I I I - X L X w. W X V I w. srebrne pasy, nierzadko pozłacane składały się z odlewnych ogniw na podszyciu ze skóry. Używano też pasów w tabliczki, bez podszycia, roboty filigranowej i takie wyrabiano jeszcze na początku X X w. Miały one zwisające kaskadowo łańcuszki z owalnymi wisiorkami. Podobnie w trzy festony, obwieszone złoconymi owalnymi blaszkami i filigranowymi rozetkami wyglądały napierśniki - orpanty. Filigranowe rozetki wchodziły też w skład bardziej ozdobnych i przez to droż­ szych hoczków służących początkowo do przesznurowania żywotka srebrnym łańcuszkiem. Z czasem 216 Emilia Lipowczan. Goleszów-Równia. 217 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia i inne informatorki w różnych miejscowościach 1956 r. 95 �hoczki przyszywano już tylko dla ozdoby, bez sznurowania. Starszego typu hoczki były przeważnie odlewane, nierzadko ażurowe, w motywy syren, amorków, aniołków, lwów, jeleni, wachlarzyków, liścia, kwiatu. W czasach monarchii austro-węgierskiej sporządzano je także z austriackich monet dodając odpowiedniej wielkości koluszka, które we wszystkich hoczkach wystawały poza brzegi przedniczek żywo tka. Ryc. 125. Pas z odlewanych płytek, X V I I I w. Ryc. 126. Pas z odlewanych płytek i z łańcuszkami, X I X w. -1 T=3- jft.. \ Ir V ; fi X .-j. •Afc A Ją »• 40 •Lff Ryc. 127. Pas z łańcuszków i filigranowych płytek, Cieszyn pocz. X X w. Wszystkie te ozdoby wymieniane są w testamentach i umowach ślubnych w X V I w. i następnych nie tylko odnośnie mieszczek cieszyńskich, ale także zamożnych wieśniaczek . Służyły one nie­ jednokrotnie przez kilka pokoleń, gdyż stanowiły cenną pamiątkę rodzinną i lokatę kapitału. Jednak w miarę upływu czasu ich formy ulegały zmianie, stosownie do mody danej epoki. Tak np. w pa­ sach o odlewanych ogniwach pojawiły się pomiędzy nimi łączące je klasycy styczne kolumienki z motywami kobiecych postaci, w spinkach i broszkach wprawiano kolorowe oczka odpowiednie do barokowych upodobań. Najstarsze spinki miały formę kolistą - tarczo w a t ą nawiązującą do wzo­ rów znanych ze starożytnych zapon. Były odlewane lub filigranowe, tak jak późniejsze o sercowatym kształcie z bolcem pośrodku i z łezkowatym wisiorkiem. Dekoracyjnymi elementami hoczków 218 218 Iwanek W., op.cit., s. 121-186. 96 �i pasów były tzw.pukliczki, czy pukle, tj. nity z dużymi łebkami, nieco mniejsze sztyfty, służące do łą­ czenia blaszek lub romboidalne blaszki wkomponowane pomiędzy druciki filigranowych motywów uformowanych na kształt liścia, owalu, spirali, pierścienia . Przy filigranie używano też granulek. Sercowate spinki z motywem ptaszków (gołąbków), które były zwrócone ku sobie dziobkami kupo­ wali pachołcy wybranym przez siebie dziewkom na znak „że są sobie radzi", kupował też narzeczony swej przyszłej żonie dla wyrażenia małżeńskich zamiarów . 219 220 Ryc. 128. Łańcuszkowe orpanty, Cieszyn koniec X I X w. Okres I i I I wojny światowej nie sprzyjał nabywaniu nowej biżuterii, jak również eksponowaniu rodzinnych klejnotów. Niejednokrotnie ze względu na brak środków do życia zabiegano o to, aby je spieniężyć. Również po wojnach chętnie je ukrywano lub spieniężano, a w miejsce pasów i hoczków zaczęto stosować haftowane ich imitacje. Pasy haftowano na gumie lub gurcie, hoczki bezpośrednio na brzegachprzedniczekżywotków stosując do tego celu perełki, cekiny, kolorowe blaszki. Haftowały je sobie same kobiety lub zamawiały u hafciarek, a pasy można było także nabyć w sklepach w Cie­ szynie, Skoczowie, Strumieniu. I formy takie sporadycznie przetrwały do dzisiaj '. 22 2\9Krajka a śperk, katalog wystawy, oprać. Z. Vachova, Opava 1976, s. nlb.; Hoczki cieszyńskie, katalog zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, oprać. J. Kosztuska, Warszawa 1985, s. 6-14. 220 Gładysz M., op.cit, s. 180. 221 Badania terenowe w latach 1956-1958. 97 �98 �Ryc. 131. Fragment pasa z kolumienkami, Skoczów pocz. X I X w. 99 �Ryc. 132. Filigranowa rozeta z pukliczkami na płytce pasa. Brenna, koniec X I X �Ryc. 134. Haftowane hoczki na przedniczkach żywotka, Górki Wielkie 1915 r. Ryc. 135. Srebrne odlewane hoczki obwiedzione haftem na przedniczkach żywotka, Cieszyn-Bobrek 1928 r. Dodatki W kobiecym stroju cieszyńskim poza biżuterią niewiele było innych dodatków. Nie używano korali, a jeśli chodzi o wstążki, to wykorzystywano je przede wszystkim jako golonki do obszycia brzegu sukni, jako przeposki do obwiązania fartucha w pasie i u dziewcząt - jako zamknięcie splotu warkocza opadającego na plecach, w postaci dużej wywiązanej kokardy. Ilustracje z I pol. X I X w. ukazują także rękawy kabotków przewiązane nad łokciami czerwoną wstążką co jednak nie utrzyma­ ło się do czasów współczesnych. Do czasów współczesnych nie utrzymały się również galony złote, bądź srebrne o falistych brzegach, którymi obszywano do pocz. X X w. źywotki, jak i podobne w ty­ pie wstążki koloru niebieskiego, służące do obszywania niezdobionych hartem żywotków noszonych przez uboższe kobiety i niektóre protestantki. 101 �Ryc. 136. Złoty galon na żywotku cieszyńskim, pocz. X X w. Zależnie od przeznaczenia istotny był kolor wstążki, jej szerokość i długość. Wedle utartego zwyczaju golonka przy sukni powinna być błękitna, zwłaszcza na sukni w czarnym kolorze. Zdarza­ ło się jednak, i to w nowszych czasach, że kolor galonki dobierano do koloru sukni, np. zielony do zielonej sukni, wiśniowy - do wiśniowej, siwy - do granatowej, niemniej za najbardziej elegancką i odpowiednią uchodziła zawsze modra golonka z taftowej wstążki o drobno tkanej ramce, tj. brze­ gach, szeroka w całości ok. 8-10 cm. I taka szerokość obowiązywała nawet wtedy, kiedy kupowano j ą bezpośrednio z metra, choć uważano za mniej wartościową. Biedniejsze kobiety, które nie miały srebrnego pasa, zamiast niego nosiły przeposki ze wstążki, początkowo szerokie na dłoń, stopniowo jednak węższe, najwyżej na 3 palce, ale długie na 3 m. Opasywano się nimi w talii na wierzchu fartucha i wiązano z przodu w kokardę - maszle, puszczając swobodnie w dół jej końce. Zamożne kobiety nosiły srebrne pasy nierzadko nałożone na przeposkę. Czyniły tak dla parady i podkreślenia swej sytuacji majątkowej, ale także dla ochrony sukni, aby się nie wycierała od metalowego pasa. Przeposki dobierano odpowiednio do całości stroju, a dziewczęta także do wiązania warkocza, przy czym wstążki te powinny być kolorowe, wzorzyste. Na przeło­ mie X I X i X X w. modne były wstążki w kolorową kratkę, potem w kwiaty, a następnie haftowane 102 �lub malowane w drobniejsze kolorowe wzory. Haftowane wstążki nastały około I wojny światowej, a po I I wojnie przyszła kolej na wstążki malowane. Brak było bowiem wzorzystych, produkowanych fabrycznie. Haftowaniem i malowaniem zajmowały się kobiety w wielu wsiach, np. w Pierśćcu, Koń­ czycach Wielkich, Goleszowie, Haźlachu, Skoczowie . 222 Ryc. 137. Hartowana przeposka dł. około 3 m, Skoczów pocz. X X w. W latach trzydziestych X X w. końce przeposki wystrzygali, czyli ozdobnie ścinano i zaczęto przeposka wiązać na boku, ale nie wszystkim kobietom tak się podobało . Całość bowiem stroju powinna być poprawna, jak nakazywała tradycja. 223 ZRÓŻNICOWANIE STROJU KOBIECEGO Zestaw poszczególnych części stroju Cieszynianek w X I X i X X w. zależał od dnia, pory roku i okoliczności. Pewne różnice wynikały też z wieku i stanu. M a ł e d z i e w c z y n k i nosiły spódniczki i jaklę, dopiero przystępujące do I Komunii Św. lub Konfirmacji dostawały suknię z żywotkiem odpo­ wiednią do wzrostu, zaś żywotek w białe kwiatki. Biedniejsze dziewczynki na tę uroczystość ubrane były w spódniczkę i jaklę. Natomiast na zimę sprawiano dziewczętom tzw. kaboty, tj. wierzchnie cieplejsze okrycie na wacie i na podszewce, podobne w kroju do jakli. Podobnie wyglądał ubiór starszych d z i e w c z ą t - panien z tym, że oprócz spódnicy i jakli miały jeszcze fartuch długi na równi za spódnicą sięgającą do połowy łydek. Panna z nieślubnym dzie­ ckiem ubierała się tak samo, a wyróżniała j ą chustka wiązana pod brodą. Nie wolno jej było nosić czepka jakiego używały mężatki. Wszystkie inne dziewczęta chodziły z odkrytą głową i od święta 222 Badania terenowe w latach 1956-1958. 223 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia i Emilia Michalska, Pruchna. 103 �mm < Ryc. 138. Dziewczęcy strój z haftowanym pasem, Dolna Łomna, poł X X w., RCz. wkładały kabotek z białym haftem lub białą bluzką suknią z żywotkiem, fartuch przewiązany w talii przeposką, albo podtrzymywany pasem. Do warkocza wplatały wstążkę dobraną stosownie kolorem i wzorem do pozostałych części stroju. W chłodniejsze dni nosiły jaklę, zaś zimą otulały się odziewaczą chustą. Jednak po I I wojnie światowej strój cieszyński zakładały już tylko z okazji świąt kościel­ nych i świeckich lub występów regionalnych, gdyż na co dzień strój tradycyjny całkowicie zarzuciły. Natomiast uczestnicząc w weselu ubrane były według aktualnej mody miejskiej. Dziewczęta, jak i m ę ż a t k i na co dzień do połowy X X w. nosiły spódnicę albo kieckę, tj. spód­ nicę zeszytą ze stanikiem z takiego samego materiału, układaną w drobne fałdy lub marszczoną przepasaną fartuchem, który jeszcze w początkach wieku był nierzadko płócienny drukowany, potem kretonowy. Wierzchnie okrycie stanowiła jakla - w lecie kretonowa, zimą wełniana, nadto odziewacza chusta. Najdawniejszą jej formą była płócienna łoktuszka, następnie chusta wełniana. Na głowie nosiły czepek i j e d n ą bądź dwie chustki -spodnią związaną na żurek, wierzchnią - pod brodą albo tylko jedną chustkę wiązanąpod brodą. Nogi nierzadko miały bose lub obute w pantofle, czyli drew­ niane trepy obite skórą osłaniającą palce. 104 �Ryc. 139. Mężatki ubrane po cieszyńsku. Od lewej: kobieta w ubiorze codziennym, kobieta w sukni cieszyńskiej i kobieta w j akii, Marklowice 1930 r. W odświętnym stroju mężatek dominowała suknia z żywotkiem i koszulka z białym haftem, albo biała bluzka, zaś na głowie czółkowy czepek i chustka adamaszkowa wiązana w żurek. Gatunek i kolory chustki odpowiadały zazwyczaj fartuchowi, aczkolwiek taki komplet nie obowiązywał a inny zestaw nie odbiegał od przyjętych norm. Długość sukni i fartucha ulegała zmianie. W I poł. X I X w. sięgała poniżej kolan, potem niemal do ziemi, a w poł. X X w. do połowy łydek. Skutkiem tego na nogach widoczne były najpierw czerwone pończochy, następnie niebieskie, a w końcu białe, co przetrwało do pol. X X w. Całość stroju uzuniały skórkowe pantofle. Ponadto zimą do odświętnego stroju w X I X w. noszono spencer, a potem watowanąjaAie: i hackę \ 22 Ryc. 140. Kobieta w odświętnym stroju cieszyńskim, Hermanice 1956 r. 224 Emilia Śliwka, lat 43, Brenna 1956. 105 �Ryc. 141. Kobieta w odświętnym stroju z hacką, Górki Wielkie. 1956 r. Podobnie wyglądał strój s t a r o ś c i n y , który spośród innych weselniczek wyróżniała stonowana barwa i powaga oraz pełny zestaw biżuterii z orpantem, spinką przy koszuli, hoczkami przy żywotku i srebrnym pasem w talii. Po I I wojnie światowej tego typu biżuteria już nie obowiązywała . W stroju druhny dominował kolor różowy, tj. suknia była przeważnie wiśniowa z różowo hafto­ wanym żywotkiem, do pocz. X X w. obszytym złotą bortą. Również fartuch i przeposka były różowe i różowy wianek na głowie zrobiony ze sztucznych kwiatków i koralików oraz różowa wstążka przy warkoczu. Wyróżnikiem mógł być także różowy kwiat przypięty na piersi do kabotka, a jeszcze na pocz. X X w. różowe wyszycia na obujku koło szyi i lemcach przy rękawach. Strój panny m ł o d e j składał się z czarnej sukni z czarnym żywotkiem haftowanym w białe kwiaty i zielone listeczki, obszyty srebrną bortą którą stosowano do pocz. X X w., a potem białą tasiemką lub bez takiego wykończenia. Pod suknię młoducha wkładała płócienną „spodnią koszulę" lub ciasnochę oraz koszulkę z białym haftem. U protestantek do poł. X X w. kabotek miał wyszycie czerwonymi nićmi, a żywotek był bez haftów tylko z obszyciami bortą . Poza tym pod suknię wkła­ dała jeszcze 3 białe płócienne wykrochmalone spodki. Pierwsza spodnia spódnica była najwęższa lecz miała u dołu najszerszy, biały haft. Druga nieco szersza miała haft węższy, także biały, a trzecia, najszersza ozdobiona była tyko wąskimi dzierganymi ząbkami w białym kolorze. Fartuch i przeposka były także białe i biały na głowie wianek z woskowych kwiatków. 225 226 225 Emilia Michalska, Pruchna. 226 Helena Nowak lat 50, koronkarka Lipowiec 1956. 106 �Ryc. 142. Żywotek ślubny, Brenna pocz. X X w. Do czepienia panna młoda zmieniała strój na „bardziej kolorowy" lecz utrzymany w jednym tonie, tzn. żywotek mógł mieć kolorowe hafty i odpowiednio do tego dobrany fartuch z przeposką. W uroczystym obrzędzie zdejmowano jej biały wianek i czepiono do żurka, a w X I X w. i jeszcze wcześniej, co potwierdzają materiały archiwalne, nakładano jej białą chustę spuszczową z białymi wyszyciami na narożnikach, obszytą klockową koronką . W X X w. chustę tę zarzucono na rzecz naramiennej hacki dzianej z białej włóczki, która służyła kobiecie i w następnych latach 227 Ryc. 143. Żywotek ślubny, Górki Wielkie 1949 r. Również na drugi dzień wesela młoducha ubierała się w inny strój o zróżnicowanych kolorach. Po I I wojnie światowej coraz częściej strojem panny młodej stawała się biała suknia z welonem, jak to dyktowała moda miejska. „Kiejsi młode pary ni miały pierścionków, jyny małe wienuszki robione z gałązki słodki jabłonie obwinięte jedwabiem albo białą wstążką i jak klękali przed ołtarzem to drużka kładła im te wienuszki na głowy. Jeden większy dała młodusze, drugi trochę mniejszy młodemu. Potem ksiądz przy błogosławieństwie te wienuszki zmieniał, a po ślubie drużka te wienuszki zabie­ rała i oddawała młodej parze na pamiątkę . 228 227 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1956. 228 Emilia Michalska, Pruchna i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1957. 107 �Ryc. 144. Zdejmowanie wianka przed zaczepieniem panny młodej ubranej w strój cieszyński, Koniaków 1957 r. Ubiór z m a r ł y c h zależał od wieku i stanu zamożności. Dziewczęta ubierano przeważnie jak do ślubu, tylko z rozpuszczonymi włosami, a stare panny w wieńcu na głowie. Kobiety zamężne w średnim wieku chowano bez kabotka, tylko w jakli, spódnicy, fartuchu, czepku i chustce na głowie - wszystko w spokojnym kolorze. Natomiast starszym kobietom szyto śmiertelnicę, tj. długą płócien­ ną białą koszulę z białym haftem na oszewce, przodzie i dołem, który był widoczny spod spódnicy przykrytej szarym fartuchem. Na głowie wiązano im chustkę. Mniej więcej od czasu I wojny świa­ towej śmiertelnicę, które zresztą nie zawsze były haftowane wyszły z użycia. Biedniejsze kobiety ubierano w jakie i spódnice oraz fartuch, a zamożniejsze w przenoszoną suknię cieszyńską, kabotek, fartuch, czepek i chustkę wiązaną pod brodą lub tylko samą chustkę. Małe dziewczynki ubierano do trumny na biało lub niebiesko i przystrajano mirtem. W ż a ł o b i e kobiety „nosiły wszystko czarne", tzn. jaklę (bez kabotka pod spodem) i suknię obszytą czarną galonką oraz fartuch i chustkę na głowie, które ewentualnie mogły być szare, i tylko czepiec pozostawał biały. Jeżeli w okresie żałoby wypadła jakaś uroczystość, to dziewczęta i młodsze kobiety ubierały do sukni zamiast jakli biały kabotek z czarnym wyszyciem, reszta nadal pozostawała w ciemnym kolorze. Po śmierci rodziców i męża żałobę noszono przez rok i 3 miesiące, po rodzeń­ stwie i dziadkach - 6 miesięcy, a po wujkach, ciotkach i innych krewnych - 6 tygodni . 229 229 Emilia Michalska, Pruchna 1956. 108 �MATERIAŁY N A ODZIEŻ Z informacji ustnych uzyskanych w czasie badań terenowych przeprowadzonych w połowie XX w. wynika, że jeszcze na początku tego wieku do sporządzania odzieży w dużej mierze posługiwa­ no się materiałami własnej produkcji. Były to w pierwszym rzędzie płótna, tkaniny wełniane, sukna i skóry. U biedniejszych wieśniaków można było na nie natrafić sporadycznie jeszcze w latach mię­ dzywojennych, a fakt żywej o nich pamięci potwierdzały powtarzane nazwy gwarowe niektórych wyrobów. Tkactwem po wsiach cieszyńskich zajmowano się bowiem mniej więcej do końca X I X w.; w miejscowościach górskich Beskidu Śląskiego nawet do połowy X X w. Na domowych krosnach wyrabiano różnego rodzaju i gatunku tkaniny charakteryzujące się w przeciwieństwie do sprowadza­ nych obcej produkcji naturalnymi kolorami. Z uprawianego powszechnie lnu i ręcznie przędzionych z niego nici tkano płótna samodziałowe wykorzystywane następnie na „białe szaty", które to okre­ ślenie znane jest z dokumentów miejskich drugiej poł. X V I w. Były to koszule, kabotki, chusty, łoktuszki, fartuchy, spodnie, przy czym wykorzystywane w tym celu płótna najpierw bielono na słońcu. Niestety nie wszystkie nazwy gwarowe odnośnie gatunków płócien się zachowały. Wiadomo tylko, że grabkowina było to grubsze płótno, grubaczyzna - płótno grube , gradl - płótno gęsto tkane i zgrzebne. Poza tym wyróżniano jeszcze płótna cienkie, rąbkowe, muślinowe i średniej grubości, płótna pacześne, drelichowe. Powszechnie występował także prost, czyli płótno zwyczajne, raczej szorstkie, z którego po zafarbowaniu na kolor brunatny, brunatnorudy lub rudawowiśniowy szyto suknie zwane prostulami. Z prostu, który był bardzo trwały sporządzano tyko samą spódnicę, a górną część, czyli oplecek albo żywotek szyto z samodziałowej wełny, bądź jak żywotek - z aksamitu. 230 231 Ryc. 145. Fragment lnianego płóciennego kabotka z fałdami przy lemcu wyszytym skręcatką, region cieszyński RCz. Płótna lniane z miejscowej lub sprowadzanej zagranicznej przędzy wyrabiali także cieszyńscy rzemieślnicy cechowi, którzy korzystali z książęcego blichu i maglu. Były to między innymi: dwuosnowowy ćwilich lniany lub lniano-bawełniany, kanafas w prążki i płótna różnej grubości. Uchodziły one za bardzo dobre, w przeciwieństwie do płócien bielskich, które miały opinię lichych, rzadkich i wąskich, dlatego też istniał zakaz księcia, a potem Komory Cieszyńskiej sprowadzania ich do Cie­ szyna. Nie wolno było sprowadzać również innych obcych płócien, aby dać pierwszeństwo sprzeda­ ży płótnom cieszyńskim . Rzemieślniczą czynnością było także farbowanie płócien na czarno i na kolor modry, o czym wskazują już testamenty z końca X V I w. oraz ich drukowanie metodą batiku, za pomocą odpowied232 230 Kubisz J., op.cit, s. 32. 231 F i e r 1 a G., Strój cieszyński, s. 21. 232 P o p i o ł e k F., op.cit., s. 166. 109 �nich klocków.Uzyskiwano w ten sposób wzory geometryczne, roślinne, a także pasy z ornamentami, obiegające brzegi fartuchów. Ryc. 146. Klocki do drukowania płócien z warsztatu Lewińskiego w Cieszynie 1909 r. Ryc. 147. Drukowany fartuch płócienny do stroju cieszyńskiego, pocz. X X w. Domowym sposobem, oprócz lnianych płócien wyrabiano tkaniny wełniane i sukna. Samodzia­ łowy był przede wszystkim rasz czerwony lub czarny używany na suknie, tj. lekka, szorstka tkanina wełniana wykonywana z gorszych gatunków przędzy i tkana splotem płótna. Podobny importowano do Polski w X I V w. , ale w środowiskach wiejskich korzystano z tkaniny własnej produkcji. Jako tańsza, służyła w regionie cieszyńskim również przy szyciu odzieży mieszczańskiej i dworskiej, przez co suknie, tzw. raszki noszono tutaj do początku X X w. i takie znajdują się w zbiorach muzealnych . 233 234 233 M i c h a ł o w s k a M., Słownik terminologiczny włókiennictwa, Warszawa 1995, s. 99. 234 Suknie „raszki" znajdują się przede wszystkim w zbiorach muzeum w Cieszynie i Czeskim Cieszynie oraz Bytomiu. 110 �Samodziałowe sukno wyrabiane po wsiach nazywano wałaskim. Miało odległe tradycje i za­ wsze cieszyło się powodzeniem, przez co konkurowało z suknem produkowanym przez cieszyń­ skich rzemieślników, które było liche i „nie nadawało się nawet na mundury" (1727). Aby więc suk­ no wałaskie nie konkurowało z cieszyńskim zakazany był jego wyrób na przedmieściach Cieszyna w odległości do 1 a nawet 1,5 mili (od X V I w.). Chętnie też w Cieszynie i po innych okolicznych miastach korzystano z sukna obcego, importowanego z zagranicy . Dlatego już w końcu X V I I I w. rząd austriacki próbował zaradzić upadkowi cieszyńskiego sukiennictwa i zaczęto sprowadzać za­ graniczny surowiec oraz zachęcać ludność do zakładania manufaktur i fabryk, obiecując w tym celu różne udogodnienia. Wydano nawet powtarzany kilkakrotnie „zakaz noszenia ubrania z sukna zagra­ nicznego, który jednak nie dotyczył wyższych urzędników, duchownych i szlachty" . Wynika stąd, że sukno wałaskie cieńsze i grubsze z bardziej lub mniej szorstkiej wełny do pocz. X X w. cieszyło się nadal powodzeniem. W końcu jednak uległo presji towarów przemysłowych krajowych i zagra­ nicznych i w latach międzywojennych pojedynczy tkacze oraz folusze utrzymały się jeszcze tylko w rejonie górskim, tj. w Brennej i Istebnej, ale już na krótko, bo tylko do poł. X X w. 235 236 Jak wykazują materiały archiwalne i zapisy testamentowe z tkanin importowanych korzystano jeszcze w X V I w., a może i wcześniej, przy czym nabywane były na dwór książęcy, przez oko­ liczną szlachtę i bogate mieszczaństwo żyjące zwłaszcza z kupiectwa. Były bowiem bardzo drogie i nadawały się na stroje noszone przede wszystkim tylko przez te grupy społeczne. Należały do nich różnego gatunku, koloru i wzornictwa tkaniny wełniane, jedwabne i sukna o często obco brzmiących nazwach, wywodzących się od miejscowości, regionu, czy kraju, gdzie je produkowano lub przędzi­ wa pochodzącego z sierści określonego gatunku zwierząt. Nazwy odmiejscowe miał: lindysz, lundysz - cienkie londyńskie sukno, produkowane także w Holandii, uterfin - cienkie sukno z Utrechtu, damas, adamaszek - tkanina lniana, bawełniana lub jedwabna wzorzysta, dwustronna sugerująca pochodzenie z Damaszku. Nazwy kraju lub prowincji miały: kitaj, kitajka - tkanina jedwabna lub bawełniana pochodzenia z Chin, fryz, friz - sukno z Fryzji, flander - szychowana tkanina jedwab­ na fiandryjska. Natomiast surowiec naturalny zwierzęcy określały nazwy: szamlot, kamlot - tkani­ na wełniana z wielbłądziej wełny, muchajer - tkanina z wełny koziej, pochodzenia tureckiego lub z Krymu. W miarę upływu czasu z surowców pochodzenia wschodniego, tj. z Azji lub południowego - z Afryki korzystały europejskie manufaktury i rozwijający się przemysł produkujący rozmaitego rodzaju tkaniny o nazwach niejednokrotnie przekręcających miejsce powstania, rodzaj surowca i ga­ tunek, jak np. tabin, kryjący nazwę pochodzenia arabskiego, tykyt - nazwę turecką aksamit - nazwę grecką forsztat - arabską nazwę odmiejscową mazelan - nazwę włoską itd. . 237 Oprócz tkanin, surowcem do sporządzania części odzieży były jeszcze skóry i futra, o których także wspominają średniowieczne dokumenty. Ze skór licowych, tj. głównie świńskich i wołowych sporządzano obuwie w postaci kierpców służących aż po wiek X X , a przy tym bardziej paradne, odświętne lub dla dziewcząt sporządzano ze skór cielęcych. Z tych skór wykonywano również buty z cholewami i niskie pantofle modelowane stosownie do panującej mody. Tzw. skóry licowe służyły nadto na pasy ochraniające palce u nóg, przybijane do drewniaków oraz na pasy do spodni męskich. Poza farbowanymi skórkami cielęcymi i safianowymi aplikowano w wycinane wzory kożuchy ko­ biece i męskie. Natomiast futra zwierzęce, notowane jeszcze w X V I w., jak królicze, lisie, kunie, wiewiórcze służyły do podbijania wierzchnich okryć zimowych, zaś z futer owczych sporządzano kożuchy i serdaki. Jak podaje Barbara Poloczkowa nie używano ich do podbijania mentlików, czy innych wierzchnich okryć . Jednak owcza wełna miała jeszcze zastosowanie jako przędziwo na wełnianą włóczkę, z której dziano pończochy farbowane na czerwono i białe skarpety oraz szydeł­ kowano białe odświętne hacki. 238 235 236 237 238 Popiołek R, op.cit., s. 168-170. Ibidem, s. 270. M i c h a ł o w s k a M., op.cit., kolejne hasła; Turnau I., op.cit, kolejne hasła. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146. 111 �HAFTY Jednym z elementów dekoracyjnych kobiecych strojów cieszyńskich były wyszycia i hafty. Tradycje ich występowania potwierdzają znane ilustracje z pierwszej poł. X I X w., poza tym X V I I i XVIII-wieczne zapisy testamentowe w dokumentach miejskich, a najstarszym przykładem są za­ chowane w zbiorach muzeum w Cieszynie obrzędowe chustki w eselne . Na jednej z nich z 1686 roku, na której oprócz powtarzających się rytmicznie kwietnych bukietów w stylu ornamentyki na polskich rańtuchach X V I I w. , wykonanych drobnymi ściegami, na środku w krzyżykowym otoku znajduje się wyszyty Baranek Boży z chorągiewką i monogramy W.H. EK i A D 1686, a obok po obydwu stronach napis „WAWRIN CHIEL EWA CHMIELOWA CERA KASSOWA Z BOBRKU" . Zarówno ten napis, jak i sam haft wskazują, że wykonała je wprawna ręka hafciarki lub hafciarza. W owych czasach bowiem istniał taki rzemieślniczy zawód i hafciarze mieli nawet po większych mia­ stach swój cech, do którego należeli też pojedynczy prowincjonalni fachowcy. Dla Cieszyna najbliż­ szy cech znajdował się w Raciborzu i w Krakowie, ale brak bliższych danych na ten temat. Wiadomo natomiast, że według Artykułów Cechu Hafciarskiego nadanych przez Jana I I I w Warszawie dnia 30 maja 1689 r. haftowaniem bez zezwolenia cechu mogły zajmować się także niewiasty, wdowy i panny (klasztorne) . Wynika stąd, że w czasach feudalnych po wsiach wyszywanie i haftowanie na własny użytek było zabronione, co wiązać można również z istniejącymi ograniczeniami swobód chłopskich różnymi dotyczącymi ich zakazami . Wyjątek mogły stanowić prace na rzecz dworu oraz niektórych wolnych chłopów, mieszczan i pasterskich wołochów osiedlających się od X V I w. w Beskidzie Śląskim, którym książę cieszyński udzielił licznych serwitutów. W zasadzie jednak hafciarstwem zajmowali się cechowi hafciarze oraz damy dworu i siostry zakonne haftujące paramenty kościelne. I dopiero zniesienie przymusu cechowego na terenie Austrii w 1828 r. ujawniły postronne osoby, które się takim zajęciem parały. Jednak haftowanie złotem wymagało nie tylko umiejętności technicznych, ale łączyło się z dużymi kosztami. Złote nici bowiem były bardzo drogie, podobnie jak inne jeszcze dodatki i przybory. Niemniej moda na złote hafty w środowiskach dworsko-mieszczańskich na przełomie X V I I I i X I X w. przemija, upada więc także stopniowo zawód hafciarza. r 239 240 241 242 243 Ograniczenia książęce i właścicieli ziemskich co do ozdobności strojów niższych warstw społecz­ nych wydają się o tyle prawdziwe, że na ilustracjach przedstawiających Cieszyniaków z pocz. X I X w. widać zaledwie nikłe ślady wyszyć. Występują one jako znaki na narożnikach chust spuszczowych w formie wypełnionych niewielkich trójkątów, z ledwo zarysowanymi motywami geometrycznymi oraz w formie wąskich paseczków na obujkach kabotków. Takie zresztą ozdoby w postaci skromnych wyszyć potwierdzają zachowane eksponaty muzealne z X I X w. oraz tradycja ustna i sporadycznie napotkane w terenie okazy w czasie badań prowadzonych w 1956-1958 r. . W oparciu o powyższe dane można powiedzieć, że w ludowym stroju cieszyńskim kobiet, licząc od końca X V I I I w. aż po czasy współczesne występowały wyszycia i hafty w trzech zasadniczych rodzajach i były wynikiem albo bardzo starych tradycji, jak w przypadku wspomnianych wyszyć warkoczykowych, albo barokowej mody dworsko-mieszczańskiej, jakie prezentują wypukłe hafty złote i kolorowe występujące na żywotkach, albo hafty białe lub jednokolorowe płaskie i dziurkowa­ ne zdobiące przede wszystkim kabotki, a będące odwzorowaniem mieszczańskiej mody poł. X I X w. 244 245 239 Bazi el ich B., Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia", zeszyt nr 4, Bytom 1970, s. 18. 240 Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 529-530. 241 Bazielich B., Ludowe wyszycia techniką..., s. 24. 242 Bazielich B., Wykonawcy haftów krzyżykowych Uch narzędzia pracy, „Lud",tomXUX, 1965, s. 498, przypis 2 i nadbitka; eadem, Ludowe wyszycia techniką..., s. 17, przypis 5, 7, 8. 243 Księga sądowa wiejska państwa Suskiego z 1699 r., wydana przez S. Ulanowskiego; S. Kovacevicova, L'udovy odev v hornom Liptove, Bratislava 1955, s. 42. 244 Okazy muzeum w polskim i Czeskim Cieszynie oraz Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. 245 Badania terenowe w latach 1956-58. 112 �Ryc. 148. Narożnik chusty spuszczowej - czepinowej wyszyty ściegiem krzyżykowym dwustronnym, (lewa strona), różową bawełną, Pruchna koniec X I X w. Ryc. 149. Jednobarwne wyszycie na lemcu kabotka ściegiem płaskim i dziurkowanym, Cieszyn pocz. X X w. Za najstarsze i najbardziej ludowe uważać należy geometryczne wyszycia występujące na płót­ nie, wykonane ściegiem warkoczykowym, tzw. warkoczkiem, krzyżykowym dwustronnym, czy­ li wołoskim, drobnym półkrzyżykiem i tzw. skręcatką wynikającą z przeciągania przez płótno igły 113 �z nawiniętą na niej nitką. Ich pochodzenie wiąże się z kulturą pasterskich wołochów wędrujących z południowych Bałkanów przez Karpaty i osiedlających się w końcu w Beskidzie Śląskim. Stąd też podobne wyszycia można napotkać w niektórych rejonach na szlaku ich wędrówek, jak odnotowuje Tadeusz Dobrowolski , a co potwierdzają publikacje także innych autorów . 246 247 Ryc. 150. Wyszycie ściegiem warkoczykowym i skręcatką na obujku kabotka, brązową i kremową bawełną Czechowice koniec X I X w. Wszystkie te ściegi, zaliczane do tzw. ściegów liczonych, uzależnionych od faktury płótna przepro­ wadzane są przez dwie, najwyżej trzy jego nitki w jednym kierunku, przez co ukosy skrzyżowań w krzyżykach układają się równo, pochylają się w tę sam stronę tak samo, jak skręcatką równomiernie powtarzana. Wykonywano je tzw. harasem w jednym kolorze, np. czarnym, brązowym, wiśniowym, czerwonym, ewentualnie białym, przy czym wyszycia w białym kolorze występowały na częściach odzieży ślubnej, różowe - u druhen, czerwone i brązowe - u mężatek, a czarne na pokorę, tj. żałobę, albo w Adwencie, czy Wielkim Poście. Skręcatką wyszywano obujki i lemce kabotków, tworząc spi­ ralne skupiska ściśle przylegające do siebie w pojedynczych lub zwielokrotnionych rzędach, zależnie od szerokości danej oszewki, przy czym w starszych kabotkach oszewki były wąskie, nowsze, tzn. te, które noszono jeszcze na pocz. X X w. były szersze.Podobne zastosowanie miał warkoczek i tzw. Ryc. 151. Obujek kabotka wyszyty ściegiem skręcatką i półkrzyżykiem, Cieszyn koniec X I X w. 246 Dobrowolski T., Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej górali śląskich, „Zaranie Śląskie", R. 7, 1931/32, z. 2, s. 86114. 247 Bazielich B., Barwne wyszycia..., il. 6, 7, 13, 22, 23, 46 i inne; eadem, Słowiańskie i wołoskie elementy w barwnych wyszyciach na płótnie Polski południowej i Jugosławii, Zbirnik za narodni żivot i obićaje, Zagreb 1971, s. 77-90 i nadbitka. Art populaire Slovaque, red. Rudolf Mrlian, Bratislava 1953, il. 200-202; Kovacevicova S., op.cit., il. 33,43. 114 �kurzo stopka oraz godek- pojedyncze krzyżyczki złożone w linię łamaną(godek) lub równoramienny krzyżyk składający się z pojedynczych ściegów-krzyżyczków (kurzo stopka). Natomiast warkoczek, który podobnie jak dwa poprzednie ściegi był używany przede wszystkim prze góralki Beskidu Ślą­ skiego, w rejonie cieszyńskim miał mniejsze zastosowanie. Niemniej w ten sposób potrafiła wyszy­ wać większość kobiet i tylko bardziej wprawne posługiwały się krzyżykiem wołoskim dwustronnym, Ryc. 152. Dziurkowany haft biały przeznaczony na kabotek, Goleszów lata międzywojenne. stosowanym wyłącznie przy wyszywaniu narożników chust spuszczowych i rożkowych. Zaszywano nim tło, z którego nieznacznie wyłaniały się pojedyncze geometryczne motywy, jak gwiazdki, krzy­ że, iksy, wiatraczki, a na chustach ślubnych - serduszka, czy ptaszki . 248 Ryc. 153. Rękaw kabotka z haftem czarnym i białym dziurkowanym, Mnisztwo pocz. X X w. W I I poł. X I X w. przy oszewkach rękawów kabotka zaczynają się pojawiać płócienne krezy sterczące ku górze, zakończone białymi dzierganymi ząbkami, a poniżej małe obrębiane białymi nićmi dziurki układające się w drobne kwietne motywy, podkreślone ściegiem płaskim. Początkowo na łemcach pozostawały poprzednie wyszycia kolorowe, stopniowo jednak zamieniane na wijące się 248 Bazielich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim..., s. 6-8. 115 �roślinne gałązki w końcu ustąpił}' miejsca białym dziurkowanym haftom, wzbogaconym pajączkami, czyli tzw. gatrami, tj. nicianymi wypełnieniami o zróżnicowanej formie pajęczej sieci. Wypełnienia te stosowano tylko do większych dziurek. Dziurki wykłuwano wykłuwaczem, albo nacinano nożykiem na 2-5 nitek płótna i następnie obszywano tworząc podkład dla ostatecznego obszycia dziurki ście­ giem okrętkowym lub dzierganym, zapełnianej z kolei nicianym pajączkiem. Mniejsze dziurki nie miały takich wypełnień, ale wszystkie razem stanowiły zwarte kompozycje o motywach roślinnych. W najbardziej urozmaiconym zestawie tego rodzaju hafty występowały na przedniczkach, czyli ża­ botach koszulek, a pasowo na oszewkach-obujkach koło szyi, na przyramkach i krezach przy krótkich rękawach kabotków, na brzegach płóciennych spódnic. Białe płaskie i dziurkowane hafty umieszcza­ no także na narożnikach chust spuszczowych przeznaczonych do stroju ślubnego. Ich wykonaniem zajmowały się specjalne hafciarki, których po I I wojnie światowej ostało się już niewiele. Najbardziej znana była Anna Lipowczan w Goleszowie-Równi, zmarła w 1963 r. . 249 Ryc. 154. Biały haft na narożniku chustki spuszczowej - czepinowej, Nierodzim, koniec X I X w. Inny rodzaj haftów, który przetrwał w praktyce do dnia dzisiejszego zdobi żywotki przy sukniach cieszyńskich. Od najdawniejszych czasów szyto je z aksamitu czarnego lub wiśniowego, rzadziej gra­ natowego, czy zielonego, a pierwotnie zdarzały się też żywotki z tkaniny wełnianej. Pierwsze hafty na żywotkach bogatych mieszczek pojawiają się w X V I I I w., aczkolwiek, jak wykazują zapisy archiwal249 Baziel ich B., Twórczość ludowa w województwie katowickim, katalog wystawy na XX-lecie PRL, Bytom 1965, s. 15. 116 �250 ne, dominowały na nich początkowo przede wszystkim obszycia ze złotych lub srebrnych galonów . To samo zresztą podaje tradycja ustna miejscowej ludności, która powiada, że miały tyko obszycia taśmą. „Pierwej szyło się żywotki ze sznurkami i to była moda za Austrii" . W zbiorach muzeów w Cieszynie i Bytomiu zachowały się aksamitne żywotki z początku X I X w. ozdobione nie tylko zło­ tymi bortami, ale także wypukłym złotym haftem umieszczonym w polach wyznaczonych przez te ta­ śmy. Zarówno motywy, j ak i technika wykonania haftów wskazuj e, że są dziełem ręki fachowca - haf­ ciarza, a nie wiejskiej hafciarki, gdyż takiej umiejętności kobiety po wsiach nie posiadały. Stosownie do ówczesnej mody empire niskie żywotki i ich obszycie taśmami pozostawiało niewiele miejsca na wspomniane hafty. Toteż te najstarsze hafty złote charakteryzują pojedyncze wyraziste i plastyczne motywy kolistych, stylizowanych kwiatów i pierzastych liści wypełniających całą pozostawioną dla nich powierzchnię. Zarówno kwiaty, jak i liście nie przypominają w niczym naturalistycznych form i są wynikiem swoistego rodzaju ornamentyki obcej ludowym tradycjom. Utrzymały się jeszcze do samego końca X I X w. dopóki żyli i pracowali dawni cechowi rzemieślnicy i ewentualnie nieliczni ich 251 Ryc. 155. Anna Lipowczan wykonująca białe hafty, Goleszów-Równia, 1958 r. Ryc. 156 - 157. Starszy i nowszy żywotek ze złotym wypukłym haftem, Wisła koniec X I X w. 250 Bazielich B., Złote hafty..., s. 40. 251 Katarzyna Badura lat 75, Międzyrzecze, Matylda Romańczyk, Nierodzim i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia, 1956 r. 117 �uczniowie. Rzemieślnicy ci bowiem zazdrośnie strzegli swoich umiejętności i niechętnie przyuczali innych, co potwierdzały starsze informatorki w czasie prowadzonych z nimi wywiadów. Najstarsząznaną z nazwiska, złotem haftującąhafciarką była Zuzanna Karzeł mieszkająca w Skoczowie , po której w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu zachował się żywotek z datą 1902 r. Na ogół jednak złotem haftowali mężczyźni. Natomiast żyjące w I poł. X X w. hafciarki wyspecjalizowały się w haftach kolorowych, chociaż sporadycznie używały jeszcze złotych nici odpruwanych ze starych żywotków, podkładając pod nie papendekiel, czyli tekturkę. Jak same mówiły: „do haftowania żywotków potrzebny jest teraz bulion biały i złoty (skręcane metalowe rureczki), pleszki, żenula (aksamitne nitki), kordonek, lacet, perIgarn (wełna z jedwabiem), rubens (jedwab skręcany), podłużne kolorowe szkiełka, szklane perełki, koralikowy maczek, sztyfciki", a do nich odpowiednie igły, np. do jedwabiu z większymi uszkami, do nici mniejsze uszko, do pereł cieniutkie igły. Igły miały swoje numery od 0-12, przy czym nr 12 252 Ryc. 158. Żywotek kupiony w Bielsku w 1909 r. Ryc. 159. Etykietki nici do haftowania żywotków kupowanych w Czechach, Brenna 1956 r. to igła najmniejsza i najcieńsza. Zależnie od umiejętności i zdolności posługiwano się też róż­ nymi ściegami, które często po swojemu nazywały: węzełki, zwykłe kładzione, ściegi długie, ścieg płaski, pełny, prążki, zapełnienia. Wzory zmieniały się według mody i życzenia zamawia­ jących. „Według starej mody haftowało się większe kwiatki" , około I wojny światowej „haf253 252 Bazielich B., Złote hafty..., s. 30. Eksponat MGB Et. 1076. 253 Maria Smelikowa lat 61, hafciarka, Cieszyn-Bobrek, 1956 r.\ 118 �towało się szklanymi perłami drobne wzory, a za starej Polski modne były żywotki z jednym kwiatem" . Istotnie, kompozycja stosowanych ornamentów roślinnych ulegała w czasie pew­ nym zmianom, jeśli jednak zamawiano żywo tek bezpośrednio u hafciarki, można było wyrazić indywidualne życzenia. Np. jeszcze przed I wojną światową na ślub żywotek powinien być czar­ ny ze srebrnym haftem, na czepienie wiśniowy ze złotym haftem, zaś w latach międzywojen­ nych na okazję ślubu można było mieć „pliszową różę kremową w odcieniach i sznurki naokoło 254 Ryc. 160. Rama do haftowania żywotków i tamborek do haftowania chustek i fartuchów, Brenna 1956 r. Ryc. 161-162. Tył i przód żywotka haftowanego w większe kwiaty, Skoczów 1928 r. 254 Franciszka Burjan ur. 1890, hafciarka. Górki Wielkie 1956 r.. 119 �255 róży" , albo białe lilie, czy szarotki. Dla dziewcząt do Konfirmacji haftowano niezapominajki, śnieżyczki, jagody, konwalie. Poza tym „młode kobiety lubiły na żywotkach bystrzejsze - jaśniejsze ko­ lory i najpiękniejsze wzory w kwiaty, żołędzie, szyszki . Haftowano też różyczki, fiołki, bratki, listki koniczyny, kwiat kasztana, goździki, astry, pączki, winogrona, poziomki, śliwki, gruszki, choinki, gałązki, kokardki, kłóska". Modnisie chciały mieć ptaszka lub motyla . Najpierw haftowano nićmi, 236 257 Ryc. 163 - 164. Tył i przód żywotka haftowanego w szyszki, kupiono w Jasienicy „za starej Polski", Jaworze, 1959 r. Ryc. 165. Żywotek haftowany szklanymi perłami w 1915 r., Górki Wielkie. 255 Katarzyna Badura lat 75, Międzyrzecze 1956 r. 256 Zofia Kasperek lat 50, hafciarka, Wiślica 1958 r. 257 Helena Sojka ur. 1897 r., hafciarka, Bielowicko 1956 r., Maria Szczepańska ur. 1907 r., hafciarka, Hermanice 1958 r., Stefania Dziadek lat 44, hafciarka, Ligota. �258 dopiero potem przystrajano blaszkami, perłami, cekinami . W latach międzywojennych zaczęto haf­ tować także hoczki przy przedniczkach żywotka, zamiast przyszywanych srebrnych. Również srebrne pasy zastąpiono haftowanymi na gurcie lub gumie, wykorzystując do tego kolorowe blaszki i cekiny, którymi zapełniano całą powierzchnię takiego pasa i dodatkowo jeszcze wykonywano kolistą klamrę. Pasy te robiły sobie same dziewczęta albo kupowały na targach czy w sklepach, gdzie dostarczały je hafciarki. Srebrne pasy i inną tego rodzaju biżuterię miały tylko siedloczki. Ryc. 166. Żywotek kupiony w Skoczowie w latach międzywojennych. Brenna. Ryc. 167. Żywotek haftowany w 1932 r., Ligota. Jeszcze innym rodzajem były hafty na jedwabnych fartuchach, chustach nagłownych i wstąż­ kach oraz sporadycznie na odświętnych jakiach, uszytych np. z jedwabiu, rypsu, wełenki, na których umieszczano je na przodach i końcach rękawów. Wykonane były jedwabistymi nićmi przeważnie w kolorze tkaniny, z jakiej uszyta została jakla, ściegiem łańcuszkowym w linie esowate, spiralne lub gałązki roślinne. Natomiast na pozostałych częściach odzieży były to kolorowe hafty płaskie o moty­ wach roślinnych. Po I I wojnie światowej już prawie nikt się tym nie zajmował, jedynie w niektórych miejscowościach wspominano, że „za starej Polski", tj. w latach międzywojennych w Międzyrzeczu żyła Helena Donocik, która wyszywała jakie czarnym kordonkiem lub nićmi bronkowymi, ale nikt nie wiedział, jakiego rodzaju były to nici. 258 Ewa Chałupska lat 56, hafciarka, Jasienica 1958. 121 �Rye. 168. Żywotek haftowany w 1930 r., Jasienica. �KORONKI Koronki stanowią jeszcze jeden charakterystyczny element dekoracji kobiecego stroju cieszyń­ skiego. Są to koronkowe czepce czółkowe, obszycia chust spuszczowych i koronkowe krezy przy rękawach koszulek stosowane zamiast płóciennych, hartowanych w białe dziurkowane i pajączkowe motywy. O występowaniu tutaj koronek w odległych czasach świadczą nikłe wzmianki w dokumen­ tach miejskich z X V I w., gdzie mowa jest ogólnie o czepkach (1597) , o binjce do czepca (1695) i o tym, że uboga mieszczka miała 11 czepków (1744) . Poza tym wspominana już chusta spuszczowa z 1686 r. znajdująca się w zbiorach muzeum w Cieszynie obszyta została klockową koronką. Jest to jedyny dowód jakiego rodzaju były wówczas koronki. Nosiły one nazwę brabanckich (1728) , co świadczy, że nie były miejscowego pochodzenia, tylko importowane i że wykonane zostały techniką klockową która w ówczesnej Europie była najbardziej rozpowszechniona. Zreszt według miejsco259 260 261 Ryc. 171. Narożnik chusty spuszczonej wyszytej skręcatką i obszytej klockową koronką, Istebna, I I pol. X I X w. wej tradycji ustnej, początkowo tylko takich koronek tutaj używano. Sprowadzano je z Czech, Mo­ raw, Słowacji, Austrii. Natomiast wszystkie inne koronki były wynikiem późniejszej nauki w szkole podczas lekcji robót ręcznych. Opinię tę potwierdziła stara nauczycielka, Nawrotkówna z Pierśćca mówiąc, że dzieci w szkole za austriackich czasów miały lekcje robót ręcznych od 5 klasy. Uczyły się wtedy haczkowania, roboty na drutach, szycia i haftowania i jeśli któraś z dziewcząt była pilna i zdolna, to potem te umiejętności wykorzystywała w życiu . Natomiast samą umiejętność robienia koronek klockowych na bębenku podjęła około 1903-1905 r. żona robotnika kuźni w Ustroniu, któ­ rzy przeprowadzili się tutaj ze Świerczynowca koło Czacy w Czechach. Ona to nauczyła tej umiejęt­ ności córkę miejscowego pastora, która następnie założyła tu szkołę robót ręcznych. Z kolei w szkole roboty klockowej uczyła w Ustroniu pani Wałachowa i „potem to już w każdej chałupie robili" . Skutkiem tego koronki klockowe znacznie potaniały, były bowiem wcześniej bardzo drogie. 262 263 259 260 261 262 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 28, przypis 2. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146. Ibidem. Emerytowana nauczycielka Nawrotkówna lat 60 rodem z Pierśćca uczyła w miejscowej szkole od 1909 r. i wzory do robót ręcznych czerpała z żurnali oraz własnych pomysłów. Poza Pierśćcem uczyła jeszcze w Roztropicach, Kiczycach i Ochabach a od 1935 w Brzezinach Śląskich do 1939 r., Pierściec 1956. 263 Koronkarki: Emilia Lipowczan lat 40, Goleszów-Równia i Stefania Romańczyk ur. 1900, Nierodzim 1958. 123 �Ryc. 172. Czółko czepka z koronki klockowej w płócienkowe ornamenty, Nierodzim I poł. X X w. Niebawem też Ustroń i najbliższa okolica stały się głównym ośrodkiem wyrobu tego typu koro­ nek . Sprzedawano je następnie w Ustroniu u Alnochowej i Lipowczana, w Skoczowie u Drabiny, w Cieszynie u Lewińskiego. Tam też można było dostać gotowy koronkowy czepek, który przed I I wojną światową kosztował 7,50 zł, a po wojnie do końca lat pięćdziesiątych - 30 lub 35 zł. Ustrońskie koronki klockowe odznaczały się płócienkowymi ornamentami na tle drobnej cztero lub sześciobocznej siatki, a motywami były listki koniczyny, wachlarzyki, gałązki iglaste, listki kwiatów, pączki, kwiatki, żołędzie, muszki, winogrona, dzwonki, ząbki, poziomki lub motywy geometryczne, jak gwiazdki, wiatraczki, kwadraciki, kropki, linie faliste i zygzakowate, krzyżyki, kratki, okienka. Wykonywano je z białych nici firmy DMC, przy czym grubość nici zależała od rodzaju koronki. 264 Ryc. 173. Stefania Romańczyk przy robocie koronki klockowej, Nierodzim 1956 r. 264 W połowie XX w. koronki klockowe wyrabiały jeszcze oprócz E. Lipowczan i St. Romańczyk, Ewa Chwastek lat 56, Ustroń, Maria Gruszczyk ur. 1919, Nierodzim, Helena Nowak lat 50, Lipowiec. Ta ostatnia wyrabiała też koronki siatkowe. Koronki klockowe robiły też: Joanna Pieczona z Cieszyna oraz Matylda Macura i Helena Winiarska za Strumienia. Bazielich B., Twórczość ludowa..., s. 15—16. 124 �Tzw. paliczkowe, czyli klockowe koronki wykonywano przeważnie z nici nr 100, ale też z nici nr 60 lub 80. Nawijano je na kilkanaście lub kilkadziesiąt szpuleczek z pałeczkowatymi uchwytami (stąd nazwa) i przymocowywano do bębenka, czyli walcowatej poduszki umieszczonej na odpowiednim stojaku. Przeplatając je oraz posługując się przytrzymującymi na poduszce szpilkami wykonywano koronkę, która miała wygląd węższego lub szerszego pasa zwijanego w kłębek, albo wielkość czółka. Jeśli koronka miała mieć płócienkowe motywy, to do tego celu używano nici grubszych, np. nr 35 lub fastrygi, jak na wiązaną siatkę. Ryc. 174. Czółka do czepka haftowane na tiulu, Pastwiska 1952 r. Ryc. 175. Czepek czółkowy z haftowanej wiązanej siatki, Wisła-Jawornik 1949 r. Płócienkowe ornamenty wykonywano też na tiulu początkowo klockowej roboty, a z czasem na tiulu produkcji fabrycznej. Wówczas na takiej siatce za pomocą przeciągania igły z nitką modelowa­ no wzory, czyli szyto lub poszywano. Poszywane były także koronki z czworobocznej siatki drobno wiązanej, czyli tzw. filet, dla wykonania, której potrzeba było nici nr 50. Posługiwano się przy tym 125 �specjalną iglicą a potem na siatce wyszywano pełno lub półpełno wałeczki, gwiazdki, serduszka, koniczynki, trójlistki, kropki, kwiatki, zaś ząbki przy czepku dorabiano szydełkiem. Na siatce i tiu­ lu robiono też tzw. gatrowania, czyli zapełnianie jednolitymi ściegami określonej powierzchni, co podobne było do cerowania, bądź haftu płaskiego, czy wypukłego, a co w dużej mierze zależało od wielkości oczek tiulu lub siatki. Gotową koronkę na noc rozkładano na rosie, następnie prasowano na zimno wygładzając, najlepiej za pomocą butelki. Ryc. 176. Romek do haftowania siatki, Nierodzim 1956 r. Każda kobieta chciała mieć na czółku czepka inne wzory, dlatego też urozmaicenie koronek było duże. Pod wpływem nauki robót ręcznych w szkole zaczęto robić koronki szydełkowe, ale te przyjęły się przede wszystkim w Koniakowie, gdzie tego rodzaju koronkarstwo praktykowane jest po dzień dzisiejszy. Tamtejsze kobiety wynosiły swoje roboty na targ i tym sposobem również w stroju cie­ szyńskim pojawiały się czółka w czepcach wykonane szydełkiem. Nie były jednak rozpowszechnio­ ne, podobnie jak roboty na teneryfie, tj. niewielkich foremkach o rozmaitych kształtach, na których wiązano z nici w odpowiednie wzory łączone następnie szydełkiem w jedną całość. W stroju cieszyń­ skim dominowały koronki klockowe w przeciwieństwie do stroju łaskiego, gdzie przeważały koronki i czepce tiulowe ewentualnie siatkowe. W okolicy Zarzecza i Strumienia koronki przy czepkach były też szydełkowe z grubszymi wzorami i tym różniły się od noszonych przy stroju cieszyńskim np. w Pruchnej .Odmienne były również wzory koronek szydełkowych wykonywanych w Koniakowie. Charakteryzują je gwiazdki, koluszka, bańki, śliwki, wiatraczki, kolce, szczytki, świeczki, gąsiorki, łopatki, młynek, krałiki, rogulki, sierotki, pompki, różiczki, słupki, nawijany warkoczyk, pełne ziąbki i inne . Warto dodać, że obecnie są to jedyne tego rodzaju wyroby, gdyż koronek klockowych, siatkowych, teneryfowych i poszywanych na tiulu nikt już dzisiaj na szerszą skalę nie robi, nie tylko z braku zapotrzebowania, ale także z racji gotowych koronek produkcji fabrycznej, które bez trudu można w każdej chwili nabyć. 265 266 WYKONAWCY Zarówno dokumenty miejskie, a na ich podstawie opracowania historyczne, jak i tradycja ustna miejscowej ludności świadczą iż w regionie cieszyńskim nie brak było rzemieślników oraz wiejskich rękodzielników, których wytwórczość związała się ze sporządzaniem odzieży. Jednym z najliczniej reprezentowanych było szewstwo, które po miastach cieszyńskich miało swoje cechy zorganizo265 Emilia Michalska, krawcowa, hafciarka ur. 1906, Pruchna 1956. 266 Bazielich B., Koronkarstwo [w:] Twórca ludowy i jego dzieło, red. zbiorowa, Katowice 1986, s. 195-216. 126 �267 wane jeszcze przed X V I w. oraz uprawiane chałupniczo. Liczba szewców wahała się wówczas w Cieszynie w granicach 28, w Skoczowie - 18, w Strumieniu - 8, a w Bielsku podobnie jak w Sko­ czowie - 18 szewców. Ich obowiązkiem było dostarczanie swoich wyrobów nie tylko mieszczanom, ale także ludności wiejskiej zamieszkującej obszar nie dalszy niż o półtorej mili od miasta . 268 Ryc. 177. Pieczęć cechu szewskiego, Skoczów 1565 r. K r a w i e c t w o . Na przełomie X V I i X V I I w. powstał w Cieszynie cech krawców, a w 1629 r. w Strumieniu i jak się okazuje szyli oni niektóre części odzieży także dla ludności wiejskiej. Były to sukienne spodnie, kamizelki i kamizele oraz płaszcze męskie także kobiece spencery i suknie. Jeszcze na początku X X w. byli po wsiach krawcy, którzy szyli suknie cieszyńskie, gdyż uważano, że suknia uszyta przez krawca ma odpowiedni fason i ładnie leży. W Prachnej np. suknie szył Je­ rzy Marek, który zmarł w czasie I I wojny światowej w wieku ponad 80 lat. Szyły je także kobiety, jak Emilia Michalska za czasów panieńskich (do 1923 r.), czy Matylda Romańczyk w Nierodzimiu i wiele innych jeszcze kobiet nie uchodzących nawet za krawcowe, czyniąc to przede wszystkim dla siebie i znajomych. Poza tym „wiejskie szwaczki i domorosłe krawcowe szyły jakie" . Szyły także kabotki i fartuchy, a nadto haftowały. Hafciarstwo. W Pruchnej stara kobieta, Maria Matuszyńska, nazywana Matusznioczka szyła suknie i inne części stroju oraz haftowała żywotki według własnych i odbijanych wzorów. Była bo­ wiem komornicą i w ten sposób zarabiała aby opłacić swoją izbę. Niektóre kobiety pracowały razem. Jedna np. szyła, druga haftowała, trzecia zajmowała się sprzedażą i rozprowadzaniem tych wyrobów po sklepach. Tak było np. w Wiślicy, gdzie hafciarka Zofia Kaszperek współpracowała z dwoma innymi kobietami oddając do sklepów tygodniowo 15 gotowych żywotków . Wiele pracy miała tak­ że Helena Sojka (ur. 1897) w Bielowicku, która haftowała na zamówienie i do sklepów, na czym w ciągu paru lat zarobiła na wybudowanie domu. Jeszcze w połowie X X w. nie brakowało hafciarek 269 210 267 268 269 270 Tomczyk D., Pieczęcie..., s. 35. Popiołek F., op.cit, s. 160-161. Emilia Michalska, ludowa poetka i twórczyni, ur. 1906 r., Pruchna. Wywiad z Zofią Kaszperek lat 50, Wiślica 1956 r. 127 �271 żywotków w rejonie cieszyńskim, jak i bielskim . Natomiast żyło zaledwie parę hafciarek, które zaj­ mowały się haftem białym i kolorowym na płótnie, chociaż pierwotnie kolorowe wyszycia ściegami liczonymi umiało wykonywać wiele kobiet. W latach międzywojennych w Skoczowie u Żyda Lindnera można było kupić cały strój cieszyń­ ski, a u niejakiego Kubeczki przy ul. Bielskiej i u Gronnera wszystkie rzeczy potrzebne do stroju. Oprócz Lindnera podobny sklep miał tutaj Epstein, gdzie Franciszka Burjan oddawała wyhaftowane przez siebie żywotki. Sklepy prowadzili też Baronowa i Szindler. Dla Gronnera i dla Siissa w Cie­ szynie haftowała Anna Cyfkowa z Wiślicy. Dla Siissa i Kónigsteina haftowała również Mara Smelikowa z Bobrku, a w Skoczowie dla Wasserteila i Lindnera. W Cieszynie sprzedawała je w sklepie Lewińskiego i Kónigsteina, w Strumieniu - u Heckera, a w Bielsku u Weisberga. W Bielsku sklepy z akcesoriami do stroju mieli jeszcze Heinrich i Spiler, którego córka wyszła za mąż za kupca Lind­ nera w Skoczowie. Poza tym dwa duże sklepy prowadzili Bazelides i Berglas. W Cieszynie oprócz Lewińskiego i Siissa był jeszcze Brachaczek oraz Pilch, który hafciarkom dostarczał aksamit i za robotę płacił 4 zł. Podobnie czynili inni kupcy płacąc za robotę 4,50-5 zł. Tak np. hafciarki z Ligoty oddawały haftowane żywotki do sklepów Sterlicha i Rosenberga w Dziedzicach. Firmę Rosenberga objął z czasem Żyd Rent, który sprzedawał żywotki po 7-8 zł. W Czechowicach natomiast sklep pro­ wadziła Brochoczkula. W latach po I I wojnie światowej w Cieszynie przy ul. Armii Czerwonej 40 był sklep, gdzie wid­ niało ogłoszenie, że tutaj haftują żywotki, malują jedwabne fartuchy oraz wstążki i chustki (1957). Poza tym w komisie przy Rynku targowym mieli na zbycie żywotki haftowane przez Marię Szczepań­ ską z Hermanie oraz suknię cieszyńską z Goleszowa (1956) . Żywotki hafciarki haftowały też prywatnie. Tak np. Helena Sojka w Bielowicku robiła je kobie­ tom z Jasienicy, Bier, Roztropic, Kowali, Wieszcząt, Rudzicy, Iłownicy, Czechowic, Bielowicka, Świętoszówki, a Ewa Chałupska w Jasienicy miała odbiorczynie w Jasienicy, Międzyrzeczu, Sta­ rym Bielsku, Jaworzu, Bierach, Łazach, Wieszczętach, Pogórzu, Godziszowie, Goleszowie, nawet w Karwinie. Innymi słowy prace hafciarek żywotków rozchodziły się szeroko nie tylko po wsiach cieszyńskich. Robót ręcznych w nowszych czasach, zarówno szycia, haftowania i koronkarstwa uczono w szko­ le, na kursach, a nawet w miejscowych klasztorach, np. w Cieszynie, czy Strumieniu. Tym sposobem oprócz umiejętności technicznych pozyskiwano wzory, które z kolei uzupełniano na własną rękę. 272 Ryc. 178. Zeszytowy wzornik do robienia koronek klocowych, Nierodzim 1956 r. 271 Na hafciarki napotkałam między innymi w Cieszynie, Skoczowie, Pierśćcu, Mnichu, Chybiu, Goleszowie, Górkach Wielkich, Brennej, Wiśle, Gumnej, Lipowcu, Wiślicy, Nierodzimiu, Pruchnej, Haźlachu, Międzyrzeczu, Jasienicy, Ligocie. 272 Badania terenowe i publikowane ich wyniki. Bazielich B., Z badań terenowych..., s. 14-16. 128 �Tabl. I V Mężatki w cieplejszych strojach. Fot. St. Gadomski 1972. �Koronkarstwo. Koronkarka Maria Gruszczyk w Ustroniu odrabiała wzory z „Tagebuchu", a także założyła własny wzornik. Własnoręcznie opracowane wzory miała też koronkarka Stefania Romańczyk z Nierodzimia. W połowie X X w. wśród nielicznie już żyjących koronkarek były i takie, które oprócz wyrobu zajmowały się jeszcze praniem i prasowaniem koronek i czepków. Do nich należała np. Weismanowa, czy Michalikowa w Pruchnej. Były to jednak starsze kobiety i wraz z ich śmiercią umiejętność ta zanikła. 1 jfUtfifofc,*****f;',. i 2 ? « « 2 f f i TiHMM' * tf^ł>u»«w !tf 1 « W i l l U «W'' '-iWfttttM 3 W«<w,/ ^ • JlĄim i na. P»K Welinu ,a PCałn* h p f ł t j truJ^tfr «*»fl'lt |t OT fc'^'- , Y", fiAlcj-m " l i ? * m» U f t H f. ^ 1 Ryc. 179. Przywilej cechu płócienników wydany przez Wacława, księcia cieszyńskiego, zabraniający „szturarzom" wytwarzania i sprzedawania płótna, Cieszyn 1563 r. Nieco wcześniej, bo pod koniec X I X w. zanikł zupełnie wyrób samodziałowych tkanin wełnia­ nych i sukien oraz płótna, chociaż tkactwo wiejskie uprawiano na tych terenach od najdawniejszych czasów. Funkcjonowało ono obok tkactwa rzemieślniczego, które skupiało się po okolicznych mia­ stach i miało swą organizację cechową. Tkacze pracowali także na książęcym zamku i w niektórych prowincjonalnych dworach. Sukiennicy byli np. zobowiązani zrobić co roku dla księcia 4 postawy sukna o 31 łokciach długości, przy czym cena jednego postawu w tym czasie wynosiła 2 zł . Nato­ miast „sukna chłopskiego", czyli tzw. wałaskiego nie wolno było wyrabiać we wsiach leżących w po­ bliżu miast (w odległości od miasta do 1,5 mili), aby nie konkurowało z rzemieślniczym. Wyrabiano je jednak w wielu miejscowościach i ze względu na swą wysoką jakość cieszyło się zawsze dużym powodzeniem. Poza tym w południowej i zachodniej części Śląska Cieszyńskiego rozwijała się upra­ wa lnu i wyrób płótna, co obok rolnictwa stanowiło najbardziej zaawansowaną produkcję . Płóciennictwem zajmowano się po wsiach i rzemieślniczo, a z uwagi na dobrąjakość wyrobów cieszyło się dużym wzięciem. Tkacze płótna zorganizowani byli w cechach już w X V w. i usilnie dbali o swoje prawa pierwszeństwa sprzedaży do tego stopnia, że wolno im było „odbierać siedlakom mieszkają­ cym w obrębie mili" ich płócienne wyroby. Tymczasem po wsiach pracowało dosyć tkaczy i w zimie całe rodziny chłopskie zajęte były przy obróbce lnu (przędzeniu oraz tkaniu), aby na czas dostarczyć 273 274 273 Popiołek F., op.cit, s. 168. 274 Górny Śląsk, s. 324. 129 �275 do dworu przędzę i płótno wybielone i przygotowane do użytku . Wyroby te, dzięki swojej dobrej jakości uzyskały nawet pozwolenie cesarskie (1746) pozostawania tkaczom poza organizacją cecho­ wą i spis z 1773 r. wykazał, że po wsiach pracowało więcej tkaczy aniżeli we wszystkich miastach Księstwa razem . Farbiarstwo. Zrzeszeni w cechu byli także farbiarze płótna tzw. piękni i czarni, ale po znie­ sieniu przymusu cechowego w państwie austriackim na pocz. X I X w. podział taki przestał istnieć i rzemiosło farbiarskie zaczęło stopniowo zanikać. Ostatnimi farbiarzami w Cieszynie byli niejaki Szołtys oraz Karol Lewiński . Garbarstwo i k u ś n i e r s t w o . Innym surowcem służącym do sporządzania części odzieży ta­ kich jak obuwie, pasy i wierzchnie okrycia w postaci kożuchów oraz serdaków były skóry i futra. Oczyszczaniem i garbowaniem skór zwierząt hodowlanych, tj. owczych, bydlęcych i świńskich zaj­ mowano się po wsiach i wykorzystywano je we własnym zakresie. Ale byli też cechowi kuśnierze i biało- oraz czerwono-skórnicy wyrabiający dla mieszczan i dworu oraz zamożnych włościan bar­ dziej wykwintne okrycia, rękawiczki, kalety itp. Cech kuśnierski w Skoczowie pieczętuje się datą 1629, a w Cieszynie 1710, natomiast biało- i czerwono-skórnicy pracowali w Cieszynie jeszcze w X I X w. Wyrobem biżuterii zajmowali się z ł o t n i c y i pasiarze, którzy nie zdołali tutaj utworzyć włas­ nej organizacji cechowej. Najstarsze informacje w księgach testamentów i spisu mieszczan w Cie­ szynie pochodzą z X V I i X V I I w. W odróżnieniu od złotników, pasiarze pracowali nie w złocie, ale w srebrze, mosiądzu i miedzi lub tzw. pakfongu, tj. stopie miedzi, cynku i niklu, często posrebrza­ nym. Zajmowali się też, jak niektórzy złotnicy wyrobem paramentów kościelnych oraz akcesoriów m y ś l i w s k i c h i o z d ó b do stroju cieszyńskiego. Ozdoby te nosiły przede wszystkim mieszczki, a na wsiach żony i córki wójtów, sołtysów, dzierżawców ziemi, młynarzy. Największe skupisko tych rze­ mieślników w X V I i X V I I w. było w Cieszynie. Poza tym ich warsztaty znajdowały się jeszcze w Skoczowie, Strumieniu, Bielsku, Jabłonkowie, Frydku, Frysztacie, Bohuminie, Czacy, Ostrawie. Niektórzy zajmowali się tylko wyrobem spinek i zwali się spinkarzami, albo tylko hoczków, tzw. hoczkarze . Bardziej szanujący się rzemieślnicy w X V I I I - X I X w. odpowiedniej próby wyroby syg­ nowali monogramem oraz urzędową cechą. Swoje zawodowe, a nawet rodzinne tradycje łączyli od dawien dawna z ośrodkami w Krakowie, Wrocławiu i Opawie, co tłumaczy kierunki wpływów z za­ kresu techniki wykonania i wzornictwa. Natomiast nieliczni już złotnicy pracujący w pierwszej poł. X X w. swe umiejętności nabywali w samym Cieszynie u starszych rzemieślników , a nieżyjący już złotnik Franciszek Horak jako jeden z ostatnich tego typu tradycyjnych rzemieślników, pracujący od 1950 r. dla Cepelii, zawodu wyuczył się w Bielsku . Takiego wykształcenia nie posiadali natomiast ludowi wykonawcy biżuterii, którzy w tym celu stosowali mniej szlachetne metale. Byli to samoucy wyrabiający tańsze ozdoby, zwłaszcza spinki do koszul, bez sygnowania. Na początku X X w. żyło ich już niewielu w Beskidzie Śląskim, Brennej, Bystrzycy, Końskiej, Cisownicy i po ich śmierci nikt więcej nie podjął się takiego rękodzieła . Biżu­ terię kupowano zazwyczaj u wytwórców, natomiast po zakupy innych akcesoriów do stroju udawano się ze wsi do Cieszyna, Skoczowa, Strumienia, Frysztatu, Jabłonkowa, Bielska, gdzie także odbywa­ ły się targi. Najpopularniejsze były jarmarki w Strumieniu i Frysztacie. Poza tym wielu wędrownych kupców przechodziło przez wsie, handlując materiałami wełnianymi, bawełnianymi, jedwabnymi oraz gotowymi wyrobami, np. chustkami, fartuchami. Przed rozpadem Austro-Węgier przychodzili też wędrowni handlarze ze Słowacji i Węgier sprzedając tkaniny, broszki i drobiazgi codziennego użytku, a „szmaciarze" zbierali stare gałgany dając w zamian igły, agrafki, nici itp. 276 277 278 m 280 281 282 283 275 276 277 278 279 280 281 282 283 130 P o p i o ł e k R, op.cit., s. 57. Ibidem, s. 167. Fi er la G., Strój cieszyński, s. 39, 40, przypisy 123 i 151; Własne badania terenowe autorki. Tomczyk D., op.cit., s. 166. I wanek W., op.cit, s. 121-186; Krajka a śperk..., op.cit, s. nlb. Iwanek W., op.cit, s. 153, 155, 161. Bazielich B., Twórczość ludowa..., s. 19-20. G ł a d y s z M., op.cit, s. 185-186. Emilia Michalska, Pruchna. �Ryc. 180. Złotnik Franciszek Horak przy swoim warsztacie, Cieszyn 1962 r. ZAKOŃCZENIE Mówiąc o stroju cieszyńskim ma się na względzie tylko jego kobiecy zestaw, bo on utrzymał się najdłużej. Charakterystyczną przy tym rzeczą jest fakt, że w miarę upływu czasu coraz to bardziej się rozpowszechniał zarówno po linii poziomej, tj. przestrzennie, jak i po linii pionowej, czyli w drabinie społecznej - od warstw uprzywilejowanych po średnio i mniej zasobne osoby w środki materialne. Tym samym różnicowała się jego wykwintność i ozdobność wyrażająca się w drogich materiałach, kosztownych koronkach i haftach złotych lub srebrnych aż po własnej produkcji tkaniny, nici, czy inne jeszcze błyskotki wykorzystywane zamiast srebrnej lub złotej biżuterii. To samo dotyczy gatun­ ku wstążek, które jako przeposki niektórym kobietom zastępowały srebrne pasy, a zamożniejszym służyły jako podkład pod ciężkie pasy. Nie miał przy tym znaczenia rodzaj wyznania - katolickie, czy protestanckie, aczkolwiek może bardziej ozdobnie nosiły się katoliczki. Natomiast wymownym jest fakt, że jeszcze w X V I I I w., zgodnie z przywilejami książęcymi odległość 1,5 mili od miasta były 131 �jak gdyby granicą, spoza której wiejskie wyroby miały ograniczony dostęp do miast. Tym samym wyznaczały w pewnym sensie obszar występowania stroju cieszyńskiego. Wprawdzie były od tego wyjątki, bo ceniono zarówno sukna wałaskie i płótna wiejskich rękodzielników, ale nie ulega wątpli­ wości, iż najbardziej eleganckie i strojne stroje noszono w tym właśnie obrębie, a przede wszystkim w miastach. W miastach koncentrowało się rzemiosło, tj. szewcy, krawcy, kuśnierze, tkacze, złotnicy oraz kupiectwo pośredniczące między innymi w kupnie -sprzedaży wszystkich rzeczy potrzebnych przy sporządzaniu stroju. Tutaj też przybywali wieśniacy nawet z dalszych miejscowości, aby się w nie zaopatrzyć, co pozostało po czasy współczesne. Można przyjąć, że im dalej od miejskich cen­ trów, tym stroje cieszyńskie były skromniejsze i mniej bogate, a sporadyczne wyjątki stanowiły stroje siedloczek, żon i córek wójtów, młynarzy, czy innych cenionych wiejskich rzemieślników. Biedna góralka nie mogła się z nimi nawet mierzyć, dlatego bogatego konkurenta do nich właśnie odsyła w pieśni: ... Z Panem Bogiem mój Janiczku, nie przychodź ku mnie. Jo mom kabotek bielutki Fartuch zbiyrany. Tyś Janiczku wielki bogacz, jak pan nad pany, na mnie suknie nie szuszczą a leńcuszki nie brzynczą, i jak ci się nie podobom hledaj se inszom. Dziewczyna pierwszą suknię dostawała, jak szła do Konfirmacji albo do I Komunii Św., a potem gdy była panną na wydaniu lub gdy była proszona za druhnę. Suknię sprawiała matka, zaś w biedniej­ szych rodzinach zamiast nowej, dopasowywała córce jedną ze swoich, aczkolwiek obyczaj skłaniał aby suknia panny młodej i druhny była nowa - może skromna, ale nieużywana. To samo dotyczyło i pozostałych części stroju. Niektóre z nich początkowo przenikały na wieś, nierzadko na zasadzie spadkowego przekazu lub daru za dobrą służbę u bogatej mieszczki. I tym sposobem sporadycznie wzbogacały swój strój mniej zamożne kobiety. Ubiorem dziewczynek były kretonowe sukienki lub spódnice i jakie, a w zimie chustki wełniane, przeważnie przenoszone po matce. Dlatego nie można jednoznacznie mówić o stroju dzieci, także i o stroju chłopców, którzy nosili lniane koszule i spodnie oraz wełniane kurtki przeszyte najczęś­ ciej z ojcowej kamizeli. Kawalerowie natomiast dbając o swój wygląd, upodabniali się do wyglądu starszych, którzy jak wiadomo dość wcześnie zarzucili tradycyjny sposób ubierania się, przechodząc na surduty i marynarki. Być może z tego też powodu wszelkie rekonstrukcje męskich strojów cie­ szyńskich, jakich używają zespoły folklorystyczne nie są udane, gdyż nie odpowiadają prawdzie. Za to stroje kobiece mają wiele możliwości i podstawy do prezentowania autentycznych przykładów. Zachowało się bowiem jeszcze sporo oryginałów, a i wszelkie szyte na nowo części tego stroju za­ chowują właściwą jego formę oraz ukazują różnorodność sposobów zdobniczych odpowiadających modzie określonych ram czasowych. Wprawdzie jeszcze w 1926 r. w jednym z listów nadesłanych do „Posła Ewangelickiego" jego autor utyskuje na niekorzystne zmiany, jakie zaobserwował w kobie­ cym stroju cieszyńskim po dłuższej swej nieobecności w tych stronach, ale tym samym dokumentuje panującą wówczas modę. Nie widząc złotem lub srebrem haftowanych żywotków, ani „kabotków i koszulek pięknie haftowanych", ani fartuszków batystowych i czarnych sukiennych spencerów do­ strzega" niemożliwe bezstylowe innowacje". Są nimi według niego czarne suknie z brązową golon­ ką, żywotki bez haftu, zamiast białego bufiastego kabotka - modna damska bluzka, nawet niebieska, żółta, zielona z głębokim dekoltem, „fartuchy, które dawniej były gęsto fałdowane są dziś wąskie i kuse", a „zamiast starego spencera kaftaniki, tzw. jakie" uszyte z sukna, aksamitu, jedwabiu i „o zgrozo - z pluszu". Czyli tzw. plusz uchodził za coś zgoła nieodpowiedniego. Również dziew132 �częta nie noszą - jak pisze - grubego warkocza lecz „ufryzowane grzywki, strzyżone czupryny i bubikopfy". Krytykując ten stan rzeczy nawołuje kobiety do powrotu do dawnej mody śląskiej . 284 Ryc. 181. Tancerze z zespołu cieszyńskiego, Cieszyn 1970 r. Fot. Arch. autorki. Warto podkreślić, że faktycznie w latach dwudziestych - trzydziestych X X w. pojawiają się suk­ nie w brązowym kolorze i z brązową golonką oraz żywotkiem z brązowego aksamitu. Czasami jest to także kombinacja - żywotek brązowy, a suknia czarna i golonka nie koniecznie niebieska, ale nie jest to powszechne, bo każda z kobiet wie, że suknia powinna być właśnie czarna z haftowanym czarnym żywotkiem lub ewentualnie wiśniowym dla druhny. Powszechna natomiast staje się zmiana uczesania, tzn. dziewczęta i młode mężatki chętnie obcinają swoje warkocze i ondulują krótkie włosy, starsze kobiety jednak, ubierając się tradycyjnie zachowują chociaż krótki warkocz upięty na potylicy, aby lepiej trzymał się na głowie czepek. I jeszcze jedna uwaga wspomnianego autora z „Posła Ewangeli­ ckiego" jest trafna. Wiele młodych kobiet oglądających się za modą w mieście zaczyna nosić zamiast koszulki z białym haftem, czy tradycyjnego kabotka, jedwabną bluzkę z krótkimi rękawami, uszytą w różnym fasonie, przeważnie bez kołnierza, zapinaną z przodu na guziczki lub wkładaną przez głowę, raczej białą ewentualnie kremową, a nie w różnych kolorach, jak to zauważa autor listu. Jego spostrzegawcze oko dostrzega także zmianę szerokości i sposobu marszczenia fartucha, przy czym koronkowe wstawki u dołu występowały nader rzadko. Natomiast żywotki bez haftu, obszyte tylko samą niebieską albo białą taśmą były istotnie mniej eleganckie. Jeśli chodzi o kolejne zmiany w stroju to nastąpiły one także po I I wojnie światowej, kiedy mod­ ne stały się tkaniny nylonowe, ręcznie malowane, z czasem też posypywane błyszczącym kolorowym proszkiem, których używano na fartuchy i szatki. Upodobania te dość prędko minęły, gdyż okazały się niepraktyczne - takich wyrobów nie można było prać, farba malowań się łuszczyła przy częstym ich używaniu, a połyskliwy proszek się wykruszał. Niemniej cieszynianki zawsze ulegały modzie i „umiały się ubrać" . Mówiono też „moda i jeszcze raz moda", pomimo iż w panującej opinii „modę djabeł stworzył. Wszycko zbiyro do beczki i jak tego jest już moc, co ni może już nic wykombino­ wać, to beczkę przewróci do góry dnem i znów na nowo moda" . W sumie większość wprowadzanych nowości w X X w. okazała się niefunkcjonalna, nawet tan­ detna, co nie odpowiadało elegancji i wykwintności tradycyjnego stroju. Zawsze bowiem dbano o jego staranny wygląd i dlatego odświętne strojenie wymagało dużo czasu. Powiadano też, że „babe do cieszyńskiego stroju ubrać, to prędzej wóz z drabiną zaprządz i konie uszykować" . Kto chce 285 286 287 zatem z różnych względów go nadal nosić, powinien zachować jego autentyczny uroczysty wygląd. 284 285 286 287 Anonimowy list o stroju śląskim, „Poseł Ewangelicki" 1926 nr 41. Zuzanna Bojdowa lat 55, hafciarka, Pierściec 1958. Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1958. Siostry Helena Cieślak i Emilia Śliwka, Brenna 1956. 133 �BIBLIOGRAFIA Bazielich B . , - Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Katowice 1958. - Z badań terenowych nad haftem ludowym w pow. bielskim, Katowice 1962. - Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia", zeszyt nr 1, Bytom 1966. - Moda w strojach regionalnych, katalog wystawy, Bytom 1957. - Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" zeszyt nr 6, Bytom 1973. - Śląskie stroje ludowe, Katowice 1988. - Strój ludowy w Polsce - opisy i wykroje, Warszawa 1995. - Odzież, stroje i ich formy zdobnicze, [w:] Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, red. D. Simonides, Wrocław - Warszawa 1991, s. 99-168. - Śląskie stroje ludowe, Chorzów 1997. Bronicz St., - Strój pszczyński, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1954. Dobrowolska A., - Żywotek cieszyński, Katowice 1930. - Strój Jacków Jabłonkowskich, Lublin 1948, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. V I I I , s. 1 - 38. Dobrowolscy A., T., - Strój, haft i koronka w województwie śląskim, Kraków 1936. Fierla G., - Strój lachów śląskich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1969. - Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977. Gładysz M . , - Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938, s. 181-238. Iwanek W , - Złotnictwo na Śląsku Cieszyńskim. Próba zarysu, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Sztuka", zeszyt nr 6, Bytom 1973, s. 121-186. Kubisz J., - Pamiętnik starego nauczyciela, Cieszyn 1928. Malicki L., - Kożuchy górali śląskich, „Zaranie Śląskie", R. I I I , z. 3, 1937. - Drukowanie płócien na Śląsku, „Lud", t. X I I , 1954. - Strój górali śląskich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1956. Malinowski L., - Zarysy życia ludowego na Szląsku, „Ateneum", 1877. Piegza K., — Nakrycia głowy kobiet cieszyńskich, Czeski Cieszyn 1979. Poloczkowa B., - Tekstylia i strój na Śląsku Cieszyńskim w XVII-XVIII w., „Polska Sztuka Ludowa", 1973, z. 3, s. 135-146. - Strój cieszyński w XIX w., „Polska Sztuka Ludowa", 1972, z. 3, s. 153-170. Popiołek F., - Studia z dziejów Śląska Cieszyńskiego, Katowice 1958. Slama Fr., - Oesterreichisch Schlesien, Prag 1887. Stolafik, - Hrcava, Ostrava 1958. Teśinsko, t. 2, Odev, praca zbior., Ostrava 2000, s. 99-240. 134 �SPIS ILUSTRACJI 1. Mapa powiatu cieszyńskiego, bielskiego z miejscowościami, w których w 1956 i 1957 r. przeprowadzono badania nad haftem ludowym. B. Bazielich, Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. nlb. 2. Jadwiga Krysta w codziennym odzieniu przy kuchni, Lipowiec 1956 r. Fot. St. Deptuszewski 3. W drodze na targ, akwarela J. Alta 1840 r. Kartka pocztowa wyd. Przez Muzeum Tesinska, fot. A. Milersky. 4. Powrót z chrztu, rys. J. Kinzel, 1891. Reprod. Oesterreichisch und Schlesien, Wien 1897, s. 593. - ungarische Monarchie in Wort und Bild. Märchen 5. Mapa zasięgu ludowych strojów w Cieszyńskiem. Teśinsko, t. 2, Ostrava 2000, s. 100. Reprod. 6. Mapa rozmieszczenia dawnych plemion śląskich. Górny Śląsk, cz. I , Poznań 1959, s. 436. 7. Mapa podziałów wewnętrznych Śląska w I poł. X I V w. i granice Księstwa Cieszyńskiego około 1315 r. R. Rysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopka, Granice Śląska, Wrocław 1998, s. 90 8. Mapa Śląska Cieszyńskiego w granicach historycznych. Płyniesz Olzo ...Zarys kultury materialnej ludu cieszyńskie­ go,, red. D. Kadłubiec, t. I I , Ostrava 1972, s. 107 Mapa uzupełniona przez autorkę. 9. Mapa osadnictwa, gleb, zalesienia i terenów bagnistych w X I I I - X I V w. I . Panic, Historia osadnictwa w księstwieopolskim we wczesnym średniowieczu, Katowice 1992, s. 131, mapa 14. 10. Kobieta w letniku. Rysunek na desce w kościele NMP, Zarzecze koło Bielska-Białej, X V I w. Arch.Dz.Et.MGB. (Dział Etnografii Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu). 11. Renesansowy strój magnacki. Miedzioryt z widokiem Cieszyna, wyk. D. Meissner ok. 1630 r. 12. Fragment obrzędowej chusty z 1686 r. Fot. St. Deptuszewski. Eksponat Muzeum w Cieszynie. 13. Góralki w stroju cieszyńskim, Koniaków Rupienka 1956 r. Fot. St. Deptuszewski 14. Raszka drobno fałdowana ze złotym galonem i haftem, Kojkowice RCz. I I poł. X I X w., Tesinsko, Ostrava 2000, kolorowa i l . 38. 15. Stroje z okolic Cieszyna, rys F. Kaliwoda, ok. 1840 r. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 1. 16. Typy i widoki Cieszyna. „Tygodnik ilustrowany", 1878 r., Reprod. St. Deptuszewski. 17. Mężczyzna w stroju cieszyńskim, I I poł. X I X w. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 48. 18. Wyrobnicy cieszyńscy. „Tygodnik Ilustrowany", 1878 r. 19. Żywotki ze złotym haftem obszyte ozdobnymi taśmami. 1. Ustroń, poł. X I X w. 2. Istebna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muzeum w Cieszynie. 20. Przód i tył żywotka z charakterystycznym obszyciem ozdobną taśmą. Wyk. Maria Farfecka, Brenna 1936 r. Fot. St. Deptuszewski, 1956. 21. Nowsza forma zdobienia żywotków. 1. Hafty w miejscach obszyć, wyk. Hermanka z Cieszyna w 1944 r., Mnisztwo. 2. Hoczki haftowane szklanymi perłami, wyk. Helena Sojka w 1926 r., Bielowicko. Fot. St. Deptuszewski, 1956. 22. Wiślanie. B. Hoff, Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby, Warszawa 1888, s. 51. 23. Mapka zasięgu żywotka cieszyńskiego. A. Dobrowolska, Żywotek cieszyński, Katowice 1930, s. nlb. 24. Państwo młodzi (E. i Z. Gwarkowie) - mloducha w stroju cieszyńskim po zaczepieniu, pan młody w stroju górskim, Koniaków 1957. Fot. St. Deptuszewski. 25. Mapa zasięgu ubioru pszczyńskiego z granicą wpływów stroju cieszyńskiego. Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1954, s. 17. St. Bronicz, Strój pszczyński, Atlas 26. Mapa zasięgu żywotka cieszyńskiego. B. Bazielich, Z badań terenowych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, Katowice 1962, s. 29 nlb. 27. Mapa zasięgu ozdób metalowych na Śląsku. M . Gładysz, „Zdobnictwo metalowe na Śląsku", Kraków 1938, s. 201. 28. Strój cieszyński z okolic Jabłonkowa. Muzeum Śląskie w Opawie. Fot. A . Pustka 1970. 29. Ozdoby stroju jabłonkowskiego: brelok, orpant do męskiego kabata, filigranowe korale. Fot. Arch.MGB. 30. Cieszyński strój mężczyzny ok. 1870 r. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 49. 31. Koszula męska o tunikowatym kroju. Rys. autorka. 32. Koszula męska o kroju z karczkiem. Rys. autorka. 33. Krój i przód płóciennych portek. Rys. autorka. 34. Krój i spodnie płócienne szyte po bokach. Rys. autorka. 35. Krój lazurek. Rys. autorka. 135 �36. Lazurki. Fot. J. Kubisz 1939. Arch.MGB. 37. Dawniejszy i nowszy typ brucleka: 1. - pol. X I X w. 2. koniec X I X w. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 48. 38. Bruclek z I pol. X I X w. Rys. autorka wg Teśinsko, t. 2, Ostrava 2000, fot. 102. 39. Kamizelka zdobiona stebnowaniami. B. Poloczkowa, Strój cieszyński w X I X w., „Polska Sztuka Ludowa", 1963, z. 3, s. 155. 40. Kamizelka dwurzędowa uszyta z czarnej wełnianej tkaniny, I I poł. X I X w. Fot. J. Kubisz 1939. Arch. autorki. 41. Strój z okolic Cieszyna. Akwarela J. Alta z ok. 1840 r. kartka pocztowa wyd. przez Muzeum Teśinska, fot. A. M lersky. 42. Krój kamizoli. B. Poloczkowa, Strój cieszyński w X I X w., „Polska Sztuka Ludowa" 1972, s. 157. 43. Krój kamizoli i szpencera. Rys. autorka wg A. Dobrowolskiej, Strój Jacków jabłonkowskich, 44^45. nadbitka s. 17. Przód i tył gunioka, pogórze cieszyńskie Fot. St. Deptuszewski. 46. Różne formy peleryny, I poł. X I X w. 1. - z podszewką, 2. - bez podszewki. Rys. autorka. 47. Płaszcz i jego krój bez pelerynki i kołnierza. Rys. autorka. 48. Krój i wygląd guni. Rys. autorka. 49. Zdobiny kożucha, Hermanice. Fot. L . Malicki 1939. 50. Różne formy luksusowego obuwia z X V I I - X I X w. 1. - but safianowy, 2. - but typu węgierskiego, 3. - brokatowybucik z językiem, 4. - bucik skórkowy z klamrą 5. - pantofel kobiecy z kokardą. Rys. autorka wg M . GutkowskaRychlewska, Historie ubiorów, Ossolineum 1968, s. 454, 554, 666. 51. Różne formy obuwia do stroju cieszyńskiego z X I X - X X w. 1. - but prosty, 2. - but z lśniącymi wąskimi cholewami, 3. - kierpec, 4. - sukienny papuć. Rys. autorka wg ilustracji J. Alta i H . Jastrzembskiego z I poł. X I X w. 52. Różne formy męskich nakryć głowy noszonych w X I X w. i na pocz. X X w. 1 - kapelusz cylindryczny, 2. - kap lusz z klamrą 3. - kasturek, 4. - kapelusz słomiany, 5. - baranica. Rys. autorka. 53. Weselnicy: młoda para, dwie pary drużbów i goście, Jaworze Dolne 1914. Fot. Arch. autorki. 54. Młoda para - żenich w surducie, Pastwiska 1914 r. Fot. Arch. autorki. 55. Odświętny ubiór mężczyzn, Puńców 1910 r. Fot. Arch. autorki. 56. Helena Sojka, hafciarka we współczesnej bluzce ubranej do stroju cieszyńskiego, 1956. Bielowicko. Fot. St. Deptuszewski 57. Maria Farfecka, hafciarka w stroju cieszyńskim w jedwabnym fartuchu w kratę, Brenna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 58. Franciszka Burjan, hafciarka w stroju cieszyńskim z białą dzianą hacką, Górki Wielkie. Fot. St. Deptuszewski 1956. 59. Kobieta we współczesnej bluzce ubranej do stroju cieszyńskiego ze starą biżuterią Brenna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 60. Maria Szczepańska, hafciarka we współczesnym stroju cieszyńskim z haftowanym pasem, Hermanice. Fot. St. Dep­ tuszewski 1956. 61. Krój ciasnochy. Rys. autorka. 62. Prymitywny krój kabotka. Rys. autorka. 63. Trzy rodzaje koszuli wiyrchniej: 1. kabotek, 2. szutka, 3. koszwłka. Rys. autorka. 64. Wyszycia na obujku szutki, Ligotka Kameralna, RCz. Fot. St. Deptuszewski 1972. 65. Haftowany lemiec i kreza rękawa koszulki, Gumna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 66. Haftowana koszulka, Skoczów, koniec X I X w. Fot. Arch. autorki. 67. Haft na przyramku koszulki, Gumna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 68. Haftowane okruże koszulki, Ogrodzona pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski, Zbiory M G B Et. 10698. 69. Nowsza forma kabotka uszyta z fabrycznego płótna, Czechowice, I poł. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 70. Bluzka z haftem richelieu do stroju cieszyńskiego, Jasienica, lata międzywojenne. Fot. St. Deptuszewski 1959. 71. Wygląd spodka ze stanikiem. Rys. autorka. 72. Haft na brzegu spodka, Skoczów, pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 73. Najstarsza rycina stroju cieszyńskiego, 1803 r. Teśinsko, ił. 160. 1 A. Suknia cieszyńska, Jasienica 1967. Fot. Arch. autorki. 75. Helena Cieśla w uroczystym stroju z suknią o lekko podwyższonym stanie, Brenna 1956. Fot. St. Deptuszewski. 76. Helena Sojka, hafciarka w stroju z suknią o obniżonej talii, Bielowicko 1956. Fot. St. Deptuszewski. 77. Wykrój żywotka - oplecko, dwie przedniczki, ramiączko. 136 Rys. autorka. �78. Żywotek ze złotym hartem i złotą bortą, Ustroń X I X w. Fot. St. Deptuszewski, Zbiory muzeum w Gliwicach. 19. Żywotek haftowany przez Ewę Chałupską w 1946 r., Jasienica. Fot. St. Deptuszewski 1959. 80. Aksamit z haftowanym żywotkiem rozpiętym na hafciarskiej ramie, własność hafciarki Marii Szczepańskiej, Herm nice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 81. Aksamit z zafastrygowanym żywotkiem przed uszyciem, wykonała Elżbieta Strzędało, hafciarka, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1957. 82. Projekt żywotka obszytego sznurka, wykonała Ewa Chałupską, hafciarka, Jasienica. Fot. St. Deptuszewski 1959. 83. Żvwo/e/<:bez haftów, obszyty sznurka, własność Anny Górniak, lat 65, Gumna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 84-85. Tył i przód żywotka haftowanego w miejscach, gdzie naszywano galony, Wisła. Fot. St. Deptuszewski 1956. 86. Żywotek haftowany „w dwa kwiaty", Brenna 1938 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 87. Żywotek haftowany „w trzy bukieta", Górki Wielkie 1930 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 88. Żywotek ślubny haftowany „w jeden kwiat", Jaworze 1928 r. Fot. St. Deptuszewski 1959. 89. Żywotek z haftem „w wianuszek", wykonała Maria Szczepańska 1953., Hermanice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 90. Żywotek z haftem „w wianuszek" kupiony w Cieszynie 1950 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 91. Trzy pary srebrnych hoczków naprzedniczkach żywotka, Hermanice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 92. Tzw. ślepe hoczki wyhaftowane perłami, Ligota 1954 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 93-94.Tył i przód żywotka przy sukni dla dziewczynki do I Komunii św. haftowany w białe konwalie i niebieskie ni zapominajki, listki zielone, Gumna 1946 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 95. Fartuch płócienny drukowany. Teśinsko, i l . 40 kolor. 96. Cieszynianka w odświętnym stroju, 1930 r. Fot. Arch. autorki. 97. Fartuch jedwabny granatowy z haftem: kwiatki błękitne i pomarańczowe, liście zielone, wykonała Anna Cyfkowa 1928 r., Skoczów. Fot. St. Deptuszewski 1956. 98. Hafciarka Stefania Dziadek w stroju cieszyńskim z adamaszkowym fartuchem, Ligota 1959 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 99. Hafciarka Maria Szczepańska w stroju cieszyńskim z jedwabnym wzoizystym fartuchem, Hermamcs \956t. Fot. St. Deptuszewski 1956. 100.Siostry Romańczyk - Matylda, szwaczka i Stefania, koronkarka w kretonowych fartuchach i sukienkach noszonych na co dzień, Nierodzim 1956 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 101.Cieszynianka w cieplejszej jakli, 1934 r. Fot. Arch. autorki. \02.Jakle i strój ubogich kobiet, Marklowice, 1930. Fot. Arch. autorki. 103.Łańcuszkowy haft na kamgarnowej jakli, wykonała Helena Donocik, Międzyrzecze, pocz. X X w. Fot. St. Deptu­ szewski 1956. 104.Szpyncer do kobiecego stroju cieszyńskiego, Cieszyn 1977, s. 55. Ropica, RCz., ok. 1860 r. Reprod. G. Fierla Strój cieszyński, Czeski 105. Krój kobiecego szpyncera do kobiecego stroju łaskiego, Orłowa RCz., 1890 r. Reprod. G. Fierla, Strój lachów ślą­ skich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1969, s. 32-33. 106. Kobiecy kożuch ślubny, Hermanice. Fot. L. Malicki 1939. 107. Cieszyńskie chustki obrzędowe, X V I I I - X I X w. Reprod. A. Macoszek, Przewodnik po Śląsku Cieszyńskim, Lwów 1901, s. 88-89. 108.Narożnik chusty oczepinowej z białym haftem, X I X w. Fot. St. Deptuszewski, Zbiory muzeum w Cieszynie. 109-110. Wiązanie chustki na żurek, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1959. 111 .Kobieta w stroju cieszyńskim z żurkiem, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1959. 112. Kobieta w stroju cieszyńskim z żurkiem, Górki Wielkie. Fot. St. Deptuszewski 1959. 113. Jedwabna szatka ręcznie haftowana przez Zuzannę Bojdową 1948 r. Pierściec. Fot. St. Deptuszewski 1956. 114. Cztery narożniki szatki spuszczowej wyszyte dwustronnym ściegiem krzyżykowym, X I X w. Fot. Maks. Fleicher, Zbiory MGB. WS.Młoduchy w hackach cieszyńskich podczas ślubu w kościele, Koniaków 1957. Fot. St. Deptuszewski 1956. 1 ló.Chustka ręcznie malowana przez Martę Gabryś w 1956 r. Haźlach. Fot. St. Deptuszewski 1956. 117. Czepek z szydełkowym czółkiem, wykonała Janina Moskała przed I wojną światową Brenna. Fot. St. Deptuszew­ ski 1956. 118. Czepek z czółkiem roboty klockowej, kupiony w Skoczowie 1922 r. Istebna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 137 �119. Czepek z czółkiem robionym „na kółkach" - teneryfie przed I I wojną światową Istebna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 120. Tiulowe czółko do czepka łaskiego wykonała Anna Szlauer, Pastwiska 1967 r. Fot. St. Deptuszewski. 121. Czepek z siatkowym czółkiem, wykonała Maria Bogdanowicz, Wisła-Jawornik 1954 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 122. Uczesanie dziewcząt i kobiet śpiewających w zespole „Cementownia Goleszów", Goleszów 1958 r. Fot. St. Deptu­ szewski. 123. Wzór czerwonej dzianej pończochy. Rys. autorka. 124. Klamerki do spencera, Cieszyn X V I I I - X I X w. Fot. St. Gadomski. Zbiory MGB. 125. Pas z odlewanych płytek, X V I I I w. Fot. D. Dubiel. Zbiory muzeum w Cieszynie. 126. Pas z odlewanych płytek i z łańcuszkami, X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory M G B Et. 10172. 127. Pas z łańcuszków i filigranowych płytek, Cieszyn pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1964. 128. Łańcuszkowe orpanty, Cieszyn koniec X I X w. Fot. St. Gadomski. Zbiory M G B . 129. Przykłady odlewanych hoczków, X I X w. Fot. St. Gadomski. Zbiory M G B i muzeum w Cieszynie. 130. Filigranowe hoczki w formie tulipana, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory M G B Et. 10475. 131. Fragment pasa z kolumienkami, Skoczów pocz. X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1958. 132. Filigranowa rozeta zpukliczkami na płytce pasa, Brenna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 133. Przykłady haftowanych pasów, Ligota, Brenna, Wisła, poł. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1954. 134. Haftowane hoczki naprzedniczkach żywotka, wykonała Franciszka Burjan 1915 r. Górki Wielkie. Fot. St. Deptu­ szewski 1956. 13 5. Srebrne odlewane hoczki obwiedzione haftem na przedniczkach żywotka, wykonała Maria Smelikowa, Cieszyn-Bobrek 1928 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 136. Złoty galon na żywotku cieszyńskim, pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 137. Haftowanaprzeposka dł. około 3 m, Skoczów pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 138. Dziewczęcy strój z haftowanym pasem, Dolna Łomna, RCz., Fot. Arch. autorki. 139. Mężatki ubrane po cieszyńsku: od lewej - kobieta w ubiorze codziennym, tj. kretonowej kiecce, fartuchu i jakli oraz w żurku przewiązanym drugą chustką. Kobieta w stroju odświętnym z suknią cieszyńską. Kobieta w stroju odświętnym i jakli, Marklowice około 1930 r. Fot. Arch. autorki. 140. Kobieta w odświętnym stroju cieszyńskim, Hermanice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 141. Kobieta w odświętnym stroju z hacką, Górki Wielkie.Fot. St. Deptuszewski 1956. 142. Żywotek ślubny haftowany przez Skulimowąna pocz. X X w., Brenna.Fot. St. Deptuszewski 1956. 143. Żywotek ślubny haftowany przez Franciszkę Burjan Górki Wielkie 1949 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 144. Zdejmowanie wianka przed zaczepieniem panny młodej ubranej w strój cieszyński, Koniaków 1957. Fot. St. Dep­ tuszewski. 145. Fragment lnianego płóciennego kabotka z fałdami przy lemcu wyszytym skręcatką, region cieszyński RC, koniec X I X w. Fot. A Pustka. Zbiory muzeum w Opawie. 146. Klocki do drukowania płócien z warsztatu Lewińskiego w Cieszynie, 1909 r. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muze­ um w Cieszynie Et. 7278, 7282, 632. 147. Drukowany fartuch płócienny do stroju cieszyńskiego, pocz. X X w. Fot. Arch. autorki. 148. Narożnik chusty spuszczonej - czepinowej wyszyty ściegiem krzyżykowym dwustronnym, (strona lewa), różowabawełna, Pruchna koniec XLX w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory M G B Et. 7446. 149. Jednobarwne wyszycie na lemcu kabotka ściegiem płaskim i dziurkowanym, Cieszyn pocz. X X w. Fot. St. Deptu­ szewski. Zbiory muzeum w Cieszynie. 150. Wyszycie ściegiem warkoczykowym i skręcatką na obujku kabotka, brązową i kremową bawełną Czechowice koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muzeum w Gliwicach Et. 1498. 151. Obuj'ek kabotka wyszyty ściegiem skręcatką i półkrzyżykiem, Cieszyn koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbio­ ry muzeum w Cieszynie. 152. Dziurkowany haft biały przeznaczony na kabotek, wykonała Anna Lipowczan w latach międzywojennych, Golszów. Fot. St. Deptuszewski 1958. 153. Rękaw kabotka z haftem białym i czarnym dziurkowanym, Mnisztwo, pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1958. 154. Biały haft na narożniku chustki spuszczowej - czepinowej, Nierodzim, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1958. 155. Anna Lipowczan wykonująca białe hafty, Goleszów-Równia. Fot. St. Deptuszewski 1958. 138 �156-157.Starszy i nowszy żywotek ze złotym wypukłym haftem, Wisła koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muzeum w Gliwicach. 158. Żywotek kupiony w Bielsku w 1909 r., własność Heleny Plinta, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. 159. Etykietki nici do haftowania żywotków kupowanych w Czechach, Brenna.Fot. St. Deptuszewski 1956. 160. Rama do haftowania żywotków i tamborek do haftowania chustek i fartuchów, własność hafciarki Jadwigi Wojnar, Brenna.Fot. St. Deptuszewski 1956. 161—162.Tył i przód żywotka haftowanego w większe kwiaty przez Annę Cyfkową 1928 r., Skoczów. Fot. St. Deptu­ szewski 1956. 163—164.Tył i przód żywotka haftowanego w szyszki, kupiono w Jasienicy „za starej Polski", Jaworze. Fot. St. Deptu­ szewski 1959. 165.Żywotek haftowany szklanymi perłami w 1915 r. przez Franciszkę Burjan, Górki Wielkie. Fot. St. Deptuszewski 1956. \66.Żywotek kupiony w Skoczowie w latach międzywojennych, własność Emilii Śliwka, Brenna. Fot. St. Deptuszewski 1956. \61.Żywotek haftowany w 1932 r. przez Stefanię Dziadek, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1959. \68.Żywotek haftowany w 1930 r. przez Ewę Chałupską, Jasienica. Fot. St. Deptuszewski 1959. 169. Żywotek ślubny haftowany w 1932 r., własność Marii Figna, Mniszfwo. Fot. St. Deptuszewski 1956. 170. Żvwore/c haftowany w 1930 r. przez Ewę Chałupską z Jasienicy, Goleszów. Fot. St. Deptuszewski 1957. 171. Narożnik chusty spuszczowej wyszytej skręcatką i obszytej klockową koronką, własność Zuzanny Gembołyś, Isteb­ na, I I pol. X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1967. 172. Czółko czepka z koronki klockowej w płócienkowe ornamenty, Nierodzim I poł. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1957. 173.Stefania Romańczyk przy robocie koronki klockowej, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. MA.Czółka do czepka haftowane na tiulu, wykonała Anna Szlauer, Pastwiska 1952 r. Fot. St. Deptuszewski 1967. 175.Czepek czółkowy z haftowanej wiązanej siatki, wykonała koronkarka Bogdanowicz z Wisły-Jawornika 1949 r., własność Ewy Nogowczyk, Wisła. Fot. St. Deptuszewski 1967. Md.Romek do haftowania siatki, własność Stefanii Romańczyk, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. 177. Pieczęć cechu szewskiego, Skoczów 1565 r. Fot. St. Deptuszewski. 178. Zeszytowy wzornik do robienia koronek klocowych po zmarłej koronkarce Marii Gruszczyk, własność Stefanii Romańczyk, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. 179. Przywilej cechu płócienników wydany przez Wacława, księcia cieszyńskiego, zabraniający „szturarzom" wytwa­ rzania i sprzedawania płótna, Cieszyn 1563 r. Fot. B. Bazielich. 180. Złotnik Franciszek Horak przy swoim warsztacie, Cieszyn 1962 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 181. Tancerze z zespołu cieszyńskiego, Cieszyn 1970 r. Fot. Arch. autorki. Tabl. I Dziewczyna w stroju cieszyńskim, rys. J. Manes 1854 r. Tabl. I I Strój z Cieszyna, akwarela H . Jastrzembskiego, ok. 1846 r. Reprod. I. Adamczyk, M . Dembiniok, G. Studnicki, Korowód naszych przodków, Cieszyn 2004, i l . nlb. katalog muzeum w Cieszynie. Tabl. III Mężatka i dziewczęta w strojach cieszyńskich. Fot. St. Gadomski 1972. Tabl. I V Mężatki w cieplejszych strojach. Fot. St. Gadomski 1972. �CIESZYN F O L K COSTUME The Cieszyn folk costume is one of the forms of clothing which occurs in the region of Silesia, the former Cieszyn Duchy with the capital in Cieszyn. The town, situated in the southern part of Silesian voivodship, has a long history going back to the Middle Ages, to the beginning of the Polish State. The oldest information on the local folk clothing is recorded in the municipal archives from the XVIth century. The records mention different items of clothing and jewellery as well as their names, which were used not only by the bourgeois circles of the Cieszyn region. This region, which was later divided by the border separating Poland from Bohemia, remained faithful to the traditions of its folk clothing. On the both sides of the political border, one can observe the same regional variants of the folk costume, - the clothes of the Silesian, Lachian and Cieszyn highlanders. The Cieszyn folk costume was originally connected with the court, bourgeois circles and rich peasants but over the course of time it became more commonly used especially in the first half of the XlXth century after the abolition of serfdom. It was considered to be elegant and formal and it reached as far as the Pszczyna region in the north and the mountainous area in the south, where it was worn by the local women with fondness. The representative character and wealth of the Cieszyn female folk costume (the male folk clothing disappeared at the end of the XlXth century) are manifested by its embroidery, lace and jewellery, which have survived despite having gone through different transformations. The study describes in detail not only the individual items of female and male folk costumes, but also other related questions. The author prepared the material on the basis of her own field studies, which had been thoroughly conducted in the period of 1956-1959 and sporadically in the subsequent years. She published the results in several books and papers. Apart from her own studies, she made use of archive sources of Cieszyn and Skoczów, museum collections in Cieszyn, Bytom, Gliwice, Opawa, Ostrawa and others. The author also used the diaries of local embroiderers and the family pictures of informants coming from the mm of the XlXth and XXth centuries as well as later years such as the well known iconography from the first half of the XlXth century. In the introduction the author presents the reasons why she decided to take up this subject. The following chapters deal with the sources and the condition of the studies, the characteristics of the region, the history of the Cieszyn folk costume, its range and the folk clothing of the neighbours. The subsequent chapters generally and in detail describe the female and male costumes and show their diversity. Separate chapters are devoted to materials used for making clothes, embroidery, lace and the manufacturers. The conclusion, with some additio­ nal information, recapitulates the topic. It is worth stressing that in spite of the many changes, which took place after the Second World War, the Cieszyn folk costume is still highly respected and is worn on special occasions. Tłum. Joanna Leszkiewicz 140 �DIE TESCHENER TRACHT Die Teschener Tracht ist eine der vorkommenden Kleidungsform in Schlesien in dem ehemaligen Te­ schener Herzogtum, dessen Hauptstadt Teschen ist. Diese in dem südlichen Teil der Wojewodschaft Schlesien gelegene Stadt hat eine weit ins Mittelalter zurückreichende Geschichte, d.h. bis zu den Anfängen des polnis­ chen Staates. Die ältesten Notizen in den städtischen Büchern zu der lokalen Kleidung reichen bis ins XVI. Jh. zurück. Diese erwähnen einige Kleidungs- und Schmuckstücke sowie deren Bezeichnungen, die nicht nur von dem Bürgertum der Teschener Region benutzt wurden. Und diese Region, im Laufe der Zeit durch die Staats­ grenze zwischen Polen und Tschechien geteilt, ist hinsichtlich der Trachten ihrer Tradition treu geblieben. Auf beiden Seiten der politischen Grenze kommen nämlich die gleichen Varianten der Regionaltrachten, d.i. der schlesichen Bergbewohner, die lachische und die Teschener Variante. Die Teschener Tracht, ursprünglich in Verbindung mit dem Bürgertum und mit dem Hof sowie mit dem reichen Bauerntum, verbreitete sich im Laufe der Zeit immer mehr, insbesondere in der 1. Hälfte des XIX. Jh. nach Abschaffung der Fron. Als elegant und repräsentabel angesehen gelangte sie sogar bis außerhalb der Teschener Dörfer im Norden, d.h. in die Pszczynaer Region und in den Süden, in die Bergregion, wo sie die Frauen mit Wohlgefallen getragen haben. Die Repräsentanz und den Reichtum der Frauentracht (die Män­ nertracht ging bereits gegen Ende des XIX. Jh. verloren) drücken ihre Stickereien, Spitzen und ihr Schmuck aus, die zwar mit der Zeit Veränderungen erfuhren, jedoch nie gänzlich verschwanden. In der vorliegenden Arbeit werden nicht nur die Bestandteile der Männer- und der Frauentracht detailliert behandelt, sondern auch sonstige mit ihnen zusammenhängende Fragen. Die Arbeit der Autorin basiert auf ihren eigenen in den Jahren 1956-1959 und gelegentlich noch in den darauffolgenden Jahren durchgeführten eingehenden Felduntersuchungen. Diese Ergebnisse hat sie in einigen Monographien und Artikeln veröffen­ tlicht. Darüber hinaus hat sie die Archive der Städte Cieszyn, Skoczów, die Sammlungen der Museen in Cieszyn, Bytom, Gliwice, Opawa, Ostrawa und in anderen Städten ausgewertet. Hinzu kommen Tagebücher der lokalen Stickerinnen und aus dem XIX. und XX. Jh. stammende und auch spätere Familienfotos der Infor­ manten, ferner die bekannte Ikonographie aus der 1. Hälfte des XIX. Jh. Insgesamt, ausgenommen das Vorwort, das die Beweggründe der Autorin für das Thema nennt, behandeln die folgenden Kapitel die Quellen und den Stand der Forschung, eine Charakteristik der Region, die Geschichte der Teschener Tracht und deren Verbreitungsgebiet sowie die Trachten der Nachbarn. In den darauffolgenden Kapiteln werden allgemein und detailliert die Männer- und die Frauentrachten dargestellt. Separate Kapitel sind den Kleidungsstoffen, Stickereien und Spitzen und deren Herstellern gewidmet sowie einer Zusammen­ fassung samt Anmerkungen in dem Schlusswort. Es wäre zu unterstreichen, dass die Teschener Tracht trotz vieler Veränderungen nach dem II. Weltkrieg weiterhin respektvoll behandelt und gelegentlich getragen wird. Tłum. Artur Krupa 141 �T E Ś I N S K Y KROJ Teśinsky krój je jedna z forem odevu, ktera se vyskytuje na Slezsku v davnem Teśinskem Kniżectvi, jehoż hlavnim mestem je Teśin. Toto mesto se nachazi v jiżni ćasti slezskeho vojvodstvi a ma svoji davnou historii, ktera saha aż do stfedoveku, tj. temef vzniku polskeho statu. Nicmene nejstarśi zpravy tykajici se mistnich odevu jsou zaznamenany v mestskych knihach z XVI. stoleti. Vyjmenovavaji nektere ćasti odevu, biżuterie a take j ej ich nazvy, ktere se użivaly nejenom v mesfanskem prostfedi tesinskeho regionu. Tento re­ gion, rozdeleny statni hranici delici Polsko od Ćeska, zustal pod vzhledem odevu verny svym tradicim, protoże se po jedne i druhe strane politicke hranice vyskytuji ty same varianty regionalnich kroju, tj. slezskych horalu, laśsky a tesinsky. Teśinsky kroj byl prvotne spojeny z meśfanskym a dvorskym prostfedim, v prubehu ćasu i bohatymi sedlaky, nejvice se zaćal rozśifovat v I polovine XIX. stoleti po zruseni poddanstvi. Byl povażovany za ele­ ganta! a reprezentativni, proto na severu pronikl i mimo teśinske vesnice, tj. do regionu pszczyńskeho a na jihu do regionu horalskeho, kde ho s oblibou nosiły zdejśi żeny. Reprezentativnost a bohate zdobeni żenskeho tesinskeho kroje (mużsky kroj se vytratil jeśte pfed końcem XIX. stoleti) vyjadfuji hlavne vyśivky, krajky a biżuterie, ktere prochazely ruznymi obmenami, ale nezanikly. V teto prąci były dukladne probrany nejenom jednotlive ćasti żenskeho a mużskeho kroje, ale rovneż vśechny zależitosti s nimi spojene. Autorka toto vśechno vykonala na zaklade vlastniho badani v tomto regio­ nu, ktere podrobne provedla v letech 1956-1959 a rovneż sporadicky jeśte v nasledujicich letech.Vysledky sve prace uvefejnila v nekolika pracich a ćlancich. Mimo to vyużila archivni prameny mesta Teśina a Skoczowa, muzealni sbirky w Teśine, Bytomi, Gliwicich, Opave, Ostrave a jinych, rovneż pamatniky mistnich vyśivaćek a takteż rodinne fotografie svych informatoru, ktere pochazeji z I poloviny pfelomu XIX. a XX. stoleti a nasle­ dujicich let a rovneż ze zname ikonografie z I poloviny XIX. stoleti. V soućtu, krome uvodu, kde se hovofi o tom, co pfimelo autorku k vyberu tohoto tematu, nasledujici kapitoly probiraji prameny a stav vysledku badani, charakteristiku regionu, historii tesinskeho kroje, jeho dosah a sousedni kroje. Nasledujici kapitoly se tykaji obecneho jak i podrobneho popisu mużskeho kroje, dale obecneho a podrobneho popisu kroje żenskeho a jejich rozruzneni. Nasledne jsou samostatne kapitoly venovane latkam na kroje, vyśivkam, krajkam, jejich zhotovitelum a rekapitulaci z dodatećnymi poznamkami shmutymi v zaveru. Stoji za to zduraznit, że se teśinsky kroj stale tesi velke ucte a je pfileżitostne nośeny bez ohledu na to, że prośel mnoha zmenami po II. svetove valce. Tłum. Marketa Wełpa 142 �Zasięgi ubiorów w monografiach kolejno publikowanych: 1. Strój Górali Szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13 Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój Górali Śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój Krakowiaków Wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 27. Strój świętokrzyski, 28. Strój orawski, 29. Strój Lachów Śląskich, 30. Strój kołbielski, 31. Strój kielecki, 32. Strój Lachów Limanowskich, 33. Strój Górali Łąckich, 34. Strój wilamowicki, 35. Strój rozbarski. �ISBN 83-87266-61-2 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/973c1a00cfcfd0fcc87db5060f290243.pdf 268dedb169fe34ad053ffdef9a7a76dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5657 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5259 Title A name given to the resource Strój piotrkowski/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.3; 87 s Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH JAN PIOTR DEKOWSKI STRÓJ P I O T R K O W S K I POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH C Z Ę Ś Ć IV M A Z O W S Z E i S I E R A D Z K I E ZESZYT 3 JAN PIOTR D E K O W S K I STRÓJ PIOTRKOWSKI pTl r — i — y W R O C Ł A W 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO 5 4 T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS P O L S K I C H WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E L U D O W Y C H TOWARZYSTWO L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T A D A M REDAKCYJNY; G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A . A D A M MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, R O M A N TADEUSZ REINFESS, REDAKCJA ATLASU: R E D A K T O R WROCŁAW, N A C Z E L N Y : SEWERYN NANKERA J Ó Z E F 4. GAJEK R E D A K T O R ZESZYTU: K. Z A W I S T O W I C Z - A D A M S K A OKŁADKA: PLANSZE U K Ł A D A D A M A BARWNE: M Ł O D Z I A N O W S K I E G O JERZEGO G R A F I C Z N Y : POZNAŃSKA K A R O L A K A A D A M A G L A P Y DRUKARNIA NAUKOWA POZNAŃ KLISZE WIELOBARWNE I JEDNOBARWNE ZAKŁADY GRAFICZNE I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6 200 egz. A r k . w y d . 9, ark. d r u k . 11. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 6 1 x 8 6 8. Oddano do składania 10. N . 1954. Podpisano do d r u k u 11. X. 1954. D r u k ukończ, w listopadzie 1954. Z a m . 104/11. K-5-12460. �WSTĘP P o ł o ż e n i e i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a o b s z a r u . Obszar na którym w y s t ę p u j e o p i s y w a n y ubiór o b e j m u j e p o w i a t p i o t r k o w s k i oraz c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i i łódzki (patrz rozdział I I I ) . G r a n i c z y o n o d w s c h o d u z p o w . o p o c z y ń s k i m , o d południa z r a d o m s z c z a ń s k i m , o d z a c h o d u z ł a s k i m i łódzkim, o d p ó ł n o c y z r a w s k i m i resztą brzezińskiego (patrz m a p a zasięgu s t r o j u ) . O b s z a r t e n z n a j d u j e się n a r u b i e ż a c h d a w n e j W i e l k o p o l s k i i s t y k a się o d p ó ł n o c y z M a z o w s z e m , a o d w s c h o d u z M a ł o p o l s k ą . O b e c n i e przez p o w i a t p i o t r k o w s k i o d p ó ł n o c y n a południe przebiega l i n i a k o l e j o w a łącząca stację węzłową Koluszki z Częstochową. P o w i a t p i o t r k o w s k i posiada c h a r a k t e r w y b i t n i e r o l n i c z y o dużym r o z d r o b n i e n i u g o s p o d a r s t w r o l n y c h . W 1951 r . n a t e r e n i e tego p o w i a t u b y ł o ogółem 155.897 miesz­ k a ń c ó w , z tego p r z y p a d a ł o n a l u d n o ś ć w s a m o d z i e l n y c h g o s p o d a r s t w a c h 110.258, n a n a j e m n i k ó w r o l n y c h 20.237 ). 1 Z ogólnego o b s z a r u z i e m i p r z y p a d a n a p o l a u p r a w n e 70,6%, n a l a s y 4,9%. G r u n t a w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m n i e są z b y t u r o d z a j n e , gdyż p r z e w a ż a j ą p i a s k i i t. z w . szczerki. W d o l i n a c h r z e c z n y c h m o ż n a często s p o t k a ć ż y z n e m ł o d e mady. N a j g o r s z e ziemie z n a j d u j ą się w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j c z ę ś c i tego p o w i a t u , lepsze n a t o m i a s t w p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , gdzie w y s t ę p u j ą bielice. Z roślin głównie u p r a w i a j ą : żyto, j ę c z m i e ń , owies, proso, t a t a r k ę , l e n oraz z i e m ­ n i a k i . Ze z w i e r z ą t h o d u j ą k r o w y , świnie, o w c e , k o n i e i d r ó b . N a j w i ę k s z e stada o w i e c t r z y m a j ą w e w s c h o d n i e j c z ę ś c i o m a w i a n e g o p o w i a t u , gdzie z n a j d u j ą się rozległe, suche p a s t w i s k a i ł ą k i n a d r z e c z n e . Ze względu n a zagadnienie s t r o j u w a r t o z a z n a c z y ć , że z w y m i e n i o n y c h roślin i z w i e r z ą t h o d u j ą n a w ł a s n y u ż y t e k m i ę d z y i n n y m i l e n k r ó t kowłóknisty oraz w znacznej mierze owce „świniarki". H i s t o r i a r e g i o n u . K r a i n a P i o t r k o w s k a j u ż w z a r a n i u d z i e j ó w P o l s k i posiadała c h a r a k t e r p r z e j ś c i o w y , gdyż stanowiła p o m o s t m i ę d z y W i e l k o p o l s k ą i M a ł o p o l s k ą . T o m i a ł o r ó w n i e ż d e c y d u j ą c y w p ł y w n a u k s z t a ł t o w a n i e się z j a w i s k d e m o g r a f i c z n y c h i kulturalnych. Jak w y n i k a z m a p y d o ł ą c z o n e j d o p r a c y J. K a m i ń s k i e j , a p r z e d s t a w i a j ą c e j osad­ n i c t w o w c z e s n o h i s t o r y c z n e , n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a łódzkiego n a j w i ę k s z e z a g ę s z c z e n i e osad p r z y p a d a w t y m czasie n a o k o l i c ę Ł ę c z y c y i W o l b o r z a , m n i e j s z e n a t o m i a s t n a o k o l i c ę Sieradza. O k o l i c e te b y i y o d d z i e l o n e o d siebie p u s z c z ą ) . 2 W t y m okresie n a d z i s i e j s z y m obszarze P i o t r k o w s k i e g o i s t n i a ł y c e n t r a gospodarcze i handlowe w Wolborzu, Sulejowie i Rozprzy. Z a c z a s ó w K a z i m i e r z a W i e l k i e g o k r z y ż o w a ł y się n a t e r e n i e p o w i a t u p i o t r k o w ­ skiego d w i e g ł ó w n e d r o g i h a n d l o w e ; j e d n a z n i c h biegła z R u s i H a l i c k i e j przez San­ d o m i e r z , Opatów , W ą c h o c k , Ż a r n ó w , P i o t r k ó w , Sieradz, K a l i s z , P o z n a ń n a P o m o r z e S z c z e c i ń s k i e i d o B r a n d e n b u r g i i , d r u g a — z W ę g i e r p r z e z Kraków , M i e c h ó w , K u r z e l ó w . Przedbórz, Sulejów, Ł ę c z y c ę , Toruń do Gdańska. T 7 3 �Ryc. 1. Mieszkańcy powiatu brzezińskiego w e współczesnych ubiorach z i m o w y c h . Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. N a o m a w i a n y m obszarze w X I I w . istniały d w i e k a s z t e l a n i e : j e d n a z siedzibą w R o z p r z y , d r u g a w W o l b o r z u ) . W okresie r o z b i c i a d z i e l n i c o w e g o obie te k a s z t e l a n i e n a l e ż a ł y do K s i ę s t w a Sieradzkiego, k t ó r e p o w s t a ł o w p i e r w s z e j połowie X I I I w i e k u . W ó w c z a s doszło d o podziału k a s z t e l a n i i w o l b o r s k i e j , k t ó r e j c z ę ś ć p ó ł n o c n a d o s t a ł a się d o d z i e l n i c y ł ę c z y c k i e j , o t w i e r a j ą c j e j t y m . sposobem drogę do r z e k i P i l i c y i sta­ rożytnego g r o d u I a o w ł o d z a , południowa, l e ż ą c a po p r a w e j stronie W o l b ó r k i — d o Sie­ r a d z k i e g o . Już w e w c z e s n y m średniowieczu n a o b s z a r a c h t y c h k a s z t e l a n i i p o w s t a j e duża f e u d a l n a w ł a s n o ś ć d u c h o w n a i r y c e r s k a . Z k s i ą ż ę c e g o n a d a n i a , p r a w d o p o d o b n i e Bolesława Krzywoustego, kasztelania w o l b o r s k a całkowicie przechodzi na własność b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . W t y m czasie R o z p r z a i o k o l i c z n e w s i e s t a j ą się w ł a s n o ś c i ą r o d u N a g o d z i c ó w . W X I I I w i e k u p o w s t a j ą k l a s z t o r y C y s t e r s ó w w S u l e j o w i e oraz N o r b e r t a n ó w w W i t o w i e . O b a te z a k o n y o t r z y m u j ą j a k o uposażenie d o b r a z i e m s k i e . Największe j e d n a k dobra dostają Cystersi. 3 4 �W X V w . w ł a s n o ś ć k r ó l e w s k a w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o ulega c a ł k o ­ w i t e j rozsypce, a j e j miejsca zajęły dobra szlacheckie. W e d ł u g A . G i e y s z t o r a w średniowieczu b y ł o P i o t r k o w s k i e głównie k o l o n i z o w a n e p r z e z o s a d n i k ó w s i e r a d z k i c h , k t ó r z y szli z d o r z e c z a gęsto z a l u d n i o n e j W a r t y w d o l i ­ nę W o l b ó r k i i L u c i ą ż y oraz k u m a ł o g o ś c i n n e j d o b n i e P i l i c y ) . W X V i X V I w . o s a d n i c t w o przesunęło się w o k o l i c e B e ł c h a t o w a i , D ł u t o w a . Z pośród p r z y t o c z o n y c h w ł o ś c i , k t ó r e r o z c i ą g a ł y się n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i , n a j ­ w i ę k s z e i n a j b a r d z i e j z w a r t e n a l e ż a ł y do b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . P o d k o n i e c X V I I I w . z n a l a z ł y się one w regestrze m a j ą t k ó w r z ą d o w y c h . L u d n o ś ć t y c h d ó b r w p o r ó w n a n i u z p o d d a n y m i s z l a c h t y , m i a ł a lepsze w a r u n k i e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e i r y c h l e j z o s t a ł a zwolniona z pańszczyzny. 4 N i c też d z i w n e g o , że u ludności t e j b u d z i się w c z e ś n i e j p o c z u c i e d u m y c h ł o p s k i e j , s z a c u n k u d l a w ł a s n e j t r a d y c j i i „ p r z y o d z i e w k u " . L u d n o ś ć t a m i a ł a r ó w n i e ż duży wpływ na przeobrażenia społeczno-kulturalne w s i p i o t r k o w s k i e j u schyłku poddań­ s t w a i w okresie p o u w ł a s z c z e n i o w y m . O n a też p r z y c z y n i ł a się w w i e l k i e j m i e r z e do wzbogacenia w nowe elementy stroju piotrkowskiego i jego ekspansji na tereny są­ siednie, z w ł a s z c z a n a p o ł u d n i o w ą c z ę ś ć B r z e z i ń s k i e g o . W e w s i a c h s z l a c h e c k i c h s t o s u n k i u k ł a d a ł y się o d m i e n n i e . D o r o k u 1830 p r z e c h o ­ dzenie z i e m i a ń s t w a o d g o s p o d a r k i p a ń s z c z y ź n i a n o - f o l w a r c z n e j d o n a j e m n o - f o l w a r c z n e j n a l e ż a ł o d o s p o r a d y c z n y c h w ypadków. D o p i e r o po t y m r o k u n a s k u t e k p o p r a ­ w i e n i a się s t o s u n k ó w h a n d l o w y c h t a k w e w n ę t r z n y c h j a k i z e w n ę t r z n y c h z w ł a s z c z a n a o d c i n k u z b o ż o w y m , z j a w i a się u s z l a c h t y d ą ż n o ś ć d o p r z e c h o d z e n i a n a gospo­ d a r k ę f o l w a r c z n o - n a j e m u ą , o p a r t ą n a p r a c y f o r n a l i i d o rozszerzenia s w o i c h d z i e d z i n k o s z t e m z i e m i w y d a r t e j c h ł o p o m . W p r a w d z i e r u g i b y ł y stosowane j u ż z n a c z n i e w c z e ­ śniej, ale n i e m i a ł y one t y c h r o z m i a r ó w , co po p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m . N a j p i e r w o d b i e r a n o c h ł o p o m p a s t w i s k a , ł ą k i i w y g o n y l e ś n e , a w k o ń c u i rolę. W n a s t ę p s t w i e tego p e w n a c z ę ś ć ludności w i e j s k i e j p r z e s z ł a a l b o d o r o z w i j a j ą c e g o się w ówczas p r z e m y s ł u , a l b o s z u k a ł a z a j ę c i a w r o l n i c t w i e n a o b c y m terenie. T o w k o n s e k w e n c j i p o w a ż n i e z a c i ą ż y ł o n a d a l s z y m k s z t a ł t o w a n i u się k u l t u r y l u d o w e j i p r z y c z y n i ł o się w z n a c z n e j m i e r z e d o szybszego r o z ł a d o w a n i a z a t a r g u , j a k i t r w a ł m i ę d z y d w o r e m a w s i ą od dłuższego j u ż c z a s u ) . T T T # 5 W k w i e t n i u 1861 r . p r z y s z ł o n a t y m t l e do m a s o w y c h s t r a j k ó w e k o n o m i c z n y c h , k t ó r e o b j ę ł y r ó w n i e ż szereg w s i w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m . P i e r w s z e o d m ó w i ł y w y ­ c h o d z e n i a n a p a ń s z c z y z n ę W o ź n i k i i B i a ł a ) . Za n i m i poszły i n n e w s i e . S t r a j k i m i a ł y m i e j s c e t y l k o w m a j ą t k a c h s z l a c h e c k i c h i to głównie w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r ­ kowskiego. Tego r o d z a j u o p o r ó w n i e b y ł o w t y m czasie w e k o n o m i i w o l b o r s k i e j , p i o t r k o w ­ s k i e j , c z a r n o c i ó s k i e j , a n i też g r a b i c k i e j , w k t ó r y c h z n a j d o w a ł o się z górą 40 w s i w ł o ­ ś c i a ń s k i c h oraz 14 f o l w a r k ó w . W d o b r a c h t y c h w ł o ś c i a ó s t w o b y ł o b a r d z i e j z a m o ż n e i posiadało o b r o n ę f o r m a l n ą w d a w n y c h i n w e n t a r z a c h i p r z y w i l e j a c h . L u d n o ś ć s a m e j w s i n i e b y ł a j e d n o l i t a . Jej s k ł a d s o c j a l n y b y ł d o ś ć złożony, co o c z y w i ś c i e m i a ł o r ó w n i e ż s w o j e o d b i c i e i w p r z y o d z i e w k u , głównie w jego j a k o ś c i . W p i e r w s z e j połowie X I X w . ż y j ą i p r a c u j ą n a w s i p i o t r k o w s k i e j c h f o p i , n a j e m n i c y , s z y n k a r z e , p a c h c i a r z e , u r z ę d n i c y d w o r s c y oraz różni r z e m i e ś l n i c y . W a ż n e w y d a r z e n i e w d z i e j a c h c h ł o p ó w — u w ł a s z c z e n i e z 1864 r . — w p r o w a d z a ­ j ą c szereg w a ż k i c h p r z e m i a n w gospodarce c h ł o p s k i e j , i n a t y m terenie, p o d o b n i e j a k gdzie i n d z i e j , w p ł y n ę ł o d o d a t n i o n a z w i ę k s z e n i e h o d o w l i o w i e c . W z w i ą z k u z t y m wkrótce w stroju włościańskim biorą przewagę materiały wełniane n a d l n i a n y m i i konopnymi. O d d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u do c h w i l i o b e c n e j t r w a proces p r z e n i k a n i a e l e m e n ­ t ó w m i e j s k i c h do k u l t u r y l u d o w e j n a s k u t e k o ż y w i o n y c h r u c h ó w m i g r a c y j n y c h i o d ­ p ł y w u l u d n o ś c i w i e j s k i e j do o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h . 6 r 5 �Z a c h o d z ą też p o w a ż n e z m i a n y w stopie ż y c i o w e j i gospodarce p o d w p ł y w e m r o z ­ w i j a j ą c e j się w i e d z y r o l n i c z e j i o ś w i a t y . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m wieś p i o t r k o w s k a , p o d o b n i e j a k i i n n e w s i e p o l s k i e , p r z e c h o d z i ł a okres ciężkiego k r y z y s u gospodar­ czego, k t ó r y p r z y c z y n i ł się do n a w r o t u n i e k t ó r y c h f o r m g o s p o d a r k i s a m o w y s t a r c z a l ­ n e j , m . i n . do w z m o ż o n e j p r o d u k c j i s a m o d z i a ł ó w , a pośrednio s t r o j ó w l u d o w y c h w ł a ­ snego w y r o b u . N a t o m i a s t k u p o w a n e z a z w y c z a j n a j a r m a r k a c h droższe c z ę ś c i s t r o j u , w d o b i e k r y z y s u z a n i k ł y p r a w i e c a ł k o w i c i e . Podczas o k u p a c j i z w i e l u w i o s e k l u d n o ś ć w y s y ł a n a b y ł a n a r o b o t y do Rzeszy, w 1944 z a ś r o k u szereg w s i p o ł o ż o n y c h w d o l i n i e P i l i c y zostało c a ł k o w i c i e w y s i e d l o n y c h . Po z a k o ń c z e n i u w o j n y w i e ś p i o t r k o w s k a p r z y ­ stąpiła do o d b u d o w y zniszczeń w o j e n n y c h i w n o w y c h w a r u n k a c h gospodarczo-spo­ łecznych przeżywa wiele przeobrażeń, które także i w dziedzinie stroju znajdują odbicie. C e c h y s t r o j u . Za c h a r a k t e r y s t y c z n e i p o d s t a w o w e c z ę ś c i s t r o j u i u b i o r u p i o t r ­ k o w s k i e g o , n a l e ż y u w a ż a ć u m ę ż c z y z n k a p e l u s z , z w a n y „ r y j e m " ( r y c . 27/111), c z a p k i granatowe, okrągłe, sznurowane czarną tasiemką, rogatywkę z oblamówką ciemno­ g r a n a t o w ą l u b c z e r w o n ą , k a s z k i e t z m a ł y m d a s z k i e m , k o s z u l ę oraz n a p i e r ś n i k h a f t o ­ w a n y białym płaskim haftem, „portki" z f a r t u s z k i e m w drobne prążki z przewagą k o l o r ó w g r a n a t o w e g o , czarnego i białego, „ l e j b i k " z k o ł n i e r z e m , n a j c z ę ś c i e j w d r o b n e paseczki z obecuością k o l o r u czerwonego, „spancerek" g r a n a t o w y obcisły, ozdobiony r z ę d a m i guzików, g r a n a t o w ą s u k m a n ę z a p i n a n ą n a g u z i k i ( t a b l . I b a r w n a ) , w r e s z c i e „ w a t ó w k ę " l u b „ b u r k ę " z p o t r z e b a m i ) ; u k o b i e t - p ó ł c z e p i e c o z d o b n y , czepiec c h u ś c i a n y ( w k ł a d a n y p o d chustę) z t i u l o w y m g a r n i t u r k i e m , k o s z u l ę z n a k ł a d a n y m i przy s z y i k r y z k a m i ( r y c . 9, 30) l u b n a r a m i o n a c h i m a n k i e t a c h p o k r y t e z d o b i n a m i w k o l o r z e c z e r w o n o - c z a r n y m l u b b i a ł y m , gorsety o b c i s ł e , s z n u r o w a n e , n a j c z ę ś c i e j w p r z e d n i e j c z ę ś c i o z d a b i a n e „rózgami", c z y l i o r n a m e n t e m w k s z t a ł c i e p o d ł u ż n y c h g a ł ą z e k , sta­ n i k i z f a l b a n k ą , k a f t a n y , k r o j e m zbliżone do l e j b i k ó w , z z a o k r ą g l o n y m t y ł e m , l u b f a l b a n k ą , k a f t a n z a s z e w k o w y i w c i n a n y , b l u z e c z k i b i a ł e , długie, u ż y w a n e do gorse­ t ó w , w e ł n i a k i suto s f a ł d o w a n e , r ó ż n o b a r w n e spódnice d e k o r o w a n e u dołu w s t ą ż k a m i , długie z a p a s k i d o pasa, r o b i o n e n a j c z ę ś c i e j w „ p r z e p l o t k ę " , o z d a b i a n e w e ł n i a n ą „siot e c k ą " , k o r o n e c z k ą l u b w s t ą ż k a m i , f a r t u s z k i bogato h a f t o w a n e z f a l b a n k ą l u b w s t a w e c z k a m i , w r e s z c i e z a p a s k i n a r a m i e n n e , c z y l i „do o d z i e w u " , w u b i e g ł y m w i e k u p r z e ­ w a ż n i e o d r o b n y c h p a s e c z k a c h w p o p r z e c z n y m u k ł a d z i e , w X X w . o szerszych „ d n a c h " i większych prążkach w p i o n o w y m rzucie. W y b i t n i e charakterystyczne cechy stroju przedstawiono na planszach b a r w n y c h . 7 7 r O b o k e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h strój p i o t r k o w s k i p o s i a d a p e w n e l o k a l n e o d m i a n y , z k t ó r y c h w y r ó ż n i ć m o ż n a d w i e g r u p y , w o l b o r s k ą i b e ł c h a t o w s k ą , ściśle z w i ą z a n e z w c z e s n o h i s t o r y c z n y m podziałem a d m i n i s t r a c y j n y m . P i e r w s z a g r u p a s t r o j u r o z w i n ę ł a się i r o z p o w s z e c h n i ł a u l u d u z a m i e s z k u j ą c e g o dawne ziemie kasztelanii w o l b o r s k i e j , druga — rozpierskiej. Bardziej zwarte i w y r a z i s t e c e c h y o d r ę b n e z a c h o w a ł y się w g r u p i e w o l b o r s k i e j , k t ó r a w zasięgu s t r o j ó w m a z o ­ w i e c k i c h s t a n o w i i c h p o ł u d n i o w e rubieże. J e d n o c z e ś n i e n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że g r u p a t a n i e jest e n k l a w ą , lecz z n a j d u j e się w pasie d o b r z e jeszcze z a c h o w a n e g o p r z y ­ o d z i e w k u opoczyósko-rawskiego. Dzięki temu, m i m o bliskości Łodzi i Tomaszowa Mazowieckiego, nie zatraciła swoich regionalnych cech i nie uległa całkowitej n i w e l a c j i . W s t r o j u g r u p y w o l b o r s k i e j m o ż n a n a d t o w y ś l e d z i ć ś l a d y d a w n e j ł ą c z n o ś c i go­ s p o d a r c z e j z odległymi K u j a w a m i . G r u p a b e ł c h a t o w s k ą p o z o s t a j ą c a w s w o i m czasie p o d w p ł y w a m i Sieradzkiego, w o s t a t n i c h l a t a c h uległa j u ż z n a c z n e m u r o z k ł a d o w i i z m i a n o m . N a o p i s y w a n y m t e r e n i e w ł a ś c i w o ś c i s t r o j u w y m i e n i o n e w p r a c y n i n i e j s z e j , są p o d ­ s t a w ą do o k r e ś l e n i a p r z y n a l e ż n o ś c i d o p e w n y c h g r u p r e g i o n a l n y c h . Z a z n a c z a ł o się to nadewszystko w miejscach m a s o w y c h styczności, j a k j a r m a r k i , p i e l g r z y m k i , od­ p u s t y i t p . , gdzie p r z e d s t a w i c i e l e z a r ó w n o t y c h s a m y c h g r u p j a k i o d r ę b n y c h r o z p o ­ z n a j ą się w z a j e m p o s t r o j u . 7 6 �C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w są­ siednich. Omawiany „przyodzie­ w e k " różni się o d s t r o j ó w s ą s i e d n i c h : opoczyńskiego występującego na wschodzie, radomszczańskiego na po­ łudnie, sieradzkiego n a z a c h o d z i e oraz łęczyckiego na północy. Przegląd głównych elementów stroju świadczy o odrębnościach wyżej przy­ toczonych typów. Strój opoczyński obejmuje: u mężczyzn sukmanę białą z c z a r n y m i p o t r z e b a m i o b l a m ó w k ą , pas s i a t k o w y b a r w n y , spancer w p r ą ż k i z pętlami, l e j b i k o s t o j ą c y m l u b p r z y ­ s z y t y m kołnierzu, k o s z u l e w y s z y w a n e różnobarwnym haftem, kapelusz z w a n y „piastą", d e k o r o w a n y n i e b i e s k ą w s t ą ż ­ k ą i p a w i m piórem; u k o b i e t — czepce t i u l o w e , duże, o k r y w a j ą c e w ł o s y p r z y ­ b r a n e k w i a t a m i , „ b a n d a ż e " t y c h czep­ ców spływają wraz z wstążkami na p l e c y , k o s z u l e bogato h a f t o w a n e , za­ p a s k i d o pasa k r ó t k i e , obszywane tasiemkami i zaopatrzone w tzw. „kocanki", czyli pomponiki, wełniaki Ryc. 2. Dziewczęta w stroju odświętnym z Węgrzynowa, dostatnie, p r z e w a ż n i e w k o l o r a c h c i e m ­ pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża, 1948 r. nych, spódnice b i a ł e k r o c h m a l o n e , gorsety z samodziału b i a ł e g o w p r ą ż k i i w desenie, zapaska do o d z i e w u „ m o d r a c k o w a " , „ w a n g i e r a " , „ p r z y j a c i ó ł k a " z i e l o n a oraz „ s u k i e n k a " g r a n a t o w a . W o k o l i c y R a d o m s k a n a p r z y o d z i e w e k u m ę ż c z y z n s k ł a d a j ą się n a s t ę p u j ą c e c z ę ś c i s t r o j u : k a p o t a „ d r o p a t o " ( c z a r n o - b i a ł a ) o s z e r o k i m sfałdowaniu, s z e r o k i pas s k ó r z a n y ze s p r z ą c z k a m i i t r o k a m i , k o s z u l a l n i a n a bez ż a d n y c h h a f t ó w , c z a p k i o k r ą g ł e z si­ w y m b a r a n k i e m , o d n i e c z e r w o n y m , t z w . „ m r o z i a t e " . U k o b i e t : czepce d w ó c h r o ­ dzajów — jedne w formie czapek zwane „krymkami", drugie o k r y w a j ą c e całą głowę, w i ą z a n e n a k a r k u w k o k a r d ę , n a l a t o d o p r a c y k a p e l u s z e słomiane o szero­ k i m r o n d z i e , k a f t a n y k r ó t k i e c z a r n e l u b g r a n a t o w e z f a l b a n k ą , z a p a s k i d o pasa r o ­ bione t y l k o w d w i e n i c i e l n i c e , oraz z a p a s k a n a r a m i e n n a o s z e r o k i c h d n a c h p o n s o w y c h , ozdabiana wąskimi prążkami, a n i e k i e d y również i stebnówką p r z y p o m o c y iglicy. W S i e r a d z k i e m z n o w u w i d z i m y u m ę ż c z y z n — l e j b i k ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m , z k l a p k a m i i o z d o b a m i c z e r w o n y m i , spancer j a k i p o r t k i c z e r w o n e l u b m o d r e , suk­ m a n y j a s n o g r a n a t o w e z a m a r a n t o w y m i n a s z y c i a m i n a k o ł n i e r z u , stanie, m a n k i e t a c h i w z d ł u ż b r z e g ó w , c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m p r z y b r a n e w s t ą ż k a m i . U k o b i e t — czepce zwane „kopkami", podwiązane b a r w n ą „jedwabnicą" (chustką), koszule pozbawione haftów, s t a n i k i g r a n a t o w e obcisłe, z dużym d e k o l t e m , z a p i n a n e n a g u z i k i i d e k o ­ rowane w poprzek czarną aksamitką, kaftany granatowe z błyszczącymi guzikami, z a p a s k i d o pasa długie o s z e r o k i c h d n a c h bez ozdób, w r e s z c i e f a r t u c h y duże, „mar y n u s o w e " , kwieciste, obszyte dookoła koronką. S t r ó j ł ę c z y c k i , z k t ó r e g o z a c h o w a ł y się do dziś j u ż t y l k o r e l i k t y , o b e j m o w a ł u m ę ż ­ c z y z n k a p o t ę zieloną, spancer, k a m i z e l ę , p o r t k i z s a m o d z i a ł ó w , p r z e w a ż n i e t k a n y c h w d r o b n e p r ą ż k i - z i e l o n e i c z e r w o n e , tudzież c z a r n y , w y s o k i k a p e l u s z ; u k o b i e t : k o ­ szulę z w y w i n i ę t y m k o ł n i e r z e m z „ k r e z ą " , długi g r a n a t o w y k a f t a n z w a n y „ p r z y j a ­ c i ó ł k ą " , „ s p ó d n i k " ze stanem bez r ę k a w ó w , wreszcie k u p n ą c h u s t k ę d o o k r y c i a . �Rozdział 1 O B E C N Y S T A N STROJU L U D O W E G O N A B A D A N Y M OBSZARZE Z u b i o r u męskiego pozostały j u ż t y l k o r e s z t k i ; w w i e l u w s i a c h został o n za­ r z u c o n y j e s z c z e p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą , w n i e k t ó r y c h p r z e t r w a ł do c z a s ó w ś w i a t o w e g o k r y z y s u . N a j d ł u ż e j , gdyż p r a w i e do w y b u c h u d r u g i e j w o j n y ś w i a t o w e j , z a c h o w a ł się w o k o l i c a c h W o l b o r z a , a szczególnie w Ż y w o c i n i e , K o m o r n i k a c h , B o gusławicach, Nagórzycach i Wiadernie. Najwcześniej zaczęły wychodzić z powszech­ nego u ż y c i a s u k m a n y s i w e , g r a n a t o w e i „ t o ł u b y " ( k o ż u c h y ) , p ó ź n i e j s p a n c e r k i i p o r t k i z fartuszkiem, a w końcu koszule haftowane i lejbiki. D z i ś , p o t r a d y c y j n y m s t r o j u m ę s k i m z a c h o w a ł y się t y l k o s k r o m n e r e l i k t y , r o z p r o ­ szone na s z e r o k i m obszarze; n a j l e p i e j p r z e t r w a ł y b i a ł e s u k m a n y z c z a r n y m i „potrze­ b a m i " , gdyż m o ż n a j e z n a l e ź ć jeszcze prawcie w k a ż d e j w s i p o ł o ż o n e j w p ó ł n o c n e j c z ę ś c i o m a w i a n e g o t e r e n u . S u k m a n ę o d c a ł k o w i t e j z a g ł a d y u r a t o w a ł o t o , że przez długie l a t a b y ł a ona s t r o j e m p a r a d n y m i n a j c z ę ś c i e j u ż y w a n y m n a r ó ż n y c h u r o ­ czystościach. Z n a c z n i e l e p i e j z a c h o w a n y j e s t ubiór r o b o c z y , z w ł a s z c z a p r z e z n a c z o n y n a okres l e t n i , a s z y t y główmie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h przez same k o b i e t y , o b e j m u j e o n k o ­ szulę oraz p o r t k i . Z s a m o d z i a ł ó w w e ł n i a n y c h d o dziś j e s z c z e w w i e l u w s i a c h r o b i ą s p o d n i e i m a r y n a r k i , ale j u ż n a w z ó r w s p ó ł c z e s n y c h s t r o j ó w m i e j s k i c h . O w i e l e l e p i e j z a c h o w a ł się ubiór k o b i e c y , z w ł a s z c z a w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z ­ c z e n i c y , C z a r n o c i n a , K u r o w i c , B ę d k o w a i C h o r z ę c i n a . W t y c h o k o l i c a c h d o dziś jeszcze t a k k o b i e t y starsze, j a k i młod­ sze, u b i e r a j ą się w odzież l u d o w ą z a r ó w n o w święta, j a k i w dzień r o ­ b o c z y r y c . 1 , 3, 4 , 1 1 , 12. G ł ó w n ą j e g o podstawę s t a n o w i : wełniak, zapaski do pasa, i o d z i e w u , k o s z u l a , c h u s t k a ; . u p a ­ nien i młodych mężatek dochodzi do tego jeszcze s p ó d n i c a , w y s z y w a n y f a r ­ tuszek, b l u z e c z k a , gorsecik a k s a m i t n y , s z n u r y p a c i o r k ó w oraz p ę k i r ó ż n o b a r w ­ n y c h w s t ą ż e k r y c . 2, 10. W okolicach Krzepczowa, Gomulina, M i l e j o w a i n a w y s u n i ę t y c h d a l e j na północ terenach Piotrkowskiego stan t e n jest m n i e j p o m y ś l n y , gdyż aktualność swoją zachowały niektóre t y l k o c z ę ś c i s t r o j u , a m i a n o w i c i e wełn i a k i oraz z a p a s k i . W t e j c z ę ś c i n a j ­ b a r d z i e j u p o w s z e c h n i o n e są z a p a s k i do o k r y c i a , a to ze w z g l ę d ó w czysto p r a k t y c z n y c h . U ż y w a j ą i c h d o ś ć często kobiety, które o d d a w n a już „przebrały się w obleczenie m i a s t o w e " . O b o k stroju żywego, tworzonego według p r a w i d e ł o b o w i ą z u j ą c e j m o d y , istnieją jeszcze r e l i k t y d a w n e j odzieży, k t ó r e są a l b o d o d z i e r a n e , a l b o pieczoRyc. 3. Kobiety w z i m o w y c h odświętnych ubiorach. Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. 8 Jowicie p r z e c h o w y w a n e na Śmierć uroczystości. D o n i c h należą lub czepce, �Ryc. 4. Kobieta w z i m o w y m ubiorze, o k r y t a chustą fabryczną, Zawada, p o w . Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. gorsety z f a l b a n k ą , k a f t a n y , starego t y p u wełniaki i zapaski, wreszcie chu­ sty. T a k i e stroje, j a k „ s z u b y " „ s u k i e n k i " oraz „ p r z y j a c i ó ł k i " straciły s w o j ą a k t u ­ a l n o ś ć jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą światową. 7 N a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł ubiór l u d o w y u osób s t a r s z y c h , t o jest b a r d z i e j k o n ­ s e r w a t y w n y c h . Biedota w i e j s k a pozo­ stająca na ciągłym w y r o b k u , wcześniej z n i m się r o z s t a w a ł a , p r z y j m u j ą c ubiór „ m i a s t o w y " , k t ó r y według n i c h b y ł tańszy i praktyczniejszy. B i o r ą c p o d u w a g ę płeć, n a l e ż y stwierdzić, że w zakresie p r z y o d z i e w k u , b a r d z i e j postępowi i r a d y k a l n i o k a z a l i się m ę ż c z y ź n i . Z a n i k a n i e strojów^ l u d o w y c h d a t u j e się n a k o n i e c X I X w i e k u ; m ó w i o t y m „ T y d z i e ń P i o t r k o w s k i " z r . 1895, gdzie c z y t a m y : „Coraz m n i e j k r a w c ó w umie s z y ć s u k m a n y i odzież w i e ś n i a c z ą . K o b i e t y i m ę ż c z y ź n i p r z e b r a n i w suk­ nie m i e j s k i e , z a t r a c a j ą e t n o g r a f i c z n y charakter okolic całych, przerobieni z polskiego włościanina w kosmopoli­ tycznego k o l o n i s t ę " ) . N a okres t e n i p ó ź n i e j s z y p r z y p a d a zarazem wzmożona działalność ludomańska inteligencji, zmierzająca do z a c h o w a n i a s t r o j u l u d o w e g o i oczysz­ czania tegoż z w s z e l k i c h p o s t r o n n y c h n a l e c i a ł o ś c i , a z w ł a s z c z a p o c h o d z e n i a m i e j ­ skiego ) . U w a ż a n o p r a w d o p o d o b n i e , że przez p o d t r z y m a n i e s t r o j u u d a się r o z w i n ą ć i utrwalić patriotyzm. 8 9 N a c z ę ś c i o w y l u b z u p e ł n y z a n i k s t r o j u złożyło się w i e l e c z y n n i k ó w n a t u r y t a k gospodarczej, j a k i s p o ł e c z n e j , m i ę d z y i n n y m i zaw ażyły t u t a j — p o p i e r w s z e , szerokie k o n t a k t y l u d n o ś c i w i e j s k i e j z o ś r o d k a m i m i e j s k i m i , p o d r u g i e , zubożenie w y w o ­ ł a n e n a d r o d z e c i ą g ł y c h podziałów m a j ą t k o w y c h , p o trzecie, n e g a t y w n y stosunek c z ę ś c i mieszkańców m i a s t n i e u m i e j ą c y c h o c e n i ć w sposób w ł a ś c i w y w a r t o ś c i s t r o j u ludowego. 7 7 7 W d u ż y m s t o p n i u do zniszczenia i p o r z u c e n i a u b i o r u w i e j s k i e g o , p r z y c z y n i ł a się r ó w n i e ż ostatnia w o j n a , o d n o s i się t o z w ł a s z c z a d o p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h t e r e n ó w P i o t r k o w s k i e g o , z k t ó r e g o z n a c z n a c z ę ś ć ludności została w y s i e d l o n a l u b w y s ł a n a w głąb ó w c z e s n e j Rzeszy do r ó ż n y c h r o b ó t . „Na t u ł a c t w i e z a b r a n e z s o b ą odzienie, m ó w i j e d n a z i n f o r m a t o r e k , z d a r ł o się p r z y p r a c y , a to, co pozostało w c h a ł u p i e , l i c h o r o z n i o s ł o " . N i e k t ó r e k o b i e t y , m i m o c i ę ż k i e j s y t u a c j i , w j a k i e j znalazły się n a o b c z y ź ­ nie, z d o ł a ł y j e d n a k u r a t o w a ć s w o j e ślubne czepce z m y ś l ą , że k i e d y ś d o s t a n ą j e d o t r u m n y , j a k o śmiertelne w i a n o . 7 9 �W t r a g i c z n y c h w a r u n k a c h z n a l a z ł a się też w 1944 r. l u d n o ś ć dziesięciu w s i poło­ ż o n y c h n a w s c h o d n i c h o b s z a r a c h P i o t r k o w s k i e g o , w d o r z e c z u r z e k i P i l i c y , gdzie t w o ­ r z o n o linię o b r o n n ą , w ciągu k i l k u g o d z i n m u s i a ł a ona e w a k u o w a ć n a w y z n a c z o n e t e r e n y , p o z o s t a w i a j ą c n a m i e j s c u sprzęt, n a r z ę d z i a r o l n i c z e oraz c z ę ś ć s w o j e g o p r z y ­ odziewku. Rozdział II ZARYS H I S T O R Y C Z N Y R O Z W O J U STROJU PIOTRKOWSKIEGO N a p o d s t a w i e p r z e k a z ó w d r u k o w a n y c h oraz b a d a ń t e r e n o w y c h m o ż e m y o d t w o r z y ć stan i p r z e m i a n y u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o w okresie z górą stu l a t , to j e s t o d r o k u 1830 d o 1933. W c z e ś n i e j s z y m i o p i s a m i u b i o r u j e d n a k ż e n i e r o z p o r z ą d z a m y . Z o g ł o s z o n y c h listów g o ń c z y c h w „Dzienniku U r z ę d o w y m W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o " z r o k u 1830 i 1832 d o w i a d u j e m y się, że b o g a c i i średniorolni chłopi p i o t r k o w s c y n o ­ sili lniane koszule, k o l o r o w e chusty na szyi, płócienne albo skórzane spodnie, k a m i ­ zele s u k i e n n e z m a ł y m i g u z i k a m i , k a p o t y d w ó c h r o d z a j ó w : j e d n a w k o l o r z e n i e b i e ­ s k i m ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m i żółtymi g u z i k a m i , d r u g a s i w a „z p o t r z e b a m i s z m u k l e r s k i m i " , z a p i n a n e n a h a f t k i ; do tego d o c h o d z i ł y jeszcze b u t y p a s o w e n a obcasach i c z a p k i okrągłe z s i w y m l u b c z a r n y m b a r a n k i e m , o wierzchu n i e k i e d y a k s a m i t n y m ) . W t y m czasie w y r o b n i c y u b i e r a l i się w k o s z u l e k o n o p n e , spodnie p a r c i a n e , pasy w ł o s i e n n e oraz w b u t y proste n a p o d k ó w k a c h ) . R z e m i e ś l n i c y n o s i l i się n i e c o i n a c z e j niż ludność w i e j s k a , u b i e r a l i się o n i w s u k i e n n e b u r k i z t a ś m a m i , s z a r a c z k o w e spodnie, tudzież c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m zaopatrzone daszkiem ) . 1 0 u 1 2 D l a uzupełnienia tego o b r a z u n a l e ż y jeszcze d o d a ć z r . 1848 l a k o n i c z n y opis p r z y o d z i e w k u noszonego przez d w ó c h włościan, a mianowicie M a r c i n a Kulę z K a l e n i a oraz J ó z e f a M a l i s z e w s k i e g o z D o b r e n i c . P i e r w s z y m i a ł n a sobie niebie­ s k i , w e ł n i a n y s p a n c e r e k , spodnie z s u k n a siwego oraz c z a p k ę „czworograniastą" granatową z czarnym b a r a n k i e m ) ; drugi m i ę d z y i n n y m i : k a m i z e l ę s u k i e n n ą zie­ l o n ą i g r a n a t o w ą , spodnie p ł ó c i e n n e w białe i n i e b i e s k i e p a s k i oraz g r a n a t o w ą kapotę ). 1 3 1 4 D l a r e k o n s t r u k c j i s t r o j u kobiecego z pierwszej połowy X I X w i e k u posiadamy d w a drukowane przekazy, pochodzące z 1847 i 1848 r., odnoszą się one do u b i o r u w y r o b n i c y z m a r ł e j z w y c z e r p a n i a w cza­ sie żniw w D u r a c z o w i e , oraz ż o n y „leś­ n e g o " z D o b r e n i c . W y r o b n i c a ta m i a ł a n a sobie k o s z u l ę p ł ó c i e n n ą , „ s p ó d n i k " c z y l i „wełniak" w prążki niebieskie i czerwone, f a r t u c h s t a r y , w e ł n i a n y w p a s e c z k i czer- Ryc. 5. Stroje z okolic Piotrkowa Trybunalskiego. J. Wójcicka, Mapa poglądowa Królestwa Polskiego, Warszawa 1885 r. 1.0 �Ryc. 6. Mężczyzna w stroju odświętnym, Dla podkreślenia przynależności do stanu chłopskiego, trzyma kosę. J. M . Bazewicz. Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa Polskiego, Warszawa, 1907 r . w o n e , n i e b i e s k i e , b r ą z o w e i b i a ł e oraz p ó ł b a w e ł n i a n ą c h u s t k ę n a głowie, s t a r ą , w k r a t y czerwone, niebieskie i z i e l o n e ) . Należy p r z y ­ p u s z c z a ć , że c z ę ś ć tego p r z y o d z i e w k u p o c h o ­ dziła z d a r o w i z n y o d osób zamożniejszych. W posiadaniu M a r i a n n y Maliszewskiej, żony „leśnego", znajdowały się: wełniak w paski c z e r w o n e , n a „cal s z e r o k i e " i b i a ł e , s p ó d n i c a p e r k a l o w a w k w i a t k i małe różowe, zapaski wełniane, j a k wełniak, fartuch biały p e r k a l o w y , stanik granatowy sukienny, chustka żółta w k w i a t k i c z e r w o n e , w r e s z c i e czepek p r o s t y , kobiecy, tiulem obszyty ). 1 5 1 6 Z podanych wzmianek, jakkolwiek dość o g ó l n y c h , k t ó r e w c a ł o ś c i odnoszą się d o o k r e s u p a ń s z c z y ź n i a n e g o , n a l e ż y w n i o s k o w a ć : że w u b i o ­ rze p i o t r k o w s k i m j u ż w t y m czasie d a j e się z a u w a ż y ć duża r o z m a i t o ś ć f o r m , że obok materiałów własnej p r o d u k c j i występowały to­ w a r y n a b y w a n e i w r e s z c i e , że w u b i o r z e t y m zachodziły poważne różnice, w y n i k a j ą c e z ów­ czesnego r o z w a r s t w i e n i a k l a s o w e g o . D o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u odnoszą się r y c i n y 5, 6 i 7 p o c h o d z ą c e z „ M a p y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o " W ó j c i c k i e j oraz „Atlasu G e o g r a f i c z ­ nego" Bazewicza. N a rycinie piątej w i d z i m y mężczyznę z kosą i kapeluszem słomianym w ręku wraz z kobietą dźwigającą wałek mate­ riału. M ę ż c z y z n a jest u b r a n y w k o s z u l ę o w y w i ­ n i ę t y m k o ł n i e r z u , siwą s u k m a n ę z p o t r z e b a m i , pas c z e r w o n y i c z a r n e s f a ł d o w a n e b u t y ; k o b i e t a Ryc. 7. Kobieta w stroju odświętnym. Dla podkreślenia przynależności do stanu chłopskiego, t r z y m a sierp i garść zboża. J. M . Bazewicz, Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa Polskiego, Warszawa 1907 r. 11 �w b i a ł ą k o s z u ł ę o długich i s z e r o k i c h rękawach, w stanik zielony obciśnięty, w w e ł n i a k o n i e b i e s k i c h i b i a ł y c h pas­ k a c h , w r e s z c i e w długi f a r t u s z e k i z a p a s k ę d o o k r y c i a w poprzeczne-zielone i czer­ wone prążki. Gospodarz przedstawiony n a r y c i n i e s z ó s t e j posiada k o s z u l ę z w y ­ kładanym kołnierzem, kamizelę z guzika­ m i , g r a n a t o w ą s u k m a n ę , żółty pas oraz czarne b u t y , natomiast gospodyni na r y ­ cinie s i ó d m e j m a b i a ł ą k o s z u l ę w e ł n i a k w p r ą ż k i jasnozielone i czarne, f a r t u s z e k w p o p r z e c z n e b i a ł e i r ó ż o w e p a s k i oraz z a p a s k ę do o k r y c i a t a k ż e w p a s k i o u k ł a ­ dzie p o p r z e c z n y m , na n o g a c h t r z e w i k i sznurowane o krótkich cholewkach, na głowie c z e r w o n ą c h u s t e c z k ę . Jak w i d a ć z t y c h r y c i n oraz m a t e r i a ł ó w historycznych w y ż e j p o d a n y c h i wreszcie w i a d o m o ś c i , z d o b y t y c h w czasie b a d a ń , strój p i o t r k o w s k i dziewiętnastowieczny w p o r ó w n a n i u ze s t r o j e m w X X w i e k u był mniej b a r w n y i mniej ozdobny, c e c h o w a ł a go p r o s t o t a . G ł ó w n ą d e k o r a c j ą sukman i spancerków były tasiemki, gu­ z i k i łub s z a m e r o w a n i a , p r y m i t y w n e w y ­ Ryc. 8. Kobieta w stroju świątecznym z okolic szycia u k o s z u l , p r z y k a p e l u s z a c h czarne Wolborza, p o w . Piotrków. Malował : K. Sadłowski „ t a s i o m k i " oraz b ł y s z c z ą c e sprzączki; w 1923 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie u f a r t u s z k ó w r ó ż o w e w s t ą ż e c z k i, u kaf­ Mazowieckim. t a n ó w i spódnic czarne a k s a m i t k i . X X w i e k , z w ł a s z c z a p i e r w s z e jego l a t a oraz okres m i ę d z y w o j e n n y , przyniósł w t e j d z i e d z i n i e n i e b y w a ł y r o z k w i t , w t y m czasie k o s z u l e t a k m ę s k i e , j a k i k o b i e c e u l e g a j ą z m i a n o m n a s k u t e k z a s t o s o w a n i a n a dużą s k a l ę h a f t ó w . D z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e k o ­ szule o k r o j u p o n c z a p o d ł u ż n e g o ) , p r z e k s z t a ł c a j ą się n a k o s z u l e p r z y r a m k o w e i k a r c z k o w e . T o p o c i ą g a za s o b ą z k o l e i z m i a n ę k a m i z e l e k m ę s k i c h i gor­ setów k o b i e c y c h powodując u pierwszych większe rozdekoltowanie, u drugich staranniejsze z d o b i e n i e , p o c z ą t k o w o s t e b n ó w k ą , p ó ź n i e j (około 1920r.) „ b ł y s k o t k a m i " ) . Z n o w ą k o s z u l ą i gorsetem a k s a m i t n y m ściśle ł ą c z y ł się f a r t u s z e k , k t ó r y r ó w n i e ż uległ p o w a ż n y m p r z e m i a n o m . F a r t u s z e k n o s z o n y w X I X w i e k u , b y ł s z y t y z m a t e r i a ł ó w przeważnie d r u k o w a n y c h w drobne m o t y w y k w i a t o w e l u b prążki poprzeczne, z r z a d k a o b s z y w a n y w d o l n e j c z ę ś c i w s t ą ż e c z k a m i ; został o n w y r u g o w a n y i z a s t ą p i o n y n o w y m , b a r d z i e j e f e k t o w n y m , d o s t o s o w a n y m do ó w c z e s n y c h w y m o g ó w . Jego p ł a s z c z y z n a w j e d n o l i t y m k o l o r z e u l e g a podziałowi w m i a r ę r o z k w i t u i d o s k o n a l e n i a się h a f t u p ł a s k i e g o , opartego n a r ó ż n o k o l o r o w e j w ł ó c z c e . F a r t u c h t e n w k o ń c o w e j swej fazie, t o j e s t w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , w y p e ł n i a się w d o l n e j c z ę ś c i b o g a t y m haftem. 1 7 1 8 W okresie t y m noszona b y ł a s p ó d n i c a j e d n o l u b d w u b a r w n a , suto m a r s z c z o n a w pasie, u dołu o b s z y t a w s t ą ż e c z k a m i , n i e p r z y p o m i n a j ą c a j u ż s w y m w y g l ą d e m spó­ dnic dziewiętnastowiecznych. D u ż e z m i a n y , szczególnie w u k ł a d z i e b a r w , o b s e r w u j e m y r ó w n i e ż w m a t e r i a ł a c h p r z e z n a c z o n y c h n a z a p a s k i i w e ł n i a k i . N a p o c z ą t k u tego rozdziału, p r z y w y l i c z a ­ n i u c z ę ś c i s t r o j u k o b i e c e g o z l a t 1847 i 1848, p o d a n o opis w e ł n i a k ó w i zapasek, 12 �z k t ó r e g o w y n i k a , że i c h c e c h ą c h a r a k t e r y ­ s t y c z n ą b y ł o t o . iż p o s i a d a ł y p o d s t a w o w y kolor czerwony, obok którego występowały w różnym układzie b a r w y : brązowa, nie­ bieska i b i a ł a . J e d n o c z e ś n i e t r z e b a d o d a ć , że p r ą ż k i w y s t ę p u j ą c e w e w s p o m n i a n y m ubiorze były bardzo wąskie. W d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u rozszerza się s k a l a b a r w i s z e r o k o ś ć p r ą ż k ó w . Z j a ­ w i a j ą się n o w e k o l o r y , m i ę d z y i n n y m i żółty i zielony. T k a n i n y samodziałowe otrzymują n o w y układ, na skutek zastosowania wąs­ k i c h i s z e r o k i c h p r ą ż k ó w , t o jest r o z d z i e ­ l a j ą c y c h i r o z d z i e l o n y c h . T e ostatnie n a p o c z ą t k u obecnego stulecia, p r z e k s z t a ł c a j ą się w t a k z w a n e „ d n a " . P o d k o n i e c u b i e g ­ łego w i e k u zostaje w p r o w a d z o n a do t k a n i n p i o t r k o w s k i c h „przeplotka", czyli splot kostkowy, dający nowe efekty dekoracyjne przez zastosowanie d e s k i t k a c k i e j , a p o ­ t e m z w i ę k s z o n e j l i c z b y n i c i e l n i c ( r y c . 50. tabl. I I I ) . Materiały w y k o n a n e tą techniką są głównie p r z e z n a c z o n e n a z a p a s k i . W ciągu n i e m a l pięćdziesięciu l a t naszego w i e k u śledzimy s t o p n i o w y r o z w ó j „ d n a " oraz t a k z w a n e j „ m o d y " , s k ł a d a j ą c e j się z p r o s t y c h prążków i pasów wypełnionych motywa­ m i . g e o m e t r y c z n y m i w f o r m i e ząbków , „ o k i e n e k " i t p . ( t a b l . I I I r y c . 1). 7 Z a p a s k a s z y t a z t y c h m a t e r i a ł ó w jest p o c z ą t k o w o d e k o r o w a n a u dołu w j e d n e j l u b w d w ó c h l i n i a c h „ t a s i o m k a m i " , póź­ n i e j l i c z b a i c h w z r a s t a t a k , że j u ż w okresie Ryc. 9. Dziewczyna w stroju odświętnym z Czar­ nocina, pow. Łódź, 1917 r. m i ę d z y w o j e n n y m z a l e g a j ą one prawdę połowę j e j płatu ( r y c . 50). O k o ł o 1910 r. p o j a w i a j ą się p r z y z a p a s k a c h t a k z w a n e „ s i o t e c k i " c z y l i „ z ę b y " w y k o n a n e z b a r w ­ n e j w e ł n y ( r y c . 50). T y p t e j z a p a s k i p r z e t r w a ł u s t a r s z y c h k o b i e t p r a w i e d o naszych czasów. M a t e r i a ł y s ł u ż ą c e n a z a p a s k i „do o d z i e w u " również m i a ł y s w ó j o d r ę b n y c h a r a k t e r i p o d l e g a ł y w a h a n i o m m o d y . Jak w s k a z u j e zestawienie t k a n i n y z a p a s k o w e z k o ń c a X I X w i e k u , p o s i a d a ł y j u ż dość szerokie d n a c z e r w o n e , o d d z i e l o n e o d siebie p r ą ż k a ­ m i . N a przełomie X I X i X X w i e k u c z e r w o n e d n a w t k a n i n i e z a p a s k o w e j u l e g a j ą d a l s z e m u rozszerzeniu. W t y m czasie z j a w i a j ą się n o w e e l e m e n t y d e k o r a c y j n e , a m i a n o w i c i e p a s e c z k i w p r z e p l o t k ę ( t a b l . I I I r y c . 49), z a p a s k i szyte z t y c h m a ­ teriałów przetrwały z małymi z m i a n a m i do naszych czasów. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t k a n i n y o d r o b n y c h p r ą ż k a c h , p o ­ z b a w i o n e d n a , w u k ł a d z i e n a j c z ę ś c i e j s y m e t r y c z n y m ( p a t r z rozdział I X ) , z n a l a z ł w n i c h rówmież zastosowanie k o l o r c z e r w o n y . Z a p a s k i t a k i e n o s z ą n a s t ę p u j ą c e n a z w y : ..widno" ( t a b l . I I I ) , „bocaio" ( t a b l . I I I ) oraz „ciemno" ( t a b l . I I I ) , w y s t ę p u j ą one w za­ chodniej części terenu. T k a n i n y zapaskowe w południowej części Piotrkowskiego u l e g ł y j u ż d e g e n e r a c j i i s t a ł y się zupełnie p o d o b n e do kilimów o s z e r o k i c h dnach 7 8 9 7 i modzie. ¡5 �Ryc. 10. Dziewczyna w odświętnym ubiorze ze Stu­ dzianek, pow. Łódź, 1948 r. P a s i a k i przeznaczone n a w e ł n i a k i , p o s i a d a ł y j u ż p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą światową dużą rozmaitość w układzie i szerokości b a r w . O b o k p a s i a k ó w o s z e r o k i c h d n a c h (tabl. I V r y c . 3) występowały także o węższych (tabl. I V r y c . 1, 2). T e c h n i k a p r z e p l o t e k r ó w n i e ż z n a l a z ł a w n i c h s w o j e miejsce. W t y m czasie w c h o d z ą w użycie pasiaki, o b e j m u j ą c e do czternastu kolorów. W e ł n i a k i szyte z t y c h m a t e r i a ł ó w b y ł y p r z e w a ż n i e u k ł a d a n e w d r o b n e f a ł d k i i ozda­ biane u dołu a k s a m i t k ą l u b „ t a s i o m k a m i " , c z y m przypominały ubiór z X I X wieku. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a j ą d w a nowe typy wełniaków, wełniak tzw. „ k r a k o w s k i " oraz „ ł o w i c k i " ( p a t r z rozdz. V I I ) . W e ł n i a k i te m a j ą w s p ó l n ą c e c h ę , a m i a ­ nowicie posiadają m o d y , w których prążki u k ł a d a j ą się a s y m e t r y c z n i e . N a u w a g ę zasłu­ g u j ą n a k ł a d a j ą c e się p a r a m i p a s e c z k i „przeni­ k a j ą c e " (tabl. I I I ) , różnice między n i m i po­ legają na odmienności kolorów dna. K r a ­ k o w s k i e posiadają dno czerwone, łowickie — różne, zielone, b o r d o w e i t p . ( t a b l . I I I ) . Jednocześnie z przemianami w zakre­ sie z d o b n i c t w a , k o l o r y s t y k i i u k ł a d z i e p r ą ż k ó w u p a s i a k ó w n a s t ę p u j ą również zmiany w innych częściach stroju kobie­ cego. M o d n e w X I X w i e k u s t a n i c z k i , „ p r z y j a c i ó ł k i " oraz „ s z u b y " u s t ę p u j ą p o ­ woli w początkach X X wieku aksamitnym gorsetom, w e ł n i a n y m c h u s t k o m oraz k a f ­ tanom. N i e m a ł ą rolę w n a k r y c i u g ł o w y u k o ­ b i e t p e ł n i ł y w X I X w . c z e p k i . Za n a j ­ starszy i c h t y p n a l e ż y u w a ż a ć czepiec p e r k a l o w y w „kwaterki", z tiulową f a l ­ b a n k ą na przodzie, przypominający s w y m w y g l ą d e m k a p u z ę . O k o ł o 1880 r . z a c z ę t o j e s z y ć z samego t i u l u , z a h a f t o w u j ą c d o ś ć często jego p o w i e r z c h n i ę b i a ł y m , płaskim w y s z y c i e m . D o starszych odmian należy r ó w n i e ż z a l i c z y ć czepiec, k t ó r y noszono p o d c h u s t ę „ t u r e c k ą " (duża chusta w y ­ r o b u f a b r y c z n e g o w e w z o r y t z w . łurecRyc. 11. 14 Odświętny ubiór mężatki z Żywocina, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. �Hyc. 12. Kobiety w chustkach na głowie i zapaskach naramiennych podczas r o z m o w y . Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r. kie, r y c . 29, 39). P r z e t r w a ł o n znacznie d ł u ż e j , bo do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . W d r u ­ giej połowie X I X w i e k u u p o w s z e c h n i a się p ó ł c z e p i e c t i u l o w y , k t ó r y p o c z ą t k o w o b y ł gładki, n i e k i e d y t y l k o h a f t o w a n y , p ó ź n i e j t o jest o k o ł o 1890 r. p r z e k s z t a ł c a się w półczepiec „ozdobny", p r z y b r a n y wstążkami, szychem i sztucznymi k w i a t a m i . Cze­ piec t e n jest przez długie l a t a u l u b i o n y m n a k r y c i e m g ł o w y m ł o d y c h m ę ż a t e k . O s o b n ą p o z y c j ę s t a n o w i n a k r y c i e g ł o w y p a n n y m ł o d e j . W ciągu ubiegłego stulecia przeżyło się k i l k a j e g o f o r m , n a j p i e r w „ w i o n e k " , w i t y z r u t y l u b b a r w i n k u , o k t ó r y m t a k c z ę s t o z n a j d u j e się w z m i a n k i w p i e ś n i a c h w e s e l n y c h i e r o t y k a c h , p ó ź n i e j „ślorki" „piętę" ze w s t ą ż e k , p o n i c h przez k i l k a l a t p a n o w a ł y „ g i e r l a n d y " c z y l i „ k o r o n y " p o ­ chodzenia miejskiego. Dokładne d a t y w przemianach u b i o r u głowy w dawniejszych czasach n i e d a d z ą się u s t a l i ć ; około 1 8 9 0 r . p o j a w i a j ą się p i e r w s z e w e l o n y . W o b u w i u k o b i e c y m w okresie p r a w i e stu l a t m o ż e m y w y r ó ż n i ć t r z y z a s a d n i ­ cze o d m i a n y , a m i a n o w i c i e c i ż m y , t r z e w i k i c z y l i „ b u c i k i " oraz p a n t o f l e . P i e r w s z y t y p o b u w i a b y ł n o s z o n y j e s z c z e o k o ł o 1860 r . przez starsze k o b i e t y . W b u c i k a c h o długich c h o l e w k a c h i w y s o k i c h o b c a s a c h w ciągu c z t e r d z i e s t u l a t t r z y k r o t n i e z m i e n i a się sposób s z n u r o w a n i a i z a p i n a n i a : a w i ę c o d 1890 — 1 9 0 0 r . p o s i a d a ł y one d z i u r k i , o d 1900 — 1914 mosiężne h a c z y k i , o d 1 9 1 4 — 1930 g u z i k i . W okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t r z e w i k i o k r ó t k i c h c h o l e w k a c h oraz p a n t o f l e n a n i s k i c h obcasach. Jeśli c h o d z i o strój m ę s k i , w p i e r w s z e j połowde X I X w i e k u , j a k w y n i k a z p r z e ­ kazów d r u k o w a n y c h , mężczyźni w P i o t r k o w s k i e m używali dwóch rodzajów sukman, t j . s u k m a n ę g r a n a t o w ą i siwą. S u k m a n a g r a n a t o w a p o s i a d a ł a k o ł n i e r z s t o j ą c y oraz o b l a m ó w k ę g r a n a t o w ą . P r a w d o p o d o b n i e w k r ó t c e po u w ł a s z c z e n i u z o s t a ł a ona w y ­ p a r t a przez p o d o b n ą s u k m a n ę , o w y k ł a d a n y m kołnierzu, z a p i n a n ą n a g u z i k i l u b pętle ( r y c . 6, 23). T e n r o d z a j s u k m a n y p r z e t r w a ł n a n i e k t ó r y c h t e r e n a c h d o o k r e s u międzywojennego. T T 15 �S u k m a n a siwa, z w a n a r ó w n i e ż „ s i w k ą " , d o ś ć w c z e ś n i e z o s t a ł a z a r z u c o n a , gdyż j u ż w k o ń c u X I X w i e k u . K i e d y z j a w i ł a się s u k m a n a b i a ł a z c z a r n y m i p o t r z e b a m i i s z a m e r u n k i e m , t r u d n o w t e j d r w i l i p o w i e d z i e ć , j e d n o jest p e w n e , że b y ł a ona j u ż u ż y w a n a w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u . Z t y m p r z y o d z i e w k i e m ściśle się ł ą c z y ł pas, c z y l i t z w . „ s z a l " , k t ó r y m p r z e p a s y w a n o t a k s u k m a n y g r a n a t o w e , j a k i białe, w i ą z a n y z r e g u ł y n a b r z u c h u . D o t y c h c e l ó w b y ł y rów nież u ż y w a n e d o ś ć szerokie pasy. zw. „mieszkami". Pamięć o nich przetrwała t y l k o w tradycji. S u k m a n ę n a j c z ę ś c i e j noszono b e z p o ś r e d n i o n a k a m i z e l i c z y l i l e j b i k u . Najstarsze k a m i z e l e s u k i e n n e l u b p ł ó c i e n n e w k o l o r z e p r z e w a ż n i e g r a n a t o w y m , b y ł y ściśle d o ­ p a s o w a n e do o b w o d u s z y i . N a p r z o d z i e p o s i a d a ł y b i a ł e , m a ł e g u z i k i . W d r u g i e j p o ­ ł o w i e X I X w . z a c z ę ł y się u p o w s z e c h n i a ć k a m i z e l e d w u r z ę d o w e z dużym w y k r o j e m pod. szyją. T „Spancer" w pierwszej połowie X I X w i e k u występował w r a z z i n n y m i częściami męskiego s t r o j u . W y k o n y w a n o go z g r a n a t o w e g o s u k n a . W d r u g i e j połowie ubiegłego stulecia spancer jest p r z y o d z i e w k i e m p o p u l a r n y m , w t y m czasie s z y j e się go głównie z materiałów samodziałowych w kolorze g r a n a t o w y m , rzadziej ciemnozielonym, b u ­ r a c z k o w y m l u b s i w y m i ozdabia na przodzie szamerowaniem. W X X w i e k u miejsce s z a m e r u n k u z a j m u j ą g u z i k i ułożone w j e d n y m l u b d w ó c h r z ę d a c h . O k o ł o 1910 r . w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o szyje się s p a n c e r k i z b a r c h a n u i n a z y ­ w a j e „kaftonami". Już w X I X w i e k u s p o d n i e d z i e l o n o n a „portki" i t z w . „gatki". P i e r w s z e z n i c h s z y t o z s u k n a , przerobionki i i n n y c h m a t e r i a ł ó w , d r u g i e ze „zgrzebnicy" l u b cien­ kiego p ł ó t n a . T a k p o r t k i j a k i g a t k i p o s i a d a ł y f a r t u s z e k z „ o b e r t e l k i e m " , c z y l i k o ­ ł e c z k i e m d r e w n i a n y m , s ł u ż ą c y m j a k o g u z i k , i b y ł y noszone j a k o odzież z w i e r z c h n i a . Jak w y g l ą d a ł a k o s z u l a z e p o k i K r ó l e s t w a K o n g r e s o w e g o , t r u d n o p o w i e d z i e ć , w r. 1860 p o s i a d a ł a ona k o ł n i e r z w y k ł a d a n y , w i ą z a n y c z e r w o n ą „ z a ś c i o g a c k ą " . Zaściogacki, c z y l i „pstrej w s t ą ż k i " , u ż y w a l i W o l b o r z a n i e j u ż w 1824 r . P o d k o n i e c ubiegłego stulecia p o j a w i ł y się u k o s z u l p o r c e l a n o w e g u z i c z k i w r ó ż n y c h k o l o r a c h . O k o ł o 1900 r . w p r o w a d z o n o p e r k a l o w e gorsy, k t ó r e p o k r y w a n o biały m, p ł a s k i m h a f t e m . W t y m też czasie z a c z ę t o o s ł a n i a ć k o s z u l e o d d z i e l n y m i n a p i e r ś n i k a m i , k t ó r e także ozdabiano białym w y s z y c i e m . T r T Z X I X w i e k u p o s i a d a m y w z m i a n k i o c z a p k a c h n o s z o n y c h przez m ę ż c z y z n są to c z a p k i okrągłe, o w i e r z c h u g r a n a t o w y m z c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m ) . P r a w d o ­ p o d o b n i e b y ł y to t z w . „rozłupy", które przetrwały w p a r a f i i Moszczenica do drugiej p o ł o w y X I X w i e k u . R o z ł u p y m o s z c z e n i c k i e p o s i a d a ł y z b o k u r o z c i ę c i e , k t ó r e sznu­ r o w a n o p r z y p o m o c y b a r w n e j t a s i e m k i . W p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u noszone b y ł y r ó w n i e ż r o g a t y w k i oraz c z a p k i s u k i e n n e g r a n a t o w e z d a s z k i e m , o k t ó r y c h z n a j ­ d u j e m y w z m i a n k i w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h . R o g a t y w k i , j a k w s k a z u j ą dane z tere­ n o w y c h wywiadów, b y ł y dwóch rodzajów: jedne czarne z s i w y m b a r a n k i e m , drugie z sukna sieradzkiego granatowe z c z a r n y m b a r a n k i e m , uważane jeszcze w pierwszej p o ł o w i e X I X stulecia za „ k r a k o w s k i e " . P i e r w s z e w y s t ę p o w a ł y g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , d r u g i e n a t o m i a s t w p ó ł n o c n e j . P r z e t r w a ł y one do k o ń c a u b i e ­ głego stulecia, p o n i c h w p r o w a d z o n o g r a n a t o w e k a s z k i e t y z c z a r n y m l a m p a s e m o dość w y s o k i m przodzie. 1 9 S t o s u n k o w o r z a d z i e j aniżeli o c z a p k a c h w z m i a n k u j ą źródła d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e o k a p e l u s z a c h ) , m a t e r i a ł y z b a d a ń t e r e n o w y c h oraz z p o s z u k i w a ń m u z e a l n y c h o d ­ n o s z ą się d o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u . Z m a t e r i a ł ó w t y c h w y n i k a , że k a p e l u s z e b y ł y d w ó c h r o d z a j ó w , a m i a n o w i c i e : słomiane o s z e r o k i m r o n d z i e i n i s k i m n a g ł ó w k u , ( r y c . 27/11), tudzież k a p e l u s z e f i l c o w e , czarne, w y s o k i e , z w a n e „ry/em" ( r y c . 27/111). T e ostatnie n a l e ż a ł y j u ż d o r z a d k o ś c i w p i e r w s z y c h l a t a c h X X w i e k u . N a p r z e m i a n a c h w s t r o j u podczas o m a w i a n y c h 120 l a t z a w a ż y ł y w n i e m a ł y m sto­ pniu wpływy miejskie i produkcja fabryczna. 20 16 ��W t k a n i n y f a b r y c z n e z a o p a t r y w a ł a się p r z e w a ż n i e s ł u ż b a f o l w a r c z n a i t a c z ę ś ć ludności w i e j s k i e j , k t ó r a została usunięta z z i e m i w n a s t ę p s t w i e p o l i t y k i a g r a r n e j , a t y m s a m y m p o z b a w i o n a m o ż l i w o ś c i u p r a w y l n u i h o d o w l i o w i e c . Za m a t e r i a ł u b o ­ g i c h w X I X w i e k u uchodziło s u k n o s i w e t z w . „brzezińskie"', u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j n a s u k m a n y i s p a n c e r k i m ę s k i e n i e t y l k o w P i o t r k o w s k i e m , ale r ó w n i e ż w p r z y l e g ł y c h d o niego p o w i a t a c h . L u d n o ś ć w i e j s k a n a b y w a ł a r ó w n i e ż w y r o b y g o t o w e , j a k c z a p k i , kapelusze, pasy, b u t y , c h u s t y , czepce, k o ż u c h y , p a c i o r k i , a n i e k i e d y n a w e t s u k m a n y i „ w o ł o s z k i " , t j . zwierzchnie okrycie, o którym nie posiadamy szczegółowych danych. Po u w ł a s z c z e n i u , a w i ę c p o r o k u 1864, k i e d y s y t u a c j a m a t e r i a l n a staje się p o m y ś l niejsza, l i c z b a n a b y w a n y c h a r t y k u ł ó w o d z i e ż o w y c h p r z y b i e r a c h a r a k t e r m a s o w y . K u p u j e się m a t e r i a ł y n a spódnice, f a r t u c h y , gorsety, k a f t a n y , p r z y j a c i ó ł k i , s z u b y , n a p o r t k i i l e j b i k i , k u p u j e się t i u l e , k o r o n k i , b a r w n e n i c i , t a s i e m k i , w s t ą ż k i , szych i i n n e . C h ł o p i d o c h o d z ą c y ze w s i d o f a b r y k , k o r z y s t a j ą n i e j e d n o k r o t n i e z t k a n i n w y b r a k o ­ w a n y c h , z k t ó r y c h s z y j ą d l a siebie l u b c z ł o n k ó w r o d z i n y r ó ż n e c z ę ś c i u b i o r u ; w p r o ­ w a d z a j ą napierśniki, p e r k a l o w e w y k ł a d y , k o ł n i e r z y k i i m a n k i e t y u l n i a n y c h , n i e r a z n a w e t z g r z e b n y c h k o s z u l , c h c ą c w t e n sposób u k r y ć s w o j e p o c h o d z e n i e ze w s i i za­ słonić się p r z e d k p i n a m i m i e s z c z u c h ó w . Noszą się w i ę c z m i e j s k a p r z y r o b o c i e f a b r y c z n e j , p o p r z y b y c i u n a t o m i a s t do s w o i c h c h ę t n i e w d z i e w a j ą przerobionki. P r z y j m o w a n i e w s z e l k i c h n o w y c h f o r m odzieży l u b p e w n y c h e l e m e n t ó w s t r o j u b y ł o rzecz p r o s t a , szczególnie c h ę t n i e w i d z i a n e przez m ł o d e p o k o l e n i e , z w ł a s z c z a d z i e w ­ c z ę t a w i e j s k i e . I c h t o strój podlegał ciągłym w a h a n i o m m o d y , j a k o w i e j s k i e m o d nisie s t a r a ł y się o t o , a b y w sw oim „ o b l e c z e n i u " m i e ć j a k n a j w i ę k s z ą r o z m a i t o ś ć i w y b ó r . Z l e k c e w a ż e n i e m często odnosiły się do s t a r s z y c h f o r m . O t r z y m a n e w s p a d k u w e ł n i a k i , z a p a s k i c z y gorsety, p r u ł y l u b „ m o d z i ł y " , d o d a j ą c d o n i c h n o w e e l e m e n t y d e k o r a c y j n e . W s z e l k i e z a o s z c z ę d z o n e pieniądze o b r a c a ł y n a z a k u p p o t r z e b n y c h m a ­ teriałów, "zarówno t k a n i n , j a k i r ó ż n y c h „mizgotek" w f o r m i e „ t a s i o m e k " , w ł ó c z e k , szychu, cekinów l u b paciorków. T B a r d z i e j k o n s e r w a t y w n i o d n o s i l i się się do w s z e l k i c h n o w a t o r s t w n i e c h ę t n i e , u w a ­ ż a j ą c j e za c z y n n i k r o z k ł a d o w y i n i s z c z ą c y „stary p o r z ą d e k r z e c z y " . T o r o z d w o j e n i e , a z a r a z e m ś c i e r a n i e się d w ó c h p r z e c i w n y c h sobie o b o z ó w , t j . z j e d n e j s t r o n y m ł o ­ dego p o k o l e n i a postępowego, z d r u g i e j s t r o n y p o k o l e n i a starego zacofanego, p r o w a d z i ł o n i e u c h r o n n i e do a n t a g o n i z m ó w i s t a r ć . B y ł o to r ó w n i e ż źródłem ż a r t ó w i k p i n , a w i ę c n a p r z y k ł a d z w o l e n n i c z k i „ślorki" z k o ń c a ubiegłego w i e k u , o d n o s i ł y się n i e p r z y c h y l n i e do zwolenniczek upinania welonów, n a z y w a j ą c je obraźliwie „guwniorkami". G d y p o r t k i z f a r t u s z k i e m p r z e s t a ł y b y ć m o d n e o k o ł o 1914 r., z a c z ę t o o ś m i e s z a ć t y c h w s z y s t k i c h , co j e n o s i l i , m ó w i ą c , że m a j ą rozpór n a „ w i s t a " . T o samo o d n o s i się do n a p i e r ś n i k ó w z w a n y c h p o g a r d l i w i e przez z w o l e n n i k ó w n o w e j m o d y — „ ś l i n i o k a m i " . N i e bez znaczenia b y ł a t u t a k ż e d z i a ł a l n o ś ć z m i e r z a j ą c a d o z a c h o w a n i a t r a d y c y j ­ n y c h s t r o j ó w , p o d e j m o w a n a przez i n t e l i g e n c j ę i różnego r o d z a j u d z i a ł a c z y s p o ł e c z ­ n y c h i o ś w i a t o w y c h , j a k o też p r z e z i n s t y t u c j e m a j ą c e z w i ą z e k z p r a c ą n a w s i . D z i ę k i t y m usiłowaniom w wielu w y p a d k a c h strój t r a d y c y j n y przetrwał j a k o strój reprezen­ t a c y j n y z a t r a c a j ą c j u ż j e d n a k f u n k c j e odzieży c o d z i e n n e j ) . 21 N i e ulega też ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i , że stan m a j ą t k o w y w o m a w i a n y m okresie w y ­ r a ż a ł się w j a k o ś c i i ilości posiadanego u b i o r u . B i e d o t a w i e j s k a , p o z o s t a j ą c a w c i ę ż k i e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j , często p o z b a w i o n a z u ­ pełnie z i e m i i i n w e n t a r z a ż y w e g o , o d z i e w a ł a się n a codzień p r z e w a ż n i e w odzież l n i a n ą a l b o k o n o p n ą . T y l k o n a św ięta s t a r a ł a się o l e p s z y p r z y o d z i e w e k , a b y „ p r z y z w o i c i e j w y g l ą d a ć " i „całkowicie nie obnażać swej nędzy". Często biedne w y r o b n i c e skąpiąc sobie w j a d l e , s p r a w i a ł y s w o i m d o r a s t a j ą c y m c ó r k o m p r z y z w o i t s z e odzienie w i e r z ą c , że ł a t w i e j i l e p i e j w y j d ą z a m ą ż . N i e k i e d y bogatsze d z i e w c z ę t a w y ś m i e w a ł y się z n i c h i c z y n i ł y i m w y m ó w k i , że w y n o s z ą się p o n a d stan, p r a g n ą c i m z a b r a ć k a w a l e r ó w . T 2 Strój Piotrkowski 17 �Ryc. 15. Rózga noszona p r z y czapce przez drużbę weselnego. Żarnowica, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1948 r. Jak w y n i k a z listów g o ń c z y c h , zamieszczanych w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h , a p o c h o d z ą c y c h jeszcze z c z a s ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , ubiór s ł u ż b y w ł o ś c i a ń s k i e j różnił się o d u b i o r u w y r o b n i k ó w p r a c u j ą c y c h n a f o l ­ w a r k a c h ; p i e r w s i p o s i a d a l i odzież s a m o d z i a ł o w ą , p r z e ­ ważnie płócienną i parcianą ), d r u d z y — już częściowo z materiałów k u p n y c h , j a k na przykład z n a n k i n u , sukna, i t p . 22 N a l e ż y d o d a ć , że w y r o b n i c y n i e zawsze t r z y m a l i się o b o w i ą z u j ą c e j m o d y w i e j s k i e j , lecz często w z o r o w a l i się na ubiorach m i e j s k i c h i pracowników d w o r s k i c h . W t y m czasie b o g a t s i w ł o ś c i a n i e n o s i l i między i n n y ­ m i b u t y pasowe n a obcasach, c z a p k i o w i e r z c h u aksa­ m i t n y m , k a p o t y s u k i e n n e z p ę t l a m i oraz t z w . wołoszki, k u p o w a n e n a j a r m a r k a c h . T e n o s t a t n i ubiór szczególnie b y ł d r o g i , gdyż w 1835 r . cena jego d o c h o d z i ł a d o 300 zł. S t a n o w i ł on p r z y o d z i e w e k b o g a c z y w i e j s k i c h ) . 2 3 N a w s i p i o t r k o w s k i e j w p ó ź n i e j s z y c h czasach, b o ­ gaci górowali n a d ś r e d n i a k a m i i b i e d a k a m i z a r ó w n o j a k o ś c i ą , j a k i ilością s w o i c h ubiorów. Bogatsi usiło­ w a l i j a k n a j b a r d z i e j starannie w y k o n a ć t k a n i n y n a sw oje odzienie. K u p o w a l i t e d y u f a r b i a r z y n a postawę c i e n k i e l n i a n e n i c i , a do p r z e r ó b k i , to jest n a t a k z w a n ą przeplołkę — wełnę. C e l e m o t r z y m a n i a j a k * n a j l e p i e j uprzedzonej wełny lub lnu, oddawali je najzdolniejszym prządkom, którym w zamian udzielali k a w a ł k ó w ziemi n a s w o i m g r u n c i e p o d u p r a w ę roślin, jest to w i ę c s p e c y f i c z n a p o s t a ć o d r o b k u . G d y zamożniejsi gospodarze c h o d z i l i w k a p o t a c h z s u k n a f o l o w a n e g o oraz w b u t a c h n a w e t w czasie o r k i , b i e d n i e j s i n o s i l i k a p o t y z „przerob i o n k i " , a prace w p o l u o d b y w a l i n a „bosaka"' l u b w t r e p a c h . T O k o ł o 1880 r. c ó r k i b o g a t s z y c h c h ł o p ó w b r a ł y ślub w s p ó d n i c a c h m u ś l i n o w y c h l u b p i k o w y c h , b i e d n i e j s z e — w p e r k a l o w y c h . Bogatsze k o b i e t y w e w s i B i a ł e j , a b y w y ­ r ó ż n i ć się o d b i e d o t y d o d a w a ł y do t r ó j b a r w n e j k i e c k i żółte p r ą ż k i oraz w e ł n i a n y „ p r z e d s o b e k " . O stanie z a m o ż n o ś c i ś w i a d c z y ł y r ó w n i e ż l i c z n e s z n u r y k o r a l i , b u r s z t y n ó w , duża ilość w s t ą ż e k , s z y c h u , c e k i n ó w . Za p o s a ż n ą p a n n ę u w a ż a n o tę, k t ó r a o t r z y m a ł a w w i a n i e m i ę d z y i n n y m i k i l k a n a ś c i e wełniaków , z a p a s e k i k o s z u l . B i e d o t a w i e j s k a m i a ł a p r z e w a ż n i e ubiór z przerobionki, n i e zawsze n a w e t f a r b o ­ w a n e j , z p ł ó t n a zgrzebnego l u b materiałów k u p n y c h , s t a n o w i ą c y c h n a j c z ę ś c i e j t a n d e t ę f a b r y c z n ą . C h c ą c osłonić przód p o d a r t e j l u b g r u b e j k o s z u l i , chętnie n o s i l i n a n i e j ..napierśniki", k t ó r e często n a z y w a n o „okryjbidą". T r Rozdział III ZASIĘG B A D A N E G O STRÓJL P r z e d s t a w i o n e m a p y ( r y c . 23, 40, 47, 60) z o s t a ł y o p r a c o w a n e w o p a r c i u o bezpo­ średnie w y w i a d y , m a t e r i a ł y a n k i e t o w e , tudzież p r z e k a z y d r u k o w a n e ) . W s k a z u j ą one że zasięg s t r o j u p i o t r k o w s k i e g o n a p o c z ą t k u X X w i e k u w po­ r ó w n a n i u ze stanem o b e c n y m b y ł o w i e l e w i ę k s z y , gdyż obejmował gminy: 2 4 18 �G o r z k o w i c e , K a m i e ń s k , Ł ę k a w ę , K l u k i i sięgał poza P a r z n o , C h y n ó w , Dłutów oraz T u s z y n , ( r y c . 23). O b e c n i e s t r ó j p i o t r k o w s k i , z r e d u k o w a n y do u b i o r u kobiecego, s k u p i a się głów­ n i e n a obszarze p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o ( w g m i n i e Golesze, B o g u s ł a w i c e , M o ­ szczenica), c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i e g o ( w g m i n i e Ł a z i s k o . P o p i e l a w y , Ł a z n ó w , B ę d k ó w ) oraz łódzkiego ( w g m i n i e C z a r n o c i n ) . Jego l i n i a zasięgu przebiega n a w s c h o d z i e wzdłuż d o l i n y P i l i c y , n a p ó ł n o c y n a p o g r a n i c z u p o w . r a w s k i e g o i częściow o łódzkiego. N a z a c h o ­ dzie i południu j a k o p u n k t y b r z e ż n e u w a ż a ć n a l e ż y G ł u p i c e , Z a w a d y , P o r a j i R ę c z n o . N a j d ł u ż e j w p e ł n y m składzie z a c h o w a ł się s t r ó j k o b i e c y i c z ę ś c i o w o m ę s k i w g m i n a c h B o g u s ł a w i c e , Golesze, B ę d k ó w i P o d o l i n , to j e s t w e w s i a c h , k t ó r e w p i e r w s z e j p o ­ łowie X I X w i e k u w c h o d z i ł y w s k ł a d d ó b r r z ą d o w y c h , p o b i s k u p i c h , gdzie z a m o ż n o ś ć i ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a b y ł a w i ę k s z a niż wśród ludności z a m i e s z k a ł e j w m a j ą t k a c h p r y w a t n y c h . N a j w c z e ś n i e j , bo j u ż p o d k o n i e c X I X w i e k u , n a s t ę p u j e z a n i k a n i e ubiorów l u d o w y c h w okolicach Kocierzowa, w t a k z w a n y c h wsiach „weberskich", których ludność pracowała w zakładach przemysłowych Ł a s k a i Pabianic. T N a p o c z ą t k u X X w i e k u w y s t ę p o w a ł y n a c a ł y m obszarze p r z e d s t a w i o n y m n a m a p i e n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y s t r o j u m ę s k i e g o : r o g a t y w k a z g r a n a t o w ą o b l a m ó w k ą , spencerek m o d r y oraz s u k m a n a g r a n a t o w a , n a p ó ł n o c y i c z ę ś c i o w o południu o b o k s u k m a n y grana­ towej z czarnymi potrzebami i szamerunkiem występowała sukmana biała z czarnymi n a s z y c i a m i z w a n a l o k a l n i e „ w o l b o r s k ą " , a p o w s z e c h n i e u z n a n a za „ o p o c z y ń s k ą " . Z a n a j dalsze p u n k t y j e j w y s t ę p o w a n i a n a p o ł u d n i o w y m - w s c h o d z i e n a l e ż y u w a ż a ć w s i e : B i a ł a , P o s t ę k a l i c e , N i e d y s z y n , D r u ż b i c e , W a d l e w , Jutroszów, C z a r n o c i n oraz T u s z y n ( r y c . 23). O b o k sukmany granatowej, białej i c z a r n e j w y s t ę p o w a ł a na o m a w i a ­ n y m terenie s u k m a n a s i w a , z w a n a „ s i w k ą " . N a l e ż y d o d a ć , że zasięg suk­ m a n y siwej w pierwszej połowie X I X wieku był bardzo znaczny, gdyż obejmował, między i n n y m i , powiat b r z e z i ń s k i , ł ę c z y c k i , r a w s k i , czerski, r a d o m s k i oraz k r a k o w s k i . Jak w s k a ­ zują notatki z „Dziennika Urzędo­ w e g o " , w y s t ę p o w a ł a ona w P i o t r k o w skiem w Sążniowie, W o l i Głupickiej i w P a r z n i e w i c a c h . B i o r ą c p o d uw agę wymienione miejscowości, możemy stwierdzić, że s u k m a n a s i w a g ł ó w n i e k o n c e n t r o w a ł a się w południowych terenach p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o , na k t ó r y c h też n a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł a , bo do p i e r w s z y c h lat X X w i e k u . S u k m a ­ na s i w a , p i o t r k o w s k a , m i a ł a czarne obszycia, ł ę c z y c k a — białe, sando­ m i e r s k a — zielone (sznurek). T W zachodniej części omawianego obszaru obok s u k m a n y granatowej występowała w rozproszeniu czarna k a p o t a , z a p i n a n a na g u z i k i , w ł a ś c i w a d l a sąsiedniego p o w i a t u r a d o m s z c z a ń ­ skiego. W zakresie u b i o r ó w m ę s k i c h n a ­ leży z w r ó c i ć u w a g ę n a „ b u r k ę " , h a f t o 19 �w a n y gors c z y l i n a p i e r ś n i k oraz n a k o s z u l ę o b i a ł y m płaskim h a f c i e ; te c z ę ś c i s t r o j u b y ł y właściwe dla północnej części Piotrkowskiego. Ze s t r o j u k o b i e c e g o o zasięgu ogólnopiotrkowskim n a p o c z ą t k u X X w . w y s t ę p o w a ł y n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y : p ó ł c z e p i e c , ( r y c . 60), czepce p o d chustę, k o s z u l a h a f t o w a n a , k r y z k i , k a f t a n o t y ł a c h p ó ł o k r ą g ł y c h , k a f t a n z f a l b a n k ą , b i a ł a b l u z e c z k a gorsetowa, gorset a k s a m i t n y , z a p a s k a do pasa o z d o b i o n a w s t ą ż k a m i i s i o t e c k ą oraz „ p o n s o w a " zapaska d o o d z i e w u (naramienna). D z i ś p a n u j ą c y m t y p e m s t r o j u n a o m a w i a n y m obszarze jest s t r ó j u w i d o c z n i o n y n a r y c i n a c h 1—4, 11, 12; zasięg o k r e ś l a j ą m a p k i r y c . 40 i 47. W s t r o j u k o b i e c y m d a j ą się r ó w n i e ż zauważyć różnice lokalne, które znajdują swoje uzasadnienie w stosunkach społeczno-gospodarczych i t e r y t o r i a l n y c h . W p ó ł n o c n e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , gdzie ludność za­ ż y w a ł a w i ę k s z y c h s w o b ó d i w c z e ś n i e j została z w o l n i o n a z p a ń s z c z y z n y , strój b y ł b a r d z i e j o z d o b n y s z y t y z droż­ s z y c h m a t e r i a ł ó w niż n a p o ł u d n i o w y c h obszarach, stąd też w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z c z e n i c y , Będkowa i G r a b i c y , w i d z i m y czepce i p ó ł c z e p c e o z d a b i a n e w s t ą ż ­ k a m i , s z y c h e m oraz k w i a t a m i , z a p a s k i w p r z e p l o t k ę , k o s z t o w n e „ślorki" i „ c z ó ł k a " weselne, starannie o z d a b i a ­ ne gorsety i f a r t u s z k i , w r e s z c i e k r y z k i h a f t o w a n e oraz k o r o n k i szydełkowe; w części natomiast południowej, gdzie l u d n o ś ć b y ł a b i e d n i e j s z a i m n i e j k o n s e r w a t y w n a , d a j ą się z a u w a ż y ć w s t r o j u duże n a l e c i a ł o ś c i i m n i e j s z a staranność w jego ozdabianiu, t a m b o w i e m występował półczepiec „ s z l a c h e t n y " o b i a ł y m w y s z y c i u , czepiec tak z w a n y „pabianicki", k r y z k i perkalowe, zapaski do pasa o splocie r y p s u . łiyc. 1S. Wianuszek z b a r w i n k u . Nagórzyce, pow. Piotrków. W. Rudź, 1952 r. Rys. Ubiór p i o t r k o w s k i w p o r ó w n a n i u z u b i o r a m i sąsied­ n i m i , to jest o p o c z y ń s k i m , r a d o m s z c z a ń s k i m , s i e r a d z k i m v 7 i ł ę c z y c k i m , r y s u j e się w i ę c w y r a z i ś c i e j a k o grupa ubioru ludowego. Rozdział osobna IV O G Ó L N Y OPIS STROJU MĘSKIEGO U b i ó r r o b o c z y m ł o d z i e ż y m ę s k i e j i m ę ż c z y z n d o r o s ł y c h . Męski u b i ó r p r z e z n a c z o n y d o p r a c y , m o ż n a podzielić n a l e t n i i z i m o w y . O d z i e ż l e t n i a o b e j m o w a ł a letnią k o s z u l ę w i ą z a n ą p o d s z y j ą b i a ł y m t r o c z k i e m , poczesne a l b o zgrzebne p o r t k i , n a j c z ę ś c i e j f a r b o w a n e n a g r a n a t o w o l u b c z a r n o , c z a p k ę , względnie s ł o m i a n y k a p e l u s z i w r e s z c i e t r e p y o w i e r z c h u s k ó r z a n y m , r z a d z i e j b u t y . W d n i c h ł o d n i e j s z e dochodził do tego jeszcze spencer l u b l e j b i k . W czasie p r a c y , z w ł a s z c z a żniw, starsi m ę ż c z y ź n i w y p u s z c z a l i k o s z u l e n a spodnie i p r z e p a s y w a l i j e s k ó r z a n y m pasem l u b s z n u r k i e m . Ubiór r o b o c z y p r z e z n a c z o n y n a w i e l k i e c h ł o d y i zimę, s k ł a d a ł się z t y c h s a m y c h c z ę ś c i , z tą t y l k o r ó ż n i c ą , że b y ł u s z y t y p r z e w a ż n i e z m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h . T r e p y noszone w t y m czasie b y ł y w y ł o ż o n e w i e c h c i a m i , a n o g i o k r ę c o n e w onuce. Jeszcze w k o ń c u X I X w i e k u młodzi c h ł o p c y d o l a t 16, p r z e z n a c z e n i głównie d o p a s i o n e k i r ó ż n y c h posług d o m o w y c h , p o s i a d a l i n a ogół l i c h y p r z y o d z i e w e k , s k ł a ­ d a j ą c y się l a t e m ze z g r z e b n y c h p o r t e k i k o s z u l i , zimą z w e ł n i a n y c h „ s z m a t " , t j . p o r t e k 20 �i s p a n c e r k a . D o p i e r o w okresie k a w a ­ l e r s k i m stan t e n ulegał p o p r a w i e , sprawiano wówczas k a w a l e r o w i przyz w o i t s z y ubiór, p r z e d e w s z y s t k i m b u t y , czapkę i sukmanę. S t r ó j ś w i ą t e c z n y . Świąteczny strój letni mężczyzn dorosłych i k a w a ­ l e r ó w s k ł a d a ł się z h a f t o w a n e j k o s z u l i , p o r t e k .,prqziatych", lejbika, ozdobio­ nego b ł y s z c z ą c y m i g u z i k a m i , spancer­ k a , c z a p k i , oraz d o b r z e w y c z y s z c z o ­ n y c h butów. I d ą c do k o ś c i o ł a l u b n a wesele, starsi m ę ż c z y ź n i wiązali k o ł n i e r z y k u k o s z u l i r ó ż o w ą zaściogacką, młodsi natomiast niebieską. W d n i c h ł o d n i e j s z e , zwłasz­ cza starsi gospodarze u b i e r a l i się p o ­ n a d t o jeszcze w s u k m a n ę , n a k t ó r ą z a k ł a d a l i w ł ó c z k o w y pas. Zimą do tego d o c h o d z i ł y k o ż u c h y , b a r w n e r ę ­ k a w k i , rękawice jednopalcowe robione n a k u l c e oraz c z a p k i „baranice". W s t r o j u s t a r c ó w n i e za­ u w a ż o n o c e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h w sto­ s u n k u d o s t r o j u m ę ż c z y z n dorosły cl), Ryc. 16. Mężczyzna w słomianym kapeluszu. Żarnoz t y m zastrzeżeniem, że z r e g u ł y są wica, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. oni posiadaczami odzieży starego typu. S t r ó j o b r z ę d o w y . W e s e l e . K a w a l e r m a j ą c y p r z e j ś ć do stanu m a ł ż e ń s k i e g o , s p r a w i a ł sobie zupełnie n o w y p r z y o d z i e w e k , p o d o b n y do ś w i ą t e c z n e g o ; j e d y n i e k o s z u l ę pięknie h a f t o w a n ą oraz c h u s t e c z k ę o t r z y m y w a ł w d a r z e od s w o j e j p r z y s z ł e j żony, której w serdecznym rewanżu kupował t r z e w i k i , wstążki, a n i e k i e d y chustę turecką do o k r y c i a . P r z e d 40 l a t y p a n n a m ł o d a w i ą z a ł a p r z y s z ł e m u m a ł ż o n k o w i i d ą c do ślubu, k o s z u l ę n i e b i e s k ą l u b b i a ł ą zaściogacką, a na p r a w y m b o k u zakładała symbol kawalerstwa — r u c i a n y „wionecek", upinając p r z y n i m białą kokardę. Obecnie pan młody paraduje w k u p n y m garniturze miejskim z m i r t o w y m bukie­ c i k i e m i b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą n a p i e r s i a c h zamiast „ w i o n k a " . D r u ż b o w i e p r z e d 40 l a t y w y r ó ż n i a l i się spośród i n n y c h w e s e l n i k ó w t y m , że p o s i a d a l i u l e w e g o b o k u „ k w i o t e k " , a n a głowie c z a p k ę , zmyślnie p r z y b r a n ą w t a k z w a n e „trzęsidło". D r u h e n k i , j a d ą c do k o ś c i o ł a , p r z e c h w a l a ł y s i ę : ,.Poznać ci który m o j bo m u się przy b o k u to poznać druzbecek, różowi kwiotecek. Przy b o k u w kieseni poznać, c i który m ó j kwiotecek, chustecka, to poznać, druzbecka' informatorek, (Swolszewice Duże), do obowiązków U b r a n i e c z a p e k , j a k pow iada j e d n a i „interesów" druhenek. D r u ż b o w i e n i e r o z s t a w a l i się z c z a p k ą w ciągu c a ł e g o wesela, z d e j m o w a l i j ą j e d y n i e w czasie s p o ż y w a n i a p o k a r m ó w . G d y p u s z c z a l i się w t a n y , w ó w c z a s n a c h y l a l i trzęsidło k u l e w e j stronie, a b y w n i s k i e j i z b i e nie t r ą c a ć n i m o p o w a ł ę . T należało 21 �P o g r z e b . Już dziś starsi m ę ż c z y ź n i coraz r z a d z i e j p r z e c h o w u j ą n a ś m i e r ć s u k m a n ę , p o r t k i , b u t y oraz c z a p k ę , c z y n i l i to jeszcze p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą , a n a w e t w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . U m a r ł y c h d o t r u m n y u b i e r a n o w koszule, bieliznę, czarne s p o d n i e , k a m i z e l ę , s u k m a n ę l u b spencerek, w s k ó r z a n e b u t y a l b o k a m a s z e , j e d n y m słowem t a k , j a k nosił się za ż y c i a . P r z e d stu ł a t y odzienie n i e b o s z c z y k ó w szyte b y ł o w y ł ą c z n i e z białego płótna i s k ł a ­ dało się z k o s z u l i , p o r t e k , l e j b i k a i c z a p k i z w a n e j „duchenką". W W o l b o r s k i m i oko­ l i c a c h R ę c z n a do n i e d a w n a jeszcze u m a r ł y m do t r u m n y d a w a n o d w i e k o s z u l e , w i e r z ą c , że j e d n a z n i c h b ę d z i e służyła ciału, a d r u g a d u s z y (!). U m a r ł y m m ł o d z i e ń c o m p r z y p i n a ł y d z i e w c z ę t a d o p r a w e g o b o k u u w i t e przez siebie w i a n u s z k i z b a r w i n k u , i b i a ł ą t a s i e m k ę , u ł o ż o n ą w d r o b n y k w i a t u s z e k , spod którego s p ł y w a ł y w dół d w i e k r ó t k i e w s t ą ż e c z k i ( r y c . 16). Nieboszczykowi dawano również do t r u m n y kaszkiet, z p r a w e j strony. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszule K o s z u l e m ę s k i e s z y ł y k o b i e t y w r ę k u ; używ ały n a n i e n a j c z ę ś c i e j cienkiego płótna l n i a n e g o . W" okresie p a ń s z c z y z n y b i e d o t a w i e j s k a d o ś ć często w y k o n y w a ł a j e z płótna k o n o p n e g o . N a j p i e r w ł ą c z y ł y d w a p ł a t y o r o z m i a r a c h o k . 87 n a 63 c m , z o s t a w i a j ą c w g ó r n e j i c h c z ę ś c i miejsce n i e d o s z y t e p r z e z n a c z o n e n a r ę k a w y . C z ę ś ć przednią, p r z y p a d a j ą c ą n a p i e r s i , p r z e c i n a ł y p o ś r o d k u o d góry w dół d o 30 i w i ę c e j c m , n a s t ę p n i e u góry z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y p r z e c i ę c i a ś c i n a ł y k l i n y , k t ó r y c h p o d s t a w ę m i e r z y ł y p a l c e m w s k a z u j ą c y m . Po podwinięciu f o r m o w a ł y p o o b u s t r o n a c h po d w i e p r o s t o ­ p a d ł e z a k ł a d k i , p o c z y m w c i n a ł y o d s t r o n y k a r k u c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a „osyw e c k ę " - k o ł n i e r z i m a r s z c z y ł y j ą t a k , j a k tego w y m a g a ł o b w ó d szyi. W r e s z c i e łąT V • e \ \ i i i i i i i i l i Ryc. 17. Koszule męskie świąteczne, p r z y r a m k o w e . I — koszula starszego t y p u z końca X I X w . z Gościmowic. I I — koszula nowsza z początku XX w . z Zywocina, pow. Piotrków, a — przód, b — tył. a — płat przedni, b — płat t y l n i , c — przyramek, d — półkarczek, e — wtok, f — główny płat rękawa, g — mankiet, l i — kołnierzyk, i — tasiemki do zawiązywania koszuli pod szyją t. zw. „zaciogacki", j — napierśnik. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski. 1952 r. Uwaga: linia ciągła oznacza kontur, — ciągła z przekreśleniami — miejsca zszycia, przerywana — zgięcia l u b fałdy. 22 �c z y ł y o b a p ł a t y na ramionach, p r z y p o m o c y d w ó c h p o d ł u ż n y c h k a w a ł k ó w i w s z y w a ł y r ę k a w y oraz s t o j ą c ą „ o s y w e c k ę " l u b w y k ł a d a n y kołnierz. K o ń c e r ę k a w ó w z b i e r a ł y w d r o b n e z m a r s z c z k i i przeszy wały j e t r z y k r o t n i e n i t k ą d l a lepszego u k ł a d u , p r z y ­ t w i e r d z a ł y do n i c h o s z y w e c z k ę ( r y c . 17/1), k t ó r ą o z d a b i a ł y „ s t e b n ó w k ą " , „ r a p e c k a m i " , „ k o l o n k ą " , „ ż m i j k a m i " i t p . (patrz r o z d z . I X ) . Były to b a r d z o p r y m i t y w n e i proste „wys y c i a " , do k t ó r y c h u ż y w a ł y p o c z ą t k o w o n i c i l n i a n y c h , w k o l o r a c h c z a r n y m i c z e r w o n y m . T 7 K o s z u l e tego t y p u n a j c z ę ś c i e j w i ą z a n o p o d s z y j ą t z w . zaściogacką z czerwonej, b i a ł e j l u b n i e b i e s k i e j tasiomki o s z e r o k o ś c i o d i do 1,5 c m . N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę ł y w c h o d z i ć w m o d ę b i a ł e p ł a s k i e h a f t y , p o j a w i ł się w t e d y n o w y t y p k o s z u l i z p ó ł k a r c z k i e m , w ą s k i m s t o j ą c y m k o ł n i e r z y k i e m oraz z „ w y k ł a d e m " z a p i n a n y m n a l e w y m r a m i e n i u l u b n a b o k u , r z a d z i e j p o ś r o d k u n a p i e r s i a c h ( r y c . 18). Koszula t a k a b y ł a s z y t a z c i e n k i e g o płótna i m i a ł a n a j c z ę ś c i e j gors z b i a ł e g o p e r k a l u l u b l n i a n e j t k a n i n y wątczonej białą bawełną. Gors c z y l i w y k ł a d p o k r y w a n o b i a ł y m p ł a s k i m h a f t e m ( p a t r z r o z d z . I X ) , m a n k i e c i k ó w c z y l i „ o s y w k i " p r z y r ę k a w a c h n i e z d o b i o n o . D o z a p i n a n i a k o ł n i e r z y k a oraz m a n ­ kietów u ż y w a n o g u z i c z k ó w p o r c e l a n o w y c h a l b o s z k l a n y c h , w k o l o r z e p r z e w a ż n i e żółtym l u b n i e b i e s k i m . 7 Jak w s k a z u j e z a ł ą c z o n y r y s u n e k k r o j u (17/111), k o s z u ­ lę szyto z d w ó c h d u ż y c h o d ­ dzielnych płatów o nierównej długości, t j . p r z e d n i długości 105 c m , t y l n y płat — 100 c m . T y l n y płat p o z m a r s z c z e n i u p r z y s z y w a n o do p ó ł k a r c z k a , z którym następnie łączono p r z e d n i płat, k o ł n i e r z , c z y l i „osy w e c k ę " o s z e r o k o ś c i 3 c m oraz r ę k a w y u f o r m o w a n e z prostokątnych kawałków materiałów o rozmiarach o k . 54 c m n a 43 c m . R ę k a w y w d o l n e j części zebrane w zmarszczki zaopatrywano w mankiet czyli oszywki o s z e r o k o ś c i d o c h o d z ą c e j do 5 cm. W górnej części p r z y ­ p a d a j ą c e j p o d p a c h y , da­ w a n o t z w . ..włoki", t j . k w a ­ d r a t o w e k a w a ł k i p ł ó t n a (ok. 11 c m n a 11 cm). Napierśniki Z k o s z u l a m i męskimi ściś­ le w i ą z a ł y się n a p i e r ś n i k i , c z y l i „półkoszulki" z białego p e r k a l u l u b l n i a n e g o płótna Ryc. 18. Przednia część koszuli męskiej wraz z h a f t o w a n y m „wy­ kładem". Zywocin, pow. Piotrków. Fot. R. Wecel, 1950 r. 23 �w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą . S k ł a d a ł y się one z d w ó c h c z ę ś c i , t j . ze s t o j ą c e g o kołnie­ r z y k a o s z e r o k o ś c i 3 do 4 c m oraz z „wykładu" o różnych w y m i a r a c h , j a k 3 4 X 2 3 cm, 2 1 X 2 2 cm. T a k kołnierze, j a k i same w y k ł a d y , o z d a b i a n o p r z y p o m o c y białego płaskiego h a f t u w róż­ ne m o t y w y o układzie p a s o w y m (patrz r o z d z . I X ) . P ó ł k o s z u ł k i po założeniu na piersiach, zapinano na g u z i c z k i na l e w y m r a m i e n i u l u b n a k a r k u , a u dołu n a g u z i c z k i od s p o d n i , l u b w i ą z a n o ich końce p r z y pomocy sznurków na plecach. Portki (spodnie) P o r t k i szyto z m a t e r i a ł ó w w ł a s n e j r o b o t y , to j e s t z płótna, „ p r z e r o b i o n k i " Ryc. 19. Spodnie zwane „portki'". I — spodnie świą­ teczne z Zarnowicy, II — robocze, z Swolszowicy, pow. t j . t k a n i n y l n i a n o - w e ł n i a n e j l u b z suk­ Piotrków, a — z przodu, b — z tyłu, c — krój nogawki, na. M a t e r i a ł y te b y ł y w j e d n o l i t y m d — pasek zwany „osywką", e —• wtok zwany też ćwik­ kolorze białym, czarnym, g r a n a t o w y m , iem, f — rozcięcie przyporowe przy „fartuszku", g — zaalbo j a k przerobionki — w prążki (tabl. szywki, h — zakładki. Podziałka 1:50. Rys. J. Sosnow­ I I ) . B y ł y one o d o ś ć p r o s t y m k r o j u o p a r ­ ski, 1952 r. t y m n a dw óch w i ę k s z y c h p ł a t a c h m a ­ teriału, k t ó r e p o z e s z y c i u o d s t r o n y r o z k r o c z a , t w o r z y ł y n o g a w i c e i c z ę ś c i górne, d o c h o ­ d z ą c e d o b i o d e r ( r y c . 19,1). C z ę ś c i w y k r o j u p r z y p a d a j ą c e n a przód b y ł y w i ę k s z e niż t y l n e , a t o dlatego, że te ostatnie b y ł y z b i e r a n e w „ z a k ł a d e c k i " i p r z y s z y w a n e do „ o s y w k i " - p a s k a . O s z y w k a , stanowdąca w ł a ś c i w y pasek przy p o r t k a c h , n i e b y ł a zeszyta z f a r t u s z k i e m , ale p o z o s t a w i o n a zupełnie luźno i z a p i n a n a o d d z i e l n i e n a g u z i k u m i e s z c z o n y pośrodku. T C z ę s t o , z w ł a s z c z a u c h ł o p c ó w , w s p o m n i a n a o s z y w k a m i a ł a w t y l e p r z e c i ę c i a i b y ł a za­ o p a t r z o n a w d w i e d z i u r e c z k i — p r z e z k t ó r e „ p r z e ś c i u b i a ł o " się żółtą l u b c z e r w o n ą t a s i e m k ę . P o r t k i miały na przodzie klapę, czyli „fartuszek" zapinany przeważnie z p r a w e j s t r o n y n a d r e w n i a n y guzik, z w a n y „ o b a r t e k " l u b „ o b e r t e l e k " , w i s z ą c y n a k r ó t k i m k r ę c o n y m s z n u r e c z k u a l b o r z a d z i e j i to w czasach p ó ź n i e j s z y c h n a — c z a r n e g u z i k i l u b m e t a l o w e , b ł y s z c z ą c e w k o l o r z e złotym, t z w . „rusiny". B y w a ł y rówmież p o r t k i o „ d u b e l t o w y c h f a r t u s z k a c h " w f o r m i e r u c h o m e j k l a p y , te z a p i n a ł y się z d w ó c h s t r o n b i o d e r . P o r t k i przeznaczone n a c o d z i e ó i d o r o b o t y p o s i a d a ł y w k r o k u p ó ł o k r ą g ł y k l i n i k z w a ­ n y „ w t o k i e m " l u b „ ć w i k i e m " ( r y c . 19/1), gdyż c h o d z i ł o o to, a b y p o r t k i nie „ciognęły s i ę " i b y ł y w y g o d n e p r z y r o b o c i e . Po b o k a c h p o s i a d a ł y r ó w n i e ż u k r y t e zgrzebne kieszenie. P o r t k i przeznaczone do p r a c y z a z w y c z a j nie posiadały o s z y w k i na przodzie, ani kieszeni, lecz b y ł y z a o p a t r z o n e t y l k o w f a r t u s z e k . S z y ł y j e w r ę k u w i e j s k i e k o b i e t y , t o też n i e zawsze b y ł y one zgrabne; za duże ć w i k l e , w y s t a w a ł y d a l e k o p o z a r o z k r o cze i p r z y p o m i n a ł y r a c z e j ł a t y niż w ł a ś c i w e c z ę ś c i s p o d n i . T a k i e w ł a ś n i e spodnie n a z y w a n o z pogardą „ p o r t a l a m i " l u b „ p o r t o c h a m i " . N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się n a terenie powdatu p i o t r k o w s k i e g o spodnie z r o z p o r k i e m pośrodku, z a c h o w u j ą c e k r ó j d a w n y c h p o r t e k f a r t u s z k o w y c h . L ej b i k L e j b i k , Czyli k a m i z e l a , s k ł a d a ł się z p l e c ó w i p r z o d u . P l e c y b y ł y zawsze z innego m a t e ­ riału niż przód. S z y t o j e z p ł ó t n a białego, siwego, czarnego, r z a d z i e j z k u p n e g o m a t e r i a ł u . 24 �O w i e l e s t a r a n n i e j d o b i e r a n o materia!* n a przednią c z ę ś ć l e j b i k a . U ż y w a n o wdęc tkanin jednokolorowych lub przerobionki w prążki własnej p r o d u k c j i ; pierwsze były granatowe, modre, czarne l u b białe, drugie — w p r ą ż k i o dw óck i w i ę c e j b a r w a c h (tabl. 111). T T k a n i n ę u k ł a d a n o t a k , że j e j prążki biegły p i o n o w o l u b rówmolegle do pasa. L e j b i k i robione z materiałów, w których przeważała czerwień, n a z y w a n o „cebronymi". L e j b i k i u ż y w a n e n a codzień l u b do p r a ­ c y b y ł y c a ł e z płótna; z a p i n a n o j e n a j c z ę ś ­ ciej na t z w . „rusiny" c z y l i „orzełki", rzadziej na czarne kościane guziki układane w d w a l u b t r z y r z ę d y , w k a ż d y m rzędzie o d 3 d o 4 guzików. W zależności o d i c h uszerego­ Ryc. 20. L e j b i k i : I — l e j b i k roboczy. I I — l e j b i k w a n i a b y ł y l e j b i k i tzw . d w u i t r z y r z ę d o w e . zwany też kamizelą. I I I — l e j b i k dwurzędowy pod S t a n o w i ł y one p r z y o d z i e w e k ś w i ą t e c z n y , sukmanę. Okazy z Żarnowicy z 1910 r. a — l e j ­ p a r a d n y , na k t ó r y w okresie l e t n i m w k ł a ­ b i k z przodu, b —z tyłu, c—krój przodu, d —tyłu, e — kieszeni, f — kołnierza. Podzialka 1:20. Rys. dano b e z p o ś r e d n i o s u k m a n ę , nie z a p i n a j ą c J. Sosnowski, 1952 r. j e j . L e j b i k i n a codzień i do p r a c y p o s i a d a ł y czarne g u z i k i t y l k o w j e d n y m rzędzie. K r ó j l e j b i k a s k ł a d a ł się zasadniczo z t r z e c h części, t j . t y l n e j oraz d w ó c h p r z e d n i c h ( r y c . 20/1). T C z ę ś c i p r z e d n i e p o s i a d a ł y d o ś ć głęboki w y k r ó j p r z y s z y i oraz w y w i n i ę t e k l a p k i , n i e k i e d y m i a ł y one również w y k r ó j u dołu w k s z t a ł c i e t r ó j k ą t a ( r y c . 20/11). L e j b i k i te były pozbawione kołnierzyków. O b o k nich występowały również l e j b i k i posiadające w y k ł a d a n e k o ł n i e r z y k i ; b y ł y to l e j b i k i d w u r z ę d o w e , u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j w r a z z suk­ m a n a m i ( r y c . 20/[II). L e j b i k i p i o t r k o w s k i e sięgały do pasa i b y ł y d o ś ć o b c i s ł e . N a p r z o d z i e z p r a w e j s t r o n y , posiadały n a s z y t e k i e s z o n k i p r o s t o k ą t n e . Spencerek „ S p a n c e r k i " szyto n a j c z ę ś c i e j z t z w . „ p r z e r ó b k i " c z y l i p r z e r o b i o n k i , r z a d z i e j z p ł ó t n a lnianego w kolorze m o d r y m , c z a r n y m , niekiedy ciemnozielonym, b u r a c z k o w y m l u b siwym. „ S p a n c e r y " b y ł y o b c i s ł e , „ k u s e " i sięgały z a l e d w i e do pasa. S k ł a d a ł y się j a k w s k a z u j e r y c i n a 21/1 z p l e c ó w , d w ó c h b o k ó w , r ę k a w ó w z m a n k i e t a m i oraz k o ł n i e ­ r z y k a w y k ł a d a n e g o , ale p r z y s z y t e g o z o b u s t r o n do m a t e r i a ł u . A L a Ryc. 21. 1 — „ S p a a c e r e k " z Zarnowicy. I I — Kaftan męski z Ręcz­ na, p o w . Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — tyłu, e — klina bocznego, f — rę­ kawa, g — kołnierza. Podzialka 1:20. Rys. I . J. Sosnowski, I I — J. P. D e k o w s k i , 1952 r. 23 �Ryc. 22. O k r y c i a wierzchnie- I —kapota, I I — s u k m a n a biała z Wiaderna, pow. Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój stanu przodu, d — krój stanu tyłu, e, f — części spódnicy: tyłu, h , i — rękawa z man­ kietem, j—-kołnierza (w I r y c . połowy kołnierza) k — kaletki zwanej „klapką", 1 — k l a p k i kieszeniowej. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. S p e n c e r k i p o s i a d a ł y p r z y b o k a c h n a j c z ę ś c i e j t z w . „ ś l e p e " kieszenie. B i o r ą c p o d u w a g ę k r ó j , ułożenie k i e s z e n i i k o ł n i e r z a , n a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że spenc e r e k r o z w i n ą ł się z l e j b i k a , k t ó r e m u d o d a n o r ę k a w y ; z a r ó w n o j e d e n , j a k i d r u g i r o d z a j p r z y o d z i e w k u ściśle w i ą ż e się z noszeniem s u k m a n y . P i e r w s z y był p r z e z n a c z o n y p o d n i ą n a zimę, d r u g i — n a ł a t o . S p e n c e r k i d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e p o s i a d a ł y n a p r z o d z i e c z a r n e „ p o t r z e b y " , t j . pętle oraz d r e w n i a n e k o ł e c z k i p o k r y t e nićmi. W X X w i e k u z a p i n a n o j e n a g u z i k i . Kaftan „Kafton", j a k o p r z o d z i e w e k roboczy, był noszony przeważnie zimą i w chłodne d n i jesienne, n a z y w a n o go n i e k i e d y s p a n c e r k i e m a szyto z p r z e r o b i o n k i g r a n a ­ t o w e j , c z a r n e j , z s a m o d z i a ł ó w p r ą ż k o w y c h łub z k u p n e g o b a r c h a n u . K r ó j j e g o s k ł a d a ł się z 8 c z ę ś c i , to j e s t : z k o ł n i e r z y k a , z p r z o d u , s k ł a d a j ą c e g o się z d w ó c h płatów , z b o k ó w w f o r m i e d w ó c h k l i n ó w , p l e c ó w oraz j e d n o c z ę ś c i o w y c h r ę k a w ó w ( r y c . 21/11). 7 K a f t a n b y ł d o ś ć l u ź n y i s w o j ą długością sięgał nieco n i ż e j pasa. N a p r z o d z i e z p r a w e j s t r o n y p o s i a d a ł w p u s z c z o n ą k i e s z o n k ę , k t ó r e j górną c z ę ś ć o s ł a n i a ł a podłużna k l a p k a . P r z e t r w a ł do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . Kapota N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że „ k a p o t a " z j a w i ł a się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o w d r u g i e j połowie X I X w i e k u . K a p o t ę szyto z c i e m n o - g r a n a t o w e g o s u k i e n k a , r z a d z i e j z cajgu gayerowskiego f a b r y ­ cznego ( R ę c z n o ) . U ż y w a n o j e j j a k o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o w okresie l e t n i m , s ł u ż y ł a r ó w ­ nież za ubiór w e s e l n y p a n a m ł o d e g o . 26 �K a p o t a s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, z obcisłego stanu i dość l u ź n e j „ s p ó d n i c y " . S t a n o b e j m o w a ł t y ł i p r z ó d ; t y ł dzielił się n a d w a p ł a t y z w ę ż a j ą c e się w k i e r u n k u pasa; przód zaś miew ał d w i e p o ł ó w k i , u k t ó r y c h w gór­ n e j c z ę ś c i z n a j d o w a ł y się k l a p k i . Stan b y ł z a o p a t r z o n y w p ó ł o k r ą g ł y k o ł n i e r z y k i w luźne r ę k a w y z m a n k i e t a m i . D ó ł k a p o t y , c z y l i s p ó d n i c a , o b e j m o w a ł a ogółem sześć części, a w i ę c d w a ś r o d k o w e k l i n y zbliżone do p r o s t o k ą t ó w , t y l e ż klinów bocz­ n y c h w formie trójkątów wreszcie d w a płaty stanowiące w ł a ś c i w e p o ł y tego przyodziewku. T T S p ó d n i c ę k a p o t y w t y l n e j c z ę ś c i u k ł a d a n o w z a s z e w k i , z a o p a t r u j ą c j ą po b o k u w k l a p k i ( r y c . 22/1). W pasie n a d k l a p k a m i , umieszczano p o j e d n y m g u z i k u . K a p o t a b y ł a d o ś ć długa, gdyż sięgała n i ż e j k o l a n . P o s i a d a ł a d w i e p o p r z e c z n e kieszenie boczne, u k r y t e , z podłużnymi k l a p k a m i . K o ł n i e r z w r a z z k l a p a m i p r z y k a ­ pocie b y ł w y k ł a d a n y . N a p r z o d z i e miała d w a r z ę d y guzików, z k t ó r y c h j e d e n służył do p a r a d y , d r u g i d o z a p i n a n i a . K a p o t a b y ł a zupełnie p o z b a w i o n a o b l a m ó w k i . Sukmana granatowa S u k m a n a g r a n a t o w a b y ł a noszona j u ż w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X wieŁu, j a k o t y m ś w i a d c z ą p r z e k a z y d r u k o w a n e . P r z e t r w a ł a o n a n a j d ł u ż e j , gdyż do o k r e s u m i ę d z y w o ­ jennego, w południowej części Piotrkowskiego. Szyto j ą z granatowego sukna l u b t a k z w a n e j p r z e r o b i o n k i (patrz r o z d z . V I I I ) . T k a n i n y te n a j c z ę ś c i e j folowano. Górną część sukmany zaopatrywano w płócienną czarną p o d s z e w k ę i sześć b ł y s z c z ą c y c h g u ­ zików, k t ó r e p r z y s z y w a n o t a k , że tworzyły d w a rzędy. Krój sukmany granatowej odpo­ w i a d a ł k r o j o w i k a p o t y ( r y c . 22/1) z t ą r ó ż n i c ą , że s u k m a n a m i a ł a k i e ­ szenie s k o ś n e oraz w t y l n e j c z ę ś c i była sfałdowana i miała rozcięcie zamiast zaszewek. W sukmanach granatowych widzi­ m y chłopów z okolic R ę c z n a na obrazie Wojciecha Piechowskiego, m a l o w a n y m w 1899 r . W zasięgu s u k m a n y b i a ł e j , a w i ę c w p ó ł n o c n e j c z ę ś c i uwzględnionego obszaru, w y s t ę p u j e r ó w n i e ż s u k m a ­ na granatowa, której k r ó j jest od­ m i e n n y od k r o j u s u k m a n y g r a n a t o ­ w e j z o b s z a r u południowego, o d p o ­ wiada bowiem krojowi sukmany b i a ł e j ( r y c . 22/11). S k ł a d a się p r z e t o z o d d z i e l n e g o stanu, ze s p ó d n i c y ujętej w kontrafałdy, z rękawów o w y w i n i ę t y c h m a n k i e t a c h , oraz z w y ł o ż o n e g o k o ł n i e r z a . T e n t y p s u k m a n y o b s z y w a n o czarną tasiemką l u b sznureczkiem, a na przodzie zdobiono c z a r n y m i „siamerami" czyli „potrzebami". 27 �Sukmana siwa S u k m a n ę siwą, c z y l i „siaraczkową" a l b o t z w . „siwką , szyto z s u k n a d o m o w e j r o ­ b o t y . N i c i p r z e z n a c z o n e n a w ą t c z e n i e tego s u k n a , o t r z y m y w a n o ze z m i e s z a n e j w e ł n y czarnej i białej lub skręcano już uprzedzone nici w t y c h dwóch kolorach. Niekiedy k u p o w a n o g o t o w e s u k n o siwe, z w a r s z t a t ó w b r z e z i ń s k i c h . S i w k i noszone n a p o c z ą t k u X X w i e k u p o s i a d a ł y przód gładki, z a p i n a n y n a czarne g u z i k i , t y ł zaś u ł o ż o n y w d w a k o n t r a f a ł d y ; p o ł y , „ w y k ł a d y " oraz dolną Część m a n ­ kietów obszywano czarną tasiemką. S u k m a n y siwe, b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i o n e w P i o t r k o w s k i e m , w p i e r w s z e j p o ł o ­ w i e X I X w i e k u ; j e d n e z n i c h z a p i n a ł y się n a h a f t k i i z a o p a t r z o n e b y ł y w „ p o t r z e b y s z m o k l e r s k i e " , inne b y ł y z g u z i k a m i , n a w z ó r surdutów, m i a ł y p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą , g r a n a t o w ą ; t a k i e j s u k m a n y nie z n a l e z i o n o w terenie, stąd b r a k opisu k r o j u i i n n y c h szczegółów. \^ Sukmana biała S u k m a n a b i a ł a z w a n a „ w o l b o r s k ą " b y ł a s z y t a z białego, d o b r z e w y p r a w i o n e g o s u k n a , s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, ze s t a n u i s p ó d n i c y ( r y c . 22/11). Stan n a ogół b y ł d o ś ć o b c i s ł y i p o s i a d a ł n a p l e c a c h s i e r p o w a t e p r z e c i ę c i a , starannie z a m a s k o w a n e c z a r n ą t a s i e m k ą . S p ó d n i c a , s t a n o w i ą c a j e j d o l n ą c z ę ś ć , s k ł a d a ł a się z t r z e c h d u ż y c h płatów oraz c z t e r e c h k l i n ó w t r ó j k ą t n y c h i b y ł a starannie s f a ł d o w a n a . Kołnierz b y ł w y k ł a d a n y , a r ę k a w y z m a n k i e t a m i . B i a ł a s u k m a n a b y ł a bogato o b l a m o w a n a c z a r n ą taśmą, n a r ę k a w a c h , kołnierzu, p l e ­ c a c h i p o b r z e g a c h d w ó c h połów. N ą p r z o d z i e s u k m a n a m i a ł a t z w . p o t r z e b y , k t ó r e s ł u ż y ł y r a c z e j do o z d o b y , niż d o z a p i n a n i a . P o t r z e b y s k ł a d a ł y się z czarnego s z n u r k a c z y l i „plotki" oraz z „obert e l k ó w " d r e w n i a n y c h o k r y t y c h c z a r n ą „ p o w ł o k ą " (tkaniną) l u b nićmi. Burka B u r k a — często z w a n a r ó w n i e ż „ w a t ó w k ą " , s t a n o w i ł a odzież z w i e r z c h n i ą , głównie p r z e z n a c z o n ą n a zimę. S z y t o j ą z czarnego l u b g r a n a t o w e g o f o l o w a n e g o s u k n a d o ­ m o w e j r o b o t y . B y ł a ona d o ś ć luźna i sięgała do k o l a n ( r y c . 24). K r ó j j e j s k ł a d a ł Ryc. 24. Watówka zwana też „burką" z 1909 r. z Chorzęcina, pow. Brzeziny, a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — rękawa, f — mankietu g — kołnierza. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. się z j e d n o l i t y c h p l e c ó w i p r z o d u podzielonego n a d w a płaty, w k t ó r y c h w d o l n e j c z ę ś c i m i e ś c i ł y się u k r y t e kieszenie o s k o ś n y c h o t w o r a c h ( r y c . 24). R ę k a w y dość obszerne, z a k o ń c z o n e m a n k i e t e m z o d d z i e l n e g o m a t e r i a ł u o s z e r o k o ś c i 12 c m kołnierz w y k ł a d a n y , o s z e r o k o ś c i 8 c m . P r z ó d w a ł ó w k i , z a p i n a n y n a h a f t k i , posiadał d l a o z d o b y c z a r n e pętle, k t ó r e z a k ł a d a n o n a podłużne o b e r t e l k i . B u r k ę p i k o w a n o kupną watoliną l u b czystą zgręplowaną wełną i zaopatrywano w p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą , n a j c z ę ś c i e j c z a r n ą . N i e k i e d y zamiast p ł ó c i e n n e j p o d s z e w k i d a w a n o m a t e r i a ł ze starego w e ł n i a k a l u b z a p a s k i . 28 �Kożuchy W d r u g i e j p o l o w i e X I X w i e k u noszo­ n o t u d w a r o d z a j e k o ż u c h ó w , „tołuby" oraz k o ż u c h y k r y t e p r z e r o b i o n k ą . T o ­ łuby miały odwróconą na zewnątrz żółtą l u b b i a ł ą s k ó r ę , d o b r z e w y p r a ­ wioną. P o s i a d a ł y one s z e r o k i kołnierz, s i ę g a j ą c y p r a w i e do p o ł o w y p l e c ó w , t a k i w ł a ś n i e k o ł n i e r z n a z y w a n o w Kłudzicach tołubem. K o ż u c h zapinał się na m e t a l o w e h a f t k i z w a n e „ k o n i a m i " . N a s z y t e na p i e r s i a c h p o t r z e b y , s k ł a d a j ą c e się z pęt l i c i s k ó r z a n y c h guzików, służyły j a k o elementy zdobnicze. K o ż u c h y , p o d s z y t e s k ó r k a m i bara­ n i m i , k r y t o samodziałem g r a n a t o w y m , c z a r n y m l u b s i w y m . M i a ł y one k r ó t k i e wykładane kołnierze i były zapinane n a o k r ą g ł e g u z i k i ; sięgały poniżej k o l a n ; p r z e t r w a ł y do o k r e s u m i ę d z y ­ wojennego. Na początku X I X w i e k u upowszech­ n i ł y się w o k o l i c a c h B a r k o w i e k r ó t k i e k o ż u s z k i f a r b o w a n e na żółto z obcis­ łymi r ę k a w a m i , bez k o ł n i e r z a , o skośn y c h k i e s z e n i a c h , z a p i n a n e na pętle oraz c z t e r y c z a r n e g u z i k i . Uczesanie R y c 25. Mężczyzna w czapce włóczkowej. Nagórzyce, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. i nakrycie głowy W d r u g i e j połowie X I X w i e k u , j a k w y n i k a z o p o w i a d a ń w P i o t r k o w s k i e m n o s i l i długie w ł o s y w t z w . „przedziałkę"', W ł o s y o k r y w a ł y górną c z ę ś ć uszu, s k r o n i e i z a c h o d z i ł y U dołu b y ł y p o d s t r z y ż o n e n a „ o k r ą g ł o " , stąd też m ó w i o n o , nane p o d „donicą" (tabl. I ) . informatorów, mężczyźni t j . rozczesane po środku. na boczne części czoła. że w ł o s y zostały w y r ó w ­ C z a p k i R o g a t y w k i . W" d r u g i e j połowie X I X w i e k u noszono r o g a t y w k i , k t ó r e n a z y w a n o c z a p k a m i „ r o g a t y m i " . Szyto j e p r z e w a ż n i e z g r a n a t o w e g o s u k n a , r z a d z i e j czarnego l u b ciemnozielonego; w W i a d e r n i e i o k o l i c y z granatowego aksamitu. R o g a t y w k a s k ł a d a ł a się z w i e r z c h u oraz o t o k u . W i e r z c h dzielił się n a c z t e r y t r ó j ­ k ą t n e k a w a ł k i , z w a n e „ k w a t e r k a m i " . Po z s z y c i u k w a t e r e k p o w s t a w a ł y k r z y ż u j ą c e się s z w y , k t ó r e z a k r y w a n o j a s n o - g r a n a t o w ą t a s i e m k ą ( r y c . 27/1). W p i e r w s z y c h l a t a c h X X w i e k u o b l a m ó w k ę r o b i o n o p r z y p o m o c y c z e r w o n e j w s t ą ż e c z k i , c h c ą c t y m spo­ sobem z a a k c e n t o w a ć s w o j e poczucie n a r o d o w e . W o k o l i c a c h Ręczna k w a t e r k i w r o g a t y w c e były na p r z e m i a n białe i czerwone a pośrodku posiadały biały guzik. O t o k z reguły był p o k r y t y w y p r a w i o n y m b a r a n k i e m w kolorze c z a r n y m , s i w y m l u b b i a ł y m . R o g a t y w k i z s i w y m b a r a n k i e m n a z y w a n o „siwymi c o p k a m i " . 29 �D l a w i ę k s z e j f a n t a z j i c z a p k i o z d a b i a n o często b a r w n y m „ k u t a s i k i e m " , „ k o c a n k i e m " z r o b i o n y m z w e ł n y j e d n o l u b w i e l o b a r w n e j . K u t a s i k zwisał na s z n u r e c z k u z p r a w e ­ go b o k u . Zimowe r o g a t y w k i były w ykładane wełną, watą l u b pakułami. C z a p k i o k r ą g ł e . C z a p k i okrągłe o c z a r n y m b a r a n k u i d n i e s u k i e n n y m g r a n a ­ t o w y m w y s t ę p o w a ł y w P i o t r k o w s k i e m jeszcze w p i e r w s z e j połowie X I X w i e k u (1832 r . ) . S k ł a d a ł y się one z d w ó c h z a s a d n i c z y c h części, to j e s t z w i e r z c h n i e j w o l n e j , o d k r y w a n e j , p r z e c i ę t e j z j e d n e j s t r o n y i s p o d n i e j , p r z y l e g a j ą c e j b e z p o ś r e d n i o do g ł o w y . P r z y n o s z e n i u g ó r n ą c z ę ś ć z a k ł a d a n o n a d o l n ą i s z n u r o w a n o za p o m o c ą c z a r n e j t a s i e m k i , k t ó r e j k o ń c e wiązano na kokardę. r Tego r o d z a j u c z a p k i p r z e t r w a ł y d o k o ń c a X I X w i e k u w M o s z c z e n i c y i W o ź n i k a c h . N a terenie B a r k o w i e , M o k r i i n n y c h w s i p o ł o ż o n y c h n a l e w y m b r z e g u P i l i c y , m i ę d z y M u r o w a ń c e m a S w o l s z e w i c a m i , p r z y j ę ł y się w u b i e g ł y m s t u l e c i u n i s k i e o k r ą g ł e c z a p k i o c z a r n y m s u k i e n n y m d n i e , obszyte c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m . W X X w i e k u u p o w s z e c h n i ł y się czarne c z a p k i s t o ż k o w e noszone w z i m i e . B y ł y one r o b i o n e ze s k ó r k i b a r a n i e j l u b z p r z ę d z y w e ł n i a n e j . Pierwsze n a z y w a n o „ b a r a n i c a m i " , d r u g i e „ w ł ó c z k o w y m i " ( r y c . 15). P r z y n o s z e n i u t y c h c z a p e k z l e k k a w c i s k a n o d n o do wnętrza. K a s z k i e t y . Już w d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y noszone g r a n a t o w e , r z a d z i e j c z a r n e sukienne k a s z k i e t y . M i a ł y one d o ś ć szerokie d n o , w p r z e d n i e j c z ę ś c i p o d n i e s i o n e nieco w górę. K a s z k i e t y p o s i a d a ł y s k ó r z a n e d a s z k i oraz l a m p a s y , p r z y t w i e r d z o n e p o b o k a c h g u z i c z k a m i ; b y ł y noszone p r z e w a ż n i e l a t e m . N a k i l k a łat p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą p r z y j ę ł y się k a s z k i e t y o d n i e o k r ą g ł y m , r ó w n o n a c h y l o n y m . B y ł y one r ó w n i e ż z a o p a t r z o n e i lampasy, nazywano je granatowe w daszek „maciejów­ kami". „ D u c h e n k a " jest to o k r ą g ł a cza­ peczka, którą n a k r y w a n o głowę umar­ łego. R o b i o n o j ą z cienkiego białego p ł ó t n a l n i a n e g o . K r ó j j e j s k ł a d a ł się z d w ó c h c z ę ś c i : o t o k a t j . paseczka o s z e r o k o ś c i 6 c m , długości o k o ł o 60 c m oraz z d n a , t j . okrągłego k a w a ł k a m a ­ teriału o p r o m i e n i u o k o ł o 9 c m . D u c h e n k a b y ł a zupełnie p o z b a w i o ­ n a ozdób. K a p e l u s z e . Jeszcze o k o ł o 1890 r. noszone b y ł y czarne, f i l c o w e k a p e l u ­ sze. Miały one n a s t ę p u j ą c e w y m i a r y : w y s o k o ś ć — 12 c m , o b w ó d u p o d s t a ­ w y —• 57, p r z y d n i e 51, w n a j w ę ż s z y m m i e j s c u 48; ś r e d n i c a d n a 16, s z e r o k o ś ć ronda — 5 cm. U kapeluszy tych był „kromiec" (rondo) z l e k k a w y w i n i ę t y d o góry. G ł ó w k ę f o r m o w a n o w t e n spo­ sób, że j e j d o l n a c z ę ś ć b y ł a szersza od górnej, p r z y t y m środkowa część Ryc. 26. Woźnica we współczesnej zimowej czapce i watówce z pogranicza zasięgu stroju piotrkowskiego. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. 30 �Ryc. 27. Męskie nakrycia głowy: I — Granatowa rogatywka z czarnym barankiem ze wsi Swolszewic. pow. Piotrków, w . X I X . I I — słomiany kapelusz z okolic Piotrkowa w g . Bazewicza, początek X X w i e k u , I I I — k a p e l u s z f i l c o w y zwany . . r y j e m " , noszony w X I X w . a — p r z ó d , b — t y ł . Ze zbiorów Muzeum w Piotrkowie T r y b u n a l s k i m . Rys. W. Rudź, 1952 r. t w o r z y ł a w k l ę ś n i ę c i e . O g ó l n y w i d o k tego k a p e l u s z a p r z y p o m i n a ł świński n a z y w a n o go „ryjem", l u b ..ryjkiem" ( r y c . 27/111). r y j , stąd O t o k t a k i e g o k a p e l u s z a o z d a b i a n o p o d w ó j n ą c z a r n ą a k s a m i t k ą , k t ó r e j k o ń c e pusz­ czano w tył. W c z ę ś c i p r z y p a d a j ą c e j n a d c z o ł o p r z e w l e k a n o m e t a l o w e p ó ł k o l i s t e l u b prostokątne sprzączki, najczęściej o złotym połysku. I n n y t y p k a p e l u s z a p o j a w i ł się w X X w i e k u ; b y ł o n rówmież z czarnego f i l c u , ale 0 n i ż s z e j g ł ó w c e i d o ś ć dużym, z l e k k a w y w i n i ę t y m r o n d z i e . J e d y n ą jego o z d o b ę stanowiła c z a r n a a k s a m i t k a , b i e g n ą c a d o o k o ł a główki, k t ó r e j k o ń c e b y ł y zczepione szpileczką. W s k w a r n e l a t o , z w ł a s z c z a w okresie żniw, o k r y w a n o głowę s ł o m i a n y m k a p e l u s z e m , w ł a s n e j r o b o t y ( r y c . 25, 27/11). K a p e l u s z t e n posiadał szerokie r o n d o i b a r d z o n i s k ą główkę, przybraną czerwoną wstążką, l u b obwódką z zielonej l u b czerwonej zaplotki słomianej, w s z y t e j w ścianki „ k r o m c a " . Obuwie * Buty stanowią oddawna najważniejszy rodzaj obuwia męskiego. d r u k o w a n y c h z pierwszej połowy X I X wieku, W przekazach spotykamy niejednokrotnie określenia: „buty p a s o w e " , „buty proste n a obcasach i p o d k ó w k a c h " oraz „buty chłopskie". W p i e r w s z y c h l a t a c h po u w ł a s z c z e n i u n o s z o n o b u t y t a k z w a n e „ w y w i j a n e " . d a ł y one cholewy z miękkiej skóry i były k a r b o w a n y c h f o r m a c h . Po nałożeniu c h c ą c t y m sposobem boczne szwy, nadać j e j skóry pożądane będące jednocześnie s f a ł d o w a n e w p r z e g u b a c h na przywiązywano j ą do d r e w n i a n e j kształty. U butów t y c h cholewa śladami dwóch schodzących się Posia­ specjalnych formy, posiadała z sobą części. S z w y boczne były w y k o n a n e ręcznie p r z y pomocy d r a t w y . P r z y n o s z e n i u w i o t k i e c h o l e w y w y w i j a n o i p o d w i ą z y w a n o k o l o r o w ą t a s i e m k ą z „kor cotkami" ( p o m p o n i k a m i ) t a k , że j e j k o ń c e z w i s a ł y zawsze w o l n o o d z e w n ę t r z n e j s t r o n y nóg. W y w i n i ę t e części o d b i j a ł y swą b i a ł o ś c i ą o d czarnego tła b ł y s z c z ą c e j c h o l e w y . B u t y w y w i j a n e p o s i a d a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y j e d n o l i t e , obcas ś r e d n i e j 2.5—5 c m , wzmocniony żelazną podkówką. Na p i ę t a c h widniały k t ó r e s k ł a d a ł y się z t r z e c h e l e m e n t ó w , a m i a n o w i c i e z c z a r n e j n i e w i e l k i e g o mosiężnego k r ą ż k a oraz ś r u b e c z k i twierdzone do u s z t y w n i a ć z a śródstopia. tzw. „huncwoty", skórzanej podkładki, przy pomocy której były Huncwoty pełniły wysokości d w a zadania, one przy­ estetyczne 1 p r a k t y c z n e ; stanowiły więc z jednej strony m o t y w zdobniczy, z drugiej, — służyły j a k o p u n k t o p a r c i a p r z y ściąganiu b u t ó w n a t z w . „piesku". O p i s y w a n e obuwde w y s z ł o z u ż y c i a o k o ł o 1895 r . W ostatnich latach X I X wdeku stały się b a r d z o modne buty zwane „kanciokami" ( r y c . 28/11). P o s i a d a ł y one o b c a s y o ś r e d n i e j w y s o k o ś c i , n o s y p ó ł o k r ą g ł e , a d o l n e c z ę ś c i 31 �k a r b o w a n e . B u t y te i m a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y z s o b ą zszyte. C h o l e w y b y ł y u s z t y ­ wnione i nie potrzebowały podwiązek p o d k o l a n a m i . U k a n c i o k ó w w i e r z c h oraz c h o l e w y b y ł y n a j c z ę ś c i e j j u c h t o w e , a p o d e s z w y ze s k ó r y „ a m b u r s k i e j " c z y l i h a m b u r s k i e j , t j . w ołowej. T N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia p o j a w i ł y się czarne b u t y ,.na z a k ł a d k ę " ( r y c . 28,111). C h o l e w y i c h b y ł y s z t y w n e i ściśle d o p a s o w a n e d o nóg. D o l n a c z ę ś ć c h o l e w y posia­ d a ł a l e k k i e sfałdowauie. W o k o l i c a c h W o l b o r z a i C h o r z ę c i n a s f a ł d o w a n i a te u k ł a ­ d a n o w d o ś ć r e g u l a r n e „ z a k ł a d k i " , n a j c z ę ś c i e j w l i c z b i e sześciu. B u t y takie przetrwały p r a w i e do r o k u 1920. Zimą w k ł a d a n o do b u t ó w „ w i e c h c i e " ze słomy, a n o g i o w i j a n o w e ł n i a n y m i o n u ­ c a m i . D l a u t r z y m a n i a c i e p ł a s m a r o w a n o b u t y zimą sadłem, słoniną, r z a d z i e j k u p n ą o l i w ą . L a t e m czyszczono j e sadzą r o z p u s z c z o n ą w m l e k u l u b ślinie. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m w c h o d z ą w u ż y c i e t r z e w i k i oraz p a n t o f l e f a b r y c z n e g o pochodzenia. P r z y p r a c a c h g o s p o d a r s k i c h l a t e m i zimą, n o s i l i chłopi t r e p y , k t ó r e s k ł a d a ł y się z d r e w n i a n y c h podeszew, z w a n y c h „ z a c i o s a m i " , „ o c i o s a m i " , z p r z y s z w y , tudzież z t y l n e j części, z w a n e j ..pinagą". N a j c h ę t n i e j n a ciosy b r a n o d r z e w o o l c h o w e , gdyż b y ł o ono l e k k i e i nie p r z e p u s z c z a ł o w o d y . W i e r z c h i „ p i n a g ę " r o b i o n o p r z e w a ż n i e ze starego o b u w i a . S k ó r ę d o d r e w n i a n y c h spodów p r z y b i j a n o p r z y p o m o c y d r u t u , gwoździ l u b n i e w i e l k i c h h a c z y k ó w . T r e p y były w trzech fasonach: płytkie, z c h o l e w k a m i l u b c h o l e w a m i . O d p o w i a ­ d a ł y w i ę c one t r z e m z a s a d n i c z y m r o d z a j o m s k ó r z a n e g o o b u w i a , t j . p a n t o f l o m , t r z e ­ w i k o m , b u t o m , i w zależności od tego s ł u ż y ł y d o o d p o w i e d n i c h p r a c . W p ł y t k i c h trepach odbyw ano przeważnie porządek d o m o w y , w głębszych t j . z c h o l e w k a m i i c h o l e w a m i , r o b o t y w p o l u , j a k o r k i , s i e w y i t p . N a zimę t r e p y zabezpieczano k a ­ wałkami skóry. T Z n a n y b y ł jeszcze i n n y r o d z a j t r e p ó w , a m i a n o w i c i e , t z w . „ d r e w n i o k i " , k t ó r e d ł u b a n o w d r z e w i e n a d a j ą c i m f o r m ę płytkiego o b u w i a ( r y c . 28/1). D r e w n i o k i r o b i o n o t a k , j a k ociosy z o l c h y i noszono j e w czasie r o b ó t „ m o k r y c h " , j a k p r z y w y r z u c a n i u g n o j u , k o p a n i u t o r f u i g l i n y . D r e w n i o k i j e d n a k nie u p o w s z e c h n i ł y się, bo b y ł y ciężkie i niew ygodne. r I Z ffl Ryc. 28. O b u w i e : I — „ p i o r u n k i " — obuwie drewniane z Żarnowicy, p o w . Piotrków. Ze zbiorów M u ­ zeum w Piotrkowie. I I — but męski z końca X I X w . Ręczno, pow. Piotrków. I I I — but męski z początku X X w . Milejów, pow. Piotrków. Rys. podług ilustracji W. Rudzi i J. Sosnowskiego — Barbara Jeziorkowska, 1954 r. 32 �R ę k a w k i R ę k a w k i , z w a n e w j ę z y k u l u d o w y m „ m a j k i e t k a m i " l u b „ m a j k i e t a m i " , noszone p r z e d e w s z y s t k i m przez m ł o d y c h m ę ż c z y z n , u t r z y m a ł y się n a j d ł u ż e j ; bo d o r . 1950, w o k o l i c a c h W i t o w a i M i l e j o w a . Noszono je p o w y ż e j napiąstka, wyglądały j a k część górna p o ń c z o c h y . R o b i o n o j e z w e ł n y n a d r u t a c h b ą d ź też p r z y p o m o c y d r e w n i a n e j k u l k i w j e d n y m l u b w i ę c e j k o l o r a c h . Z j e d n o b a r w n y c h n a j c h ę t n i e j noszono c z e r w o n e , zielone, g r a n a t o w e l u b czarne. R ę k a w k i ozdabiano p r z y pomocy drobnych paciorków w rozmaite, najczęściej mo­ t y w y g e o m e t r y c z n e , b y ł y p o d o b n e do z d o b i n n a m a n k i e c i k a c h k o b i e c y c h ( r y c . 68). N a c o d z i e ń — „do c h o d u " — b y ł y bez ozdób, ale za to w r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i . O z d o b n e r ę k a w k i w y k o n y w a n e b y ł y n a j c z ę ś c i e j przez d z i e w c z y n ę , j a k o u p o m i n e k dla chłopca. Uzupełnienia stroju D r u ż b o w i e w e s e l n i p r z e d 40-oma l a t y m i e l i p r z y l e w y m b o k u „ k w i o t e k " , a na głowie c z a p k ę p r z y b r a n ą w „rózgi" l u b „trzęsidła. „ K w i o t e k " s k ł a d a ł się z k i l k u g a ł ą z e k m i r t u , asparagusu l u b z k w i a t ó w o g r o d o w y c h , aster, róż, a l b o z ż ó ł t y c h „karafiołów" (tagafes). U s p o d u b u k i e c i k a , z r o b i o n e g o z t y c h roślin, w i ą z a ł y d r u h e n k i w s t ą ż k ę dł. 1,50 m , a szer. 5 c m , k t ó r e j k o ń c e s p ł y w a ł y do k o l a n . K o l o r w stążek u ż y w a n y c h do „ k w i o t k a " n i e b y ł j e d n a k o w y w c a ł y m p o w i e c i e : w M o s z c z e n i c y , Woźnikach i W i t o w i e — czerwony, w Gomolinie — g r a n a t o w y , w Sulejowie zaś — z i e l o n y . T „Rózgi' noszono n a j d ł u ż e j w o k o l i c a c h W o l b o r z a , „trzęsidła" w o k o l i c a c h B a r k o w i e . Pierwsze s k ł a d a ł y się z k u p n y c h k w i a t ó w , liści, s z y c h u i b ł y s z c z ą c y c h d r u c i k ó w ( r y c . 14); d r u g i e z k o g u c i c h — r ó ż n o b a r w n y c h piór. Po u m o c o w a n i u trzęsidła l u b rózgi p r z y czapce, o w i ą z y w a n o o t o k c z e r w o n ą w s t ą ż k ą (szer. 3 cm), k t ó r ą po związaniu w k o k a r d ę n a d l e w y m u c h e m , r z u c a n o z f a n ­ tazją na ramię. N i e k i e d y d l a zwiększenia efektu, środkową część wstążki w o t o k u p r z y o z d a b i a n o s r e b r n ą l u b złotą l a m ą , a do k o k a r d y d o d a w a n o m a ł y s z y c h o w y kwiatek. Jeszcze p r z e d 40-oma l a t y „ w i a n u s z e k " stanowił s y m b o l k a w a l e r s t w a . W i t o go z g a ł ą z e k r u t y l u b b a r w i n k u , w i e l k o ś c i dłoni. W i a n u s z e k po p r z y p i ę c i u d o s u k m a n y z p r a w e j s t r o n y uzupełniano b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą z a w i ą z a n ą w k o k a r d ę , k t ó r e j d w a k o ń c e długości o k . 30 c m s p ł y w a ł y w dół ( r y c . 16). P r z y p i n a n o go p a n u m ł o d e m u . Rozdział O G Ó L N Y OPIS STROJU VI KOBIECEGO U b i ó r r o b o c z y . Starsze k o b i e t y p r z y p r a c y m n i e j d b a ł y o z e w n ę t r z n y w y g l ą d ; u b i e r a ł y się często w p o d n i s z c z o n ą , nieraz dziurawą i w y p ł o w i a ł ą odzież. T y l k o b a r d z i e j „honorne" gospodynie miały roboczy p r z y o d z i e w e k staranniejszy. Już w c z e s n ą wiosną z a b i e r a ł y się one d o „ n a r z ą d z a n i a " s t a r e j i szycia n o w e j odzieży, głównie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h . Z a p a s k i , k i e c k i c z y s t a n i k i , przeznaczone do r o b o t y b y ł y p o z b a w i o n e n a j c z ę ś c i e j w s z e l k i c h ozdób. N a j b a r d z i e j s t a r a n n i e t a k p r z y p r a c y , j a k i „wedle c h a ł u p y " n o s i ł y się d z i e w c z ę t a n a w y d a n i u , l u b s t a r a j ą c e się o z d o b y c i e „ c h ł o p o k a " . U b i e r a ł y się one w b a r w n e w e ł n i a k i czy z a p a s k i , d o w ł o s ó w w p l a t a ł y szerokie w s t ą ż k i , a n a s z y j ę z a k ł a d a ł y s z n u r y p a c i o r k ó w . 7 3 Strój Piotrkowski 33 �Ubiór p r z e z n a c z o n y na codzień, na t z w . „ p o r y w k ę " , b y ł c i e m n i e j s z y , niż ś w i ą t e ­ c z n y . C z ę s t o b y ł a to odzież ś w i ą t e c z n a , k t ó r a j a k p o d a j ą i n f o r m a t o r k i , „wysła z obiegu'', t. j . p r z e s t a ł a b y ć m o d n ą l u b z o s t a ł a z n i s z c z o n ą . Z pieśni o szatanie, co p o r w a ł d z i e w c z y n ę , d o w i a d u j e m y się, że Do kościoła (chodziła) w zgrzebniey. do karcmiska w spódnicy. a w i ę c n a r u s z y ł a p r z y j ę t y p o r z ą d e k r z e c z y w i e j s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . S t r o j e n a codzień nie b y ł y z b y t zróżnicowane, gdyż głównie s k ł a d a ł y się z w e ł n i a k a , względnie spód­ n i c y , długiego f a r t u s z k a , k o s z u l i , gorsetu, z a p a s k i do o d z i e w u , c h u s t e c z k i i z b u c i ­ k ó w o długich c h o l e w k a c h . Stró j świątecznym Strój świąteczny letni dziewcząt i młodych mężatek b y ł zupełnie p o d o b n y ; . s k ł a d a ł się o k . 1912 r. z c h u s t e c z k i , s p ó d n i c y , f a r t u s z k a , k o s z u l i h a f t o w a n e j o s z e r o k i c h r ę k a w a c h z m a n k i e t a m i , s z n u r o w a n e g o gorsetu z w y s z y c i e m , oraz ze sznurów p a c i o r k ó w . B u c i k i n a w y s o k i c h obcasach b y ł y s z n u r o w a n e , ( t a b l . I I ) . U s t a r s z y c h k o b i e t w t j m czasie p r z e w a ż a ł y czepce, w e ł n i a k i , z a p a s k i z „ s i o t e c k ą " , k a f t a n y oraz z a p a s k i d o o d z i e w u o s z e r o k i c h d n a c h ( t a b l . 11). B u c i k i m i a ł y k r ó t k i e c h o l e w k i . T e n s t r ó j z m a ł y m i o d m i a n a m i (np. n a k ł a d a n e n a k o s z u l e k r y z y ) p r z e t r w a ł do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o ( r y c . 15). W p ó ź n i e j s z y m czasie d z i e w c z ę t a nosiły te same c z ę ś c i s t r o j u , lecz zamiast k o s z u l i w d z i e w a ł y p o d gorset b i a ł e b l u z e c z k i o długich l u b k r ó t k i c h r ę k a w a c h . P a c i o r k i i w s t ą ż k i nie z d o b i ł y s z y i b e z p o ś r e d ­ n i o , lecz s t a ł y się c z ę ś c i ą d e k o r a c y j ­ n ą samego gorsetu ( r y c . 2). N a u w a g ę zasługuje f a k t , ż e w świą­ tecznym stroju dziewcząt równorzęd­ n i e z b i a ł y m i b l u z k a m i do pasa, w k ł a ­ d a n y m i p o d gorset, w y s t ę p u j ą dziś długie, p o n i ż e j b i o d e r b l u z k i , w y p u s z ­ czone n a spódnicę i f a r t u c h ( r y c . 10). Zimą starsze k o b i e t y c h o d z i ł y d a w ­ n i e j o d święta w ..przyjaciółkach", „ s u k i e n k a c h " , k o ż u c h a c h l u b ..szu­ bach", w chusteczkach n a głowie. C z ę s t o , d l a osłony p r z e d z i m n e m i w i a ­ t r e m , o k r y w a ł y się jeszcze s z e r o k ą z a p a s k ą ( r y c . 52). Młode m ę ż a t k i i d z i e w c z ę t a d a w ­ n i e j i dziś w okresie z i m o w y m nosiły prócz w y m i e n i o n y c h części s t r o j u za­ p a s k i n a r a m i o n a c h ( r y c . 5). W o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i a j ą się duże c h u s t y f a b r y c z n e , „ z i m ó w k i " , s ł u ż ą c e d o o d z i e w u oraz t z w . . . p l u s z ó w k i " n a głowę ( r y c . 4). N a d t o młode k o b i e t y (mężatki i d z i e w c z ę t a ) u b i e r a j ą się zimą w „ k a f t a n i k i " r o b i o n e przez siebie n a d r u t a c h w b a r w n e desenie na przodzie. Ryc. 29. Młoda mężatka w czepku i zapasce nara, , . , j , } . . * ... Ti-i i* btroi o b r z ę d o w y . W e s e l e , miennej. Komorniki, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. ..Młoducha do ślubu u b i e r a ł a się c w J 34 �w K u z n o c i n i e około 1855 r . w b i a ł ą perkalową spódnicę w niebieskie k w i a t k i , fartuszek czółko z b a r w n y c h wstążek (ryc. 31) oraz w b i a ł ą c h u s t ę ; w B i a ł e j 1890 r . : w s p ó d n i c ę b i a ł ą o s z e r o k i e j listwie, fartuszek „baścikowy" (batysto­ w y ) , względnie t i u l o w y , k a f t a n i k b i a ł y z f a l b a n k ą girlandę, b i a ł e pończochy, trzewiki i sznury paciorków; w Postękal i c a c l i w 1900 r . , w z i e l o n ą suknię, b i a ł y t a r t u s z e k , b l u z e c z k ę ; w ^\ i a d e r n i e i i n ­ n y c h sąsiednich w s i a c h w 1918 r . : w w e ł niaczek, długi z f a l b a n k ą fartuszek, b l u z e c z k ę tudzież w e l o n u j ę t y n a głowie w t z w . guwniorkę i p r z y o z d o b i o n y m i r t o ­ w y m w i a n u s z k i e m ( r y c . 13). Podane przykłady nie wyczerpują cało­ ści s t r o j u o b r z ę d o w e g o m ł o d e j , lecz w s k a ­ z u j ą n a i c h dużą r ó ż n o r o d n o ś ć i z m i a n y . P o d s t a w o w y m j e d n a k e l e m e n t e m stro­ j u panny młodej było niew ątpliwie n a k r y c i e głowy, k t ó r e j ą w y r ó ż n i a ł o o d druhenek; występujących na j e j weselu. M ł o d u c h a p o s i a d a j ą c a d z i e c k o również szła d o ślubu w w e l o n i e , lecz bez w i a Ryc. 30. Starsza druhna w czółku z p a w i m i pió­ neczka. W d o w y odprawiały zaślubiny r a m i . Nagórzyce, p o w . Piotrków. w przepisowym stroju mężatek. Fot. St. Kałuża, 1948 r. W czasie o c z e p i n , z d e j m o w a n o m ł o d e j w e l o n z w i a n k i e m l u b ślorkę, potem uro­ czyście obcinano j e j włosy i zakładano czepek przeważnie z darów m a t k i chrzestnej l u b s t a r o ś c i n y . W t e d y starsze k o b i e t y ś p i e w a ł y m i ę d z y i n n y m i : r Porzuć te wstążki na gałązki, wdziej czepiec! D r u h e n k i z orszaku młodej odpowiadały: Ja w t y m cepcu nie bede chodziła, bo b y m sie łojca, m a t k i wstydziła. (Nagórzyce) Po p r z y j ę c i u czepca m ł o d u c h a s y m b o l i c z n i e w c h o d z i ł a d o g r o n a starszej s p o ł e c z ­ ności, a t y m s a m y m t r a c i ł a p r a w a p a n i e ń s k i e . Jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą śwdatową d r u h n y n a l e ż ą c e d o o r s z a k u m ł o d e j , p a r a d o w a ł y w c z ó ł k a c h u p i ę t y c h ze w s t ą ż e k l u b w w i a n k a c h z k u p n y c h k w i a t ó w , s z y c h u i p a c i o r k ó w . C z ó ł k a d r u h e n t y m się różniły o d „ ś l o r e k " m ł o d u c h y , że b y ł y n i ­ ż e j . . p i n a n e " i p o s i a d a ł y n a d c z o ł e m s t e r c z ą c e p a w i e pióra. Z c z ó ł k i e m t a k j a k zresztą d r u ż b o w i e z c z a p k ą , n i e r o z s t a w a ł y się one w ciągu całego wesela ( r y c . 30). P o g r z e b . Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m starsze k o b i e t y s z y k o w a ł y sobie t z w . „śmiertelne odzienie'". W t y m c e l u g r o m a d z i ł y : czepiec, głównie z d a r u m a t k i c h r z e s t n e j , spódnicę, f a r t u s z e k , c h u s t ę , odziewadło, koszulę, k a f t a n , b u r s z t y n y , p o ń c z o c h y oraz b u c i k i t j . k o m p l e t n y s t r ó j , j a k i nosiły za ż y c i a . 35 �P r z y d o b o r z e śmiertelnego o d z i e n i a z w r a ­ c a ł y u w a g ę przede w s z y s t k i m n a j e g o stan i barwę. Odzienie to musiało b y ć n o w e w kolorach spokojnych, z wyjątkiem chu­ sty, k t ó r a m o g ł a b y ć c z e r w o n a . Jeżeli w chacie n i e b y ł o c z a r n e j , b i a ł e j l u b c z e r w o n e j c h u s t y do czepca, a n i e ­ b o s z c z k ę n a l e ż a ł o p o g r z e b a ć , w t e d y do­ m o w n i c y . . w y m i e n i a l i " j e d n ą z posiada­ n y c h n a chustę o w ł a ś c i w y c h b a r w a c h . C h o d z i l i w i ę c po w s i i s z u k a l i „chusty d o śmierci". „Odziewacki" musiały być z dobrze bielonego płótna. D o s t a w a ł y j e do t r u m n y t y l k o m a t k i , a t o dlatego, że według słów i n f o r m a t o r k i — b ę d ą i m p o t r z e b n e „dobawdenia d z i e c i n a t a m t y m ś w i e c i e " . W isto­ cie o d z i e w a c k i b y ł y ściśle z w i ą z a n e z m a ­ cierzyństwem. Z półczepców, które b y ł y przeznaczone dla umarłych, zdejmowano wszelkie ozdoby, w t e n sposób o t r z y m y w a n o t . z w . „ c e p i e c żałobny" który w barwach j a k i całej s y l w e c i e b y ł znacznie s p o k o j n i e j s z y i b a r ­ d z i e j d o s t o s o w a n y do s m u t n e j uroczy­ Ryc. 51. „ Ś l o r k a " — n a k r y c i e głowy młodej pod stości. czas wesela. Nagórzyce, p o w Piotrków. D o t r u m n y n i e d a w a ł o się i nie d a j e Fot. S. Kałuża, 1948 r. w o k o l i c a c h Siuchcic barwnych wełniaków a n i zapasek, p o p r o s t u dlatego, że „ n i e w y p a d a " . M ł o d s z e k o b i e t y b y ł y c h o w a n e w gorsetach, w s t r o j u odświętnym, d z i e w c z ę t a w w e l o n a c h z w i a n e c z k a m i n a głowie i w b i a ł y c h s u k i e n k a c h . Rozdział SZCZEGÓŁOWY VII OPIS STROJU KOBIECEGO Koszule K o s z u l ę s z y t o z d w o j a k i e g o m a t e r i a ł u : z płótna zgrzebnego dół, c z y l i t z w . „podołek" ..nodołek", z cienkiego — górę, c z y l i t z w . „ciałko", „ciało", k o ł n i e r z y k oraz r ę k a w y . W p ó ź n i e j s z y c h czasach te ostatnie c z ę ś c i r o b i o n o również z k u p n e g o białego p e r k a l u l u b p ł ó t n a domow ego, w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą . N a j s t a r s z y t y p k o s z u l i stanowił p o n c z o p o d ł u ż n e i s k ł a d a ł się z c z t e r e c h p ł a t ó w p r o s t o k ą t n y c h p r z e z n a c z o n y c h n a c i a ł o , p o d o ł e k i r o £ a w y . D o tego d o c h o d z i ł y jeszcze d w a k w a d r a t y , z w a n e „ w t o k a m i " , „ t o k a m i " l u b ..świklaint", w z g l . „ ć w i k ł a m i " , s ł u ż ą c e j a k o w s t a w k i d o r ę k a w ó w p o d p a c h y oraz t r z y podłużne k a w a ł k i p r z e w i d z i a n e n a o s z y w e c z k ę p o d s z y j ą i p r z y d ł o n i a c h . Najstarsze r o b o c z e k o s z u l e n i e p o s i a d a ł y t y c h ostatnich części. N a w z ó r p o n c h o szyte b y ł y t y l k o „ c i a ł k a " , r o b i o n e z j e d n e g o k a w a ł k a m a t e ­ riału, p r z e w a ż n i e o r o z m i a r a c h 46 n a 100 c m ( r y c . 32/1). M a t e r i a ł t e n s k ł a d a n o w z d ł u ż T 36 �n a d w i e r ó w n e części, i w ś r o d k o w y m m i e j s c u złożenia w y k r a w a n o o k r ą g ł y otwór o o b w o d z i e s z y i , n a s t ę p n i e c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a p i e r s i p r z e c i n a n o o d górv w d ó ł na długości o k o ł o 40 c m ; n i e k i e d y r ó w n i e ż w y c i n a n o z b o k u l e k k i m ł u k i e m m i e j s c e do w s z y c i a r ę k a w ó w . C z ę ś ć górną k o s z u l i p r z e z n a c z o n ą na s z y j ę , z b i e r a n o n a j p i e r w w z m a r s z c z k i , a p o t e m w s z y w a n o w ą s k ą p o d w ó j n i e złożoną o s z y w e c z k ę o szero­ k o ś c i 2 c m . U k o s z u l starszego t y p u o s z y w e c z e k n i e r o b i o n o , lecz o t r z y m a n y p o w y ­ cięciu otwór p o d s z y w a n o w ąskim l n i a n y m p a s e c z k i e m (1,5 c m ) . R o z k r ó j d o k o n a n y w części przeznaczonej na piersi albo obrębiano albo podkładano z j e d n e j i drugiej s t r o n y d w u c e n t y m e t r o w e liste"."JcL_dolną c z ę ś ć p r z e c i ę c i a p r z e s z y w a n o n a długości od 5 do 7 c m . 7 Koszule z a p i n a n o n a k o l o r o w e s z k l a n e g u z i c z k i w l i c z b i e o d 2 do 3. Ryc. 32. Koszule kobiece: I — stary t y p koszuli z Żywocina, II—koszule z Nagórzycy, p o w . Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój „ciołka" (na rys. I I składa się z dwóch części), d — podołka, e — półkarczek, f — rękaw, g— w t o ­ k i . Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. f •g ••TTTTrnTTTTI T1 D o „ c i a ł k a " s i ę g a j ą c e g o z w y k l e d o pasa, p r z y t w i e r d z a n o w o r k o w a t y p o d o ł e k o j e d ­ n y m p i o n o w y m szwie, u m i e s z c z o n y m z b o k u . U ż y w a n o d o tego p ł ó t n a r ó ż n y c h r o z m i a r ó w m i ę d z y i n n y m i 65 n a 116 c m . O p i s y w a n e k o s z u l e m i a ł y długie l u b k r ó t k i e r ę k a w y . N a j s t a r a n n i e j w y k a ń c z a n o długie r ę k a w y , gdyż u pięści u k ł a d a n o j e w z m a r s z c z k i i f a l b a n k i , k t ó r e o d siebie r o z d z i e l a n o p r z y p o m o c y osobnej o s z y w e c z k i . K r ó j k o s z u l i p r z y r a m k o w e j b y ł nieco i n n y . Jej górna c z ę ś ć t j . „ c i a ł k o " s k ł a ­ dało się z d w ó c h p ł a t ó w o r o z m i a r a c h 55 na 49 c m . T e d w a p ł a t y z s z y w a n o z s o b ą p o b o k u t a k , ż e p o z o s t a w i a n o c z ę ś c i luźne n a w s z y c i e r ę k a w ó w . W g ó r n e j i c h c z ę ś c i w s z y w a n o d w a prostokątne kawałki materiału, które o d strony kołnierza zbierano w szereg z m a r s z c z e k . W k o ń c o w y m s w o i m r o z w o j u , a w i ę c o k o ł o 1920 r . , k o s z u l ę z a o p a t r y w a n o w t z w . ..pępek", t o jest p r o s t o k ą t n ą n a s z y w k ę , d o k t ó r e j n i e k i e d y w dolnej części doszywano luźny trójkącik. 37 �Ryc. :>5. Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony czarno-czerwonym haftem Wiaderno, po w. Piotrków. Fot. St. Kałuża 1953 r. krzyżykowym. K o s z u l a p r z y r a m k o w a głównie p r z e z n a c z o n a n a święto, b y ł a b a r d z o p o d o b n a d o k o s z u l i m ę s k i e j ( r y c . 52,11), różniła się o d n i e j t y m , że s k ł a d a ł a się z c i a ł k a , podołk a , w y k ł a d a n e g o k o ł n i e r z y k a i nie p o s i a d a ł a h a f t o w a n e g o w y k ł a d u . U koszul t y c h robiono przeważnie kołuierzyki wykładane, które początkowo w y ­ s z y w a n o ściegiem k r z y ż y k o w y m d w u b a r w n y m , p ó ź n i e j p ł a s k i m , b i a ł y m (patrz r o z ­ dział I X ) . O k o ł o r . 1910 z a c z ę t o d o r a b i a ć z białego k o r d o n k a . . s i o t e c k i " z r ó ż n o k o l o ­ r o w y m i brzegami. B a r d z o starannie o z d a b i a n o r ó w n i e ż p r z y t y c h k o s z u l a c h p r z y r a m k i i m a n k i e t y ( r y c . 55, 34). U k o s z u l p r z e z n a c z o n y c h do gorsetów d o l n e c z ę ś c i r ę k a w a p r z e d p r z y ­ s z y c i e m d o m a n k i e t u u k ł a d a n o w z a s z e w k i ( r y c . 54). Zarówno kołnierzyk j a k kolorowej tasiemki, później w różnych kolorach. Ryc. 34. 58 i mankieciki początkowo zawiązywano przy pomocy zaczęto je zapinać na kościane l u b szklane g u z i c z k i Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony białym płaskim Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r. haftem. Żywocin, pow. �Y\ okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a w i ł y się w k o s z i d e k a r c z k o w ed a l s z y m ciągu w t o k i były one zbliżone ( r y c . 17/11). Robocze miały krótkie do długie, z a o p a t r z o n e oraz podołek. koszul męskich koszule rękawy, w zachowujące tego świąteczne haftowane typu zaś man­ k i e t y ( r y c . 46). Gorsety W d z i e w i ę t n a s t y m w i e k u szyto gorsety z s a m o d z i a ł ó w w p r ą ż k i , n a j c z ę ś c i e j : czar­ ne, c z e r w o n e i zielone. N i e k i e d y do t y c h prostych prążków dodawano przeplotkę, Ryc. 55. Gorsety: I — gorset ślubny z Moszczenicy u z y s k u j ą c w t e n sposób o z d o b n ą tkaninę. z 1880 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie Mazo­ Z k u p n y c h m a t e r i a ł ó w u ż y w a n o „astraw i e c k i m . I I — gorset aksamitny z Wiaderna, z 1910 r. c h a n i i " l u b k a s z m i r u . M a t e r i a ł y te b y ł y I I I — s t a n i c z e k /. falbanką z Wiaderna. a — przód, w k o l o r z e z i e l o n y m , s i w y m l u b czer­ b — tył, c — krój przodu, d. c, f — krój części skła­ dających się na boki, g — krój pleców, h — falbany. wonym. Podziałka 1:20. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się gorsety z czarnego i g r a n a t o w e g o aksa­ m i t u . G o r s e t y b y ł y obcisłe, k r ó j i c h , j a k w s k a z u j e r y c i n a 35 11, s k ł a d a ł się z dziesięciu części, z k t ó r y c h c z t e r y n a j w i ę k s z e p r z y p a d a ł y n a p l e c y i przód, m n i e j s z e jako k l i n y n a b o k i . W s z y s t k i e one w d o l n e j s w e j c z ę ś c i b y ł y z a o k r ą g l o n e ( r y c . 36, 37) t j . zakończone „tackami". Ryc. 36. Gorset czarny, aksamitny z ok. 1910 r., ozdobiony „rózgami" z kolorowej włóczki. Wiaderno, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r. Ryc. 57. Gorset czarny, aksamitny z 1903 r„ ozdobiony początkowo t y l k o kolorową stebnówką, około 1950 r. paciorkami. Kaleń, p o w . Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1955 r. 39 �O k o ł o 1910 r . . . t a c k i " z a c z ę t o r ó w n i e ż f o r m o w a ć w k w a d r a t y ( r y c . 9). G o r s e t y m i a ł y u s z y i duże w y k r o j e oraz r o z c i ę t y przód n a d w i e c z ę ś c i , w k t ó r y m p o b r z e g a c h z n a j d o w a ł y się d z i u r k i z a o p a t r z o n e w b l a s z k i , s ł u ż ą c e do s z n u r o w a n i a . Jako s z n u r ó w k i u ż y w a n o „ c y r g l a " , c z y l i t a s i e m k i o s z e r o k o ś c i 1 c m w k o l o r z e c z e r w o n y m , różowym l u b żółtym. P r z y gorsetach d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h k o l o r s z n u r ó w k i o d p o w i a d a ł b a r w i e t k a n i n y . W X X w i e k u , g d y u p o w s z e c h n i ł y się gorsety a k s a m i t n e , tego nie przestrzegano. Uży­ w a n o w t e d y do n i c h n a j w i ę c e j tasiemek c z e r w o n y c h . S z n u r o w a n i e o d b y w a ł o się o d dołu w górę t a k , że na p i e r s i a c h r o b i o n o k o k a r d ę . Gorsety początkowo ozdabiano kolorową stebnówką, potem p a c i o r k a m i , cekinami ( r y c . 56, 57, 58). N a p l e c a c h gorsetu p r z y t w i e r d z a n o szereg b a r w n y c h w s t ą ż e k , k t ó r e luźno o p a d a ł y w dół sięgały s w o i m i k o ń c a m i b r z e g ó w s p ó d n i c y , ( r y c . 45). G o r s e t y u ż y w a n e do ślubu b y ł y n a j c z ę ś c i e j szyte z zielonego l u b c z e r w o n e g o atłasu albo k a s z m i r u ( r y c . 55 I I ) . P r z e d s t a w i o n y n a r y c i n i e 55/1 k r ó j w s k a z u j e , że gorset s k ł a d a ł się z ośmiu c z ą s t e k , z k t ó r y c h c z t e r y s t a n o w i ł y tył i przód, reszta b o k i . N a uwagę z a s ł u g u j e t u t a j u f o r m o w a n i e d w ó c h p r z e d n i c h d u ż y c h p ó ł o k r ą g ł y c h t a c e k . Gorsety' z d o b i o n o p r z y p o m o c y c e k i n ó w , p a c i o r k ó w , s z k l a n y c h k ó ł e c z e k oraz b a r w n y c h tasiemek. T Staniki S t a n i c z k i szyto z płótna lnianego, p r z e r o b i o n k i , p i k i i k a s z m i r u . B y ł y one luźne l u b p r z y t w i e r d z o n e d o spódnic l u b w e ł n i a k ó w . K r ó j i c h s k ł a d a ł się zasadniczo z ośmiu c z ę ś c i . S t a n i c z e k z f a l b a n k ą posiadał c z ę ś ć d o d a t k o w ą w f o r m i e w y d ł u ż o n e g o p r o s t o ­ k ą t a o s z e r o k o ś c i od 8—10 c m , ( r y c . 55 I I I ) . Spódnice M i a n e m s p ó d n i c o k r e ś l a się w s z y s t ­ k i e r o d z a j e spódnic w y k o n a n y c h b ą d ź z m a t e r i a ł u s a m o d z i a ł o w e g o (lnianego l u b wełnianego) w j e d n y m k o l o r z e , bądź z m a t e r i a ł u f a b r y c z n e g o , n a j c z ę ś ­ c i e j w j e d n y m k o l o r z e l u b w deseń. N a spódnice używano materiałów w ł a s n y c h l u b n a b y t y c h w mieście, p r a ­ w i e zawsze p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o . Materiały z własnego warsztatu b y ł y b ą d ź l n i a n e , b ą d ź też w e ł n i a n e . Z t y c h p i e r w s z y c h szyto p r z e w a ż ­ nie spódnice do r o b o t y , z d r u g i c h „do c h o d u " i n a święto. T k a n i n l n i a n y c h najczęściej używano w kolorze natu­ r a l n y m — s z a r y m , n i e k i e d y cieńsze o d d a w a n o do d r u k o w a n i a w p a s k i l u b r o z m a i t e o r n a m e n t y roślinne. T k a nJńy^wcłniane s a m o d z i a ł o w e f a r b o w a n o zawsze n ^ j e d e n k o l o r , n a j c h ę t n i e j n a czerwonym, z i e l o n y l u b o r z e c h o w y . Ryc. 38. Dziewczynka w gorsecie i współcze­ snym stroju odświętnym. Chorzęcin, p o w . Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska 1934 r. 40 �Spódnice z materiałów f a b r y c z n y c h głównie p r z e z n a c z a n o n a święto i u r o c z y ­ stości r o d z i n n e . N a j c h ę t n i e j szyto j e z kaszmira w kolorze granatowym, czerwonym, b o r d o w y m , niebieskim lub zielonym. Spód­ nice ślubne r o b i o n o p r z e w a ż n i e z b i a ł e g o p e r k a l u r z a d z i e j z zielonego muślinu. S p ó d n i c e noszone w d r u g i e j połowie X I X w i e k u m o ż n a p o d z i e l i ć na d w a r o d z a j e : n a spódnice u ł o ż o n e z j e d n e g o — c i ą g ł e g o k a ­ w a ł k a , oraz n a spódnice o p a r t e n a u k ł a d z i e b r y t o w y m . Z a r ó w n o na j e d e n , j a k n a d r u g i rodzaj, używano około 5 m materiału. S p ó d n i c e z samodziału w e ł n i a n e g o i l n i a ­ nego z s z y w a n o na p r z o d z i e , z o s t a w i a j ą c p r z y pasie rozpór długości 10 c m . G ó r n e b r z e g i u j m o w a n o w fałdki i p r z y t w i e r d z a n o do w ą z i u t k i e j o s z y w e c z k i ( r y c . 59). Spódnice, oparte na układzie b r y t o w y m . a szyte głównie z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , s k ł a d a ł y się z c z t e r e c h t z w . „półek"' czyli prostokątnych kawałków. Półki łączono z s o b ą p r z y p o m o c y szwów, a górne i c h b r z e g i m a r s z c z o n o i starannie w s z y w a n o do o s z y w k i l u b staniczka. S p ó d n i c e p o s i a d a ł y p o d spodem, w d o l ­ n e j części, u s z t y w n i o n ą s z e r o k ą ,.listwę". t j . plisę, a n a z e w n ą t r z d r o b n e z a k ł a d e c z k i oraz n a s z y c i a z a k s a m i t k i w j e d n y m l u b d w u r z ę d a c h w zależności o d i c h rozmiarów; gdy aksamitka była szerokości około 5 c m , dawano jedną, jeżeli węższa — dwie. W n i e k t ó r y c h w i o s k a c h zamiast a k s a m i t k i dawano tasiemki w kolorach różowym, granatowym lub czerwonym. W XX wieku, a z w ł a s z c z a w okresie międzywojennym. i . T Ryc. 39. Kobieta w zawiązanej obrzędowej chustce, kaftanie i spódnicy. Żywocin, pow. Piotrków. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r. l i c z b a n a s z y w a n y c h tasiemek i a k s a m i t e k na s p ó d n i c a c h oraz w e ł n i a k a c h w z r a s t a t a k dalece, że o b e j m u j e p r a w i e do p o ł o w y o p i s y w a n e ..obleczenie", t w o r z ą c 7 i w i ę c e j nawet rzędów. W t y m czasie u n i e k t ó r y c h spódnic, m n i e j o b s z y t y c h t a s i e m k a m i , d a w a n o u samego dołu c z a r n ą k o r o n e c z k ę . D o l n e c z ę ś c i s p ó d n i c y c h r o n i o n o p r z e d strzępieniem w t e n sposób, że n a s z y w a n o na j e j brzegach czerw ony sznurek l u b t z w . „szczoteczkę". O k o ł o 1905 r . z j a w i a j ą się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o s p ó d n i c e z c z e r w o n e j l u b n i e b i e s k i e j w e ł e n k i o j e d n o k i e r u n k o w y m sfałdowaiuu, u j ę t y m W pasie n i e w i e l k ą oszyweczką. N a z y w a n o je „układankami". T t 9 W ełn ia k i W P i o i r k o w s k i e m „ w e ł n i o k i e m " . w e ł n i o r e m " l u b „ k i e c k ą " n a z y w a j ą spódnice z w e ł ­ nianego samodziału w p r ą ż k i . Najstarsze w e ł n i a k i , noszone jeszcze w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u , r o b i o n o z m a t e r i a ł ó w s a m o d z i a ł o w y c h , wsuw ając w czasie w a l c z e n i a o b o k n i t e k w e ł n i a n y c h — 7 4.1 �n i t k i zgrzebne, p r z y t y m s i o s o w a n o ograniczoną skalę b a r w , a w w i e l u Zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o w y p a d k a c h , o p i e r a n o się t y l k o n a n a ­ • — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o . • • • • o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o turalnych kolorach tworzywa. Kolor czarny i biały w tkaninie wełniakowej z a j m o w a ł w ciągu c a ł e g o ubiegłego stulecia d e c y d u j ą c ą p o z y c j ę . P r ą ż k i czarne t k a n o obok prążków białych, czerwonych, granatowych, zielonych; w następnym stuleciu obok b o r d o w y c h , liliowych lub buraczkowych. Prążki n a t o m i a s t białe w ą t c z o n o o b o k m o ­ d r y c h l u b c z e r w o n y c h b y ł y też w e ł niaki w dwie nitki, t j . w d w u barwach. D o tegu n a l e ż y jeszcze d o d a ć ł ą c z e n i e się p r ą ż k ó w c z e r w o n y c h z p r ą ż k a m i burymi, bordowymi lub zielonymi. Wszystkie prążki w wełniaku d w u b a r w n y m starego t y p u b y ł y w ą s k i e , p r z e w a ż n i e s z e r o k o ś c i 0,5 c m . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a ­ w i a j ą się w e ł n i a k i d w u b a r w n e o szer­ 19V i9°50szych prążkach. W d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y Ryc. 40. Mapka zasięgu wełniaka. Rys. St, Siedlak, 1954 r. również wełniaki o 5 i w i ę c e j wełnach posiadające prążki o różnych szerokoś­ c i a c h i układzie ( t a b l . UL). W y s t ę p o w a ł y w n i c h p r ą ż k i : czarne, białe, m o d r e , n i e k i e d y żółte ( B i a ł a ) : zielone, c z e r w o n e (szersze) i m o d r e ( N a g ó r z y c e ) ; b o r d o w e , zielone, b u r a c z ­ k o w e l u b niebieskie, c z e r w o n e , zielone, czasem z d o d a n i e m b i a ł y c h ( G o ś c i m o w i c e ) . 19°2Q' N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia prążki r o z d z i e l a j ą c e szersze p a s k i c z y l i d n a (czer­ w o n e , b r ą z o w e i in.) z a c z ę t o u k ł a d a ć w p e w n e z e s p o ł y , t w o r z ą c t y m sposobem n o w e efekty dekoracyjne, które dały w rezultacie wykształcony t y p wełniaka o dwóch i więcej dnach (Tabl. I I I ) . W t y m czasie z o s t a j ą zastosowane p r z y t k a n i n a c h w e ł n i a k o w y c h t z w . p r z e p l o t k i , t j . desenie w f o r m i e z ą b k ó w , d r a b i n e k i t p . w y k o n a n e dzięki u ż y c i u d e s k i t k a c k i e j . Przeplotki występowały samodzielnie l u b w połączeniu z p r o s t o l i n i j n y m i prążkami. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a ł y n o w e d w a t y p y w e ł n i a k ó w . t j . w e ł n i a k t z w . „ k r a k o w s k i " oraz . . ł o w i c k i " . W e ł n i a k i te m a j ą j e d n ą w s p ó l n ą c e c h ę , m a j ą a s y m e t r y c z n e t z w . ..mody**, które o b e j m u j ą w i e l k ą i l o ś ć r ó ż n o b a r w n y c h p r ą ż k ó w . N a u w a g ę z a s ł u g u j ą n a k ł a d a j ą c e się na siebie p a r a m i p a s e c z k i t z w . „prążki p r z e n i ­ k a j ą c e " . ( T a b l . I I I ) . R ó ż n i c e między n i m i l e ż ą zasadniczo AS- odmienności k o l o r ó w dna. Y\ ełniak k r a k o w s k i posiada d n o c z e r w o n e , ł o w i c k i n a t o m i a s t różne, zielone, b u r a c z k o w e , b r ą z o w e i i n n e . W e ł n i a k i ł o w i c k i e m o ż n a podzielić n a d w i e o d m i a n y : na wełniaki o jednym i o k i l k u dnach. J a k k o l w i e k n a z w y t y c h w e ł n i a k ó w sugerują i c h p o e ^ J z e n i e z dość n a w e t odległych terenów, to j e d n a k w zasadzie są one w y t w o r e m m i e j s c o w y m i s t a n o w i ą j e d e n z k o ń ­ c o w y c h etapów r o z w o j o w y c h t k a n i n y w e ł n i a k o w e j . W e ł n i a k i s z y t o t a k , j a k z a p a s k i z j e d n e g o b i e ż ą c e g o płatu długości o d 5 do 6 m . W zależności od sposobu u j ę c i a w o s z y w k ę w s p o m n i a n e g o płatu, m o ż n a w y r ó ż n i ć wełniaki marszczone i fałdowane. "W X I X w i e k u wstawkę, zwaną 42 w e ł n i a k i m a r s z c z o n e posiadały na p r z o d z i e ł o k c i o w e j „przedsobkiem", -przodkiem" wrabianym. Przedsobek szerokości był naj- �c z ę ś c i e j ze zgrzebnego płótna, t j . . . p a r t u " , r z a d z i e j z cienkiego l u b z p r z e r ó b k i w e ł n i a n e j w węższe prążki, (..brążusie"), niż w ł a ś c i w y w e ł n i a k . Bogatsze k o b i e t y r o b i ł y n i e k i e d y ..przedsobek" z p r z e r ó b k i b a w e ł n i a n e j . P r z y noszeniu w e ł n i a k a tego t y p u . starano się p r z e d s o b e k osłonić długim f a r t u s z k i e m l u b z a p a s k ą . O k o ł o 1890 r. w e ł n i a k i t a k i e b y ł y już n i e m o d n e , gdyż n o s i ł y go j u ż t y l k o stare k o b i e t y . W e l n i a k i s f a ł d o w a n e b y ł y u k ł a d a n e w t z w . „ h a r m o u i j e " , które s p r a w i a ł y w i e l e kłopotu i c b w ł a ś c i c i e l k o m , f a ł d y t y c h w e ł n i a k ó w . u j ę t e w g ó r n e j c z ę ś c i w d o ś ć w ą s k ą oszyweczkę, były w k i l k u miejscach zafastrygowane. W e l n i a k i sfałdowane były naj­ c z ę ś c i e j na p r z o d z i e na c a ł e j długości z a p i n a n e na z a t r z a s k i l u b g u z i c z k i . C z y n i o n o to d l a t e g o , a b y p r z y w k ł a d a n i u l u b z d e j m o w a n i u nie n i s z c z y ć starannie ułożonych ..karbów". N a j c z ę ś c i e j u k ł a d a n o w fałdy w e ł n i a k i d w u i w i ę c e j b a r w n e , gdyż w czasie noszenia ..mieniły s i ę " one i p o k a z y w a ł y coraz to i n n y zespół k o l o r ó w . W e ł n i a k i s f a ł d o w a n e noszono j u ż w d r u g i e j połowie X I X w i e k u . P r z e t r w a ł y one do naszych czasów. W e ł n i a k i z a r ó w n o marszczone, j a k i s f a ł d o w a n e , noszono na o s z y w c e l u b s t a n i k u z k u p n e g o a l b o s a m o d z i a ł o w e g o materiału w d r o b n e p r ą ż k i . A b y w e ł n i a k i nie strzępiły się. d o l n e ich b r z e g i o b s z y w a n o s k r ę c o n y m c z a r n y m sznureczkiem. Ryc. 41. Kaftany. I — kaftan z półokrągłym tyłem /. Kalema, pow. Piotrków, I I — kaftan z falbanką z Chorzęcina. pow. Brzeziny, I I I — kaftan zaszewkowy z Chorzęcina, I V — k a f t a n wcinany z H u t y . p o w . Piotrków, a — przód, b — tył. c — krój przodu, d — t y l u , e — rękawa, f — kołnierza, g — falbanki (do kreski p i o n o w e j połowa długości). Podziałka 1:50. Rys. I i IV — J. P. Dekowski. I I . 111 — I - Sosnowski, 1952 i. 45 �N a p o c z ą t k u X X w i e k u w o k o l i c a c h M o s z c z e n i c y r o b i o n o u dołu w e ł n i a k a od 2 d o 3 z a k ł a d e k , a nieco n i ż e j p r z y t w i e r d z a n o c z a r n ą , w ą s k ą t a s i e m k ę . W i n n y c h oko­ l i c a c h o z d a b i a n o dół tego „ o b l e c e n i a " szeregiem r ó ż n o b a r w n y c h w s t ą ż e k . T e g o r o ­ d z a j u d e k o r a c j e są do dziś jeszcze stosowane. Kaftan N a j d a w n i e j s z ą f o r m ę k a f t a n a p r z e d s t a w i a r y c i n a 41/1. K a f t a n y tego t y p u b y ł y noszone p o w s z e c h n i e w l a t a c h 1860 — 1905. S z y t o j e z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , p r z e w a ż n i e z k a s z m i r u oraz z samodziałów-. N a j c z ę ś c i e j u ż y w a n o na n i e t k a n i n y j e d n o b a r w n e j w k o l o r z e g r a n a t o w y m , c z a r n y m , z i e l o n y m lub różowym. Materiały d o m o w e j r o b o t y bywały również w drobne prążki, najczęściej bordowe z zielonymi lub niebieskie z c z e r w o n y m i . K r ó j t y c h k a f t a n ó w b y ł b a r d z o p r o s t y , gdyż s k ł a d a ł się z pięciu p ł a t ó w , z k t ó r y c h j e d e n p r z y p a d a ł n a c z ę ś ć t y l n ą , d w a n a p r z e d n i ą , t y l e ż n a r ę k a w y ( r y c . 41/1). K a f t a n y n i e p o s i a d a ł y zupełnie k o ł n i e r z y k ó w i d e k o l t u . K a f t a n y s w o i m w y g l ą d e m i k r o j e m n a w i ą z y w a ł y do m ę s k i c h l e j b i k ó w i b y ł y w ł a ś c i w i e i c h d a l s z y m rozwdnięciem. T a k j a k l e j b i k i , b y ł y one „kuse"', (sięgały do pasa) i p r z e d n i a i c h c z ę ś ć b y ł a nieco k r ó t s z a niż t y l n a . W t y l n e j c z ę ś c i p o s i a d a ł y l e k k i e z a o k r ą g l e n i e , k t ó r e c z ę s t o z w a n o ..ogonem" ( r y c . 41/1). N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę t o dolną c z ę ś ć z a o p a t r y w a ć w f a l b a n k ę u ł o ż o n ą w luźne f a ł d y ( r y c . 41/11). K a f t a n y początkowo ozdabiano czarną l u b granatową aksamitką, później wstą­ żeczkami, szychem i p a c i o r k a m i . Najstaranniej przybierano k a f t a n y przeznaczone do ślubu ( p a t r z r o z d z . I X ) . Z a p i n a n o je n a g u z i c z k i z m a s y w k o l o r z e r ó ż o w y m , c z a r n y m l u b b o r d o w y m . W p i e r w s z y c h l a t a c h b i e ż ą c e g o stu­ lecia p o j a w i ł y się k a f t a n y p a s o w a n e , z l e k k i m k l o s z e m u dołu. Z u w a g i n a k r ó j i sposób w y k o n a n i a , m o ż e m y j e podzielić n a d w a r o d z a j e , to j e s t n a k a f t a n y z a s z e w k o w e i na k a f t a n y w c i ­ nane. K a f t a n y z a s z e w k o w e b y ł y r o ­ bione przeważnie z materiałów wełnia­ n y c h w kolorze zielonym l u b granato­ w y m . N a w i ą z y w a ł y one s w o i m k r o j e m do p o p r z e d n i o o m ó w i o n y c h k a f t a n ó w , z tą j e d n a k r ó ż n i c ą , że p o s i a d a ł y d o ­ d a t k o w e c z ę ś c i , j a k k l i n y po b o k a c h i r ę k a w a c h oraz s t o j ą c y k o ł n i e r z y k ( r y c . 45 I I I ) . P ł a t y p r z e z n a c z o n e n a p l e c y i przód b y ł y szersze niż u w s p o m ­ n i a n y c h , co p o z w a l a ł o n a z r o b i e n i e l i c z n y c h zaszewek, przez k t ó r e c h c i a n o uzyskać odpowiednią formę. Główną i c h ozv\_ią_były l i c z n e z a k ł a d k i , r o z ­ mieszczone w i;kładzie p i o n o w y m n a p r z o d z i e , p l e c a c h i u w ylotów r ę k a ­ w ó w , AS* p o z i o m y m — w g ó r n y c h c z ę ś T T Ryc. 42. Zawiązywanie obrzędowej chustki, młodej mężatce ubranej w kaftan. K o m o r n i k i , pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r . 44 �ciach rękawów. Zakładki znajdujące się z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y r o z c i ę c i a b y ł y n a k a r c z k u i w pasie p r z y s z y t e w p o p r z e k z a s z e w k a m i l u b zmarszcz­ kami. Kaftany zaopatrywano w pod­ szewkę i zapinano najczęściej na cztery okrągłe, różowe guziki. K a f t a n y w c i n a n e b y ł y szyte z kasz­ miru, popehny, piki, lub sukienka w kolorze granatowym, zielonym lub b o r d o w y m . S k ł a d a ł y się z 9 c z ę ś c i , z czego d w i e p r z y p a d a i y n a przód i b o k i , c z t e r y n a p l e c y , j e d n a ua_kołnier z y k , d w i e zaś n a r ę k a w y ( r y c . 4 i , I V ) . Przez zszycie k l i n ó w i z r o b i e n i e zasze­ w e k t w o r z y ł a się w d o l n e j c z ę ś c i dość szeroka f a l b a n k a . K a f t a n y b a r d z o sta­ rannie przybierano w rozmaite m o t y w y , z s z y c h u , c e k i n ó w , tasiemek, a k s a m i t e k , b a r w n y c h n i c i oraz b i a ł y c h k o r o n e k . Bluzeczki gorsetowe Bluzeczek t y c h używają najczęściej p o d gorset. S z y j ą j e z c i e n k i e j t k a n i n y , n a j c h ę t n i e j z b i a ł e g o p e r k a l t t ; długość w a h a się o d 60 d o 65 c m i sięga Ryc. 45. Dziewczyna w bluzce gorsetowej i gorsecie ozdobionym wstążkami. Chorzęcin, pow. Brzeziny. p o n i ż e j pasa. B l u z e c z k a t a k a s k ł a d a Fot. G. Wvszomirska, 1954 r. się z k i l k u części, a m i a n o w i c i e : z sze­ rokiego k a r c z k u , dwóch płatów prosto­ k ą t n y c h o w y m i a r a c h 50 n a 50 c m , k o ł n i e r z y k a oraz r ę k a w ó w ( r y c . 44). R ę k a w y są szerokie i z a o p a t r z o n e k l i n e m *oraz p o d w ó j n i e złożonym m a n k i e t e m . B l u z e c z k i gor­ setowe p o s i a d a j ą r a m i ą c z k a i p r z y r a m k i h a f t o w a n e r ó ż n o b a r w n y m ściegiem p ł a s k i m . Przyjaciółka P r z y j a c i ó ł k a s t a n o w i ł a w i e r z c h n i e o k r y c i e z i m o w e , p r z e z n a c z a n o na nią n a j c z ę ś c i e j g r a n a t o w e s u k i e n k o , r z a d z i e j czarne. G ł ó w n ą j e j c z ę ś ć p o d b i j a n o z w y k l e k o ż u s z ­ k i e m , watoliną l u b w e ł n ą . Z a p i n a ł a się n a h a f t k i , c z y l i t z w . „ k o b y ł y " l u b n a g u z i k i . Jak w y n i k a z r e l a c j i t e r e n o w y c h , b y ł y i c h d w i e o d m i a n y : j e d n e długie, s k ł a ­ d a j ą c e się ze stanu i z s u k i e n k i , d r u g i e krótsze, zaopatrzone w dole w f a l b a n ­ k ę . O p i e r w s z y c h n i e w i e l e m o ż e m y po­ w i e d z i e ć , gdyż w y s z ł y one z u ż y c i a z końcem X I X w i e k u . Drugie przetrwały p r a w i e do p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j . T Ryc. 44. Bluzeczka gorsetowa z Godaszewic, p o w . Brzeziny, a — przód, b — t y l , c — krój przedniego piata dolnego, cl — krój tyłu, e — części rękawa: górnej i dolnej, f — w t o k u , g — mankietu, l i — karczka, i — kołnierza. Podziałka 1:30. Rysunek J. Sosnowski, 1952 r. 45 �Ryc. 45. „Przyjaciółka" K o m o r n i k i , pow. Piotrków, a — przód, 1) — tył, c — krój przodu, d — tyłu, e. i' — klinów, g — połowy falbanki, h — paseczka, i — kołnierza, j — części rękawa, k — ozdobny piat naszyty na c. Podziałka 1:50. R\s. J. Sosnowski, 1952 r. S k ł a d a ł y się one ze stanu i z długiej f a l b a n y u ł o ż o n e j w l i c z n e fałdki. S t a n d o p a ­ s o w a n y w t a l i i o b e j m o w a ł p l e c y , d w i e części, c z t e r y boczne k l i n y , o k r ą g ł y z a z ę b i o n y k o ł n i e r z y k , tudzież r ę k a w y złożone z d w ó c h k a w a ł k ó w . Palbarię szyto z d w ó c h i w i ę c e j k a w a ł k ó w ( r y c . 45), G ł ó w n y m i o z d o b a m i o p i s y w a n e j p r z y j a c i ó ł k i były długie p a s k i g r a n a t o w e g o s u k i e n k a o b u s t r o n n i e z a z ę b i o n e oraz d r o b n e białe g u z i c z k i rozłożone na d o l n e j części r ę k a w a , na p a s k u , wreszcie na z a k ł a d k a c h na p r z o d z i e . F artuszek W l )49 r . o p o w i a d a ł a W i k t o r i a G r a b s k a z N i e d y s z y n a , l i c z ą c a w ó w c z a s z górą sio l a t , że za j e j młodości, a więc około 1868 r., starsze k o b i e t y nosiły l n i a n e f a r t u s z k i szyte z jednego prostokątnego k a w a ł k a , w d r o b n e z m a r s z c z k i p r z y o s z y w c e . B y ł y one d w o j a k i e g o r o d z a j u : jedne z cienkiego płótna, obszyte u dołu podwójną c z e r w o n ą t a s i e m k ą , d r u g i e ze . . z g r z e b n i c y " , proste, bez ż a d n y c h ozdób, przeznaczone do r o b o t y . c Należy z a z n a c z y ć , że w y m i e n i o n e o d m i a n y nie b y ł y j e d y n e . W t y m czasie noszono również f a r t u s z k i l n i a n e z d r u k o w a n y c h t k a n i n w p r ą ż k i l u b w r ó ż n e d r o b n e m o t y w y roślinne, w y s t ę p u j ą c e n a j c z ę ś c i e j na m o d r y m a l b o nie­ b i e s k i m tle oraz z k u p n y c h materiałów , k a s z m i r u , b a t y s t u tudzież p e r k a l u . 7 F a r t u s z k i z d r u k o w a n y c h m a t e r i a ł ó w u k ł a d a n o p r ą ż k a m i w p o p r z e k l a k , j a k to b y ł o w t y m czasie u s t a r y c h zapasek do odzie w u . F a r t u s z k i j e d n o b a r w n e , z w ł a s z c z a w k o l o r z e b i a ł y m , o z d a b i a n o u dołu k o r o n e c z k ą l u b k r z y ż y k o w y m h a f t e m , n a j c z ę ś c i e j c z e r w o n y m . P r z y kieszonce umieszczonej z l e w e j strony. w yszywano monogram. Śpiewano w t e d y na w e s e l u : T C y j a to dzicwcyna, co na btzusku ino złote litery na fartusku. • ł - - II II II II II II - P a n n y na w y d a n i u b a r d z o c h ę t n i e p a r a d o w tły w f a r t u s z k a c h , n a k t ó r y c h widniałyTiart«łwane i c h n a z w i s k a . Fartuszki takie przetrwały najdłużej w parafii wolborskiej. F a r t u s z k i z X X w i e k u m o ż e m y po­ dzielić na d w i e g r u p y , to jest n a f a r t u s z k i z f a l b a n k ą o z a k o ń c z e n i u r ó w n y m oraz na f a r t u s z k i p ó ł o k r ą g ł e . Ryc. 46. Rękaw koszuli kobiecej, gorsetowej zdobiony haftem, zaszewkami i wstążeczką. K o ­ m o r n i k i , pow. Piotrków. Podziałka 1:2. Rysował W . Rudź. 1952 r. 46 �Fartuszki z grupy pierwszej są z b i a ł e g o p e r k a l u , długie niżej k o l a n , szerokie, z a o p a t r z o n e w Falbanki oraz wąskie zakładeczki. Zasiąg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o • — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o skaia o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o 1 II Występowanie f a r t u s z k a ,M!I?III. m Pabianice 0 5 1 0 * M Fartuszki z drugiej grupy rozpadają się na d w i e o d m i a n y , a m i a n o w i c i e : na fartuszki o płaszczyźnie j e d n o l i t e j (ryc. 2, 7, 10). oraz p o d z i e l o n e j n a części p r z y p o m o c y w s t a w e k l u b a k ­ s a m i t e k ( r y c . 9, 48). T e ostatnie b y ł y t r ó j d z i e l n e , gdyż s k ł a d a ł y się z t r z e c h c z ę ś c i . Ś r o d k o w a i c h c z ę ś ć b y ł a szer­ sza od b o c z n y c h . W s z y s t k i e te części b y ł y z sobą p o ł ą c z o n e k o r o u e c z k ą l u b p r z y p o m o c y f r a n c u s k i e g o s z w u . to jest kryjącego brzegi po j e d n e j i d r u ­ giej stronie. F a r t u s z k i m i a ł y o b s z y c i a z k u p n e j k o r o n k i i były ozdabiane płaskim r ó ż n o b a r w n y m h a f t e m . Dążności estetyczne wiejskich d z i e w c z ą t d o p r o w a d z i ł y z czasem do tego, że trójdzielny f a r t u s z e k uległ d a l s z y m podziałom, s t w a r z a j ą c w ten sposób w j e g o d o l n e j c z ę ś c i n o w e moż­ Ryc. 47. Mapka zasięgu fartuszka. Rys. St. Siedlak. 1954 r. liwości w zakresie układu motywów zdobniczych. P o c z ą t k o w o zdobiły one t y l k o ś r o d k o w ą c z e ś ć płatów, p ó ź n i e j d o p i e r o i górną. O p i s a n e f a r t u s z k i szyte z b i a ł e g o p e r k a l u , b a t y s t u , z g r a n a t o w e g o j e d w a b i u l u b z c z a r n e j a l p a g i , z a c h o w a ł y się do n a s z y c h c z a s ó w i s t a n o w i ą jeszcze a k t u a l n ą c z ę ś ć k o b i e ­ cego s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o . Zapaski do pasa W drugiej połowie X I X w i e k u składową częścią odzieży k o b i e c e j b y ł y za­ p a s k i d o pasa. B y ł y one r o b i o n e z t k a n i n y w w ąsk i e p r ą ż k i od 2 d o 5 m m , najczęściej w dwóch lub w trzech kolorach i w y ­ raźnie nawiązywały do układu p a s e c z k ó w n a ó w T Ryc. 48. Perkalowy fartuszek panie aski ozdobiony płaskim haft m z Godaszewic, pow. B r eziny. Fot. St. Kałuża, 1948 r. 47 ���50. Zapaska do pa­ sa tkana w „przeplotkę", ozdobiona tasiemkami i k o r a l i k a m i („siotecką"). Wiaderno, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża, 1948 r . D a w n e o d z i e w a c z k i , noszone jeszcze w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u , b y ł y b a r d z o p r y m i t y w n e , s k ł a d a ł y się b o w i e m z j e d n e g o b i i ^ l i e j o K a w a ł k a p ł ó t n a . N a z y w a n o j e „prześcierotkami". P ó ź n i e j , t j . w okresie m i ę d z y r o k i e m 1880 a 1900, u p o w s z e c h n i ł y się o d z i e w a c z k i wełniane, na które t k a n o materiały o dnach szerokości 3 c m w k o l o r a c h c z e r w o n y m , zielonym l u b m o d r y m . Materiały na poszczególne o d z i e w a c z k i robiono przeważnie o j e d n y m d n i e . P r ą ż k i , z n a j d u j ą c e się m i ę d z y d n a m i , o b e j m o w a ł y k o l o r y w r ó ż n y m zestawie w z a l e ż n o ś c i o d tła. D o m a t e r i a ł ó w p r z e z n a c z o n y c h n a o d z i e w a c z k i d o d a ­ w a n o często m i ę d z y p r ą ż k i d w i e l u b t r z y n i t e c z k i białe. N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę t o j e t k a ć w t z w . p r z e p l o t k i , u ż y w a j ą c do tego p r z e ­ ważnie żółtych l u b białych nici. Ryc. 51. 4 Strój Zapaska naramienna (do „odziewu") tkana w „przetyczkę" o ponsowym dnie, modna na po­ czątku X X w . K o m o r n i k i , p o w . Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1955 r. Piotrkowski 49. ������������������������������������������� https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/be487591e2b37266ea907a9ee455bf7a.pdf dfb85221396c8e7577016940b50e99d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5656 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5258 Title A name given to the resource Strój opoczyński/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.4; 92 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Krajewska, Janina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T - L-A- S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH J A N I N A K R A J E W S K A STRÓJ OPOCZYŃSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H IV S T R O J Ó W MAZOWSZE J A N I N A S T R Ó J L U D O . W Y C H I SIERADZKIE ZESZYT 4 K R A J E W S K A O P O C Z Y Ń S K I ni n i W R O C Ł A W 1 9 5 6 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A, JÓZEF A N N A G A J E K, K U T R Z E B A , A D A M MŁODZIANOWSKI. KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN RE1NFUSS, REDAKCJA ATLASU: TADEUSZ SEWERYN WROCŁAW. NANKERA 4 REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R ZESZYTU: OKŁADKA: PLANSZE UKŁAD ADAMA BARWNE: JÓZEF GAJEK JERZEGO KAROLAKA A D A M A GLAPY NAUKOWA POZNAŃ 1 WIELOBARWNE ZAKŁADY POZNAŃSKA DRUKARNIA GRAFICZNE GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO GRAFICZNY: KLISZE J E D N O B A R W N E JÓZEF I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark, wyd. 8,5, ark. druk. 12. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 4. I . 1956. Podpisano do druku 18. "V. 1956. Druk ukończono w lipcu 1956. Zam. nr 20/156 Cena zł 27,—. K-7-3541 �mai. J. Karolak �WSTĘP Opoczyńskie leży na łagodnym przejściu Gór Świętokrzyskich k u równinom Mazow­ sza . Nad Pilicą ciągnie się wyżyna pokryta lasami i bagniskami, najwyższy jej punkt znajduje się koło Gielniowa , piaski zaś Opoczna tworzą tzw. pustynię sitowską. Powiat opoczyński i część powiatu rawsko-mazowieckiego leży po prawej stronie Pilicy. Prze­ cinają go dwa większe dopływy Pilicy: Czarna i Drzewiczka^ z dopływami Wąglanką, Brzuśnią i Wywózką. Nad brzegami rzek ciągną się łąki i mokradła, a ponieważ Pilica często wylewa, w Łęgonicach mówią, iż w piecach chlebowych czasem ryby pływają. Pilica była niegdyś rzeką spławną, szły po niej transporty drzewa prowadzone przez oryli. Lasy mieszane z przewagą sosny zajmują w Opoczyńskiem prawie 22% po­ wierzchni; ciągną się one od Drzewicy do Tomaszowa i przechodzą na lewy brzeg Pilicy na obszar powiatu rawskiego. Szczególnie zwarcie występują one w okolicach Lubochni i Spały, gdzie zwierzyna podlega specjalnej ochronie. W połudn. części pow. opoczyńskiego ciągną się lasy wyspowo od Przysuchy, w bardziej zaś przerywanym zasięgu — niemal do Opoczna. W Opoczyńskiem ziemia jest średnio urodzajna, stąd przysłowie „Opoczyńskie kraje, kopę sieje, kopę zbiera, kopa korzec daje". Przemysł t u słabo rozwinięty a ludność utrzymuje się głównie z gospodarki rolniczo-hodowlanej. Pow. opoczyński był zapóźniony gospodarczo i do ostatniej wojny stosowano tu jeszcze u p r a w ę roli w zagony. Duże roz­ drobnienie ziemi wskutek podziału m a j ą t k ó w i braku komasacji utrudniało wprowa­ dzenie racjonalnej gospodarki. Nad brzegami rzek ciągnie się pas łąk, sprzyjający hodowli owiec; rozwinęła się ona szerzej w X I X w. i pozwoliła na wzmożenie tkactwa domo­ wego, zwłaszcza wełnianych tkanin. H i s t o r i a r e g i o n u . Za Piastów, w okresie tworzenia się Polski dzielnicowej istniały na t y m terenie dwie kasztelanie: Żarnów i Skrzynno, które wymienia Bulla z 1130 r. Granice między nimi nie mogły być ściśle określone ze względu na dzielące je puszcze; prawdopodobnie terytorium kasztelanii skrzyńskiej obejmowało odnogę puszczy sandomierskiej, dochodzącej do Gielniowa. Granicą była rzeka Drzewiczka. Na północy granica kasztelanii docierała do Pilicy i t u stykała się na pewnym odcinku z Mazow­ szem. W X I I w. obydwie kasztelanie należały do księstwa łęczycko-sieradzkiego. Dopiero około 1239 r. na skutek rozgrywek dynastycznych kasztelanie weszły w skład księstwa sandomierskiego. Kasztelania skrzyńska graniczyła od wschodu na rzece Radomierzy (obecna Radomka) z kasztelanią radomską, t j . z najbardziej na północ w y s u n i ę t y m tere­ nem ekspansji Sandomierzan, którzy podeszli również pod Skrzynno i Przysuchę . Za Pilicą na połudn. zachód leżało księstwo łęczycko-sieradzkie . którego najstarszym grodem była Łęczyca. Jego organizacja terytorialna musiała się wytworzyć w oparciu g dawne terytorium plemienne; prawdopodobnie Łęczycanie b y l i odgałęzieniem Polan. Nad Pilicą, na terenie kasztelanii łęczyckiej została założona osada Inowłódz, wspom­ niana w dokumentach z X I w . . Łęczycanie oparli się o Pilicę i w osadnictwie opoczyń­ skim brali słaby udział lub w ogóle poza Pilicę nie przeszli. l 2 3 4 5 6 i 3 �Na zachodzie graniczyły z kasztelanią żarnowską kasztelanie w Wolborzu i Rozprzy, należące do księstwa sieradzkiego. Osadnictwo było tu wynikiem ekspansji Sieradzan, którzy parli w kierunku wschodnim i południowym; nad rzeką Czarną dopływem Drzewiczki i Łososiną dopływem Nidy doszło prawdopodobnie do zmieszania się dwóch elementów etnicznych, t j . Sandomierzan i Sieradzan . Najstarsze osadnictwo tego regionu skupiało się w połudn. części powiatu i szło brzegiem dawnej puszczy k u północy, gdzie nad Pilicą ciągnęły się bagniska, które mu przeszkadzały. Granice terytorialne kaszte­ lanii ustaliły się przy zagęszczeniu osadnictwa i wzmocnieniu władzy administracyjnej księstwa w X I I I w. Bliskie dawnych podziałów plemiennych są dawne granice diecezjalne, archidiecezja np. gnieźnieńska obejmuje Opoczyńskie z Żarnowem i Skrzynnem . Późniejsze nato­ miast granice administracyjne nie biegły dawnymi granicami plemiennymi, gdyż pow. opoczyński należał do wojew. sandomierskiego lub radomskiego. W okresie międzywojen­ nym przyłączono go do woj. łódzkiego, a obecnie do kieleckiego. Także i pow. rawskomazowiecki, znajdujący się obecnie w granicach woj. łódzkiego należał dawniej do woj. mazowieckiego. Skrzynno i Żarnów — grody okresu plemiennego leżały na krańcach osadnictwa sieradzkiego i były ośrodkami życia politycznego i gospodarczego, a prawdopodobnie i religijnego, jakie rozwijało się w centrach opoli . Obydwa grody należały do słabo uposażonych. Przez Opoczyńskie szły ważne drogi handlowe z Rusi przez Sandomierz, Skrzynno, Inowłódz, Łęczycę do Włocławka. Odgałęzienie tej drogi prowadziło z Opatowca przez Żarnów, Piotrków do Łęczycy, gdzie łączyło się z szlakiem poprzednio wymienionym. W X I V w. prowadziła droga z Opoczna do Radomia i dalej na południe. Wszystkie te drogi zbiegały się na północy we Włocławku a później w Toruniu, skąd jako via mercatorum biegły do Gdańska . Wzdłuż dróg handlowych były komory celne w: Skrzynnie, Inowłodzu a w X I V w. również w Opocznie. Obydwa grody, Skrzynno i Żarnów posiadały targi , a Żarnów —• własność księcia, otrzymał wolność targową w 1220 r. i miał spiżarnię książęcą . W X I w. nastąpiło szereg nadań dla biskupstw, klasztorów, kościołów i rycerzy. Skrzynno było posiadłością biskupią a częściowo książęcą, lecz gród książęcy szybko stracił swe znaczenie. W X I V w., gdy kasztelanie straciły znaczenie administracyjne został założony powiat w Opocznie , w którym odbywały się ziemskie roczki sądowe . Przy tworzeniu się organizacji sądowniczej wyzyskano dawne granice terytorialne, to też pow. opoczyński odpowiada mniej więcej dawnej kasztelanii żarnowskiej. Na początku w. X V I odbywały się tu sejmiki Ziemi sandomierskiej, granica pow. sandomierskiego biegła wtedy poza Odrzywołem, Drzewicą, Gielniowem, Mroczkowem i Gowarczowem. Z innych ośrodków należy wymienić Drzewicę i Odrzywół nad Drzewiczką. Do dóbr zamku należały miasteczka Gielniów i Nieznamierowice. Odrzywół założony w 1418 r. miał targi i jarmarki. Studzianna założona w X V I w. znana jest i do dziś dnia z kultu M a t k i Boskiej Studziańskiej i dorocznych targów. Ściągają tam ludzie w strojach ludowych z całego powiatu. Z kolonizacji osadników sieradzkich w X V w. pochodzą wioski: Brzustów, Ciebłowice, Sługocice, Smardzewice i wcześniejsze, Twarda i Zarzęcin. Należy zaznaczyć, że koło Skrzyńska istnieje także osadnictwo tatarskie . Opoczyńskie leży w granicznej strefie kulturowej między Małopolską a Mazowszem, to też posiada wiele cech wspólnych obu regionom; wpływ Mazowsza zaznacza się szczególnie w opoczyńskim stroju. Dla naszych rozważań nad zagadnieniem stroju ludowego nie obojętne jest zagadnienie rozwarstwienia społecznego ludności wiejskiej, zamieszkującej omawiany teren. Ustawy z X V w. dotyczące powinności włościan podcięły warunki ekonomiczne chłopów i podały je w pańszczyznę . Stosunki te t r w a ł y do X V I I I w. i dopiero koniec X V I I I w. i wiek X I X wniósł sprawę uwłaszczenia chłopów . 7 s tf 10 u 12 1 3 ,4 l5 1 6 17 18 i n 4 �W latach 1830—46 położenie chłopów w dobrach prywatnych pogorszyło się. Szlachta wyzyskiwała dekret uwłaszczeniowy, aby przejść z gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej do gospodarki folwarczno-najemnej, chętnie też przyjmowała najmitów, rugując chłopów pańszczyźnianych. W 1844 i 1845 r. masowym rugom uległo kilka wiosek pow. rawskiego . Drugim sposobem częściowego zniesienia pańszczyzny było oczynszowanie chłopów. Ukaz z 1835 r. wprowadził oczynszowanie w dobrach skarbowych i donacyjnych. Reali­ zowany powoli nie rozwiązywał problemu, to też ruchy chłopskie — początkowo żywio­ łowe, później o charakterze świadomego ruchu ekonomicznego, zmusiły do wydania dekretu uwłaszczeniowego- . Charakterystyka stroju. Strój opoczyński charakteryzują pewne cechy wyróżniające go od strojów sąsiednich, a ujawniające się w kroju, typie tkaniny i sposobie noszenia różnych części odzieży oraz w ozdobach. Ogólną charakterystyczną cechą stroju opoczyńskiego jest umiar w kroju, w kolorycie i ozdobach, szczególnie koło Opoczna i Studzianny. Równocześnie jednak strój opoczyński odznacza się bogactwem splotów tkackich i iglicowania, ozdobne zaś tkactwo było bogato rozwinięte w północnej części Opoczyńskiego. Z opoczyńskich strojów męskich i kobiecych wyróżnia się szczególnie koszula o kroju p r z y r a m k o w y m ; szczególnie charakterystyczny jest jej wielobarwny haft płaski, niekiedy w połączeniu z czarnym ornamentem krzyżykowym. Natomiast haft biały, po­ dobny do haftów piotrkowskich przybiera tu swoiste formy, jak np. w Rzeczycy i Studziannie, w połączeniu z czarnym lub ze ściegiem wykonanym nicią żółtą lub niebieską. Odrębność opoczyńskiego stroju męskiego w jego dawnym starszym typie stanowią wielobarwne ubrania deseniowe, wykonane z tkanin przeważnie o splocie czteronicielnicowym lub tkanych pod deskę (Tabl. 1). Obecnie jednak panują powszechnie czarne sa­ modziałowe ubrania (Tabl. 2, ryc. 10). W wierzchnim ubraniu, t j . w parcianych sukma­ nach z X I X w. zachowanych z prawej strony Pilicy, charakterystyczny jest odmienny koloryt „pętli" i klapek oraz naszycia z czerwonych ta­ siemek na białych sukiennych sukmanach. Sukmana z czarnymi potrzebami, która w X X w. uważana jest za typowo opoczyńsko-rawską ma swe prototypy na innych pobliskich terenach (ryc. 1, 23). Oddziaływuje ona również w kierunku zachodnim na strój piotrkowski. Kapelusze, czapki i buty posiadają tu tylko drugorzędne cechy odmienne, natomiast wielo­ barwne pasy siatkowe są charakterystyczne dla Opoczyńskiego i posiadają dalekie analogie, gdyż podobne pasy plecione znane są na Podlasiu a no­ szone były również dawniej przez szlachtę. Opoczyńskie stroje kobiece wyodrębniły się od strojów sąsiednich z końcem X I X w., kiedy to wełniaki z dwu- i trójbarwnych przechodzą po­ w o l i do wielobarwnych, a w tle przestają stosować kolor czerwony, chociaż pozostają ciepłe kolory, w starszym stroju pomarańczowe, a w później­ szym żółte. Tło wełniaków nie rozbudowuje się zbytnio i nie przekracza k i l k u cm. Na ogół są to 2rt 1 Ryc. 1. Chłop w sukmanie, z pasem siatkowym i w kaszkie­ cie. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. �wełniaki ciemne, choć od 1920 r. rozjaśniane różnymi odcieniami barwy różowej. Wełniaki współczesne mają również tendencję do jasnych barw, zwanych barwa „ciałowa" lub „gąsiątkowa". Opoczyńskie kiecki przyszyte są do stanika i noszone „dęto", dzięki zaszyciu w e w n ą t r z zakładki. Charakterystyczne są zapaski „ w pas" o różnych deseniach i tle, oraz zapaski ,,na odziew" o tle dwojakim i symetrycznym raporcie. Noszą t u również kaftany, angierki, zielone sukienki, stroje białe, prześcieradła i dywany z „obróbką". Typowym zwyczajem opoczyńskim jest łączenie kiecki i dwóch zapasek o odmiennym tie. Ozdobne naszycia z aksamitek na kieckach i zapaskach, a niekiedy paski „szkloków", „plotki" i pasmanterie urozmaicają ten barwny strój. Typowe są również opoczyńskie czepce wiązane z tyłu i noszone z dużą salinówką okręcaną wokół głowy, oraz czepce obrzędowe i ślubne wianki czy* też stroiki druhen, przypominające nieco analogiczne ozdoby piotrkowskie. Prócz wiązania chustek jest tu charakterystyczny ich koloryt, gdyż Opoczynianki nie noszą chustek czerwonych. Wyjątkowo tylko w okolicach Inowłodza noszono chustki czerwone w czasie państwowych dożynek. Również charakterystyczne jest uczesanie włosów; dziewczęta plotą je w dwa warkocze i wiążą kokardą. Obecny strój opoczyński może być letni lub zimowy; inny jest strój odświętny, a inny na codzień. I chociaż w niektórych wsiach ubiór miejski wypiera ubiory ludowe — moda ta nie łamie jednak powszechnego zwyczaju i strój ludowy jest tu obowiązujący. Męż­ czyźni ubierają się wprawdzie w czarne ubrania z wełnianego samodziału, ale starsi noszą kolorowe lejbiki, a haftowane koszule męskie są również jeszcze częste. (Tabl. I I ) . Stroje kobiece są dotąd wielobarwne o przewadze tkanin pasiastych. Kobiety noszą tu powszechnie koszule haftowane, kiecki na staniku, a na terenach peryferycznych — gorsety, zapaski i kaftany. Zaznaczyć należy, że nawet ubogie kobiety posiadają inne kiecki na codzień i inne na święta. Zamożniejsze mają po kilka kiecek z wełniaków o różnym tle czyli „dnie", zapaski: „w pas", na „odziew" i na „porywkę". W okolicach Opoczna dziewczęta mają perkalowe białe sukienki ubierane latem. Kobiety noszą wełniane gładkie suknie uszyte na wzór wełniaka. Niezależnie od wieku kobiety wiążą na głowie salinówki od święta, a do roboty perkalowe białe lub deseniowe chustki. W zimie okrywają się wełnianymi chustkami, mężatki zaś noszą dzieci w barwnych dywanach. Mimo powszechnie noszonego stroju ludowego, niektóre jego części zanikają, np. czepce; wyszły też z użycia duże salinówki, choć małych każda kobieta posiada kilka. Podczas wojny naśladowano salinówki haftując białe jedwabne tkaniny kolorową bawełną. Wyszły z mody także dawne wierzchnie okrycia tzw. sukienki i żwpaniki, a angierki lub wangierki tylko sporadycznie były do niedawna wkładane. Mężczyźni przestają nosić sukmany, czasem tylko starsi nakładają je na uroczystości 0 charakterze publicznym. Znikły też z mody „świńskie r y j k i " , rogatywki i czapki „sprę­ żynowe"; z mody wyszedł nawet słomiany kapelusz. Charakterystyczne przemiany w y ­ rażają się także w kolorycie tkanin, w sylwecie stroju i w sposobie jego noszenia. Opo­ czyńskie kobiety noszą np. krótkie dęte kiecki, na terenach przejściowych kobiety noszą kiecki układane, prosto opuszczone. Na święta dziewczęta wkładają białe pończochy 1 pantofle, zimą —• wysokie buty. Rozwój i zanik niektórych elementów opoczyńskiego stroju ludowego jest uwarun­ kowany zmianami w życiu ekonomiczno-społecznym wsi. Wojenna przerwa w dostawach dawnych tradycyjnych surowców skłoniła lud do zarzucenia niektórych elementów stroju. We wsiach w pobliżu ośrodków fabrycznych, jak Tomaszów, a nawet Drzewica, strój ulega wpływom mody miejskiej. Mimo tego jednak opoczyński strój ludowy utrzy­ muje się dotychczas, czemu sprzyja hodowla owiec i uprawa lnu, a także możliwość zuży­ cia wolnego czasu na przędzenie i tkanie materiałów. Strój ludowy ma też swoje zalety; 6 �wełniaki są trwałe, a np. stare kobiety posiadają kiecki i zapaski z wyprawy ślubnej. Podniszczone — przeznacza się do pracy. Wełniaków też nie piorą, gdyż twierdzą, że brud ściera się z górną warstwą wełny. Tkanina wełniana na kiecki nie jest sztywna, lecz ciepła i lekka. Latem zastępują ją lżejszym samodziałem, wełną fabryczną lub perkalem. Kiecka nie krępuje ruchów przy pracy. Praktyczne są również czarne portki płócienne wątczone wełną. Opoczyniacy posiadają zamiłowanie do tkactwa i swoich strojów; kobiety dobierają starannie ko­ lory wełniaków. Często pożyczają je dla powtó­ rzenia „mody", choć przy pracy zmieniają barwy według swego upodobania. W ten sposób Opoczynianki są współtwórczyniami estetycznych warto­ ści stroju opoczyńskiego. Ryc. 2. Kobieta we współczesnym stroju wyjściowym. An­ toninów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska. 1948. Rozdział I OBECNY STAN STROJU OPOCZYŃSKIEGO Dawny opoczyński strój męski składał się z filcowego kapelusza zwanego świń­ skim ryjskiem, później czapki — z koszuli na „zaściegackę" z w y k ł a d a n y m koł­ nierzem, lejbika kolorowego, wełnianych portek z fartuszkiem, a od 1890 r. spancera sięgającego do pasa. Portki i spancer szyto z czarnej tkaniny samodziało­ wej. Kawalerowie nosili od święta portki kolorowe, tkane w tzw. „ząbki" i kolorowe spancery z samodziału w deseń na czarnym, buraczkowym lub pomarańczowym tle. Buty karbowane lub zwykłe uzupełniały strój (Tabl. 1). Wierzchnim okryciem była biała sukmana, prosta lub z fałdami, przepasana pasem siatkowym lub tkanym na war­ sztacie. Na północy noszono niebieskie lub granatowe spancerki. Używano również białych, fałdowanych sukman lub noszono sukmany sieraczkowe. Obecnie strój męski składa się z płóciennej koszuli z haftowanym „przedsobkiem", mankietami i stojącym kołnierzem, z czarnego marynarkowego ubrania z samodziału i długich butów. W zimie noszą burki z kupnych materiałów a podczas mrozów kożuchy. Kobiety nosiły pasiaste kiecki na czerwonym, t j . pomarańczowym dnie i w t y m kolorze zapaski. Charakterystyczną cechą dawnych tkanin była duża ilość wełnianej przeróbki. Do stroju kobiecego należał: gorset, spancer, płócienna koszula z wywijanym kołnierzy­ kiem, haftowana na przyramkach i mankietach biało-czarnym lub czerwono-czarnym haftem. Na szyi sznury bursztynu bądź korali z krzyżykiem lub medalikiem zdobiły całość. Do ślubu lub na lato noszono paradne kiecki z deseniowej tkaniny, tkanej na 4-ch nicielnicach i zapaskę wełnianą lub biały fartuch z kupnego materiału. Gorset i kaftan z tejże tkaniny uzupełniały strój. Głowę zdobił ślubny wianek a później czepiec na ,, błogosławieństwo''. 7 �W zimie wierzchnim okryciem była su­ kienka z zielonego sukna podbita futrem, czarny fałdowany żupanik lub angierka czyli wangierka szyta z samodziału w paski, wa­ towana, przepasana zapaską. Głowę okry­ wała chustka a ramiona — zapaska. Bogat­ sze gospodynie nosiły kożuchy. Opoczyński strój kobiecy składa się obec­ nie z kiecki na staniku o tle „łowickim" (chrom, czarny, buraczkowy, zielony, nie­ bieski). Tło jest niezbyt szerokie, w wielo­ barwne pasy o układzie symetrycznym. Ilość barw dochodzi często do dwudziestukilku. K r ó t k a zapaska „w pas" i zapaska „do odziewu", koszula z kołnierzykiem wykładanym, zdobiona płaskim haftem, chusteczka na gło­ wie, mała ciemna salinowka — dopełniają całości stroju. W odróżnieniu od strojów sąsiednich opo­ czyńskie stroje kobiece charakteryzuje zu­ pełny brak koloru czerwonego. Zapaski są tu w innym kolorze niż kiecki lub zapaski na odziew (Tabl. 2). Jeżeli kiecka ma dno „łowickie" noszą zapaskę o dnie czarnym. Zapaski na odziew mają tylko tło łowickie lub czarne, a koło Opoczna również i modre. Obecnie kobiety opoczyńskie wkładają na nogi białe pończochy, pantofle lub wysokie Ryc. 3. Dziewczyna w stroju odświętnym. Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. buty. Na lato a także do ślubu wkładają białe perkalowe kiecki mocno krochmalone. W zimie noszą burki, ciepłą chustkę i zapaski na ramionach. Dzieci w Opoczyńskiem ubierają również w strój ludowy; 3-letnie dzieci dostają małe pasiaste fartuszki Iniano-wełniane do perkalowych sukienek, a potem wełniaczki w drobne prążki. Chłopcy do 4-ch lat chodzą w samodziałowych sukienkach a potem w czarnych ubrankach. Strój opoczyński nawiązuje wyraźnie do strojów mazowieckich (np. krojem sukmany), a w niektórych szczegółach do wielkopolskich (fałdzista sukmana). Posiada on również kilka odmian czyli podtypów lokalnych, a mianowicie na terenach przejściowych w okoli­ cach Lubochni, Smardzewic i na wschodzie w okolicach Odrzywołu (mapa). Te trzy ostatnie odmiany nawiązują do strojów sąsiednich. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Na północ od Opoczyńskiego występuje strój rawski a dalej łowicki. Starszy strój rawski jest charakterystyczny prze­ wagą tła czerwonego z pasami zielonymi. Od Białynina strój rawski przypomina stroje łowickie. Żywotność ubiorów ludowych w pow. rawskim jest mała, młodzież ubiór ten zarzuca, utrzymuje się jednak w wielu wsiach strój kobiecy, odświętny (kiecka, gorset zapaski). Wśród starszych mężczyzn spotkać można białą sukmanę z czarnym szamero­ waniem. Strój łowicki omówiony został w osobnej monografii; charakteryzują go koszule o szerokich rękawach, spodnie starszego typu jednobarwne, późniejsze o czerwonym a po­ tem żółtym tzw. „dubeltowym" szerokim tle, lejbik czarny zakładany przeważnie na spen­ cer, spencer z czarnego sukna zdobiony tasiemkami, starszego zaś typu — kolorowy w drobną k r a t k ę ; sukmany starsze siwe, obszyte czarnymi tasiemkami i współczesne białe brzezinioki kaftany z czarnego sukna obszyte czerwonym sznurkiem i czarne kapoty z po­ trzebami. W łowickim stroju kobiecym zasługuje na u w a g ę typ samodziału — gruby 8 �i sztywny, kiecka ułożona w sztywne fałdy. Tło wełniaków i zapasek szerokie. Gorsety z czterema klapkami z samodziału w paski poziome. Starszego typu kaftany z samodziału w pasy poziome a współczesne — z aksamitu. Kiecki, zapaski i spencerki są bogato zdo­ bione naszyciami i haftem. Na zachód od Opoczyńskiego występuje strój piotrkowski, omówiony również w osob­ nej monografii, bardziej zbliżony do stroju opoczyńskiego niż inne stroje. Różnice zacho­ dzą w typie tkaniny i w odmiennym kroju niektórych części odzieży. Męski strój piotr­ kowski składa się: ze spodni w drobne prążki, lejbika wełnianego w prążki poziome, spencerka z siwego prążkowanego samodziału. W tkaninach jednobarwnych należy pod­ kreślić przewagę barwy granatowej nad czarną. W stroju kobiecym jest charakterystyczna koszula typu p o n c h o lub koszula z karczkiem, spódnica i fartuch drukowany, jedno­ barwne spódnice wełniane z samodziału, a w X X w. wełniak „krakowski" o czerwonym dnie i tzw. „łowicki" o wielu dnach; wełniaki fałdowane, kaftany wyłącznie jednobarwne, krótkie „przyjaciółki", fartuszki płócienne lub z kupnych materiałów, zdobione i hafto­ wane, zapaski w „pas" o układzie asymetrycznym z „przeplotką". Zapaski do odziewu w poprzeczne prążki w X I X w. (czerwone, żółte, zielone, brązowe o czerwonym tle), a w X X w. zapaski z prążkami przenikającymi. Wianek ślubny odmiennie upięty od opoczyńskiego, czółko druhny z aksamitu zdobionego czerwonym „cyrglem" wstążkami, kwiatami, szychem i pawimi piórami. Na południe od zasięgu stroju opoczyńskiego, t j . w Górach Świętokrzyskich występuje strój kielecki, charakterystyczny przez brązowe sukmany ze stojącym kołnierzem, grana­ towymi klapkami i czerwonym haftem. W stroju kobiecym charakterystyczna jest koszula typu p o n c h o z naszytym na ramionach prostokątnym kawałkiem płótna, z kwadra­ cikiem przy szyi. Gorset z układaną falbanką u dołu, czerwona kiecka marynusowa, rzadziej pasiak, zapaski w czerwono-czarne prążki, zapaski w pas o tle fioletowym (Bie­ liny), w okolicach Bodzentyna — czarne, czasem na prostopadłej krawędzi z paskiem czerwonym i chustka wiązana na głowie z opuszczonymi luźno końcami z tyłu („na zająca"). Na wschód od Opoczyńskiego ciągnie się teren strojów z Powiśla. Strój okolic Stężycy, Puszczy Kozienickiej i Czerska opracował jeszcze w X I X w. O. K o l b e r g . Charak­ terystycznymi cechami stroju męskiego od­ znacza się siwa sukmana z tyłu nie rozcinana lub sukmana bura z klapami z sukna czer­ wonego lub błękitnego, obszyta dookoła taśmą jasną albo niebieską, a niekiedy czarną (Stężyca). Do stroju męskiego należała: ka­ mizelka sukienna, granatowa z czerwoną wypustką, spodnie, wąski pas skórzany z ko­ zikiem w drewnianej pochewce, buty w y w i ­ jane po kostki, ściągnięte rzemykiem, niski kapelusz filcowy, obciągnięty u dołu czar­ nymi i czerwonymi sznurkami, złotym szy­ chem, z pawim piórem na przodzie (Czersk). Rękawy koszuli zawiązane nićmi lub sznur­ kiem, a kołnierz zapięty spinką. Strój kobiecy na t y m terenie składał się: Ryc. 4 Kobieta w stroju zimowym współczesnym Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Kra­ jewska, 1952. 9 �ze zgrzebnej spódnicy zwanej ciasnocha, noszonej pod spódnicą wierzchnią, gorsetu mocno wyciętego, białej płachetki na ramionach, fartucha zwanego „burek ' z wełny w biało-czarne paski, lub fartucha płóciennego. Spódnica mogła być również z „szorcu" tak, jak i zapaska na ramionach. Duży czepiec z tiulu, wysokie czółko opięte różno-kołorowymi wstążkami i pawimi piórkami, perkalowe odziewadło, muślinowy rańtuch, chustki wełniane bądź bawełniane, szale w dużą kratę uzupełniały strój kobiecy. Na terenach pogranicznych, t j . na połudn. zachód i wschód, między granicą stroju opoczyńskiego, piotrkowskiego, kieleckiego i powiślańskiego najstarsze wełniaki są dwubarwne (Krajów. Skrzyńsko, Nieznamierowice) lub trzybarwne (Małe Końskie, par. Bło­ nie), o kolorach: granatowym, zgniło-zielonym, buraczkowym lub w drobne paski bez jednolitego dna. W X X w. noszono tu ciemne wełniaki, bądź na tle czerwonym (Tabl. I I I ) . Koszule najczęściej niezdobione, kiecki do pasa układane z naszytymi tasiemkami (Mnisz­ ków), zapaska gładka, wreszcie czepiec związany pod szyją (Prymasowa Wola), chu­ steczki, szalinówki w kolorze czerwonym — to cechy tego terenu. Białe sukmany noszono na połudn. zachodzie bez pasów. Na ogół jednak strój ludowy na opisanych terenach pogranicznych zanika, a w jego miejsce wchodzi w modę ubiór miejski. 1 Rozdział II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU OPOCZYŃSKIEGO W ciągu X I X i pierwszej poł. X X w. strój opoczyński ulegał zmianom; zwłaszcza poszczególne jego części i elementy takie jak krój, rodzaj tkaniny, barwa, ozdoby uległy dużym przemianom. Niektóre części stroju w ciągu tego okresu zanikły a na ich miejsce wchodzą inne, najczęściej fabrycznego pochodzenia. Największy rozkwit stroju opoczyńskiego nastąpił w okresie pouwłaszczeniowym i t r w a ł do I wojny światowej. W oparciu o badania terenowe możemy odtworzyć przy­ bliżony rozwój stroju opoczyńskiego od drugiej poł. X I X w. Natomiast wzmianki w lite­ raturze etnograficznej, chociaż sporadyczne, sięgają do 1828 r., i jakkolwiek są ułamkowe, dają kilka cennych przyczynków. Jak przypuszczać możemy koszule w poł. X I X w. były odmiennego kroju, mało zdo­ bione. Być może, iż ten właśnie brak ozdób był jedną z przyczyn tłumaczącą dlaczego autorzy notatek dotyczących stroju opoczyńskiego, które Kolberg w swoim dziele przy­ tacza, nie zwrócili na nie u w a g i . Ze współczesnych relacji wynika, że od końca X I X w. koszule opoczyńskie miały krój p r z y r a m k o w y , innego nie pamiętają. Koszule męskie noszono z płótna lnianego lub konopnego . Płótno lniane było zgrzebne, stabo bielone. Koszule odświętne szyto z cienkiego lnianego płótna, a w okresie międzywojennym z płótna lniano-bawełnianego *. Koszule kobiece natomiast miały górną część z płótna cienkiego a dolną czyli nadołek z płótna zgrzebnego. Współcześnie koszula kobieca posiada górną część z płótna fabrycznego, często też jest bez nadołka i tworzy rodzaj bluzki. Krój koszul znanych z tra­ dycji jest także przyramkowy. Natomiast od końca X I X w. zmienia się osywka i osywecki a w męskiej koszuli również i gors. Najstarsze koszule miały być gładkie, zdobione pro­ stym ściegiem; od końca X I X w. wprowadzono wysycia, haft, który aż do czasów współ­ czesnych przechodził kilka przeobrażeń w ściegu, ornamentyce i kolorycie. W X I X w. mężczyźni nosili koszule na „ w y p u s t " t j . wyłożone na spodnie, długie do kolan, podpasane wełnianym pasem. Ten sposób noszenia koszuli zanikł ok. 1880—1890 r . . Szczątkowym zwyczajem było niewątpliwie wyrzucanie koszuli na wierzch podczas żniw. Z męskich strojów noszonych między 1870 r. aż do czasów współczesnych wymienić należy portki, lejbik, sukmaną i kożuch a z kobiecych —• kiecki, różne zapaski, gor­ sety, spancerki, sukmany i inne okrycia. W X I X w. aż do I wojny noszono spodnie typu fartuszkowego, potem weszły w modę spodnie współczesne. Białe, samodziałowe, płó22 23 2 23 10 �Ryc. 5. Typ chłopa z pow. Opoczno. Reprodukcja z Atlasu geograficznego ilustr. Królestwa Polsk. J. M. Bazewicz, 1907. cienne lub wełniane spodnie farbowano z końcem X I X w. na czarno i takie u t r z y m a ł y się do czasów współczesnych. Spodnie deseniowe, wielobarwne, samodziałowe, noszone w czasach pouwłaszczeniowych zanikły po I wojnie. Lejbiki znane z tradycji w X I X w. z wysokim prostym kołnierzem i klapkami, zapi­ nane do góry, wraz z upowszechnieniem haftu, zyskują z przodu większe wycięcie dla pokazania haftowanego gorsu koszuli. Lejbik był zawsze krótki; przody miał z samodzia­ łowej, wełnianej tkaniny a plecy z podszewki. Przody zmieniały się od jednobarwnych do wielobarwnych, deseniowych i czarnych. Po I wojnie kolor czarny panował powszechnie. Lejbiki starszego typu leżały na figurze luźno, późniejsze ściągano z tyłu paskiem. „Spancerki" weszły w modę ok. 1890 r., były krótkie do pasa. Z początkiem X X w. weszła w modę dłuższa od spancerka marynarka i krótki spancerek, k t ó r y po I wojnie powoli zanikał. Krótkie spancerki były czarne, bądź wielobarwne-deseniowe. W podob­ nym kolorze noszono też marynarki; dopiero po I wojnie zapanował powszechnie kolor czarny. W okolicach Smardzewic, Lubochni i na północnej granicy Opoczyńskiego, a nawet w pierwszej fazie w okolicach Rzeczycy noszono spancerki granatowe i niebieskie, to też chłopców z gminy Sierzchowy nazywano „modrakami". W niektórych wsiach twierdzą, iż najstarsze spancery miały być białe, wełniane. Możliwe, że była to raczej krótka sukmanka, gdyż tę część odzieży noszono bezpośrednio na koszuli i lejbiku. �Wiadomości dotyczące sukmany pochodzą z okresu pouwłaszczeniowego. W drugiej poł. X I X w. wierzchnie okrycia są już dosyć zróżnicowane, gdyż istniało kilka typów sukman, różnych pod względem kroju, tkaniny i ozdób. W Międzyborzu np. w pow. opoczyńskim jeszcze po uwłaszczeniu noszono parcionki t j . płócienne sukmany, far­ bowane na kolor granatowy lub czerwony, a w całej wsi miały być tylko 3 białe suk­ many wełniane. Białe sukmany uważano tam za w y m y s ł łowicki . Biała sukmana wypie­ rała parcionki, a niektórzy chłopi około Opoczna twierdzą, iż pochodzi ona z czasów króla Kazimierza (Wielkiego). Nie rozstrzygając kwestii genezy wełnianej sukmany należy zwrócić uwagę, że ok. 1870—1880 r. noszono po prawej stronie Pilicy białe sukmany dwojakiego kroju: proste, bez cięcia w pasie, krótkie, a także sukmany fałdziste ciężkie i długie. Najstarsze suk­ many posiadały proste, stojące kołnierze, barwne klapki, tasiemki i wyszycia. Sukmany od Opoczna po Pilicę były zdobione czerwonymi taśmami, choć niektóre wsie miały modę na ozdoby innej barwy. Za Pilicą noszona była sukmana fałdzista z czarnymi potrze­ bami i pętlami, która pod koniec X I X w. i w X X w. przyjęła się powszechnie na oma­ wianym obszarze wypierając inne. Białe fałdziste sukmany były szyte z samodziału a późniejsze z kupnego sukna. Prawdopodobnie i granatowe sukmany były czasem szyte z sukna. Ok. 1900 r. w okolicy Smardzewic i Lubochni weszły w modę tzw. sukmany „sieraczkowe". Różnią się one od białych lekkością, gdyż sukmany samodziałowe białe były ciężkie „jak trzy ćwierci żyta", mocno folowane. Sukmany sieraczkowe były słabiej folowane. 2fi Sukmany zależnie od kroju miały różne przeznaczenie. Biała krótka sukmana noszona była raczej na ubranie l ż e j s z e ; fałdzista sukmanę ubierano do 1890 r. na lejbik a w zimie na kożuch lub spancer. Sposób noszenia sukmany bezpośrednio na koszuli" przypomina sposób noszenia szlacheckiego żupana. W kroju sukmany można znaleźć p e w n ą analogię do kontusza, czamary i k a p o t y (ryc. 24). Ok. 1870 r. granatowe suk­ many miały charakter obrzędowy, W X X w. biała sukmana weszła do stroju obrzędowego, gdyż t a k ą wkładał pan młody; jednakże koło Lubochni pan młody wkładał do ślubu kapotę sieraczkową. Kobiety nosiły wierzchnie okrycia różnego rodzaju; białą krótką s u k m a n k ę podobną do męskiej noszono na chłody, jak również białe katonki zdobione wełną, które były używane na codzień. Prócz nich noszono katonki z cienkiego sukienka, które wymyśliła niejaka Bajorowska z Kruszewca. Były one ubierane na białe suknie i miały charakter stroju, który pożyczano sobie niekiedy. Oprócz sukmanek, w których dopatrywać się można form tradycyjnych, przyjęły się okrycia miejskie, do nich należą sukienki i żupaniki. Zależnie od zamożności były one podbite futrem lub watowane, szyte z fabrycznego sukna lub partu i zależnie od koloru, ozdabiane. „Sukienki" noszono w opoczyńskich miasteczkach od X V I I I w . a prze­ trwały do końca X I X w. i dłużej, po prawej stronie Pilicy. Cechy miejskiego okrycia miała również angierka czy loangierka szyta z barwnego, płócienno-bawełnianego samodziału, która zaczęła być modna z końcem X I X w. i zanikła po I I wojnie. Kożuchy były w Opoczyńskiem prawdopodobnie oddawna noszone, lecz upowszechnić się miały ok. 1870 r. kiedy weszły w modę białe, fałdziste kożuchy noszone przez męż­ czyzn a rzadziej przez kobiety. Przed I wojną w miejsce białych kożuchów noszono żółte kożuchy, proste w kroju. Pas noszony do męskiego ubrania ulegał również zmianom od poł. X I X w. do czasów współczesnych; w Sługocicach najstarsze pasy miały być skórzane, szerokie jak pasy krakowskie. W Skórkowicach noszono pasy skórkowe na sukmanie , powszechnie jednak twierdzą, iż noszono pasy tylko wełniane lub parciane. Ok. 1870 r. noszono białe pasy, które uważano za najpospolitsze, gdyż używane były na codzień a pasy czerwone na ś w i ę t a . Te czerwone pasy uważano za wymysł łowicki. W końcu X I X w. no­ szono je do codziennego ubrania, podobnie jak i czerwone podwiązki do butów. 27 28 29 3 0 31 S2 12 �Po wyjściu z mody czerwonych pasów noszą na codzień pasy ciemne, tkane w prążki, a na święta wkładają wielobarwne pasy siatkowe, plecione. W X I X w. pas był noszony na lejbiku a potem pod spancerem, tak że nie był widoczny. W przeciwień­ stwie do dawnych sztywnych pasów, pas siatkowy był miękki, wiązany na sukmanie; rzadko podpasywano nim spodnie. Pas przeszedł do stroju odświętnego i zanika jako część ubioru codziennego, wreszcie wychodzi z mody razem z sukmaną. Wspomnieć t u należy, że analogiczne pasy siatkowe nosiła dawniej szlachta na kontuszach w X V I I w. . Tkane cienkie białe pasy były importowane przez Ormian. Wiązanie pasa w węzeł w Woli Gałeckiej przypomina wiązanie pasów s ł u c k i c h . W końcu X I X w. i początku X X w. nakryciem głowy był filcowy kapelusz, później czapka. O nowatorach wprowa­ dzających „kaszkiety" (ryc. 28) mówiono w Rzeczycy z przekąsem prydle. Potem weszły w modę czapki „sprężynowe", wprowadzone pod w p ł y w e m czapek wojskowych; póź­ niejszy kaszkiet, — to maciejówka noszona przed I wojną. W zimie w poł. X I X w. bo­ gatsi chłopi opoczyńscy nosili odwijane kołpaki a biedniejsi — rogatywki. Wyszły one z mody w końcu X I X w., zastąpione stożkowatymi czapkami z imitacji baraniej skóry. Letni kapelusz słomkowy choć nie ulegał zmianom, powoli zanikał a obecnie noszą go tylko staruszkowie. Zmianom uległy również nakrycia głowy w stroju obrzędowym; noszony przez drużbę kołpak lub kapelusz, ustąpił miejsca czapce. Na ogół starsze okrycia głowy były strojniejsze i lepiej harmonizowały ze strojem niż współczesne. Obuwie męskie zmieniało się także, od form prostych, t j . b u t ó w na jedną nogę z lichej skóry, do butów z podkówkami i hunefotami, w końcu X I X w., i z karbowanymi chole­ wami na początku X X w. Strojne buty nosili przeważnie kawalerowie. Obecnie Opoczyniacy noszą gładkie wysokie do kolan buty czarne. Zmiana b u t ó w i obuwia dyktowana była modą miejską, np. buty karbowane nosili chłopi wracający z wojska. Istniały rów­ nież ośrodki rzemieślnicze, jak Klwów, w którym wyrabiano maso­ wo buty na sprzedaż. 33 3i Kobiety nosiły w X I X w. obuwie podobne do męskich, nieco niższe bez ozdób i karbów. Latem nosiły płytkie pantofle, szyte z tkaniny lub skóry. W X X w. przyszła moda na trzewiki z wysokimi cholewkami, sznurowanymi czarną lub pąsową tasiemką z bukwami na pięcie. Do ślubu wkładały czarne pantofle na jeden guzik. Po pierwszej wojnie moda trzewików powoli wygasa a obecnie Opoczynianki noszą w y ­ sokie buty, latem zaś miejskie pan­ tofle. Z końcem X I X w. weszły w Opoczyńskiem w użycie trepy, najpierw dłubane z drzewa a potem obite rze­ mieniem. Było to obuwie robocze noszone przez mężczyzn i kobiety, a czasem jedyne obuwie dzieci. Z w y ­ czaj chodzenia latem boso utrzymał się tu dotychczas. Ryc. 6. Stroje ślubne. Ogonowice, pow. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opo­ cznie, 1920. Z Archiwum Muzeum Etnogr. w Łodzi. 13 �Jeszcze w X I X w. mężczyźni i kobiety nosili w butach i trepach wiechcie słomy, bądź onuce . Obecnie wkładają również onuce lub skarpety a kobiety — pończochy. Współ­ cześnie modne są białe pończochy dziane na drutach. Z opoczyńskich strojów kobiecych ciekawe są kiecka i zapaski ze względu na ich koloryt oraz rodzaj tkaniny. W X I X w. Opoczynianki nosiły kiecki długie do kostek, prosto opadające; w X X w. zaczęto kiecki przyszywać do stanika, najpierw w północ­ nej części Opoczyńskiego a następnie w południowej, przypuszczać więc można, że moda szła od wsi nadpilicznych, co byłoby zgodne z ogólnym przekonaniem, że moda idzie od Studzianny. Ok. 1930 r. zaczęto kiecki skracać, otrzymują one k r y t ą zakładkę i naszycia z aksamitek. Noszone były „dęto". Analogicznie do kiecek skracają i zapaski, szczególnie krótka i wąska jest współczesna ,.zapaska w pas". Proces ten nie biegnie wszędzie jedna­ kowo, grupy peryferyczne np. albo zachowują zapaskę w pas długą (Smardzewice) albo posiadają obydwie formy. (Lubochnia). Utrzymują się też długie zapaski (w Smardzewi­ cach i Odrzywole). Dawniej Opoczynianki nosiły kiecki i zapaski o jednakowej barwie tła; współcześnie noszą kiecki i „zapaski w pas" oraz „zapaski na odziew" o odmiennym tle. W pierwszej poł. X I X w. kiecki były płócienne, a odświętne —• jednobarwne. Najstarsze kiecki znane z tradycji były „drobne", t j . w wąskie paski w których kolor czerwony występował równorzędnie z.modrym t j . ciemnogranatowym, słabiej natomiast podkreślona była barwa biała. W paskach występuje kolor modry z białym lub czerwony z czarnym. Z końcem X I X w. jeden z tych kolorów staje się panujący i tworzy tło, najczęściej czerwone. Z prążków powstają barwne pasy z przewagą kolorów ciemnych, wyjątkowo z żółtym obok niebieskiego i zielonego. Ilość barw ogranicza się do 4-ch lub 5-iu a tło i raporty są wąskie. Na przełomie X I X i X X w. zaczynają nosić kiecki „cerwone" lub „ciemnopąsowe" (pomarańczowe). W raporcie używano dawnych barw, tylko tło i raport roz­ szerza się, po czym tło zmienia się na tzw. „łowickie" lub „pąsowe" (chrom). Po I woj­ nie ilość kolorów wzrasta od k i l k u do dwudziestukilku, istnieje również tendencja do używa­ nia jednego koloru w k i l k u odcieniach. Ok. 1920 r. charakterystyczny koloryt tkanin opoczyńskich został wzbogacony o kolor różowy, który przedtem występował tylko jako pojedyncza prążka. Dawne raporty posiadają układ symetryczny prążek, późniejsze — asymetryczny; w zapaskach jednak symetryczny układ zachował się do czasów dzisiejszych. 3 5 Ciekawe jest również zagadnienie łączenia poszczególnych części odzieży z uwagi na ich koloryt; przy ciemno-pąsowych i „łowickich" kieckach noszą kiecki o tle buracz­ kowym lub czarnym. Prócz nich Opoczynianki noszą kiecki o tle niebieskim i zielonym, od 10-iu zaś lat rozpowszechniły się kiecki o jasnym tle „gąsiątkowym" t j . seledyno­ w y m lub „ciałowym" t j . jasno-różowym. Rzadko noszą kiecki dwubarwne (okolice Rze­ czycy); kiecki drobne noszą przeważnie kobiety starsze lub dziewczynki. Jednobarwne kiecki samodziałowe w pas modne w X I X w. u t r z y m u j ą się w okolicach Lubochni, po I wojnie powszechnie szyją kiecki na stanikach naśladujące wełniaki z wełny fabrycznej lub z deseniowych perkali. W końcu X I X w. obok wielobarwnych strojów noszono w Opoczyńskiem stroje lniano-bawełniane białe, deseniowe lub białe z wzorami czerwono-czar­ nymi. Zanikły one ok. 1925 r. Z czasem samodział został zastąpiony białym perkalem. Obecnie białe kiecki szyją tylko z perkalu. Moda współczesna rozbudowała ilość barw tła w zapaskach „ w pas" podczas gdy w zapaskach „na odziew" ilość barw ogranicza się do dwóch: czarnego i „łowickiego". W okolicach Opoczna noszą również zapaski modre. Gorset używany w X I X w. był szyty z jednego płatu tkaniny z małą ilością tacek. W X X w. szyto przeważnie gorsety o większej ilości klinów i tacek. Współcześnie szyje się gorsety z aksamitu i ozdabia bogato koralikami. Traci on zresztą swoją dawną funkcję i nie jest noszony na codzień. lecz do stroju odświętnego, przeważa zaś na terenach peryferycznych. Spancerek kobiecy znany z końca X I X i pocz. X X w. sięga niżej pasa i jest dłuższy z tyłu; współczesny — jest krótki, nie sięga pasa lecz jest bardziej obcisły. Na spencerki używano tkanin deseniowych, w starszych zaś przeważa kolor pomarańczowy, w młod­ szych — pąsowy. Obecnie Opoczynianki noszą również kaftany z materiału fabrycznego 14 �o kroju podobnym do spancerków. W ostatnich czasach spancerki i kaftany wypierają swetry wykonywane na drutach. Dawniej pończochy oddawano do roboty w miasteczku, obecnie wykonują je na drutach dziewczęta. W stroju opoczyńskim zmieniają się również chustki na głowę. Ok. 1870 r. znano chustki szalinowe (salinówki), dużych rozmiarów noszone na ramionach i głowie. W X X w. nosiła je tylko panna młoda, powszechnie zaś przyjmuje się moda noszenia na głowie małej chustki szalinówki. Chustki tego typu są odświętne, obok nich używane są zwykłe robocze chustki z perkalu. Z czasem ulega zmianie i prześcieradło używane do noszenia dzieci; od zgrzebnych płacht na codzień a z cienkiego płótna na święto — do białych, desenio­ wych lniano-bawełnianych w X X w. i deseniowych wielobarwnych, współczesnych (ryc. 7). Po wyjściu z mody sukmanek i płaszczy w X X w. kobiety używały w zimie samodziałowych, deseniowych, barwnych dywanów lub fabrycznych, wełnianych chu­ stek. Do dawnych płaszczy zimowych wkładano na głowę „dzikówki" a w X X w . pluszowe chustki fabry­ czne; obecnie noszą chustki dziane na drutach. Jak wynika z materiałów i relacji informatorów zmieniał się w Opoczyńskiem i rodzaj surowca używa­ nego do wyrobu strojów ludowych; zmieniał się krój i koloryt. W czasach pouwłaszczeniowych nastąpił zwrot od tkanin lnianych, do wełnianych lniano-wełnianych i lniano-bawełnianych, chociaż płótno lniane różnej grubości jest nadal używane na koszule, portki lub za­ paski. Natomiast świąteczny strój opoczyński musi być wełniany a tylko ubiory „na p o r y w k ę " są lniane. Chłopi tłumaczą ten stan rzeczy lepszymi urodzajami lnu w X I X w. Ryc. 7. Matka z dzieckiem zawinię­ Zmieniała się również i technika tkania; dzięki tym w „dywan". Studzianna, pow. pewnym splotom tkackim i pomysłowemu układowi Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. nici w postawie i wątku uzyskiwano efektowne tkaniny Iniano-wełniane w których przeświecały lniane nici postawu. O kieckach szytych niegdyś z takich tkanin mówi się dziś, że to był „wielki strój", choć obecnie jest to tylko „parciok". Do strojów męskich i kobiecych stosowano ozdobne sploty tkackie, do strojów kobie­ cych — iglicowanie. W starszych strojach wełnianych ścieg iglicowany był wykonany wełną, w strojach białych — bawełną; współcześnie używają jedwabiu. Obecnie w tkac­ twie opoczyńskim przeważa ścieg krzyżowy, chociaż tkanina może być różnej grubości. Należy stwierdzić, że od czasów I wojny do współczesnych stroje kobiece posiadają wię­ cej ozdobnych naszyć, aksamitek, paciorków, tasiemek, szerokich koronek u koszul, zapa­ sek i dywanów. Natomiast wyszły z użycia odświętne czepce i późniejsze półczepki; wianki ślubne były dawniej strojniejsze, i choć ok. 1900 r. weszły w modę welony, wianki u t r z y m a ł y się do I I wojny. Utrzymał się natomiast czepiec oczepinowy na „bło­ gosławieństwo". Czepce takie są pożyczane od starszych kobiet. Specjalna czepczarka pierze je i układa, lecz nowych nie szyje. 15 �R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU OPOCZYŃSKIEGO Przedstawiony na mapie zasiąg stroju opoczyńskiego został wytyczony w oparciu 0 badania terenowe przeprowadzone w latach 1949—1955 r. Dla stwierdzenia różnic mię­ dzy strojem opoczyńskim a strojami sąsiednimi przeprowadzono również wywiady we wsiach: Bukowiec, Małe Końskie, Błogie, Sławno, Mniszków, Psary, Prymasowa Wola, Żelazowice, Topolica, Żarnów, Miedzna, Wąglany, Korytków, Adamów, Snarki, Janików, Kadz, Klwów, Żdżary, Rudki oraz Białobrzegi i Nagórzyce za Pilicą. Należy podkreślić, że odrębność Opoczyńskiego wyraża się silnie w stroju, który w y ­ różnia je tak, że kiedy Opoczyniacy idą np. do Częstochowy, sąsiedzi mówią o nich: „Idą opoczyńscy ludzie" albo „Idą wszystkie kolory" . Zasięg stroju opoczyńskiego nie zamyka się w granicach powiatu opoczyńskiego (mapa), lecz sięga południowej części powiatu rawsko-mazowieckiego, przekracza Pilicę na północ i biegnie wsiami: Łęgonice, Żdżary, Rudki, Sadykierz, Brenica, Podmałec, dalej k u zachodowi przez: Białobrzegi do Smardzewic i Tresty Rządowej na Bratków, Sławno, Prymasowa Wolę na zachodzie do Ostrowa na południu, poprzez Karwice, Brustowiec, obejmuje na połudn. wschodzie Zychorzyn, Grabów, Gałki, Nieznamierowice, biegnie do Odrzywołu i Wysokina, a więc obejmuje środkową i północną część pow. opoczyńskiego 3B 1 połudn. część pow. rawsko-mazowieckiego. Strój opoczyński posiada kilka odmian lokalnych, pewnymi odrębnymi cechami, zaznaczający­ m i się w kroju, kolorze tkaniny, zdobieniach lub w częściach ubrania. Są to głównie 3 od- • miany: lubocheńska, smardzewicka i odrzywolska. Na peryferyczne te odmiany wpły­ wał strój z terenów sąsiednich. Najbliższe po­ dobieństwo występuje w stroju okolic Opocz­ na, Studzianny i Rzeczycy. Odmiana odrzywolska nie wykazuje tendencji do rozwoju stroju, lecz zachowała niektóre starsze formy. Natomiast takie elementy jak typy tkaniny, motywy haftu zbliżają bardzo strój rzeczycki z lubocheńskim i smardzewickim. Dodać jednak należy, że niektóre ośrodki znajdują się mimo zachowania dawnego stroju ludowego pod silnym działaniem niwe­ lacyjnym miast, szczególnie w pobliżu To­ maszowa, Drzewicy i Odrzywołu. Wpływy te zaznaczają się bardziej w stroju letnim niż zimowym. Najbardziej jednolite pod wzglę­ dem całokształtu stroju są wsie skupione wokół Opoczna. Jest rzeczą charakterysty­ czną, że zasięg stroju opoczyńskiego można nawiązać do dawnych granic historycznych z X V I w. W X I X w. Opoczyńskie znajdowało się pod silnym wpływem stroju łowickiego, ujawniającym się w noszeniu białej, fałdzistej sukmany a także w kieckach i zapaskach, Ryc. 8. Gospodyni w stroju odświętnym. Wygnanów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. 16 które wyróżniają się między sobą �W noszeniu zapasek „na odziew" o prążkach ułożonych poziomo i wysokich czepcach. Za­ sięgi stroju przedstawiają się następująco: czarny strój męski występuje w całym Opoczyńskiem, lecz starszy strój kolorowy w drobnych odmianach zaznacza się w okolicach Opoczna, Studzianny, Rzeczycy. W okolicach Lubochni były noszone granatowe spancerki, a w okolicach Smardzewic — spancerki modre i kolorowe lejbiki i spodnie. Wzdłuż półn.-zach. granicy zasięgu stroju opoczyńskiego noszą również granatowe spancerki. W Kanicy — spancerki bordowe lub granatowe a spodnie czarne. W połudn.-zachodniej części pow. opoczyńskiego noszono zawsze czarne ubrania z czar­ nymi potrzebami. Biała sukmana występuje w całym Opoczyńskiem w X I X w. i jest dla tego obszaru charakterystyczna, choć w X I X w. noszono na prawym brzegu Pilicy naszycia czerwone, a na granicy: Zychorzyn, Gałki, Przysucha — siwe sukmany . W okolicy Smardzewic i Lubochni noszono sieraczkowe kapoty, które występują również w stroju piotrkowskim. Sukmany granatowe mają zasięg rozproszony a w X X w. nie były noszone i wiado­ mości o nich są ułamkowe. Natomiast sukmany białe noszono również poza granicą połudn.-zach. zasięgu stroju opoczyńskiego, lecz bez pasów siatkowych. Także koszule męskie, haftowane wykazują wiele cech wspólnych z piotrkowskimi, prócz okolic Odrzywołu. Większe różnice zaznaczają się w stroju kobiecym. Dla okolic Opoczna, Studzianny, Rzeczycy charakterystyczny jest strój z X I X i pocz. X X w. przedstawiony na tabl. I . Na­ tomiast strój przedstawiony na tabl. I I jest bardziej współczesny. Opoczyński strój ko­ biecy urozmaica różnorodność typów tkanin z których jest wykonany. W Smardzewicach kobiety noszą dotychczas kiecki układane do aksamitnych gorsetów, długie zapaski z ta­ siemkami, koszule haftowane, czasem bluzki, na ramionach i szyi tzw. „dętki", na głowie półczepki. Niektóre z tych elementów zbliżone są do stroju piotrkowskiego, jak gorsety i długie zapaski z naszyciami z tasiemek. Strój kobiecy okolic Lubochni jest mieszany, występują w nim obok charakterystycz­ nych cech stroju opoczyńskiego, także kiecki bez staników do bluzek z falbanką lub tzw. rawskie, występujące na północ omawianego terytorium. Istnieją też pewne różnice w ko­ lorycie, w zapasce np. występują prążki czerwone a w tle kiecek — również kolor malinowy. W starszym stroju wianek ślubny panny młodej i strój głowy druhny zdobiony pa­ w i m i piórami można nawiązać do podobnego stroju w Piotrkowskiem. W okolicach Odrzywołu noszą kobiety kiecki układane z naszytymi nisko tasiem­ kami, długie zapaski, koszule bez haftów z prostym kołnierzem obszytym koronką. Często też zamiast pasiaków noszą jednobarwne z kupnego materiału, i bluzki w rodzaju paso­ wanych kaftanów. Charakterystyczną cechą stroju opoczyńskiego obszarów północnych są tkaniny zdo­ bione iglicowaniem lub techniką czteronicielnicową. Są to tkaniny wełniane i parciane łączone z bawełną lub wełną. Z lniano-bawełnianych tkanin szyją kiecki, gorsety, kaftany a w Lubochni nawet zapaski. Niektóre desenie są związane z zapaską lub katanką, a pe­ wien typ kolorowych parcianek wątczonych wełną sięga nawet poł. X I X w. Tkaniny 4-ronicielnicowe są także w połudn. części omawianego terenu, lecz nie ma tu takiego bogactwa wzorów jak na północnym. W oparciu o informacje możemy stwierdzić, że w okolicy Opoczna były w użyciu kiecki w których kolor modry, t j . ciemnogranatowy, lub czarny był traktowany na równi z kolorem czerwonym i łączony z białym. Czarne kiecki z wąską białą prążka jak również i zapaski w pas oraz zapaski na odziew utrzymały się dłużej; do dziś np. jest noszona za­ paska modra. Przypuszczać można, że zaważyły tu w p ł y w y idące od Skarżyska, Iłży i Bo­ dzentyna, gdzie występują czarne bądź czarne z białymi zapaski lub kiecki. Także w pół­ nocnej części omawianego obszaru miał występować kolor granatowy z czerwonym, być może — jaśniejszy niż w okolicach Opoczna. Natomiast nad Pilicą obok kiecki dwubarwnej lub „drobnej", występuje kiecka jedno­ barwna a także kolor czerwony w tle. O wyraźniejszych zasięgach możemy mówić do­ piero, gdy wszedł w modę kolor czerwony czyli ciemno-pąsowy lub pomarańczowy, który zapanował powszechnie wraz z raportem ,.na okrągło", związanym z techniką 37 2 strój Opoczyński 17 �iglicowania. Ok. 1910 r. wypiera go wzór „łowicki" czy pąsowy (chrom), również po­ wszechny a nawet występujący na zachód od omawianego terenu. Ludność Rzeczycy posiada upodobanie do tkanin ciemnych, okolice Studzianny — do tkanin o odcieniach jaśniejszych niż opoczyńskie. We wsiach na północ od Rzeczycy kolor wiśniowy jest bardziej malinowy a w okolicach Lubochni w stroju tzw. „ r a w s k i m " występują prążki czerwone, niestosowane w całym Opoczyńskiem. Kolor czerwony w tle występuje na połudn. zachód w okolicach Żarnowa, Małych Końskich i Błogiego, n a w i ą ­ zuje on do stroju piotrkowskiego. W X I X w. były powszechnie noszone kiecki w pas z gorsetem o ośmiu—dziesięciu klapkach. Po 1900 r. w okolicach Rzeczycy i Studzianny przyszywano kieckę do stanika; utrzymało się to dłużej, bo do I wojny na połudn. obszarze. Zapaski posiadają również pewne odmiany. W najstarszym stroju długie zapaski w „pas" były noszone powszechnie, natomiast współczesne zapaski krótkie mają zasięg obejmujący okolice Opoczna, Studzianny i Rzeczycy. Obok nich w okolicach Studzianny i Rzeczycy noszono zapaski prosto ułożone. Długie zapaski „na p o r y w k ę " noszą w okoli­ cach Opoczna tylko starsze kobiety, a w okolicach Rzeczycy i Studzianny — noszą je tylko młodsze. Charakterystyczną cechą zapasek „ w pas" jest ich wystrój. Zapaski na odziew wykazują mniejsze różnice, to też i zasięgi ich są mniej zróżnico­ wane. Powszechnie mają dno „łowickie" lub czarne, a jedynie w okolicy Opoczna — tło modre. Starsze zapaski „do odziewu" były dłuższe i takie pozostały w okolicach Smar­ dzewic, gdy gdzieindziej są krótsze. Charakterystyczną cechą zapasek na odziew z końca X I X w. i pocz. X X w. jest poziomy układ prążek. Prawdopodobnie, jak na mapie W ó j ­ c i c k i e g o , zasięg ich był dawniej bardziej posunięty na zachód. Zapaski tego typu w y ­ stępują także w okolicach Iłży a nawet Warszawy. Koszule kobiece ze stojącym prostym kołnierzykiem obszytym siatką były w X I X i X X w. powszechnie noszone. Późniejsza moda kołnierzyków wywijanych nie objęła tylko okolic Odrzywołu, gdzie ten krój zachował się do czasów współczesnych. Rów­ nież koło Lubochni noszono szersze kołnierzyki z koronką. W okolicach Rzeczycy i Stu­ dzianny stosowano przed I wojną haft dwubarwny, biało-czarny, a współcześnie białoniebieski lub biało-różowy. Zasięg haftu zoomorficznego obejmuje okolice Rzeczycy. Lubochni i przechodzi na Smardzewice. W okolicach Smardzewic wyróżnia się czerwonoczarny haft krzyżykowy wykonywany na kanwie; kontynuacją tej techniki jest kolorowy haft na rękawach. Zasięg występowania czepców nie jest dla wszystkich ich typów jednakowy, czepiec z miękką główką pod chustkę jest powszechny, natomiast czepiec oczepinowy „na błogo­ sławieństwo" z główką haftowaną występuje w grupie studziańskiej i rzeczyckiej. W y ­ sokie czepki można nawiązać do typów występujących w starszym stroju łowickim. Nato­ miast półczepki przyjęły się w okolicach Smardzewic i Lubochni a zasięg ich wiąże się ze strojem piotrkowskim. Wianki ślubne w tzw. pieski z wstążki ułożonej na główce występują w okolicach Opoczna i Smardzewic, a także w Radzicach koło Drzewicy; w pozostałych wsiach ukła­ dają wianek z k i l k u rzędów wstążek. W Lubochni druhny noszą wianek zdobiony pawimi piórami, przez co nawiązują do zwyczajów piotrkowskich. Rozdział IV OGÓLNY OPIS O P O C Z Y Ń S K I E G O STROJU MĘSKIEGO S t r ó j c h ł o p i ę c y . W X I X w. chłopcy nosili latem powszechnie tylko koszule. Dla ciepła wkładano katonki, t j . sukienki z r ę k a w a m i na zimę. a bez rękawów na lato. K a t a n k ę nosił chłopiec do 4—5 roku życia. Obecnie ubiera się małych chłopców w weł­ niane sukienki w drobne prążki tkane na krosnach a także w czapki zwane krakuski. Ok. 1900 r. zaczęto ubierać chłopców staranniej, nosili spodenki z mieszanej wełny, II! �3 8 sukmanki prostego kroju z szamerunkiem lub fałdami; buty od święta i wysoki filcowy kapelusz z pawim piórkiem uzupełniały s t r ó j . Współcześnie chłopcy ubrani są w ubranka. Spodnie przyszyte do zielonego stanika sięgają do połowy łydek. Marynarki noszą czarne, koszule płócienne, haftowane (ryc. 12). S t r ó j m ę s k i l e t n i , Ok. 1870 r. opoczyński strój męski składał się z płóciennych portek grubej roboty z paździerzami bądź z cienkiego płótna uszytych w fałdy, a zapinanych na obartelek. W dni zimne wkładano spodnie podwójne. Koszulę z wywijaną oszywką wią­ zano na zaściegacke; noszono ją po wierzchu „na wypust", sięgała kolan, a w pasie prze­ ciągnięta była wełnianym pasem, białym na codzień, a czerwonym na święta. Na koszulę wkładano kolorowy lejbik z wysokim kołnierzem i klapami, a w chłodne dni — sukmanę. Wysokie buty jednakowe na obydwie nogi, z wywijanymi cholewami przywiązywano do nogi podwiązkami zwanymi trocki. Chwasty opuszczano z boku butów. Stopy owijano wiechciem i onucami. Chłop nosił długie po ramiona włosy, a na czole grzywkę podciętą, by do oczu nie wchodziła. Głowę chronił słomkowy kapelusz własnej roboty. Długie włosy, często źle utrzymane lepiły się w strączki; w Jasieniu utrzymuje się gadka, iż we wsi był jeden grzebień u sołtysa, przywiązany na łańcuszku. Ok. 1890 r. nie noszono już koszuli „na wypust", wkładano spancer a ok. 1905 r. — m a r y n a r k ę . Pod spancerem na lejbiku wiązano pas. W dni zimniejsze wdziewano na lejbik sukmanę. Portki kraszono na czarno. S t r ó j z i m o w y . W X I X w. Opoczyniacy nosili białe portki z fałdami z sukna. W nie­ których wsiach również białe spancery, jak w Sługocicach i koło Opoczna, ogólnie jednak informują, że spancer wprowadzono do mody z końcem X I X w. Takie białe portki noszą współcześnie tylko niektórzy starcy. W okolicach Lubochni chłopi nosili marynarki bez obszycia tasiemkami, lejbiki pod spancerkiem barwy czerwonej lub czarnej. W razie zimna zakładano na strój codzienny odświętną sukmanę, a w mrozy — kożuchy. Przed 39 I wojną modne były kożuchy żółte „kacapskie", a po nich tołuby. Do żółtych kożuchów wkładano czapkę czarną ze sztucznego baranka. W I poł. X I X w. no­ szono kołpaki, t j . rodzaj kapuzy wiązanej pod brodą. Z końcem X I X w. ubierano do białego kożucha czapkę rogatą „na 4 strony świata", (ryc. 26). S t r ó j c o d z i e n n y . „Gdy chłop szedł siec, to koszulę na wierzch nosił i przepasywał się pasem czerwonym", a potem i bez pasa chodził, po staro­ dawnemu. Gdy było zimno chłop siekł w sukmanie, wtedy „czasem powrósłem przewiązywał się". Robocze spodnie kraszono na czarno i przerabiano rzadko wełną. Obecnie do czarnych portek wdzie­ wają bylejaką marynarkę, a dawniej barchanowe kaftany. S t r ó j o d ś w i ę t n y . W I I poł. X I X w. nosili chłopi portki z fartuszkiem, zwane „z fałdami", tkane na parcie kolorową wełną. Koszule wiązali na „zaście­ gacke", na nią ubierali lejbik z wysokim kołnierzem i klapkami, wysoko zapinany, kolorowy. Spodnie przewiązywano na codzień pasem białym, a od Ryc. 9. Chłop w białej sukmanie i barwnym pasie siatko­ wym. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1946. 19 �40 święta — czerwonym . Pasy były sztywne szerokie, okręcano je trzykrotnie na lejbiku. Jeżeli wkładano sukmanę, pas owiązywano na sukmanie. Do sukmany wkładano kape­ lusz, zwany żartobliwie świński ryjek lub piasta „wysoka jak komin". Włosy strzyżono ,,po donicy", t j . okrągło „na pół uszu" taką fryzurę noszą współcześnie staruszkowie. Ok. 1890 r. wszedł w modę krótki do pasa spancer i kolorowe lub czarne ubrania. W Lubochni noszono najpierw spancery niebieskie, a później granatowe z mosiężnymi guzikami w dwa rzędy. Spancerki posiadały klapki obszyte czarnymi tasiemkami. Span­ cerki noszono latem, a na zimę wkładano sukmanę z siatkowym pasem. Do tego stroju noszono koszulę z wywijaną oszywką i czerwono-czarnym, a potem biało-czarnym haf­ tem. Buty dopasowane ze sztywną klejoną cholewą i czapki „kaśkiety" z dużym denkiem lub „sprężynowe", a potem maciejówki uzupełniały całość. Krótko przed I wojną weszły w modę koszule z przedsobkiem, zdobione białym haf­ tem. Ok. 1905 r. noszono marynarki kolorowe obok spancera, który wyszedł z mody po I wojnie. Bardziej charakterystyczny był strój kawalerów, którzy na przełomie X I X i X X w. nosili: portki, lejbiki i spancer tkany na 4 nicielnicach. Do tego stroju wkładano buty w 8-kantów z huncfotami na pięcie i podkówkami. Buty tego typu wyszły z mody przed I wojną. W półn. części Opoczyńskiego kawalerowie nosili modre spancery z świe­ cącymi guzikami w dwa rzędy. S t r ó j o b r z ę d o w y . W X I X w. szedł pan młody do ślubu w sukmanie i kapeluszu lub czapce, przeważnie też na tę okazję sprawiał sobie nowe ubranie. Do sukmany przypinał białą kokardkę z zielenią. Kolberg podaje, że nad Pilicą wkładano do ślubu granatowe sukmany, a koło Opoczna podają, że gdy chłopak szedł za drużbę nosił kołpak. Z końcem X I X w. drużba miał kapelusz zdobiony piórami, kwiatami i szychem, a gdy kapelusz wy­ szedł z mody, przystrajano czapkę gałązką różowych kwiatów i wstążką. W okolicach Smardzewic i Lubochni opasy­ wano wstążkę dokoła czapki. Chłop tańczył w sukmanie, za­ kładał wtedy lewy jej róg na lewą rękę, a gdy się rozgrzał, tańczył w lejbiku. Istnieje też powszechny zwyczaj tańczenia latem boso. Był zwyczaj, że po śmierci chowano chłopa w stroju ślub­ nym, w koszuli, portkach i lej­ biku, a gdy spancer wszedł w mode •— w spancerze. Ryc. 10. Odświętne ubiory parob­ ków. Świerzyna, pow, Opoczno. Archiwum Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim. Fot. Za­ kład Fotograficzny w Opocznie, 1938. �Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszula 4 1 Opoczyńskie koszule męskie są typu p r z y r a m k o w e g o , zmarszczone wokół szyi, przy kołnierzu-osyioce, mankietach-osyweckach. Koszula składa się z dwóch płatów płótna, przyszytych do p r z y r a m k ó w i z dolnej części zwaną odzimek. Część górna zwie się stan lub ciałko . R ę k a w y koszuli posiadają pod pachą kwadraciki zwane ćwikłami. Kołnierze i mankiety są z podwójnie złożonego płótna. Koszulę szyje się na okrętkę, zmarszczenie układa igłą, po czym w odległości 1 cm przewlekają zmarszczenie nitką, aby się nie rozchodziło. W I poł. X I X w. noszono koszule konopne lub zgrzebne lniane z płótna słabo bielo­ nego. Przy końcu X I X w. odświętne koszule z cienkiego płótna, a w okresie między­ wojennym — z płótna bawełnianego, mieszanego niekiedy z lnem. W Opoczyńskiem istnieją 3 typy męskich koszul, z których jeden jest formą przej­ ściową. Zasadnicze różnice zaznaczają się w kroju kołnierza i przedniej części koszuli. Najstarszy typ koszuli, to jest na zaściegackę posiada kołnierzyk wykładany, zwany wywijano osywka. Przez dziurki w kołnierzu przeciągano zaściegackę; wedle B. Stolar­ skiego ze Sługocic, czerwoną na święta, a do pracy zwyczajny płatek. Przed wojną aż do czasów współczesnych używano również haftowanych wstążeczek. Przód koszuli jest przecięty pośrodku, a osywka i osywecki— haftowane (ryc. 11, 12, 14). Takie koszule noszą obecnie starcy. 42 Koszule nowszego typu mają rozcięcie z boku, a przy nim przedsobek, wyodrębniony zakładką i wszytą p l o t k ą . Dla umocnienia rozcięcia jest naszyty u dołu wąski pa­ sek (ryc. 12, krój I I I ) . Cieka­ wym okazem koszuli tego typu są wymienione koszule. Niekiedy kołnierz był osa­ dzony na pasku. Koszule z haftowanym kołnierzem no­ szono przed I wojną. Trzeci typ koszul m ę ­ skich, współczesnych, wszedł w modę przed I wojną, a roz­ powszechnił się po niej. Ten typ koszuli posiada stojący kołnierzyk i haftowany gors zwany napierśnik lub pierśnik, a nawet piersi lub przed­ sobek, koło Opoczna we wsi Modrzew — wykłady. Koł­ nierzyk może być zapinany z przodu lub z boku na 2—3 guziczki. Odmianą tego typu jest koszula z Woli Zależ­ nej (ryc. 16, 12, I.); posiada­ jąca wyodrębniony napier­ Ryc. 11. Koszula męska z wywijanym kołnierzykiem tzw. „osywką" śnik przy pomocy zakładki z ok. 1900 r. Studzianna, pow. Opoczno. Muz. Etnograf, w Łodzi. z prawej strony, w którą Nr inw. 1882. Fot. J. Krajewska. 1948 r. wszyta jest biała plotka. Nie 43 21 �Ryc. 12. Koszule męskie. I — Koszula lniana z pionowym kołnierzykiem. Modrzew, pow. Opoczno. Muzeum Etnogr. w Łodzi. Nr inw. 2166. I I . — Koszula z kołnierzykiem wykładanym. Bukowiec, pow. Opoczno. Nr inw. 532. III. — koszula z wąskim gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Nr inw. 1385. IV. — koszula chłopięca z karczkiem z 1946 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1626. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — otok, h — mankiet, i — przyramek. j — kołnierzyk, k — pierśnik, 1 — pasek wzmacniający podstawę rozcięcia, w rysunku IV 1 — oznacza karczek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 24. ; duże różnice w wykładach posiada koszula (ryc. 12, I), a także koszula mająca na­ szyte „ w y k ł a d y " i wykładany kołnierzyk (ryc. 12, I I , I I I ) . Na wzór męskich koszul kupnych szyte są koszulki chłopięce (ryc. 12, krój IV), jak koszula z Woli Załężnej. która ma karczek i wykładany kołnierz. Spodnie Najstarsze spodnie opoczyńskie z X I X w. wyszły z użycia po pierwszej wojnie. Był to typ fartuszkowy, zw. w Opoczyńskiem— ..portki z fałdami' . Były one złożonez2-ch kawał­ ków tkaniny zszytej pośrodku, z rozporkiem z boku, zapiętym na obartel. Spodnie te miały klin, a w pasie oszywkę z tegoż materiału. Stolarski opisuje spodnie takie: „No­ gawki r ó w n e do końca, fartuszek zapinany na prawym boku, rozporek z boku. Rozporek ten rozcięty i obrębiony, tak że po zapięciu nigdy brzegi rozporka nie zamykały się i widać było koszulę, a często i gołe nogi". 1 22 �Ryc. 13. Gors koszuli męskiej z około 1920 r. Bukowiec, pow, Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw1080. Fot. K. Trzebiatowski. 1951. Ryc. 14. Koszula męska z „przedsobkiem" tj. gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1385. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 15. Gors koszuli męskiej. Bultowiec, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2230/47. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. 23 �Ryc. 16. Koszula męska z „pierśnikiem" tj. gorsem z ok. 1920 r. Wola Załężna, pow. Opoczno Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr. inw. 1527. Fot. J. Krajewska, 1948. uf Ryc. 17. I . Spodnie męskie w „fałdy" z Idzikowic, pow. Opoczno, Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 1954. II. Szkic spodni męskich z Sitowy, pow. Opoczno, o odmiennym miejscu zapinania. I I I . Chłopięce spodnie z kamizelką, Wola Za­ łężna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, di — części noga­ wek, e — klin, f — pasek, g — część przednia kamizelki, h — części tylne kami­ zelki. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. �41 Portki na lato były szyte z grubego płótna, a niekiedy z cienkiego . Na zimę szyto spodnie z białej wełny, z sukna jak na sukmanę, z kolorowej deseniowej tkaniny, tkanej na 4-nicielnicach lub w d e s k ę . Przy końcu X I X w. białe wełniane lub płócienne portki zaczęto farbować na czarno, obecnie noszą jeszcze dość często czarne spodnie w fałdy tylko staruszkowie. Portki kolorowe były tkane na niebielonym lub czarnym parcie. Tło w portkach było czarne, buraczkowe, pomarańczowe. Były one tkane w deseń na gładko, bądź w „ząbki" lub „ w bącki" (Tabl. 3). O takich prawdopodobnie pisał O. Kolberg: „Kobiety tkają na spodnie pewien rodzaj aksamitu niestrzyżonego z wełny w kolorze niebieskim lub fiołko­ w y m w paski na płótnie". Wśród eksponatów muzealnych jest kilka par spodni tego typu, pochodzących z środ­ kowej części po w. opoczyńskiego, były one noszone w X X w. np. portki z Idzikowic (ryc. 17, krój I), i z Radzie Małych (ryc. 18). Portki w fałdy noszone były do butów z cholewami. Spodnie współczesne nie różnią się od form powszechnie przyjętych. Są one tkane wełnianym, gęsto kładzionym wątkiem na czarnym parcie. Są to portki świąteczne. Prócz portek wełnianych noszą mężczyźni na codzień spodnie z partu, o niebielonym. postawie a czarnym wątku niekiedy zmieszanym z wełną. Dawniej chłopcy nosili portki sieraczkowe, parciane z wełną, potem farbowane na czarno. Obecnie koło Opoczna spodnie chłopięce są z rozporkiem z przodu, a zapiętą klapą z tyłu, przyszyte do stanika z zielonego samodziału. Na staniku naszyte aksamitki naśladują kołnierz i kieszenie (ryc. 17, I I I ) . 45 Ryc. 18. Portki z samodziału, z fałdami. A — przód, B — tył. Radzice Małe, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1630. Fot. J. Krajewska. 1948. 2.5 �" a • C3 Q 1=1 • • A ' n / B o 0 c=a J o 0 B Ryc. 19. Kamizelki zwane „lejbikami". I . — lejbik z samodziału sprzed 1914 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1269. I I . — lejbik z samodziału tkany na 4 nicielnicach sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 444. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — patka kieszeniowa, g — części paska, h — kołnierzyk. Rys. Pracownia Muzeum Etno­ graficznego w Łodzi, 1948, Podziałka 1 : 10. Lejbik Lejbik jest to rodzaj kamizelki noszonej na koszulę do 1890 r. Lejbiki były krótkie zapi­ nane do góry. posiadały klapki i wysoki kołnierz wystający równo z uszami. Późniejsze z końca X I X w. były głębiej wycięte. Dawne lejbiki były jednobarwne: pąsowe, zielone. modre, czasem przetykane w prążki. W pow. rawskomazowieckim najstarsze lejbiki, jakie informatorzy pamiętają, były granatowe, szyte z samodziału, a z tyłu z białej lub czarnej, potem czerwonej pod­ szewki. Lejbiki były luźne; ściągane w pasie sprzącz­ ką są późniejszego typu. Tkaninę na lejbiki tkano na 4-nicielnice w ząbki, szczególnie modne były one w Smardzewicach (ryc. 20). Lejbiki z okolic L u bochni o tle bordowym lub niebieskim były tkane jak kilimek. W pow. opoczyńskim noszono lejbiki jednobarwne, ich ozdobą był ścieg drelichowy, bądź deseń na pąsowym tle. Takie lejbiki noszą obecnie tylko starsi mężczyźni. Ryc. 20. „Lejbik" — kamizelka męska z samodziału. Smar­ dzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Fot. J. Krajewska 1948. 26 �Lejbiki są krajane z samodziału czasem złożonego ukośnie, plecy wykonują z kupnej podszewki. Różnice zaznaczają się w kroju kołnierza przyszytego do klapek, krojonych razem z przodem (ryc. 19, krój I I ) . Czasem kołnierz jest zszyty z klapkami i przy­ czepiony do przodu, niekiedy jest owalny, łączony z trzech kawałków (ryc. 19, krój I ) . W lejbiku mogą być dwie lub cztery kieszenie, lamowane aksamitkami (ryc. 19 I A ) . Zapięcie może bvć krvte łub na guziki. A n 0 P> - Hyc. 21. I . Spancer męski z samodziału sprzed 1914 r. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr Inw. 1254a. I I . Marynarka chłopięca. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1629a. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — bok, f — płat przedni (w rys. I I przedni i boczny), g. St — części rękawa, h — kołnierz, i — klapa kieszeniowa, j — pasek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :20. Ryc. 22. Spancer męski z samoaziaiu. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka, Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 453. Fot. K. Wecel. 1953. 27 �Spa n ce r Spancer podobny jest do marynarki i jest noszony na lejbiku. Wszedł w modę między 1880—1890 r. Istnieją dwa typy spancerów, typ starszy, krótki do pasa (ryc. 22) i dłuższy, który nazywano również m a r y n a r k ą . Marynarka weszła w modę ok. 1905 r. i była no­ szona jednocześnie z krótkimi spencerkami. W Sługocicach oraz koło Opoczna wspominają, że najstarsze spancery miały być białe; "być może, że były to krótkie sukmanki. Spancery znane z opisów i przechowane dotąd są szyte z czarnego lub barwnego, deseniowego, wełnianego samodziału tkanego na 4-nicielnicach. W gminie Sierzchowy noszono spancery modre, a w okolicach Lubochni niebieskie i granatowe. Pierwsze spancery z okolic Rzeczycy były również granatowe. Spancerki z klapkami obszyte były tasiemką wokół krawędzi i na rękawach. Obok czarnych noszono i spancery kolorowe (Tab. I), a w Idzikowicach różnobarwne w desenie. Spancer składał się z przodu, tyłu i boków, z r ę k a w ó w złożonych z dwu części koł­ nierza i kieszeni (ryc. 21). Był on szyty z materiału lnianego, wątczonego również grubą nicią lnianą w niebieskie, buraczkowe, czarne, szare paski. Spancery i marynarki mają obszycia z deseniowych tasiemek (ryc. 21, 22). zapinane na mosiężne guziki. Sukmany Sukmana, zwana koło Lubochni kapotą była wierzchnim okryciem mężczyzn do 1890 r., t j . do wprowadzenia spancera noszona na lejbiku, a później na spancerze i mary­ narce, a nawet na kożuchu. W X I X w. istniało w Opoczyńskiem kilka t y p ó w sukman, sukmana prosta, nie odcinana w pasie, z potrzebami, noszona przez dzieci jeszcze na pocz. X X w. Prawdopodobnie ten typ sukmany nazywał Kolberg sukmanką. Miała ona Ryc. 23. Biaia sukmana z sukna żałowanego obszyta potrzebami z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opocz­ no. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1360. Fot. J. Krajewska. 1948. 28 �Ryc. 24. Sukmany męskie. I . — sukmana biała z potrzebami. Grabów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 944. II. — Sukmana z ok. 1910 r. Wola Załężna. pow. Opoczno. Nr inw. 1360. I I I . — Sukmana sprzed 1910 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Nr inw. 459. A — przód, B — tył. C — części kroju: d — plecy, e — przód i bok, e! — kliny i części składające się na fałdy sukmany, f, f, — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i — naszywka na rękaw, j — patka kieszeni. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf. w Łodzi. 1948. Podziałka 1 : 30. czerwone lub zielone klapki, niski stojący kołnierz, była zapinana na haftki, noszona na lżejsze ubranie. Stojący niski kołnierz zdobiono podobnie jak szwy i kieszenie czerwoną lub niebieską włóczką. Koło Opoczna, Studzianny i Inowłodza noszono sukmanę najczę­ ściej fałdzistą z czerwonymi klapkami i wyszyciami. W Międzyborzu według informa­ torów — z klapkami czerwonymi lub granatowymi, a w parafii libiszowskiej zdobiona fiołkowymi taśmami. Sukmana z prostym kołnierzem i klapkami p r z e t r w a ł a do pocz. X X w. . Z prawej strony Pilicy noszono sukmanę fałdzistą z czerwonym lub czarnym obszyciem. W okolicach Lubochni w przeciwieństwie do okolic nad Pilicą znano tylko jeden typ sukmany. W X X w. utrzymuje się powszechnie biała, fałdzistą sukmana z czar­ nymi potrzebami. Sukmany opoczyńskie były szyte z niebarwionego samodziału wełnia­ nego. Kolor sukmany zależał od owczego runa i jego przygotowania, to też sukmany w kolo­ rycie są rozmaite. Ponieważ sukno na sukmanę folowano, stąd s u k m a n ę samodziałową nazywano pytlową. Niekiedy sukmany były szyte z białego, kupnego sukna, lecz uważano je za niepraktyczne. W okolicach Smardzewic i Lubochni w X X w. zaczęto nosić sukmany sieraczkowe, z biało-czarnej wełny. Samodziałowe sukmany białe mocno folowane były ciężkie, sieraczkowe zaś — lżejsze. 46 2!) �Krój sukmany przedsta­ wiony jest na ryc. 24; w/g Stolarskiego starsza sukmana była długa do kostek, z tyłu dłuższa, z plecami wąsko skrojonymi i kieszeniami z tyłu przy fałdach. Nowsza ma plecy skrojone podobnie do form współczesnych, fałdy większe, kieszenie z boku, u dołu jest równo skrojona. Całe wykończenie odmienne szczególnie u kołnierza. Ryc. 25. Kapelusz słomkowy staruszka. Odrzywół, pow. Opoczno. Fot. T. Sobolewski, 1947. Sukmany przetrwały do naszych czasów, mają wykła­ dane kołnierze, lamowane czarną deseniową taśmą zwaną potrzeby. Jest ona przyszyta wzdłuż szwów rękawów, ple­ ców, gdzie biegnie podwójnym rzędem, podkreślone są nią fałdy z tyłu, patki, kieszenie. Lamowanie na rękawach imituje mankiety, zdobi kołnierz i krawędź zapięcia. Zapięcie na haftki jest kryte (ryc. 1). Charakterystyczne naszycia widzimy w sukmanie z Opoczna (ryc. 9). Chłopcom szyto białe sukmanki, a potem sieraczkowe kapoty, podobne do męskich sukman z fałdami. Sukmana granatowa i czerwona z barwionego partu była noszona ok. 1875 r. po­ wszechnie w Międzyborzu, gdzie tylko nieliczni, prawdopodobnie zamożniejsi mieli białe sukmany. Sukmana czerwona miała granatowe pętle, a niekiedy i naszycia; sukmanę granatową rzadko zdobiono pętlami czerwonymi i naszyciami. Nad Pilicą noszono grana­ towe sukmany, które wkładano na wesela . 47 Kożuchy Ok. 1870 r. chłopi w Opoczyńskiem nosili białe, długie baranie kożuchy z czarnymi małymi kołnierzami i klapami, zapinane na czarne pętle. Kolberg podaje, że kożuchy były z tyłu marszczone z kieszeniami. W Klwowie kuśnierze szyli kożuchy z białych owczych skór z kołnierzami i mankietami z czarnego barana. Kożuchy takie przezna­ czone były na sprzedaż na wieś. Przed I wojną zaczęto nosić żółte kożuchy z dużymi kołnierzami, zapinane na boku z kieszeniami krajanymi ukośnie. Były to kożuchy „kacapskie", potem weszły w modę żółte toluby szyte z trzech skór bez fałd. Kożuch był duży. wykonywany często przez samych gospodarzy. Nakrycie głowy. Okrycie głowy było zależne od pory roku i wierzchniego ubrania. W X I X w. noszono do kożucha rogatywki „na cztery strony świata" z granatowego lub czarnego sukna, obrze­ żone czarnym lub siwym barankiem (ryc. 27), a w okolicach Lubochni z modrego płótna z czarnym barankiem. Były też modne rogatywki czerwone, wyszły one z użycia jeszcze przed I wojną. Rogatywka szyta z czterech kwater sukna (ryc. 26), była wyścielana owczą wełną, gremplowaną. usztywnioną papierem. Wewnątrz pikowana była płócienną podszewką. Pas barankowy otoka był lekko poszerzony u dołu. Według B. Stolarskiego po środku dna był guzik, od którego zwieszał się na czarnym sznurku chwast, przycięty równo z obwódką. 30 �Ryc. 26. Rogatywka zwana .,na cztery strony świata". Porównaj ryc. 27. Pow. Opoczno. A — widok ogólny, B — części kroju: c — cztery części tworzące denko i boki, d — „baranek" ze skóry baraniej z runem. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1:16. Ryc. 27. Rogatywka zwana „na cztery strony świata" noszona do 1905-6 przez Kacpra Bigosza, Grotowice, pow. Rawa - Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr ks. wpł. 1491. Fot. K. Wecel, 1955. Do sukmany noszono powszechnie filcowy kapelusz zwany kaplus z wysoką, zwężającą się główką a denkiem wgiętym po środku z 2—3-ma aksamitkami, szpilkami i sprzącz­ kami. (Tabl. I). Taki kapelusz zwano świński ryjek lub piasta. Noszono również kapelusze rozszerzające się u góry . Kawalerowie zatykali w nie pawie piórko lub kwiaty. Kape­ lusze filcowe wyszły z użycia na pocz. X X w. Po nich noszono czapki sprężynówki Ł szerokim denkiem, po czym weszła w modę maciejówka o denku nieco mniej­ szym zwana kaśkietem (rys. 28). Noszą ją dotąd starsi chłopi; młodzi przyswoili so­ bie współczesne cyklistówki lub czapki innego rodzaju. 48 Kapelusz lub kaszkiet drużby był odpo­ wiednio zdobiony, w Rzeczycy w X I X w. drużba zdobił kapelusz gałązką ze skrzydeł gęsich, p r z y b r a n ą czerwonym i czarnym suknem a także szychem. Przy chodzeniu ozdoby te trzęsły się. W Smardzewicach i Lubochni przybierano maciejówkę a m a r a n t o w ą wstążką i rózgą kwiatów przy­ piętych z prawej strony (ryc. 28). Letnim nakryciem głowy był słomkowy kapelusz (ryc. 25), pleciony ..plotką" robioną z żytniej słomy. Plotkę wyplatano z 6-ciu słomek. Kapelusz taki szył przeważnie pastuch pasąc bydło; obecnie jednak kape­ lusze te wyszły prawie z użycia. Ryc. 28. Czapka „kaszkiet" drużby. Wola Załęzna, pow, Opoczno Muzeum Etnograf w Łodzi Nr inw. 2128. Fot. .T. Krajewska. 1946. 31 �Pasy W X I X W. noszono pasy tkane lub plecione, ale nigdy rzemienne. Według Stolar­ skiego w Sługocicach noszono niegdyś wysokie skórzane pasy, podobne do krakowskich, lecz obecnie nikt ich nie pamięta. W poł. X I X w. były w modzie białe lub czerwone pasy wełniane a z końcem X I X w. noszono na codzień pasy czerwone, tkane z wełny lub ple­ cione, siatkowe, wielokolorowe na święta. Do czasu I wojny noszono pasy siatkowe ple­ cione (ryc. 31), droższe i sztywne tkano na warsztatach (ryc. 29, 30, 32). Pasy siatkowe były na tle pąsowym, żółtym a nawet czerwonym, jak w Rzeczycy, ple­ cione z wełny. Plotły je kobiety (ryc. 68) (długość 2,5—2,7 m, szer. 13—25 cm). Ryc. 29. Pas z barwionych nici lnianych z ok. 1900 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Fot. K. Wecel, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Ryc. 30. Pas włóczkowy o tle żółtym, szer. 7,8 cm. dług. 291 cm. Opoczno, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2162. Fot. ,T. Krajewska. Sztywne pasy tkane w X I X w. noszone były na lejbiku a na przełomie X I X — X X w. na sukmanie. Pas siatkowy okręcano dokoła figury; istniało kilka sposobów wiązania. Najpospolitszy — to wiązanie na przodzie (ryc. 6) lub z boku (ryc. 1 i 9). Pas tkany na krosnach uważany jest za starszy od siatkowego. Pasy parciane są tkane na płóciennym postawie z wełnianym wątkiem. Pasy wełniane tkane posiadają skręcone frędzle (ryc. 30), bądź splecione są w war­ kocz (ryc. 29). Obuwie Opoczyńscy i rawscy chłopi noszą buty wysokie z cholewami. Zmieniały się one aż do naszych czasów. 32 �W X I X w. noszono czarne, juchtowe buty o przyszwach krojonych razem z cholew­ kami. Robiono je na jednym kopycie. Takie buty były bez futrówki, miały miękkie cho­ lewy, dwukrotnie wywijane. Cholewy miały uszy. przez które przeciągano podwiązkę lub trocki zakończone chwastami. Cholewy były obszyte zielonym, czarnym lub czerwonym sznurkiem. Podwiązki byty z 3 wełen zielonej, czerwonej i czarnej. Kawalerskie buty miały wyższe obcasy i podkówki. Trzy gwoździe przybite na pięcie zwano huncfotami. Ok. 1870 r. weszły w modę buty z krojem, czarne z futrówką bez wywijania cholewy. Kawalerowie nosili buty w 8 kantów, karbowane w harmonijkę. Na pięcie świeciły mo- Ryc. 31. Pas „siatkowy" pleciony w rękach. Idzikowice.. pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Ło­ dzi. Nr inw. 1254 c. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 32. Pas o osnowie lnianej a wątku wełnia­ nym. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 483. Fot. K. Wecel, 1953. siężne huncfoty. Buty karbowane zarzucono przed I wojną. Po nich przyszły buty z pro­ stymi cholewami. Stopy owijano w X I X w. powszechnie wiechciami lub onucami. Wiechcie skręcano ze słomy na ręce i kropiono wodą, aby słoma zmiękła. Część słomy przewiązywano i dzielono, jak snopek. Chłop kładł węzełek pod stopę, dłuższą częścią w kierunku pal­ ców, po czym po 2—3 słomki okręcał dokoła nogi. Wyrobiony w ten sposób wiecheć star­ czył na t y d z i e ń . Szlachta wcześniej, bo w X V I I I w. w. g J. K i t o w i c z a zarzuciła wiechcie i onuce. Chłopi dopiero w ostatnich latach zaczęli używać skarpet. Z końcem X I X w. weszły też w użycie trepy wyrabiane z drzewa i obijane rzemie­ niem. Wkładano w nie również wiechcie. J9 o Strój Opoczyńsk 30 33 �R o z d z i a ł VI. OGÓLNY OPIS OPOCZYŃSKIEGO STROJU KOBIECEGO W X I X w. noszono niemowlęta w cienko uprzędzionych prześcieradłach, otrzymywa­ nych we wianie. Koło Luhochni tkano je „w bącki". Ok. 1900 r. prześcieradła były tkane z lnu i bawełny na 4-nicielnicach i obszywane białą „obróbką" z chwastami. Współcześ­ nie noszą niemowlęta w pasiastych dywanach obszytych wełnianą obróbką lub doróbką z chwastami zw. kocotki. (ryc. 7). S t r ó j d z i e w c z ę c y . Małe dziewczynki ubierają latem w sukienki perkałowe a w zimie — wełniane. Niemowlętom nakładają zdobione czapeczki z jedwabiu lub wełny (ryc. 63). Nieco starsze dostają zapaski w pas, tkane jak zapaski na porywkę. Dziewczęta chodzą ubrane jak dorosłe kobiety (ryc. 33), tylko m a ł y m dziewczynkom tkają wełniaki „drobne". Dziewczynki noszą często zapaski do odziewu po swych babkach, gdyż matki nie noszą zapasek niemodnych. S t r ó j k o b i e t . Najstarszy znany nam z informacji strój kobiecy z I I poł. X I X w. składał się z kiecki do pasa w dwie wełny, przetykanej niekiedy białym partem lub czar­ nymi prążkami, z tak zwanym przedsobkiem lub półką, a dalej z zapaski w „pas" i na ,,odziew". Koszula typu p r z y r a m k o w e g o była gładka lub ze stebnówką, a gdzienie­ gdzie z wyszyciem, z prostą osywką i wąskimi osyweckami. Gorset z samodziału lub materiału kupnego miał 8 klap, a koło Lubochni 4, i był dopasowany do stanu. Głowę zdobił czepiec z zawiązaną na n i m „na okrąg" salinówką lub tylko chustką. Na nogach płytkie, skórzane pantofle, niekiedy sukienne lub % samodziału łączonego ze skórą, uzupeł­ niały strój kobiecy. Ok. 1890 r. weszła w modę kiecka w pas z „osywką", w pow. rawsko-mazowieckim na czerwonym dnie, tkana w wąskie pasy z prążkami symetrycznie ułożonymi w raporcie w 5 wełen (czarna, zielona, fiołkowa, buraczkowa, niebieska przetykana niekiedy białym partem, Tabl. I I I ) . Podobnie wykonane były kiecki zwane parciokami lub pacześniokami, których raporty są wykonane gładko, bądź tkane jak w Rzeczycy w „ząbki" a koło Lubochni w „bącki" (Tabl. I I I . ) . Na przełomie X I X — X X w. weszło w modę tło koloru pąsowego (tj. pomarańczowego niekiedy o odcieniu cynobrowym). Kie­ cka tkana w szersze niż dotąd pasy po­ siadała iglicowanie z wełny, sięgała do kostek i miała 1—3 zakładki u dołu. Na nią nakładano zapaskę w pas na tle p ą ­ sowym w szerokie zielone pasy a na ra­ miona zapaskę na „odziew". Do tego stroju noszą koszule przyramkowe zdo­ bione czerwonymi i czarnymi wyszyciam i (Tabl. I.), a w ośrodku rzeczyckim i studziańskim haft czarno-biały. Do kiecki z „osywką" wkładają gor­ sety z tackami, wykonane z samodziału, lub z granatowego aksamitu zdobionego paciorkami, stebnówką i haftem. Sznu­ rowano tasiemkami lub wstążkami od dołu k u górze. Do stroju ciemno-pąsowego noszą na czepcu lub bez czepca salinówkę. Czarne T Ryc. 33. Dziewczynki we współczesnych stro­ jach odświętnych, Opoczno. Fot. J. Krajew­ ska, 1947. 34 ��trzewiki zdobione często huncfotami sznurowano czarną tasiemką, młode zaś Opoczynianki różową lub pąsową. Bogatsze wiązały na szyi prawdziwe korale (do 8-u sznurków) z me­ dalikiem i kilka sznurków bursztynów z krzyżykami i medalikami. Biedniejsze wiązały kamienne gronotki. Prócz charakterystycznego pąsowego wełniaka noszą Opoczynianki wełniaki w bar­ wach ciemniejszych bogato iglicowane szczególnie w Smardzewicach. Na terenie pow. rawsko-mazowieckiego wyrabiają w dalszym ciągu parciaki. lecz o innym układzie postawu niż w tkaninach starszych. Kiecki przyszywa ją do staników a u dołu zdobią sznurkiem kręconym z wełny. Ok. 1910 r. ukazały się kiecki i zapaski ..o dnie łowickim" lub „pąsowym" (chrom). W pierwszej fazie były one tkane w 4—5 wełen o raporcie symetrycznie zbudowanym „na okrągło". Ok. 1920 r. raporty rozbudowują się kolorystycznie, stosuje się kilka odcieni koloru zielonego, różnicuje się kolor buraczkowy, niebieski i różowy. Kolor różowy dawał tkaninie szczególny akcent, a pasy stały się asymetryczne. Do kiecek o dnie łowickim noszą zapaski na odziew (o dnie czarnym), i zapaski w pas (np. o dnie zielonym, Tabl. I I ) . Niekiedy kiecka i zapaska na odziew ma dno łowickie. Do żałoby noszą kieckę o czarnym dnie z czarną zapaską na odziew. W dni niepogodne koło Opoczna używają najczęściej zapaski na odziew w kolorze modrym (ryc. 41). Oprócz tego noszą też kiecki o tle „gąsiątkowym" t j . seledynowo-zielonym, lub o o tle „ciałowym" t j . jasno-różowym a także niebieskim lub w ogóle jasnym. Są to stroje bardziej paradne, przeznaczone na lato i do nich noszą jasne zapaski a nie używają już zapasek do odziewu. Po I wojnie noszono koszule z w y k ł a d a n y m kołnierzem zdobionym siatką, z wyszyciem na przyramkach, kołnierzu i mankietach. Haftowano bawełną zapołem w różnych kolo­ rach. Nowsze koszule mają mankiety dłuższe od dawnych, przy kołnierzu siatkę szeroką, wykonaną szydełkiem, krochmaloną i falującą (ryc. 40). W dni chłodne ubierano kaftan, który ok. 1900 r. był krótki, z deseniowej tka­ niny, najczęściej o dnie ciemnopąsowym (Tabl. I I I ) . Współczesne kaftany mają dno łowickie (Tabl. I I , Tabl. I I I ) , chociaż używane są i inne np. o tle czarnym w zielone paski (Tabl. I I I ) . Prócz kafta­ nów z samodziału Opoczynianki noszą kaftany z cienkiej wełny z szewiotu lub aksamitu. Kaftany są przeważnie na podszewce, często ze starego wełniaka. Uroczyste ślubne kaftany są z cienkiej wełny. Z końcem X I X w. w okolicy Lubochni kaftany z kupnej tkaniny haf­ towano na plecach. Dziewczęta i kobiety plotą włosy w dwa warkocze złączone różową lub haftowaną w kwiaty wstążką. Dziew­ częta wiążą nad czołem salinówkę, idąc do miasta kryją salinowki białą perkalową chustką. Na nogi wkładają latem pantofle i białe, wełniane własnej roboty lub kupne pończochy. S t r ó j l e t n i . Biały odświętny strój letni był jednocześnie strojem ślu- Ryc. 34. Dziewczynka w ubiorze letnim. Su­ kienka z perkalu. Zychorzyn, pow. Opoczno. Fot. Marian Ney, 1946. 3- 35 �tanym. Prócz stroju białego kobiety ubierają się w kieckę z cienkiej wełny, naśladującą wełniak w kroju o kolorze najczęściej granatowym lub buraczkowym, zdobioną zakład­ kami i aksamitnymi naszyciami. Prócz takiej kiecki noszą sukienki z deseniowego perkalu szyte na wzór wełniaka lub lnianego samodziału barwionego i tkanego w deseń. Na to nakładają zapaskę w „pas". S t r ó j z i m o w y . W X I X w. kobiety opoczyńskie nosiły w zimie na wełniaku rodzaj sukmanki zw. żupanikiem, sukienką lub przyjaciółką. Biedne — z kraszonego na kolor modry partu, podwatowane; bogatsze — z zielonego, czarnego lub granatowego sukna, podbite białym lub siwym barankiem. Do sukmanki nosiły buty z cholewami. Na pocz. X X w. sukienka wyszła z mody; dłużej utrzymała się angierka lub wangierka<& samo­ działu o tle pąsowym i biało-czarnej osnowie. Na angierki nakładano zapaskę w pas. Na szyi wieszano bursztyny (Tabl. I ) ; koło K r a ś ­ nicy, we wsi Dęby wiązano na głowie dzikówkę lub „dziką chustkę". Była to duża, weł­ niana o tureckim wzorze chustka, którą okrywano głowę i ramiona, wiązano, pod brodą i na nią dopiero zawiązywano zapaskę na odziew. Angierki utrzymały się gdzieniegdzie do tej pory. W pow. rawsko-mazowieckim kobiety nosiły w zimie dywany tkane na 4-nicielnicach, składane w trójkąt, a końce zwijano w kształt mufki. Na taki dywan nakładano zapaskę na odziew, którą przewiązywano raz z góry, drugi raz w pasie, przekładano do tyłu i wią­ zano. Obecnie kobiety zakładają w zimie wa­ towane k u r t k i ; głowę chronią pod salinowką lub chustką perkalową, skrzyżowaną pod brodą i wiązaną z tyłu. Na to wkładają cieple chustki wełniane i zapaski na odziew. Z pocz. X X w. kobiety nosiły trzewiki, obecnie weszły w modę wysokie buty z cholewami (ryc. 4). U b i ó r d o p r a c y. Do pracy wkładają w zimie stary wełniak, kaftan watowany, chustkę na głowę skrzyżowaną pod brodą i związaną z tyłu, a na to jeszcze ciepłą chu­ stkę. Na nogi nakładają buty lub trepy; da­ wniej wkładano w nie wiechcie i onuce a obecnie onuce i wełniane pończochy. Latem noszą wełniaki robione na po­ ry wką, to jest z rzadkiej tkaniny wełnianej Wkładają też zużyte lub bez haftów ko­ szule i stare zapaski robione na parcie lub tkane w deseń z paczesi. Prócz wełniaków zużywają też podniszczone kiecki. Na głowę nakładają perkalową białą chustkę zasunięta głęboko na twarz, związaną z tyłu, a przy pracy w polu pod brodą. Kobiety chodzą latem boso lub w trepach; idąc do miasta na­ kładano buty dopiero tuż przed osiedlem. Da­ wniej kobiety podczas żniw zdejmowały wierzchnie ubrania i pracowały w koszulach. Ryc. 35. Strój letni z fabrycznej wełny, kobieta idzie boso, a w ręce trzyma trzewiki. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. 3 ii �S t r ó j o b r z ę d o w y. Na przeło­ mie X I X i X X w. opoczyński strój ślu­ bny składał się z kiecki białej do pasa zw. sorcem, na terenie półn. przyszytej do stanika z w. dymką, z koszuli hafto­ wanej krzyżykami w kolorze czerwonoczarnym lub biało-czarnym. Do kiecki w pas nakładano gorset i kaftan w y ­ konany z białej bawełnianej tkaniny tkanej na 4-nicielnicach. W zimie za­ miast białego, zakładają pod kaftan ciepły gorset. Do sorców łub dymek noszono za­ paski wełniane, przeważnie na tle ciemno-pąsowym a w okolicach Lubochni, Rzeczycy, płócienno-bawełniane zw. zapołowe. Szyto również kiecki z płótna kupnego. Spódnica marszczona miała u dołu 10 zakładek. Współcześnie w okolicach Opoczna noszą suknie szyte z płótna kupnego przyszywane do stanika z rękawami, Ryc. 36. Młoda mężatka w czepcu obrzędowym z 1916 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. mocno krochmalone. Do białej kiecki zawiązują często zapaski o jasnych barwach przetykane gęsto białym partem. Do płóciennej spódnicy wkładano fartuchy krótsze od niej z białej p i k i lub innych tkanin, obszyte koronką i białe (kremowe) kaftany z siatką. Idąc do ślubu ,,w sorcu", .,dymce" a nawet wełniaku panna młoda zakłada na kark sałinówkę, którą krzyżuje na piersiach. Na głowie nosi wianek z wstrzążek, który koło Lubochni przyciska się chustką. W X X w. weszły w użycie welony i są powszechnie przyjęte. Do stroju ślubnego noszono dawniej pantofle a na przełomie X I X i X X w. w y ­ sokie buty. W okolicach Lubochni prócz młodej i druhny ubierały na głowę stroiki zdobnione pawimi piórami (ryc. 6). Ryc. 37. Dziewczyna we współczesnym stroju odświętnym. Ja­ sień, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Krajewska, 1954. 37 �Na przełomie X I X i X X w. chowano dziewczynę w dużej salinówce na ramionach i chustce na głowie; mężatkę — w czepku bez chustki a na ramiona dawano połowę prześcieradła (,,w czym nosiłaby dzieci na drugim świecie"). Starszej kobiecie zakładano połówkę prześcieradła na ramionach, sięgało ono aż do stóp. Jeszcze i teraz starsze ko­ biety przygotowują sobie czepek lub jakiś strój na śmierć. Zmarłej dają również bur­ sztyny na szyję. R o z d z i a ł VII. SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO. Koszule Opoczyńskie koszule kobiece są podobne do najstarszych koszul męskich na ,,zaściegackę" z wywiniętą „osywką". Składają się one z dwóch części: górnej, krótkiej, sięgającej do pasa zw. stanevi a w Radzieach Dużych ciałkiem, uszytej z cienkiego płótna, i z części dolnej t j . nadołka przyszytej do stanu, szytej z grubego płótna często z kilkoma wkładami dla poszerzenia (ryc. 38, 39 II.). Rękawy koszul marszczone na przyramku (ryc. 40) a w koszulach rawskich lub północno-opoczyńskich — z kontrafałdem zdobio­ nym. Różnice w koszulach kobiecych zaznaczają się w kołnierzu i mankietach a także w zdobieniu. Najstarsze koszule miały kołnierze stojące z wąską szydełkową ko­ ronką i były zdobione podwójną stebnówką na przyramkach i ,,osywkach". Moda na te kołnierze przeżywa się, w Smardzewicach w koszulach późniejszych wystę­ puje haft na kanwie. Tylko w grupie odrzywolskiej przetrwały proste, wysokie kołnierzyki, jakkolwiek noszone są oba typy, a młode dziewczęta ubierają się raczej w koszule nowsze. Zmiany w kroju koszuli dotyczą tylko mankietów, gdyż w najstarszych są one wąskie (ryc. 6), a w późniejszych szero­ kie (ryc. 3). Najbardziej zróżnicowany jest haft ko­ szuli; najstarsze mają wyszywane przyramki i mankiety a współczesne — ręka­ wy. W koszulach nowego typu haft jest umieszczony pasami między zakładkami, bądź też na całej powierzchni rękawów są rozrzucone bukiety kwiatów. Koronka zdobiąca koszulę zw. siotką jest wąska w najstarszych koszulach, w późniejszych —• rozszerza się, a motywy zdobnicze różnicują się. W okolicach L u bochni na pocz. X X w. noszono dość szero­ ką „osywkę" z szeroką koronką. Współ­ czesne koszule „siotkowe" lub ,,z krezą" posiadają szeroką przejrzystą koronkę, dzierganą szydełkiem, mocno krochmaloną i falującą. Ryc. 38. Koszula kobieca z „nadołkiem" z ok. 1900 r. Wólka Felgustowska, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2049. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. 38 �3k \ / ' 1 A Ryc. 39. Koszule kobiece. I. — Koszula odświętna. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1250 b. I I . — Koszula z nadołkiem. Wola Zależna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — nadołek, e,ei, f — części okrywające klatkę piersiową (plecy — f, piersi — c,o), g — rękaw, h — ćwikieł, i — mankiet, j — przyramsk, k — kołnierzyk. 1 — części tkaniny podszywa­ ne od wewnątrz pod przyramek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Koszule lub bluzki wykonuje się przeważnie z płótna fabrycznego. W Ossie rękawy są składane wzdłuż i zaprasowane na ostro. Koszula jest zwykle mocno krochmalona. Ostatnio zjawia się na koszulach nowa ,ozdoba w postaci zakładek. Koszule takie są zdo­ bione przeważnie haftem o motywach roślinnych (Tabl. I V ) . Starsze kobiety nie nakładają pod kieckę innych części bielizny a górna część koszuli jest jednocześnie wierzchnią częścią ubrania, r ę k a w y bowiem i przyramki zdobione są widoczne spod gorsetu (ryc. 37). Ryc. 40. Koszula kobieca odświętna sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 535. Fot. J. Krajewska, 1948. 39 �Kiecki Najstarsze kiecki były płócienne. Pisze o nich Stolarski: „Kiecka sprzed stu laty była ze zgrzebnego płótna, bardziej podobna do zwykłego worka, niż do dzisiejszej spód­ niczki. Pozostałością po kiecce sprzed 100 lat była do 1890 r. „półka" przeważnie z płótna zgrzebnego, przykrywana zapaską z ładnego materiału, ale że zapaska krótsza od kiecki, półkę było widać. Rozporek na przodzie przykrywany zapaską kobiety bardziej nieporządne zaniedbywały, że on często był za długi i za szeroki". Półka miała 40 cm szer. w y ­ konana dla oszczędności z partu lub z partu i wełny. (Dęby). Pozostała część kiecki posiadała wątek wełniany przesuwany białą nitką bawełnianą. Nici lniane wątczono w półce białym partem i czarną lub czerwoną wełną, czasem jak w Rzeczycy przesu­ wano po 2 nitki partu i 2 granatu. Kiecki były tkane w modre i czerwone lub czarne i czerwone 2 cm prążki, wątczone białą bawełną (ryc. 42). W Treście Rządowej tkano kieckę w 2 wełny w prążki (1 cm) barwy orzechowej i jasno-niebieskiej. J. P. Dekowski podaje, że w 1752 r. spódnice w paski używane były przez kobiety odrzywolskie a w 1791 r. wieśniaczka osiadła niedaleko Petrykóz miała spódnicę czerwoną w białe i niebieskie paski. Kozłowski w „Kłosach" pisze w 1871 r„ że w Łęgonicach nad Pilicą noszono kiecki czer­ wone w paski najczęściej niebieskie, czarne lub zielone z żółtym. Możliwe, że na terenie Opoczyńskiego jednobarwny wełniak używany był równocześ­ nie z wełniakiem dwubarwnym, chociaż moda na jednobarwne wełniaki odświętne w pol. X I X w. mogła być d o m i n u j ą c a . W końcu X I X w. noszono w pow. rawsko-mazowieckim jednobarwne kiecki buraczkowe, zdobione szeroką aksamitką a i dziś w okolicach L u bochni noszą kiecki jednobarwne. Biała bawełna do przewątczania kiecek używana była w X I X w. i w pocz. X X w. W okolicach Opoczna używana była kiecka „modra" w białe prążki (ryc. 41). Ok. 1870 r. następują kolorystyczne przeobrażenia kiecki i przejście od dwu lub trzybarwnej — do kiecki o dnie czerwonym, zdobionym prążkami w 4 wełny lub posiada­ jącej 6—8 krasiów. Są to kolory: czarny, zielony, niebieski, buraczkowy, wiśniowy. Do tych kolorów, które są podstawowymi dochodzi w raporcie kolor żółty lub różowy, który czasem jest używany jako pojedyncza prążka. Początkowo była to kiecka: „drobna" o w ą 31 Ryc. 41. Kiecka ..modra" z czarno-białego samodziału. Żychorzyn. pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 444. Fot. J. Krajewska, 1948. 40 Ryc. 42, Spódnica „kiecka". Międzybórz, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 997. Fot. J. Krajewska, 1948. �skich paskach dna, które później rozszerzają się i są zdobione szerszym raportem zbudo­ wanym „na okrągło" t j . z symetrycznym układem barw. Kiecka przeszła przez przeobrażenia również i w kroju. Na przełomie X I X i X X w. noszono kiecki do pasa, bez półki z jednolitej tkaniny z zakładką lub 3—4 za­ kładkami długa po kostki, prosto opadająca, sfałdowana z tyłu, była wszyta w oszywkę Rye. 43. Wełniak tj. spódnica zszyta ze stanikiem z 1935 r. Gorzalków, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1448 a. A — przód, B — tyl, C — części kroju: d — plecy i boki, c, f — przód stanika. Linia przerywana w części, g — oznacza skrócenie dłu­ gości płatu. Rys. Pracownia Muzeum 'Etnograficznego w Łodzi. Podziałka 1 :30. zawiązaną na przodzie. Długość kiecki odpowiadała szerokości tkaniny, gdyż pasy ukła­ dano wzdłuż a szerokość wahała się od 3,5 do 4 m. W okolicy Opoczna kiecka w pas była modna do I wojny. W Rzeczycy ok. 1900 r. za­ częto wszywać kiecki do staników, co przyjęło się ok. 1914 r. w całym Opoczyńskiem. W ośrodku rzeczyckim kiecki takie noszono z paskiem zapinanym na przodzie. Ok. 1900 r. weszła w modę barwa pąsowa zw. również koło Opoczna „cerwoną" (pomarań­ czowa Tabl. I) — która występuje w dnie kiecki (szer. 3—5 cm). Raporty różnej wielkości nie przekraczają 13 cm. Ok. 1910 r. weszło w modę dno „łowickie" zw. „pąsowe" (żółty, chrom), ale układ barwnych pasów pozostaje w pierwszej fazie nowej mody ten sam. Po I wojnie następuje rozbudowanie raportu barwnego (Tabl. I I ) , a ilość odcieni powiększa się. Szczególnie charakterystyczny jest kolor różowy, wełna zaś różowa nazywa się koło Lubochni włocka. Raport staje się asymetryczny tzw. społeczny, ostatnio nie powtarzający się w całej kiecce. Układ barwny powstaje przez wiązanie prążek róż­ nej szerokości, przez rozjaśnianie lub przyciemnianie barwy przy pomocy wąziutkich prążek, powstających przez 2 lub 3 przesunięcia wątkiem odpowiedniej nici. Obok pąso­ wych kiecek opoczyńskich noszono kiecki na dnie ciemnym: fiołkowym, buraczkowym, czarnym. Obecnie nosi się kiecki o różnych dnach; najbardziej lubianym przez starsze kobiety jest dno pąsowe lub czarne a przez młode pokolenie — dno „gąsiątkowe" (zie­ lone) „ciałowe" (różowe — Tabl. I I I ) . Kolor „ciałowy" wszedł również do raportu i do kiecek o innym dnie. Kiecki tkane są na postawie z partu lub kupnych nici, wątczone wełną. Prócz kiecek wełnianych modne były jeszcze w X I X w. kiecki zw. pacześniok lub parciok; w Glinku miał pasek biały, niebieski, granatowy lub zielony, czerwony, nie­ bieski a między nimi drobne czarne prążki. Parcioki są ciekawe z uwagi na tkacki ścieg, gdyż moda polegała na t y m , aby w tkaninie przeświecały nici partu osnowy. Kolory­ stycznie odpowiadały modzie istniejącej w danym czasie (Tabl. I I I ) . Ciemne kiecki służyły do „chodu" a odświętne były jasno-zielone. i jasno-niebieskie. Parciak był tkany na lnianych niciach, wątczony wełną w „prążki" łub w „ząbki". W ośrodku rzeczyckim tkano kiecki na białym parcie w ząbki czerwone i granatowe, między prążki zaś wpuszczano 41 �3 nitki partu. Kontynuacją parciaka jest kiecka noszona w X X w. w pow. rawsko-mazowieckim z pewnymi zmianami w układzie nici lnianych, które tworzą pasy białe i czarne biegnące na przemian i prześwitujące przez ciemno-pąsowy wątek. Współcześnie kobiety tkają czasem barwne parciaki na letnie kiecki robooee. „Ząbki" modne jako ściegi tkackie już w parciakach w X I X i X X w. są rów­ nież stosowane jako przeróbka i w kieckach ciemno-pąsowych i ciemnych do pasa w X X w. aż do wojny światowej. Szczególnie bogato były zdobione przeróbką w ośrodku smardzewickim i rzeczyckim (Tabl. I I I , IV). Ciemno-pąsowe posiadają w całym Opoczyli­ skiem podobną modę; jest to ścieg tkacki bądź iglicowanie na warsztacie. W nowszych kiec­ kach tkanych przed I I wojną — przeróbka jest często iglicowana jedwabną łasą. W X I X w. używano niekiedy subtelnych efektów kolorystycznych przez użycie odpowiedniego ma­ teriału i techniki tkackiej, jak przesuwanie środkowej prążki raz b a r w n ą wełną, to znów nićmi białymi (Tabl. I I I ) . Upowszechniające się po I wojnie kiecki o dnie łowickim były przyszyte do stanika (Tabl. I I ) . Na stanik tkają materiał w barwach kiecki, lecz o prążkach i dnie w połowie węższym. Stanik jest dopasowany przy pomocy zakładek idących od pach ku środkowi pleców do pasa, z przodu ma odcięty karczek a dolna część ułożona jest w za­ kładki). Stanik zdobią aksamitkami wzdłuż zapięcia i wszerz nad zakładkami. Zdobią go też atłasowe wstążeczki u k ł a d a n e w kontrafałdy (ryc. 44), paski szklokóio i guziczki. Współcześnie kiecka posiada k r y t ą szeroką zakładkę pod aksamitkami, która usztywnia ją dzwonowato (ryc. 45). W półn. części Opoczyńskiego, koło Smardzewic i Odrzywołu kiecka jest puszczona prosto i nisko zdobiona tasiemkami. W okolicach Lubochni duży wpływ posiada moda idąca od Rzeczycy, a więc i kiecki noszone są według tamtejszej mody. Prócz nich występują i inne formy kiecek a więc tzw. kiecka rawska, którą charakteryzuje brak Ryc. 44. Spódnica zw. ..kiecka" ze stanikiem i paskiem .Rzeczyca, pow. Rawa Mazow. Muz. Etn. w Łodzi. Nr inw. 3746, fot. K. Wecel. 42 Ryc. 45. Spódnica — kiecka ze stanikiem, Sadykierz, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeurn Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 436. Fot. K. Wecel, 1953. �jednolitego tła, tzw. ..układanka" t j . jednobarwna kiecka układana w fałdy i zdobiona u dołu szeregiem kolorowych wstążek oraz haftowany stanik. Prócz kiecek wełnianych i parciaków Opoczynianki noszą latem kiecki z cienkiej granatowej, lub buraczkowej wełny szyte z aksamitkami na staniku, bądź perkalowe. Przed I wojną noszono w upalne dni tzw. sorce t j . kiecki do pasa z oszywką, tkane na 4-nicielnicach, z lnianych i bawełnianych nici. W półn. części Opoczyńskiego dymki t j . kiecki tego typu przyszywają do stanika również z zakładką. Sorce i dymki były również strojem ślubnym. Obecnie szyją kiecki z kupnego perkalu, zaś koło Opoczna razem z rękawami. Kiecki z perkalu weszły w modę ok, 1925 r. a w Smardzewicach jeszcze wcześniej; szyte na staniku posiadały zakładki. Zapaski Z a p a s k i w p a s . Zapaski ,,w pas" są używane do każdej kiecki, tak w stroju od­ świętnym, jak i w ubiorze codziennym a dawniej wiązano je również na angierce. K o ­ biety opoczyńskie mają ich przeważnie kilka, zamożniejsze dostają we wianie i więcej niż dziesięć, jednakże na codzień używają zapasek podniszczonych lub ciemniejszych. Oprócz wełnianych zapasek są również używane zapaski na ,,porywkę", na targ, do pracy lub do stroju białego, przerabiane często białą bawełną. Takie zapaski były z końcem X I X i pocz. X X w. długie, dostosowane do długości kiecki a szer. ok. 1,5 m (Tabl. I ) . Współczesne, są krótsze i węższe (ok. 0,5 m dłg., 0.60 m szer.) bez oszywki (Tabl. II) zwłaszcza w okolicach Opoczna, Rzeczycy, Studzianny a tylko w okolicach Odrzywołu i Smardzewic noszą zapaski dłuższe. Zapaska wszyta jest w oszywkę i wiąże się na tasiemki zw. stroczki lub troczki, tkane z wełny na parcie lub kręcone w k i l k u barwach a czasem jednobarwne. (Tabl. I I I ) . Do za­ pasek ozdobniej szych przyszywają na końcach tasiemek kocotki, krzyżują je z tyłu i wiążą z przodu w kokardę na oszywce. Zapaski w pas najstarszego typu spod Opoczna były drobne, modre w wąskie paski przerabiane białym lub czerwono-czarnym kolorem. W powiecie rawsko-mazowieckim noszono zapaski granatowo-białe. Zapaska w drobne pionowe prążki używana jest dotąd, choć w innych barwach i układzie prążek (ryc. 46). Ok. 1900 r. zapaski rozbudowują się kolorystycznie i zmieniają kompozycyjnie, w modę Ryc. 46. Współczesna zapaska ,.na odziew", Ogonowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1253. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 47. Zapaska „w pas" z ok. 1900 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw 1267. Fot. J. Krajewska. 1948. 43 �wchodzi kolor ciemnopąsowy (pomarańczowy) zw. również cerwony, który wiąże się z szerokimi prążkami zielonymi (Tabl. 1). Jednocześnie wprowadza się bogaty ścieg iglicowy. Tło „cerwone" wyszło z mody od 1910 r. a na jego miejsce weszło tło „łowickie", czyli pąsowe (chrom). Raporty takie są budowane w 4—5 kolorach, analogicznie do kiecki, zawsze symetryczne. Ok. 1920 r. wprowadza się do tła i raportu więcej kolorów, to też tkanina bogaci się kolo­ rystycznie. Obecnie prócz ciemnych ko­ lorów modne są i jasne, a do białych kie­ cek —• przerabiane gęsto białą bawełną. W Opoczyńskiem szczególnie w czę­ ści półn. rozwija się w zapasce bogaty ścieg tkacki 4- lub 6-nicielnicowy lub pod deskę. W okolicach Lubochni wyko­ nują od 1900 r. zapaski wełniane w „bącki" (Tabl. I I I ) w ciemnych kolorach a także „zapołowe" z siwego partu, przerabianego białą bawełną z pasami 0 prążkach z „bąckami" czerwono-czar­ nymi. Zapaski te są obszyte białą szydełkową koronką. W okolicach Rze­ Ryc. 48. Zapaska w „krzyżoczki" z ok. 1915 r. Królowa czycy robiono również zapaski w „ząbki" Wola, pow. Rawa Mazowiecka, Muzeum Etnograficzne a niejaka Maria Chojecka z Glinnika w Łodzi, nr inw. 3124 dep. Fot. K. Wecel, 1954. wprowadziła ok. 1914 r. w modę „krzyżocki" i „kuloski", o ściegu dość skomplikowanym i większej ilości kolorów. Zapaski te są zdobione szeroką wełnianą koronką; moda na ten typ trwała do I I wojny. r Współcześnie prócz zapasek szytych z tkaniny pasiastej robią zapaski na „ p o r y w k ę " w kratkę, wałczone bawełną (Tabl. I I I ) , bądź o osnowie w dwu kolorach, czarnym 1 białym prześwitującym przez wełniany lub lniany wątek i dającym wrażenie tkaniny kraciastej. Taką techniką są najczęściej wykonane zapaski dla dziewczynek. Zapa­ ski w pas typu starszego nie posiadają ozdób lub są mało zdobione b a r w n ą plotką baweł­ nianą; współczesne są zdobione pośrodku aksamitką (1—3), tasiemkami i paskiem „szkloków", wstążkami i koronką. Ponadto koło Opoczna obszywają często weł­ nianą siatką dolną krawędź zapaski i jej boki, a zapaski „zapołowe" siatką białą (ryc. 37). W Glinniku i wsiach sąsiednich w okresie międzywojennym dolną krawędź zapa­ ski tkaną w „kuloski" obszywano koronką wełnianą w barwny wzór a nawet haftowano na koronce nazwisko właścicielki. Krótkie zapaski mają często pod aksamitkami u k r y t ą po środku zakładkę, dzięki któ­ rej zapaska układa się w sztywne fałdy. W Smardzewicach i okolicy zdobią zapaski u dołu białymi tasiemkami. Z a p a s k i n a o d z i e w. Zapaska „na odziew", „do odziewu" lub „do chodu" zarzu­ cana jest na ramiona dla ciepła, w razie potrzeby kryją nią także głowę. Zapaski na odziew zakładano także na dywany, k t ó r y m i się okrywano a także na ciepłe k u r t k i (Tabl. I I ) . W zapaskach na odziew noszą często na plecach bańki z mlekiem, zapaska więc spełnia dodatkowe fukcje. Z końcem X I X w. zapaski na odziew były tkane z wełny czarnej i czerwonej, grana­ towej z czerwoną lub modrej przerabianej białą. Koło Opoczna prążki były w niej nieco szersze niż w zapasce w pas, chociaż koło Lubochni tkano prążki jednakowe, dwa razy przesunięte bawełną. Na ogół zapaska na odziew posiada paski pionowe, lecz koło Opoczna na pocz. X X w. noszono również zapaski na odziew z paskami poziomymi. 44 �Ok. 1900 r. zaczęły być modne zapaski o ciemnopąsowym dnie (Tabl. I I I ) . Zapa­ ska na odziew jest wszyta w oszywkę (dł. 72 cm, szer. 7.5 cm), do której przywiązane są troczki wiązane z przodu i tylu, jeśli zapaska przyciska ciepłą chustkę lub dy­ wan. Niektóre zapaski w powiecie rawsko-mazowieckim posiadają zakładkę, umieszczoną w odległości ok. 30 cm od dolnej krawędzi. Zapaski są czasem obrzeżone aksamitką, natomiast nie po­ siadają naszytych ozdób jak zapaski w pas. Raport zapaski na odziew zbu­ dowany jest z prążków w k i l k u kolo­ rach: czarnym, zielonym, buraczko­ wym, ciemnoniebieskim, gęsto iglicowany. Takie zapaski noszą jeszcze do dziś staruszki. W zapaskach o dnie łowickim ilość iglicowań zmniejsza się, zapaska taka modna jest i współcześnie noszona obok zapaski o dnie czarnym; tylko koło Opoczna utrzymał się dawniejszy typ zapaski modrej, przesuwanej białą ba­ wełną a noszonej na niepogodę. Za­ paska o dnie łowieckim i o dnie czar­ nym posiada raporty zbudowane ,,na „okrągło", czyli symetrycznie. Szersze Ryc. 49. Zapaska „w pas". Ossa, pow. Opoczno. Mu- Prążki akcentujące pas są buraczkowe, zeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 3041. Fot. wiśniowe, liliowe, zielone i niebieskie; K. Wecel. 3 lub 4 pasy tworzą tzw. modę powta­ rzającą się dokoła zapaski. W zapaskach na odziew paski dna wahają się od 3 do 4,5 cm, natomiast raporty w czarnych zapaskach od 4,5 do 7 cm. W łowickich pas dna ma 4 cm szer. a pas z p r ą ż ­ kami dochodzi do 12,5 cm. W obu typach zapasek są podobieństwa i różnice; w zapa­ skach o dnie pąsowym są pasy z prążkami szerszymi i bardziej rozbudowanymi niż w zapasce o czarnym dnie. Zapaski opoczyńsko-rawskie wyróżniają się wyraźnie wśród innych, mimo to że za­ paska o dnie łowickim przyjmuje się i poza omawianymi granicami. Gorsety Gorset zw. również w okolicach Lubochni gorsentem jest górną, oddzielną częścią ubioru kobiecego, noszoną przy kiecce do pasa, z tackami wyłożonymi na zapasce (Tab. I). Gorsety były w powszechnym użyciu do I wojny stosowane na codzień, i do stroju odświętnego. Współcześnie gorsety utrzymały się w Smardzewicach, niedaleko Tomaszowa Maz. i w niektórych wsiach sąsiednich. Opoczyńskie gorsety współczesne są szyte przeważnie z czarnego aksamitu, dopasowane i bogato naszywane paciorkami, sznurowane (ryc. 52, 53). Najstarsze gorsety były białe (Jasień). Gorsety pochodzące z końca X I X i pocz. X X w. były najczęściej wykonane z weł­ nianego samodziału, kupnej wełnianej tkaniny, rzadziej z aksamitu lub barwnego atlasu. Noszono je do wełnianych kiecek. Samodziały na gorsety były deseniowe lub jedno­ barwne, tkane innym splotem niż welniak, zależnie od charakteru tkaniny i przeznacze­ nia gorsetu były one różnie zdobione. Prócz gorsetów wełnianych, aksamitnych i jedwabnych noszono gorsety białe, dese­ niowe tkane na 4-nicielnicach do „sorcu" z nici płóciennych i bawełnianych. Białe gor­ sety posiadały często wetkane wzory z bawełny czerwonej i białoczarnej lub tylko czer­ wonej w postaci 2—3 pasów, obustronnie położonych na przedniej części; niekiedy pas 7 15 �ozdabiał cały gorset wąskimi lub szerszymi prążkami powtarzającymi się do koła. W gmi­ nie lubocheńskiej kobiety nosiły do sorcu lub kolorowych kiecek gorsety zdobione paskami w bącki (ryc. 50. I I ) . Gorsety przedstawiają ciekawy typ stroju; są krojone z ka­ wałka tkaniny z wyciętymi pachami i tackami, a do stanu dopasowane przez wszycie w zakładki, często razem z pod­ szewką. Mogą też być gorsety kro­ jone z wielu części i zszywane lub pasowane w kliny (ryc. 50, I I I , V), Kroje te stosowane są do samo­ działów kolorowych i białych, La j aksamitne gorsety posiadają wię­ cej cięć i są bardziej pasowane. Najprostszy krój reprezentuje biały gorset z Woli Zależnej, który d i posiada krótkie zaszewki przy tac­ UJJJ kach (ryc. 50, I ) ; bardziej złożony c jest gorset z Bukowca o w y o d r ę b ­ nionych plecach zakładkami. Dal­ sze zróżnicowanie w kroju przed­ stawiają gorsety białe (ryc. 50, I I I ) , U J które posiadają odcięte od tyłu c przody i krótkie zakładki przy tac­ kach, bądź gorset z Zychorzyna z dodatkowym klinem i dłuższą zakładką na plecach i przodzie, czy \ też gorsety z Ciebłowic z dziurka­ m i do sznurowania, z odciętym po­ dwójnym klinem i zakładką idącą wzdłuż pleców. Bardziej pasowane gorsety w kliny pochodzą z północnej części pow. opoczyńskiego i połudn. pow. rawsko-mazowieckiego; wykonane Ryc. 50. Gorsety: I — gorset lniano-bawełniany. Wola Za­ są przeważnie z lekkiej wełny do leżna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr. inw. jedwabiu, okrągło krojone tacki 1389. I I . — gorset z Opoczna. Nr inw. 524. I I I . — gorsety zachodzą na siebie. Tkanina czę­ wełniane. Zychorzyn, pow. Opoczno. Nr inw. 4436. IV. — sto krojona była w kliny ze wzglę­ gorset aksamitny. Rusinów, pow. Opoczno. Nr inw. 475. V. — du na konieczność sztukowania gorset z zielonej kupnej wełny. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 4336. A — przód, B — tył. C — części kroju; d — materiału. Najstarsze znane nam gorsety części przednie, e — tylne, f — boczne. Rys. Pracownia Mu­ zeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1:25. miały 6—8 tacek. Zęby były sze­ rokie, gładkie, zaokrąglone jak np. w gorsecie z Zychorzyna. Młodsze natomiast gorsety mają 10—12 zębów niekiedy prostokątnych. Koło Lubochni nosiło się także gorset z 4 tackami. Gorsety posiadają kryte zapięcie na haftki, bądź zapinane są na guziki czasem przyszyte po obu stronach zapięcia. Czarny sznurek tworzy pętelki i ozdoby wzdłuż krawędzi (Tabl. I). Białe gorsety mają białe lub kawowe guziczki, wzorzyste obszycia i naszytą koronkę bawełnianą Gorsety aksamitne zapięte są na barwne guziczki, lecz z półn. części pow. opoczyń­ skiego i połudn. pow. rawsko-mazowieckiego mają dziurki okute metalowymi skuwkami do przeciągania sznur owacek (ryc. 53). Wełniane samodziały na gorsety miały ozdobny koloryt i splot tkacki. Gorsety do sorców były również tkane ozdobnym ściegiem ,,w bącki". Prócz tego wełniane gorsety zdobione były aksamitkami, deseniowymi 46 �Ryc. 51. Gorset sprzed 1914 r. lniano-bawełniany, tkany na 4 nicielnicach. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 524. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 52. Gorset aksamitny zdobiony. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 45. Fot. J. Krajewska, 1948. tasiemkami, a aksamitne b a r w n ą plotką, bądź haftem w postaci stebnówek, ściegu gałązkowego, i naszyć koralikami (ryc. 53). Szczególnie bogato zdobione paciorkami są gorsety używane współcześnie (ryc. 3). Rys. 53, Gorset sprzed 1914 r Muzeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 438. Fot. J. Krajewska, 1948 47 �Ryc. 54. Kaftany kobiece. I — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. I I — z Bukowca, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C —• części kroju: d — plecy, e — płat obejmujący przód i bok, f — części rękawa, g — taśma do obszycia. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf. w Lodzi. 1948. Podziałka 1:20. Łącznie z gorsetem noszą również staniki bez tacek o kroju prostym jak np. stanik z Radzie Dużych, skrojony z 3 części i opatrzony dwiema zakładkami. Kaftan Kaftan zw. dawniej spancerkiem był szyty z wełnianego samodziału, w X I X i X X w. na tle ciemnopąsowym w zielone prążki, tkanego na 4-nicielnicach w ozdobne pęczki (Tabl. I I I ) . Kaftan był podbity płócienną lub wełnianą podszewką z fabrycznej tkaniny lub starym wełniakiem. Kaftany wełniane były często watowane. Opoczynianki nosiły kaftany białe z samodziału tkanego na lnianym postawie bawełną również na 4-nicielnicach. Kaftany składały się z pleców, dwu przodów i rękawów, były wcięte w pasie, a dolna część pleców zaokrąglona i nieco dłuższa od przodu; zapinano je na haftki (ryc. 54). Prócz kaftanów z samodziału noszono kaftany kupne; bogatsze kupowały „suberynowe czarne, wyszywane paciorkami jak sieczką". Koło Lubochni noszono haftowane na plecach. Ślubne kaftany były białe lub kremowe zdobione siatką. Współczesny kaftan wełniany jest szyty z samodziału o tle łowickim w ,,piąstkę" (Tabl. U), lub z ciemnej tkaniny w kolorowe paski czy też na tle pąsowym, lecz o od­ miennym kolorycie i prążkach. Kaftan jest krótki, prosto ścięty, zdobiony aksamitkami na przodzie i rękawach, po­ siada małe kieszonki. Charakterystyczny dla typu współczesnego jest kaftan przed­ stawia ryc. 55. Latem noszą kobiety obcisłe kaftany szewiotowe w kolorze granatowym. Stan jest u dołu zdobiony „szczypankami" uło­ żonymi na przemianlegle, do niego doszyta układana falbanka przyciśnięta doszytym paskiem. Kaftan taki jest krótki, sięga ledwie pasa (Tabl. I I ) . Ryc. 55. Kaftan kobiecy z samodziału wełnianego o tle żółtym z naszyciem aksamitnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 3747. Fot. K. Wcccl, 1953. 48 ��Sukmany W Opoczyńskiem kobiety nosiły kilka typów wierzchnich okryć różniących się krojem i rodzajem tkaniny. Około 1870 r. w/g Kolberga kobiety miały nosić w dni chłodne białe sukmanki z klapkami podobne do męskich, a później długie katonki znane z informacji, obszyte sznurkiem z czerwonej wełny, na mankietach i koło kieszonek. W Kruszewcu modne były sukmanki białe z fałdami zakładane na białe suknie do tańca. W zimie noszono różnego rodzaju watowane okrycia lub podbite futrem. Zamożniejsze nosiły szyte z sukna zielonego, granatowego lub czarnego z naszytymi ozdobami i tasiemkami lub gładkie. Biedniejsze krasiły part na modro i watowały. Koło Opoczna nazywano je zuponikami, a w półn. części pow. opoczyńskiego sukienkami, w pow. zaś rawsko-mazowieckim przy­ jaciółkami. Prócz nich noszono na przełomie w. X I X i X X wangierki lub angierki z barw­ nego samodziału. Do opisywanych żupaników zbliżone jest wierzchnie okrycie z Biało­ brzegów. Ponieważ żupaniki szyto w miasteczkach, a noszono powszechnie, jest to cha­ rakterystyczne okrycie ludowe, chociaż nazwano je angierką. Granatowe angierki bywały podbite siwym futrem lamowanym na krawędziach, mankietach i kieszeniach, dopasowane do stanu, zapięte na dwie klapki i mosiężne guziczki. K l a p k i zdobione były skromnym haftem wykonanym zieloną włóczką. Prócz żupaników z długimi „skrzydłami" noszono w poł. ub. w. krótkie zielone żupa­ n i k i dopasowane do stanu. Żupaniki posiadały tylko bogate kobiety. Sukienka była naj­ częściej jasnozielona, nosiły ją zamożniejsze kobiety, a otrzymywały we wianie. Stolarski podaje, że sukienka jest „zbliżona krojem do sukmany, spięta na drobne guziczki od wierz­ chu do samej ziemi". Sukienka z Brudzewie (ryc. 58) jest naśladownictwem męskiej suk­ many, a szyta była przez krawca w Studziannie. Na szwach pleców, z tyłu w pasie, na fałdach, na kieszeniach, kołnierzu i przodzie miała sukienka barwne ozdoby z atłasowych wstążek zielonych, czerwonych, zielonego sznurka, pasmanterii, czerwonych chwastów, kokardek i czarnego haftu łączącego wstążki i metalowe guziczki. Angierki były noszone w całym Opoczyńskiem, szyte z tkaniny o w ą t k u wełnianym, pomarańczowym tle zw. cerwonym, z paskami zielonymi, buraczkowymi i czarnymi, a także czarnobiałymi paskami postawu. Angierką z Woli Zależnej może być uwa­ żana za typową, posiada plecy dopasowane, a stan odcięty. Część dolna składa się z 4-ch b r y t ó w marszczonych w pasie z tyłu i u k ł a d a n y c h w fałdy. Jest zapięta na przodzie na pasek z tego samego materiału. Układ tkaniny jest poprzeczny, a prążki idą poziomo, w pasku zaś pionowo. W parafii opoczyńskiej kobiety nie ubierały się w okrycia tego typu i można przypuszczać, że an­ gierki nosiły kobiety bied­ niejsze. Kożuchy Z końcem X I X i pocz. X X w. kobiety nosiły długie białe kożuchy z fałdami z tyłu, a ok. 1870 r. z czerwonymi p ę ­ tlami. Posiadaniem kożuchów chlubiły się kobiety bogate i np. w Woli Zależnej tylko 3 kobiety miały takie kożuchy. Po tych weszły w użycie r ó Ryc. 56. Szkic granatowej, watowanej „angierki" z barankiem Gapin, wnież kożuchy żółte, długie pow. Opoczno, Muzeum Etnograf, w Łodzi, nr inw. 982, A — przód, lub krótsze, a moda na nie B — tył. Rys. J. Golczyńska, 1948 r. ł łącznie z modą męską. s z 4 Strój Opoczyński a 49 �Ryc. 57. Sukienka z zielonego sukna fabrycznego z ok. 1900 r. Brudzewice, pow. Opoczno, Muz. Etn. w Łodzi, nr inw. 2664. A. — przód, B. — tył, C. — części kroju: d — przód, e — klin tylny, f — części oddzielające drugi klin (nie przedstawiony na rysunku), g — plecy, h — rękaw, i — man­ kiet, j — kołnierz, k — sztukowanie materiału. Rys. pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1:30. Kobiecy strój głowy Kobiecym strojem głowy są w Opoczyńskiem rozmaitego rodzaju chustki i czepce. Chustki są nakryciem codziennym bądź świątecznym, letnim i zimowym. Czepce noszą kobiety do stroju odświętnego i obrzędowego. Chustki Na przełomie X I X i X X w. kobiety nosiły powszechnie duże salinówki z cienkiej wełny drukowanej w kwiaty. Chustki były dwu rozmiarów, najczęściej używano na modrym tle, lecz również i na tle zielonym, pomarańczowym, kremowym lub jak mówią Ryc. 58. Kożuch tzw. „sukienka" kobieca z zielonego sukna. Brudzewice, pow. Opoczno, Muz. Etno­ graf, w Łodzi, nr księgi wpływu 2664, fot. J. Krajewska 1948 r. 50 �w częściach eh, ds, d4 oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:30. w Jasieniu „biołnym, cerwonym, zoltyra". Taką chustkę wiązano „na okrąg". Koło Opoczna obwiązywano głowę chustką złożoną w róg w ten sposób, że końce chustki krzy­ żowano raz na potylicy nad rogami chustki spuszczonymi na plecy, następnie okręcano nad czołem i z powrotem zatykano oba końce z tyłu. Natomiast w półn. części pow. opo­ czyńskiego od Dęborzeczki i w połudn. części rawsko-mazowieckiego chustkę po skrzyżo­ waniu nad czołem opasywano ciasno dokoła głowy, tak że krawędzie stykały się po środku, a frendzle były wyłożone na wierzch. Końce chustki wiązano na zewnątrz. Mężatki po­ dobnie wiązały chustki na czepcu. Za chustkę zatykały dziewczęta rutę, astry, stokrotki lub suche kwiatki, bez ruty do kościoła nie chodziły. W X X w. przyjmuje się powszechnie mała salinówka. Najstarsze małe salinówki miały modre tło, a współczesne są w barwach ciemnych, (orzechowej), nigdy czerwone z wyjąt­ kiem okolic Spały, gdzie czerwona salinówka przyjęła się ze względu na udział dziewcząt Ryc. 60. „Angierka" kobiece okrycie wierzchnie z ok. 1910 r. Wygnanowo, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1359. Fot. J. Krajewska, 1948 . 4* 51 �w dożynkach. W okresie jej rozpowszechniania się była zakładana głęboko na głowę, zakrywając z przodu włosy, a nawet uszy (Tabl. I I ) . Współcześnie przyjął się wśród dziewcząt zwyczaj wiązania chustki wysoko, odsłaniają one włosy nad czołem (ryc. 3). Latem nakładają na salinówkę chustkę perkalową. Pod­ czas wojny z braku salinówek haftowano w kwiaty chustki perkalowe. Latem na codzień noszą najczęściej białe chustki perkalowe wiązane jak salinówki, pod brodą, głębiej osadzone na głowie, dla ochrony przed wiatrem lub słońcem (ryc. 35). Od 1900 do I wojny ok. Kraśnicy, Radzie, Sołka noszono do angierki dzikie chustki lub dzikówki o tureckim wzorze, zarzucane na głowę i krzyżowane pod brodą, a przytrzymy­ wane zapaską do odziewu. Współcześnie kobiety noszą zimą chustki wełniane, wykonane szydełkiem bądź kupne, pluszowe, pod które wiążą najczęściej białe, perkalowe. Czepce Czepiec jest strojem mężatek do stroju uroczystego Opoczyńskiego istniały 3 typy czepców: czepiec z niską materiału, gdyż kryła go chustka (ryc. 61, I). Czepiec z waną i z takimż wiązaniem (ryc. 61, I I I ) i półczepek zw. cie później i był noszony bez chustki (ryc. 61, I V ) . łącznie z salinówką. Na obszarze główką nieozdobioną, z lekkiego wysoką główką z tiulu zahaftopólcepkiem, który wszedł w uży­ Ryc. 61. Czepki. I . Czepiec odświętny sprzed 1914 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. I I . Cze­ pek odświętny mężatki sprzed 1914 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 463. III. Czepiec odświętny mężatki. Brudzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3917. IV. ,.Półczepek odświętny mężatki. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3034. A — widok ogólny, B, C — krój głównych części. Rys. M. Bombianka i J. Krajewska, 1948. Podziałka 1 :30. Czepce z płaską główką były powszechnie noszone, natomiast z wysoką i z haftowa­ nymi bandażami były używane tylko w płn. części pow. opoczyńskiego. Ozdobą czepca są „koronki" czyli krezy z tiulu podwójnie złożonego (dł. 3,5 m, szer. 4 cm), mocno nakrochmalone karbowane, okalające krawędź, zdobione wstążkami. Koronki przyszyte do krawędzi i ściągnięte do tyłu sznurkiem przewleczonym w tylnej części czepca okalały twarz. Często zakładano dwa czepce dla podwojenia ilości falbanek. „Koronki" ozdabiano wstążkami i szychem (Tabl. I), wstążką b a r w n ą podwójnie złożoną, pośrodku prze­ ciągniętą węższą zieloną, różową z wszytym pączkiem. W czepcach było po 7 ozdób rozłożonych symetrycznie. Charakterystyczną ozdobą jest pewien rodzaj rozetki marszczonej z wstążki przyszytej do krawędzi falbanek, zwykle po dwie (zielona i ciemnoróżowa) lub po trzy (dwie różowe, w środku zielona). Innym typem ozdoby jest wstążka o krawędzi zębatej układana w dwu rzędach między falbankami. Do czepca z niską główką stosowano dwa typy kroju: na główkę wycinano prosto­ kątny materiał (ryc. 61,1) składano w pół zaszywano i marszczono na czubku. Dolną część zakładano do przewlekania sznureczkiem ściągającym czepiec do tyłu. Odmianą jego jest czepiec z bandażami przyszytymi do prostokąta. Inny typ kroju (ryc. 61, II) polega na nacięciu prostokąta, aby wydzielić w n i m dwie wstęgi i zaokrągloną główkę. W dolnej części czepca robiono zakładkę do nawlekania nici. 52 �Drugi typ czepca z wysoką główką !z tiulu i przyszytymi bandażami ma główką w postaci szerokiego owalu o ściętych końcach (ryc. 61, I I I ) . Dzięki rozszerzeniu główki widoczna jest ko­ ronka. Brzeg dolny zawija się dla prze­ wleczenia nitki. Bandaże są u nasady zmarszczone. Główka czepca i bandaże mają przeważnie ręczny haft o wzorach geometrycznych i roślinnych. Półcepek (ryc. 61, IV) przykrywa tylko część głowy; posiada on kształt owalny 0 ściętych rogach i bandaże z haftowa­ nego tiulu. Bandaże wiązano pod brodą w kokardę. Czepiec taki zdobi krótka falbanka, duża kokarda z atłasowej wstążki i sztuczne kwiaty. Obrzędowe czepce są dwojakiego ro­ dzaju: oczepinowe i „na błogosławień­ stwo". Oczepinowy nie różnił się od ogólnie przyjętych, ubierano w e ń młodą mężatkę podczas oczepin na weselu. Na„ gosławieńtomiast czepiec na „błogosławieństwo" t o " . Radzice Duże, pow. Opoczno. Fot, J. Krajewska, był specjalnie ozdabiany. Ubierała go 1946. młoda mężatka w tydzień po ślubie jadąc do kościoła. Są to dwa rodzaje czepców różniące się kształtem i wystrojem. W oko­ licach Opoczna noszono z miękką, niską główką bez bandaży. Natomiast czepiec w półn. części Opoczyńskiego ma wysokie tiulowe denko haftowane i 2 bandaże zwisające z tyłu razem z końcami różowej wstążki. Pod główką kładziono gałązkę sztucznych kwiatów. Koło Opoczna z obu stron czepca przypinają różowe kwiaty, a pośrodku niebieskie; z tyłu przyczepiają kolorowe wstążki, a przody zdobią sychem. W ten sposób główka czepca staje się stożkowata i jest mało widoczna spod kwiatów (ryc. 36). Czepiec z wysoką główką typu północnego uzupełniają w Radzicach Dużych gałązki zieleni upinane od ramion do pasa. Kobieta trzyma w ręce różową wstążkę z zielenią. W Brudzewicach i Ossie często miast kwiatów używają grzebieni, przez które przewlekają szych. Obecnie w Brzegu 1 w okolicach Rzeczycy, gdzie kultywuje się stary zwyczaj, kładą pod czepce żywe kwiaty związane w bukiecik. R y s W c 6 2 M ł o d a m £ ; ż a t k a w c z e p c u n a b}0 W i a n e k ś l u b n y i s t r ó j g ł o w y d r u h n y . Panna młoda ubierała się do ślubu w wianek zw. w okolicach Lubochni „cepkiem ze wstążek" lub wprost „wstążki". Wianek upina się z kolorowych haftowanych wstążek.W upięciu zachodzą różnice między połudn. a półn. częścią Opoczyńskiego. W okolicach Opoczna, Smardzewic, Drzewicy upinają wianek zw. w Smardzewicach pieski. W t y m celu przekładano 2 wstążki tak, aby tworzyły po rozwinięciu rodzaj łańcucha, w którego oczka umieszczano szych. W okolicach Opoczna upinano je rzędami na okrągłej główce z płótna, czy innej tkaniny. Główka była pokryta wstążkami i szychem. Z tyłu wianka opuszczano haftowane wstążki (ryc. 62). Podobny stroik istniał w Lubochni upinany w dwa lub trzy rzędy wstążek z pękiem szychu na czubku. Okolice Lubochni znały również inny typ wianka właściwego dla półn. części pow. opo­ czyńskiego, i połudn. rawsko-mazowieckiego, a mianowicie wstążki upinane w poziomych rzędach, w zmarszczki przyczepione szpilkami, na czubku szych, a z tyłu wstążki. W oko­ licach Lubochni było ich 12. W Liciążnej miały być niegdyś pawie pióra na czubku wianka, zastąpił je później szych. Druhny również nosiły tasiomki, t j . wstążki podobnie jak panna młoda upięte na nakrochmalonej główce aż do cubka, gdzie przyczepiano p ę k 53 �pawich piór. W Podmałczu tego stroika używały panny przy noszeniu chorągwi na Wiel­ kanoc. Ubierały się wtedy w biały strój. Obecnie wianki ślubne wyszły z mo­ dy, a młoduchy idą do ślubu w welonie, natomiast wianek ślubny jest jeszcze I żywym wspomnieniem i kobiety umieją go upiąć. Uczesanie kobiet Na przełomie X I X i X X w. do 1925 r. koło Opoczna i Smardzewic nosiły ko­ biety włosy zakręcone w węzełek i w y ­ sunięte spod ucha; w Radzicach Dużych tylko panny nosiły warkocze i wplatały w nie wstążki. Natomiast w pow. rawsko-maz. i mężatki plotły warkocze. Uczesanie kobiet uzupełnione było trze­ ma kosmykami włosów na czoło i nad Ryc. 63. Dziecięce okrycia głów sprzed 1939 r. I . — uchem bądź na czole dwa kosmyki za­ czepek dziewczęcy, Opoczno. I I . — czepek dla dziew­ kręcone w przeciwne strony (Tabl. I ) . czynki i chłopca. A — ogólny widok, B — części kroju: d, di — części okrywające głowę od czoła po potylicę, Tego typu loczki koło Opoczna na­ c, ci — okrywające boki. Muzeum Etnograficzne zywano „fryzurką", w Radzicach D u ­ w Łodzi. I . Nr inw. 563, I I . Nr inw. 656. Rys. Praco­ żych „muce", w Rzeczycy „ c u p r y n k ą " wnia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:10. Przycięte włosy nad uchem nazywano „pejsy". Obecnie niektóre starsze ko­ biety zachowały zwyczaj noszenia kosmyków, natłuszczano je lub lepiono cukrem. W pow. rawsko-maz. był zwyczaj, że panna młoda szła do ślubu z rozpuszczonymi włosami. Podczas wesela włosy rozplatano, lecz nie ścinano. Obecnie dziewczęta noszą dwa warkocze, w które wplatają różowe wstążki. Obuwie i pończochy W X I X w. kobiety nosiły zimą wysokie buty jak chłopi, lecz bez wywijanych cholew. Powszechnie noszono buty proste nakładane latem na bose nogi, a w zimie z wiechciem Ryc. 64. „Krakuska" tj. czapka chłopię­ ca z białego atłasu sprzed 1939 r. Wła­ dysławów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 562. Fot. K. Wecel, 1954. 54 Ryc. 65. „Krakuska" tj. czapka chłopięca wykonana szydełkiem z wełny. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 561. Fot. K. Wecel, 1954. �w środku dla ciepła. Prócz wiechcia używały onuc. Panna młoda czasem na weselu tańczyła bosymi nogami w wysokich butach. Zwyczaj chodzenia w butach u t r z y m a ł się do dziś, chociaż dziewczęta kupują także modne obuwie. Na przełomie X I X i X X w. weszły w użycie trzewiki. Trzewiki były szyte z cholewkami, a i m wyższymi, t y m były paradniejsze, na wygina­ nych obcasach, sznurowane. Koło Opoczna zdobiono trzewiki żółtymi oczkami i bukwami, t j . żółtymi guziczkami. Bukwy układano w trójkąt, a trzewik sznurowano zieloną wstążką. W połudn. części pow. rawsko-maz. ok. 1900 r. podbijano trzewiki podkówkami i noszono z żółtymi guzikami do czarnych sznurowadeł. Młodsze nosiły różowe i pąsowe, do ślubu wkładały pantofle na jeden guzik. Trzewiki były obuwiem odświętnym; kobieta szła do miasta boso, i dopiero przed wejściem nakładała trzewiki. Zwyczaj to dotychczas stosowany. Do roboty chodzą r ó w ­ nież boso, a w razie zimna lub do niektórych robót wkładają trepy. Do trzewików nosiły kobiety białe lub czarne pończochy bawełniane, a w zimie wełniane. Moda trzewików przeżyła się w latach 1920—1925, choć niektóre starsze kobiety dotychczas je mają. Latem kobiety nosiły płytkie pantofle, koło Opoczna z wełnianego samodziału lub czar­ nego sukna, z bokami i spodem ze skóry, były one obszyte aksamitką, zdobione tasiemką zieloną, czerwoną oraz plotką przyszytą wpoprzek buta trzykrotnie; sznurowane kolorową tasiemką. W Rzeczycy, z której obuwie rozchodziło się dalej, pantofle były płytkie bez obcasów wykonane z baraniej skóry, farbowanej przez szewca. Z wierzchu zdobione były wąskimi tasiemkami: zielonymi, czerwonymi, czarnymi. Obecnie latem kobiety również noszą pantofle kupowane w mieście, do nich białe pończochy robione na drutach w deseń bądź kupne. Do zwykłego ubioru ciemne. Biżuteria Do dawnego stroju nosiły kobiety prawdziwe korale. Bogatsze 8—12 sznurków i bur­ sztyny szlif owane, do 3 sznurków. W pow. rawsko-maz. dodawano do nich dętki, t j . drobne perełki, a także bursztyny. Między korale i bursztyny nawlekały medaliki i mosiężne krzyżyki, ofiarowane najczęściej pannie na szczęście przez kawalera, zwane kościakami. Był zwyczaj w okolicach Rzeczycy, iż na Wielkanoc dziewczyna za krosonki otrzymywała od chłopca podarunek z bursztynu. Biedniejsze nosiły sztuczne korale lub gronotki albo kamienioki. Współcześnie nakładają kolorowe kryształki, w okolicach Opoczna seledy­ nowej barwy. Koło Smardzewic zawieszają wiele sznurków dużych kolorowych dętek, tzw. gniotków, które przyczepiają do gorsetu kokardami. Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Po wsiach i miasteczkach opoczyńskich skupiali się różnego rodzaju rzemieślnicy dostarczający surowca bądź niektórych części strojów, sprzedawanych także na jarmar­ kach, targach i w sklepach, takie jak: sukmany, kożuchy, kapelusze, czapki i buty. W X I X w. najwięcej tkaczy było w Żarnowie, Odrzywole, Gielniowie, Białaczowie, Klwowie; wyrabiali oni sukna i płótna. Największym ośrodkiem był Klwów, w k t ó r y m w 1820 r. pracowało 15 krawców, 25 kuśnierzy i 30 szewców. W Odrzywole pracowali kapelusznicy, a w Drzewicy wyrabiano tasiemki. B y l i też miejscowi garbarze, którzy dostarczali skór na kożuchy i obuwie, folusznicy forujący sukno, przędzalnicy, gremplarze i „falbierze", którzy krasili wełnę; obok nich drobni wytwórcy, np. kowale, wyrabiający podkówki i huncfoty, nim przemysł fabryczny puścił swoje wyroby na rynek. A dalej układacze karbowanych cholewek, „cepcarki" szyjące i układające czepce i in. 55 �Najsilniejszym ośrodkiem handlowym było Opoczno, choć i w innych miastach odby­ wały się tradycyjne jarmarki np. w Nowym Mieście na Św. Marcina był duży zjazd kuśnierzy z kożuchami. Kożuchy białe z czarnym barankiem były pochodzenia miejsco­ wego, ale kożuchy żółte zw. tohibami sprowadzano ze wschodnich terenów kraju i z Rosji. Obecnie odbywają się również tradycyjne jarmarki np. w Studziannie (z końcem wrze­ śnia), na których sprzedawany jest sprzęt tkacki, kołowrotki, wrzeciona, płochy itp. Ma­ sowa produkcja rzemieślnicza musiała mieć znaczny w p ł y w na upowszechnienie się pewnego typu stroju, a B. Stolarski przypisuje w p ł y w na zmianę mody wiejskiej —• krawcom. Krawcami przeważnie b y l i Żydzi szyjący sukmany i białe portki; kobiety szyły też portki w domu o ile nie były to portki z fałdami. W X I X w. zawodowi krawcy wędrowali od wsi do wsi i najmowali się do szycia, dopiero po upowszechnieniu się maszyn do szycia powstawały pracownie w miasteczkach, chociaż i synowie małorolnych chłopów uczyli się krawiectwa. Szewcy, podobnie jak krawcy, szyli buty na sprzedaż i na zamówienie. Buty w 8 kan­ tów szyli wprawdzie szewcy, ale kanty układał często chłop ze wsi. Forma ich składała się z dwu połówek u dołu karbowanych, k t ó r e chłop wkładał do buta i wbijał między nie klin, dla lepszego dopasowania do cholewy. Kanty układał szczypcami i poprawiał lub dociskał drewnem. Taką modę zaprowadzili w parafii opoczyńskiej pierwsi Purguty. Buty karbowane przywozili z sobą żołnierze wracający z wojska, np. Jan Wójciak z Jasienia. Buty z kantami robił specjalista w Brenicy, który jednak warsztat szybko zwinął, bo mu się nie opłacał. Ryc. 66. Kobiety w ubiorach roboczych przy międleniu lnu. Dąbrówka, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. 56 �Szewcy zszywali buty dratwami; ok. 1870 r. szewc z Rzeczy­ cy zaczął zbijać podeszwy kołeczkami, które strugał mu syn. Wyrabiali oni również letnie obuwie kobiece z materiałów fabrycznych lub z samodziału. Trzewiki robił szewc z Rzeczycy z baraniej skóry farbowanej przez niego koperwasem. Przyszwy przyszywał na kopycie do podeszwy i wywijał je na od­ wrót. Był to rodzaj płytkich pantofli bez obcasów, zdobionych tasiemkami zw. ciżemkami. Podobne noszono koło Opoczna. Później wyrabiano trzewiki sznurowane z kupnymi sznurowa­ dłami. Wśród innych rzemieślników, którzy wpływali na strój l u ­ dowy byli tkacze mieszkający w małych miasteczkach i wsiach. Mężczyźni pracowali na ciężkich warsztatach. Współcześnie za­ wodowym tkactwem zajmują się raczej kobiety. Sukienki i żupaniki, kaftany i gorsety robione były też z kupnych mate­ riałów. W X I X i X X w. kobiety tkają sukno na sukmany, tkani­ ny na spodnie, spencery, lejbiki, kiecki, zapaski, prześcieradła i koszule. Sukna na sukmany i białe portki były robione tech­ niką zw. „wełna w e ł n ą " lub na wełnianej osnowie wałczonej nicią lnianą, techniką krzyżową. Taka tkanina była zupełnie rzadka, lecz gęstniała po zbiciu na foluszu. Osnowę lnianą w a ł ­ czono również wełną. Na sukmany i sieraczkowe kapoty kręco­ no lub gremplowano wełnę czarną z białą; tkaninę taką zszy­ wano końcami, wieszano na drągu i obciążano kamieniami, aby ją naciągnąć. Innych tkanin nie folowano. Folusze mieściły się przeważnie w młynach, gdzie były pytle, t j . stępy do foluszu; Kyc. 67. Deseczka tkacka tzw. „płoszka" do tkania tasiemek z ok. 1875 r. Sadykierz, pow. Rawa Mazo­ wiecka. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 4219. Fot. K. Wecel, 1953. między in. był folusz na Fryszerce nad Pilica, w idzikowicach, a później w Tomaszowie i wielu innych miejscowościach. Tkaniny na stroje opoczyńsko-rawskie umie tkać niemal każda kobieta. Do tkaniny domowej roboty stosuje się wiele splotów tkackich i iglicowanie na warsztacie dające efektowne wzory. 57 �Len i wełnę przędą na kołowrotku lub przy pomocy wrzenciona (Radzice Duże) i przęślicy. Uprzedzone nici zwija się na motowidle dla otrzymania odpowiedniej ilości pasm, które oddaje się do „falbierza". Farbiarnie mieszczą się w Opocznie, Studziannie, Rzeczycy. Rozmaite barwy mają t u ciekawe nazwy: zielonkowato, zielono, dwa razy zielono, zgniło, jasnozielono, wściekło (odcień zielony), fiołkowa, bladoniebieska, lachmusowo (odcień niebieski), niebowo, ceglasto, wisinkowo, bordowo, ogniowo (odcień różowy), ciemnoróżowa, jasnoróżowa, buraczkowo, cielisto, punsowo, ciałowo, pioskowo (żółty), gunsiuntkowo, krymowo, żółto, como; nie wyczerpuje to wszystkich odcieni używanych w tkactwie opoczyńsko-rawskim. Istnieje tu też pewna moda. Tło kiecki zwą dnem, prążki brożkami, a szereg raportów tworzących całość konstrukcyjną i b a r w n ą nazywają mo­ dą, powtarzającą się w kiecce lub zapasce. Przygotowane pasma l n u lub farbo­ wanej wełny nakładają na wijatki, t j . koziełki i zwijają w kłębki. Wełnę do c d walczenia zwijają w cewki na koło­ Ryc. 69. Tkaniny czteronicielnicowe używane na gor­ wrotku lub potaku. Cewkę wkłada się sety, a — okolice Opoczna, b •— z Zychorzyna, c, d — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne do cółka, a lniane nici w kłębkach do w Łodzi Nr inw. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — pudła, odpowiednią ilość nitek przewle­ 3758. Fot. K. Wecel, 1953. (powiek.). kają przez dziurawkę i snują na snowadłach, pasma zaś nawijają na wałek. Koło Opoczna snują nici specjalistki-snowarki. Wał przynosi kobieta własny i snowarka nakłada nań osnowę. Dalsze założenie osnowy na krosna należy do tkaczki. Kobiety często same snują osnowę. Do postawu używają włókna cienkiego, najlepszego po w y czesaniu lnu, a poczesnym wątczą płótna na koszule. W Smogorzowie najcieńsze płótno zwą „cienkim" i robią z niego prześcieradła. Takiego postawu używają też do tkania wełniaków i zapasek, chociaż nić może być cieniej lub grubiej uprzędziona. Ilość lnu i wełny ściśle się oblicza, aby nie zostało zbędnej osnowy i aby ufarbować tyle wełny, ile wychodzi na wełniak czy zapaskę. Nić mierzą na łokciowym lub smyczkowym motowidle (półtora łokcia), są i dwułokciowe; nawija się na n i m 18—20 pasm lnu, a na osnowę wełniaka farbuje się 2 kg wełny. Na zapaskę na odziew idzie 7 pasm lnu i 1 kg wełny, na zapaskę w pas: 5,5—6 pasm lnu i 0,5 kg wełny. Zależnie od jakości tkaniny używa się różnej płochy; i m płocha rzadsza, t y m więcej wbija wełny. Na wełniak lub zapaskę na odziew używają płochy nr 18, 19, 20, zależnie od grubości nitki. Przy najcieńszych niciach lnianych i wełnianych tka się nr 20. Dla wykonania ładnych tkanin nabiera się w treść po jednej nitce, wtedy wełna kryje part. Na wełniaki robocze, „na p o r y w k ę " lub parcionki, na angierki i współczesne zapaski — nabierają po dwie n i t k i w treść i tkają w 10 i 12, wtedy przez wątek prze­ śwituje osnowa. Oszczędza się wtedy wełny na wątczenie. Zapaski na odziew tkano również w tę samą płochę, co wełniaki i zapaski w pas, t j . w 16, ale robią również w płócienną płochę, t j . w 14. Na zapaskę na odziew nie na58 �biera się osnowy na całą płochę tylko 70 cm. Płótno na koszulę robią w 14, na spodnie robocze w 10. Wątczą pacześnymi p a k u ł a m i kraszonymi na czarno. Postawa barwy natu­ ralnej na męskie ubranie składa się z 10 pasm czarnej przędzy i 2 kg wełny. Tkaniny na kolorowe portki, spancery w tzw. ząbki (Tabl. I I I ) zapaski w „bącki", dywany w tzw. „zęby" z 1900 r. wykonywano na 4-ch lub 6-ciu nicielnicach lub „pod deskę". Tą techniką tkano również materiały na „sorce" i „dymki", białe gorsety i kaf­ tany dając w postawie nici lniane, £ w w ą t k u — bawełniane. Czerwone i czarne wzory iglicowano lub tkano przy odpowiednim założeniu osnowy. Ok. 1914 r. zapaski w „ k u loski" i „krzyżocki" robiono na 4-nicielnicach i 6-iu punozach. Ścieg zw. drelicho­ w y m lub „sagatem" wymaga odpowiedniego wiązania nicielnic z punozami. Jest to tkanina gęsta, a prążki wychodzą na niej ukośnie. Robiono z niej kiecki, gorsety, portki robocze, aby były mocniejsze. Na krosnach tkały kobiety męskie pasy parciane lub wełniane, lecz obok techniki tkackiej znają też plecionkarską, stosowaną do wyrobu siatkowych pasów. Pasy siat­ kowe plotą kobiety na bardzo p r y m i t y w n y m warsztacie, snując mianowicie na kołkach osadzonych w desce osnowę w dwóch warstwach długości potrzebnej na pas, dają w osnowie odpowiednie barwy, a następnie przeplatają nitkę po nitce. Splot usuwa się wciąż k u końcowi, a ponieważ osnowa skraca się — kołki, na które jest nawinięta, prze­ suwa się bliżej. Plecenie kończy się pośrodku, a ostatnie n i t k i przeciągają szydełkiem, przez co powstaje zgrubienie; na końcach wiążą chwasty. Tasiemki lub troczki tkają na warsztacie bez płochy; n i t k i postawu przechodzą przez bardzo wąskie nicielnice, dobijają wątek deseczką lub kopystką. Tasiemki można robić i bez krosien, zawieszając osno­ w ę na gwoździu, a u t k a n ą ta­ siemkę okręcając dokoła pasa; przy takim tkaniu posługują się płoszką (ryc. 67) przez którą przewlekają n i t k i osnowy, w ten sposób, że w każdy otwór i ziew kładzie się 2 n i t k i po jednej w 2-ch warstwach — górnej i dol­ nej, dla otrzymania jednakowej tkaniny z obu stron a w zewnę­ trzne oko 2 nitki. Tasiemek ta­ kich można robić kilka m e t r ó w dziennie. (Tabl. I I I ) . Szyciem zajmują się kobiety same, niekiedy tylko dają je specjalistkom mieszkającym na wsi. W okresie pańszczyźnia­ nym, kiedy kobiety nie miały czasu, szyły po drodze idąc na pańskie (wieś Luboszewy). Czepki szyły cepcarki, prały i układały koronki do czepców oraz przyozdabiały je. Wyprane i nakrochmalone koronki ukła­ dano na warsztaciku w postaci klocka, na k t ó r y m przekładano je słomkami, uzyskując w ten sposób rurkowane falbanki. Ryc. 70. Narożnik kołnierza koszuli męskiej z ok. 1910 r. Haft czarno-żółto-czerwony. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2237/20. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. (powiek.). 59 �Kiecki układają w fałdy same kobiety, ułożoną kieckę zbijają i wiążą sznurkami, kładą na to ciepły chleb, aby fałdy naparowały się i dobrze ułożyły. Dawniej nie pra­ sowano koszul do spancera, lecz maglowano. Stroje przechowują w skrzyniach, czepki w łubiankach. Rozdział IX HAFTY I KORONKI Hafty nazywają w Opoczyńskiem wysycia, wykonują je bawełną zw. zapoł. Wyszyciami zdobione są męskie i kobiece koszule, w męskich — haftują kołnierzyki, mankiety i „wykłady". W kobiecych — przyramki i mankiety, a w późniejszej fazie również kołnierzyki. Najstarsze hafty, to proste stebnówki wykonane białą lub czarną nicią, albo czerwonoczarne proste ściegi, którymi wykonywano krzyżykami „byle jaki owsik". Dopiero na przełomie X I X i X X w. rozwinął się krzyżykowy haft liczony w/g nitek płótna, wyko­ nany czarnym i czerwonym „zapołem", bogaty pod względem ilości m o t y w ó w i układów. Przypuszczać można, że czerwono-czarny haft przyszedł na teren Opoczyńskiego w for­ mie wykształconej. W/g T. Seweryna w okolicy Opoczna nazywano hafty te „dębskimi", gdyż z Dęby miały wziąć początek. Haft ten określają jako szycie krzyżockami lub koziełkami. Ornament ma charakter pasowy, asymetryczny, składa się z k i l k u elementów. W haftach tego typu biegnie obok siebie kilka pasków o różnych motywach geometrycz­ nych; dzielą je linie stebnowane, krzyżyki, owsik, stebnówka, linie łukowate. Część górna paska posiada zgeometryzowany ornament roślinny. W następnej fazie rozwoju haftu środkowa linia ornamentu zawiera przeważnie powtarzający się motyw roślinny, ujęty w rzędy l i n i i o wzorach geometrycznych. Ten sam układ, prócz techniki krzyżykowej stosują w ornamen­ tach ściegiem płaskim białym, żół­ tym, niebieskim, wyjątkowo zielo­ nym. Ściegi płaskie nazywają „kładzune" lub „za nitkom" (Małoszyce) . Studzianna i Rzeczyca były ośrodkami w których rozwijał się haft czarno-biały w 1900—1914 r., Haft czarny jest charakterysty­ czny motywami geometrycznymi lub roślinnymi, wydobywanymi krzyżykami z tła (ryc. 72). Między pasami wykonanymi czarną ba­ wełną występuje pasek z motywa­ m i roślinnymi traktowanymi rea­ listycznie, haftowany białą baweł­ ną (ryc. 73, 74). Do barw czarno­ białych, czerwono-czarnych do­ chodzi później barwa żółta, niebieRyc. 71. Haft na „Osywce" tj. kołnierzyku koszuli kobiecej, ska i inne, wykonane ściegiem zw. Brzustówek, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. „śledziuna". Równolegle i symeNr inw. 2235. Fot. K. Wecel, 1953. (powiek.), trycznie biegną linie wypełnione 60 �- > i ii I M Br Z IIIIIHI 1 1 11 1 Tablica IV. Hafty na koszulach, tasiemki do wigzania zapasek i męskie pasy J �prostym lub ukośnym ściegiem płaskim, jak „wałecek" (Małoszyce), „dróżka" (Ossa), „zęby" i „łańcusek" (Rudki), zębata a szeroka plotka, prosty owsik itp. Ścieg okręcany po­ jedynczą nitką zwą stebnówką okręcaną, lub pojedynczy, podwójny i potrójny „ m a t a c " haftują nicią białą, inne ściegi nicią żółtą. Znane są też ściegi gałązkowe „warkocyk" (Grotowice), „drobna plecionka" (Ossa), „lisi ogun" (Małoszyce). W zewnętrznej części orna­ mentu wykonują liście (Małoszyce), krokwie, półgwiazdki, pajacki (Grotowice). Na terenie Rzeczycy, Lubochni, Smardzewic występuje ornament zoomorficzny w 2 i 3 barwach — różowej, niebieskiej i zielonej. Haft na męskich koszulach ma swoisty charakter: do I wojny przy wykładanej osywce, przodzie koszuli u zapięcia, posiadał wąski pasek zdobiony haftem czerwonoczarnym (ryc. 14). Po wojnie przyjął się szeroki przedsobek z białym haftem w barwne gwiazdki, kwiatki, w k t ó r y m motywy roślinne i geometryczne rozłożone linearnie posia­ dają układ symetryczny (ryc. 13). Haft biały ma w Opoczyńskiem stare tradycje, lecz rozkwit jego po I wojnie na­ stąpił pod w p ł y w e m haftów piotrkowskich o podobnych ornamentach. Obok szerokich przedsobków u t r z y m u j ą się i wąskie gorsy, zdobione wraz z kołnierzykiem i mankie­ tami białym lub barwnym haftem (ryc. 15, 16). W późniejszej fazie do barwnego haftu doszły rozetki „ d r a b k i " (Grotowice). Przed I I wojną weszły w modę hafty wyszywane na rysunku (nieliczone w/g nitek płótna) o dużych motywach światło-cieniowych, którymi są zdobione koszule kobiece i przedsobki męskie. Ciekawym przykładem w hafciarstwie opoczyńskim jest użycie różnych motywów na przyramku, mankietach i oszywce (ryc. 71—73). Obecnie stosują na koszulach powszech­ nie hafty światłocieniowe. Do pracy używa się koszul niezdobionych. Ryc. 72. Haft — „osywecka" na mankiecie koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 282. Fot. K. Wecel, 1953. 61 �W Opoczyńskiem występuje również koronka zw. siotką gdy jest przy koszuli a obróbką, gdy występuje u zapasek, dywanów itp. Białe koronki z białego kordonka są przy koszulach czasem wykończone kolorową bawełną. Dawniejsze koronki są wąskie z gę­ stym wzorem, przyszywano je do kołnierzyków i mankietów, obrabiając szydełkiem rów­ nież przyramki. Późniejsze koronki są szersze; współcześnie kołnierzyk jest szeroki, przej­ rzysty, falujący, mocno nakrochmalony, tworzy swoistą ozdobę koszuli. Ryc. 73. Przyramek koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw 277. Białe koronki szydełkowe przy zapaskach mają nieskomplikowane wzory; przy prześcieradłach są uzupełniane chwastami z białej bawełny. Nieco odmienne w typie są wełniane „obróbki" lub „dorobki" dorabiane do wełnianych dywanów, składające się z „ząbków" i „kocotów" (Kruszewiec, Brudzewice, Rusinów); często z wkomponowanym kołem wykonanym w postaci kwiatów. W okolicach Lubochni, choć właściwie moda szła z Glinnika, przyszywano szeroką koronkę wełnianą, na której haftowano czasem nazwi­ sko, do zapasek tkanych w „kuloski" w latach 1914—1939 i obecnie jeszcze ozdabiają za­ paski wełnianą niezbyt szeroką koronką. Tiulowe czepce zdobione były na dnie główki i wzdłuż bandaży białą bawełną przety­ kaną przez oczka tiulu. Na dnie czepka kładziono duży ornament kwiatowy, pole środ­ kowe było oddzielone szeregiem biegnących obok siebie l i n i i falistych, łamanych, od bocznych pól dna na k t ó r y m haftowano gwiazdki, rozety, gałązki z kwiatami (ryc. 62). Bandaże były również podzielone na pola podobnym ornamentem geometrycznym, u dołu powtarzano ornament roślinny lub rozetki. Między koronki wszywano ozdobę z wstążki i szychu lub układano plotkę. Półczepki mają haftowaną główkę i bandaże; główka dzielona jest na pola riuszką lub ozdobami z wstążki i szychu, na środku główki jest sztuczny kwiat. Koronki półczepków są często fabrycznego pochodzenia. Należy również wspomnieć o szklokach t j . paciorkach naszytych na przeźroczystą tasiemkę oraz o haftach na gorsetach, które są często zdobione blaszkami i cekinami. Gor­ sety dawnego typu były jednobarwne lub aksamitne i posiadały wzdłuż szwów haft ga­ łązkowy. Bukiet kwiatów w porównaniu z współczesnym był mało rozwinięty (ryc. 52, 53). Kiecki pow. rawsko-maz. starszego typu mają ozdoby w postaci skręconej wełny uło­ żonej falisto lub w dwustronnych pętlach, biegnące od fałdy poziomej do krawędzi, która jest również obszyta podobnym barwnym sznurkiem. Inne ozdoby będące dekoracją stroju są pochodzenia fabrycznego i tylko sposób naszycia i jakość elementu dekoracyj­ nego świadczy o zamierzonym efekcie estetycznym. Są to naszycia z aksamitu, tasie62 �mek i paciorków. Kaftany barwne posiadają naszyte aksamitki wzdłuż krawędzi, kieszeni u rękawów. Gorsety mają zapięcia z dekoracyjnych sznurków i kolorowych tasiemek i guzików. Aksamitki, pasmanterie, zębate tasiemki zdobią też zapaski. W Smardzewicach tasiemki są zakończone kokardkami, jak również sznury paciorków na gorsecie. Różnego rodzaju deseniowe „potrzeby" zdobią sukmany wzdłuż szwów na Eyc. 74. Mankiet koszuli kobiecej Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 277. Pot. K. Wecel, 1953. kołnierzu, rękawach, kieszeniach i fałdach. Kobiece sukienki zdobią złote pasmanterie i barwne kutasiki. Spancery i marynarki zdobią błyszczące guziki i potrzeby; kieszenie lejbików lamowane są aksamitkami a nawet buty i pantofle były obszywane b a r w n ą plotką i zdobione żółtymi huncfotami. Także główki kapeluszy były zdobione aksamit­ kami, wstążkami i szpilkami a obrzędowe wianki, czepce i czapki strojne były w pióra, wstążki, szych i kwiaty. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Najważniejszymi pozycjami etnograficznej literatury omawiającej zagadnienia ubiorów opoczyń­ skich są: Oskara Kolberga „Radomskie", Kraków 1887 r. oraz Błażeja Stolarskiego, Sługocicc (1925 r.) a także Tadeusza Seweryna „Hafty opoczyńskie" (1925 r.). Zwłaszcza praca B. Stolarskiego posiada cenne uwagi odnoszące się do życia wsi opoczyńskiej. Opis B. Stolarskiego dotyczy całokształtu stroju i jest raczej pobieżny. Rozprawa T. Seweryna zawiera usystematyzowany materiał i stanowi cenne źródło o charakterze dokumentarnym. Z materiałów archiwalnych należy wymienić Dziennik Urzę­ dowy woj. Kaliskiego z 1832/3 i 1836 r., Dz. U. woj. Mazowieckiego z 1828 r. i 1835 r., Dz. U. woj. Kra­ kowskiego z 1829 r. oraz notatki z Gazety Warszawskiej z 1816 r. Ciekawe uwagi zawiera artykuł J. P. Dekowskiego, Z badań nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek. Charakterystykę krajobrazu zawiera artykuł Stanisława Lencewicza Z badań fizjograficznych nad Pilicą. Do opracowania wykorzystano przede wszystkim zbiory Muzeum Etnograficznego w Łodzi, z któ­ rych wiele eksponatów zostało nabytych w terenie w okresie badań autorki w latach 1946—53 r. Materiał ilustracyjny obejmuje fotografie z różnych okresów; cenne są 4 fotografie opublikowane w „Wędrowcu" z 1903 r. przez H. Kaszubskiego, przedstawiające grupy chłopów w ludowych ubiorach. Na ogół źródła dotyczące opoczyńskiego stroju ludowego są ubogie; praca została oparta o mate­ riały pochodzące z własnych badań terenowych autorki, przeprowadzonych w latach 1946—53 r. na terenie powiatu opoczyńskiego i rawsko-mazowieckiego. 63 �PRZYPISY 1 K. Potkański, Pisma pośmiertne I , 107. Kraków 1924 r. Atlas Geograficzny Ilustrowany pod red. J. M. Bazewicza. Warszawa 1907. Rozdział dotyczący historii regionu został opracowany w oparciu o dzieło K. Potkańskiego, 1. c. B. Stolarskiego, Sługocice 1925. Z. Matuszewskiego, Pow. rawsko-maz. 1929 r.; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880—1902. Sandomierzanie spotykają koło Pilicy Mazowszan. Księstwo Sandomierskie opierało granice 0 Pilicę, tylko Zapilcze leżące między ujściem Pilicy a Radomierzy przechodziło różne koleje, wreszcie dostało się Ziemowitowi Mazowieckiemu w 1351 r. (K. Potkański 1. c. I . 119). Według S. Arnolda gra­ nica dzielnicy sandomierskiej opierała się prawdopodobnie o Radomkę, a po przyłączeniu kasztelanii skrzyńskiej i żarnowskiej o Pilicę. S. Arnold, Podziały administracyjne woj. sandomierskiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski 1930 r. S. Zajączkowski, Studia nad terytorialnym formowaniem ziemi łęczyckiej i sieradzkiej. Łódź 1951; W sprawie plemion Łęczycan i Sieradzan. Poznań—Wrocław. Dzielnica sieradzka była two­ rem późniejszym, który powstał między 1260—1264 r. drogą podziału księstwa łęczycko-sieradzkiego. Przypuszczać jednak można, że istniało jedno plemię z ośrodkiem w Łęczycy. W X I w. posiadała kościół romański, a Kazimierz W. pobudował zamek i opasał miasto murem. Słown. Geogr. Król. Pol. K. Potkański, 1. c. 112—113, 130—131. Na granicy archidiecezji gnieźnieńskiej i diecezji krakowskiej schodzą się również granice pier­ wotnych parafii grodowych Radomia i Skrzynna K. Potkański 1. c. I , 125. Teren tych kasztelanii, jak również puszczy radomskiej znacznie dłużej zachował gospodarkę naturalną od sąsiedniego Wolborza. Księstwo Łęczyckie wcześniej zostało zagospodarowane, to też od X I I I w. w handlu skórami i łupieżami zyskuje nad nim przewagę. S. Arnold, Władztwo — s. 24, 25. K. Potkański 1. c. K. Maleczyński, Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na prawie niemieckim. Lwów 1926 r. Cło w „Inowłodzi" stanowi już "w 1145 r. uposażenie klasztoru w Trzemesznie. Komora celna w Opocznie wymieniona w 1350 r. Przejazd na Pilicy stanowi nadanie Grzymisławy (matki Bole­ sława Wstydliwego) w 1229 r. K. Maleczyński 1. c. s. 197. Wymiana towarów jak śledzi, soli na skóry, łupieże i wosk (S. Arnold 1. c. 21) musiały odbywać się na targach, na które przyjeżdżali „goście" (tj. przybysze-kupcy) i ludność miejscowa sprzedawała czy zamieniała swoje produkty. Miejscowości targowe leżały przeważnie, jak komory celne, na szla­ kach handlowych (K. Maleczyński l.c. 65), czy rubieżach dwóch terenów o różnym typie gospodarki 1 były często niezmiernie starego pochodzenia (S. Arnold, s. 24). O dochodach z targów z Żarnowa i Skrzynna wspomina Bulla gnieźnieńska z 1130 r. Targi musiały tam jednak istnieć dużo wcześniej. Ok. 1318 r. sprzedawano w Żarnowie na targu sól, chleb, i mięso (K. Maleczyński 1. c. 140 patrz też K. Potkański 1. c. 133). i» Wyposażone w kilka wiosek między inn. Smogorzów, która przechodzi 1234 r. do opactwa sule­ jowskiego (K. Potkański 1. a). Arcybiskup gnieźnieński pobierał również dziesięciny z Żarnowa z ziarna, miodu, łupieży kunich i lisich, świń, żelaza i dziesięciny z dochodów t. j . 10 tydzień docho­ dów książęcych z karczem, targów, kar sądowych oraz z myta tak w samych grodach, jako też w miejscach im pobliskich. Opoczno było starą osadą królewską, która lokowana była później na prawie średzkim a na­ stępnie niemieckim (Słown. Geogr. Król. Pol.). Łączność roczków z powiatami była tak silna, że gdy w 1465—1476 r. skasowano roczki w Opocz­ nie przestał również istnieć tam powiat. (Arnold, Podziały administracyjne województwa sandomier­ skiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski, s. 61). 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 14 15 64 �10 Klasztor i kościół wznieśli ks. Filipini w 1776 r. (Słown. Geogr. Król. Pol.). Wieś Wistka, może i in., szczegółowych wiadomości brak. 1423 r. Statut Jagiełły uchwalony w Warce nad Pilicą, iż szlachcic może, gdy sołtys okaże się w stosunku do pana wsi buntowniczym lub niepotrzebnym, wykupić sołectwo i usunąć istniejącego sołtysa. 1426 r. bez zgody właściciela wsi nie wolno opuszczać jej chłopu i jego synom (S. Arnold, Historia Pol. rozdz. I I ugruntowanie się ustroju feudalnego). Początkowo nawet szkoła Kołłątaj owska ograniczała się do żądania wolności osobistej a pomi­ jała kwestię agrarną. Towarzystwo Demokratyczne na emigracji podeszło bardzo realnie do tego zagadnienia, jednakże uwłaszczenie chłopów nastąpiło dopiero 1864 r. a poprzedził je szereg ustaw, które zamiast przynieść ulgę, skazały chłopa na wolną grę interesów gospodarczych a w rezultacie 1 represje ze strony właścicieli majątków i rządu. Rzeczyca, Łęgi, Zwady. Bobrowiec, Liciszno, Wielka Wieś, Zakościele, Królowa Wola. Sądy roz­ strzygały sprawę na niekorzyść chłopów stosując dekret o czasowej dzierżawie. W 1848 r. wyrugowano 82 osoby ze wsi Gaj, pow. rawskiego. Dopiero po dwu latach chłopi wygrali sprawę. Bezpośrednią przyczyną poruszenia mas chłopskich było przeczytanie 31. I I I . 1861 r. półsekretnego cyrkularza Tow. Rolniczego zapewniającego zniesienie pańszczyzny. Chłopi przyjęli go jako dekret uwłaszczeniowy. 20. IV. Rada Administracyjna wydała rozporządzenie stosowania represji w razie gdyby chłopi nie wracali do dawnych warunków. O. Kolberg, Mazowsze I I . Od Warszawy. Powsin; Radomskie, str. 54—55. B. Stolarski, Sługocice, 1925 r. Dz. Ustaw woj. Kaliskiego nr. 527 z 1833 r.: Benedykt Raruch lat 28 ur. w Radzicach miał 2 sukmany białe, podarte, spodnie zgrzebne złe, koszulę konopną, starą, buty złe, czapkę z czarnego barana, starą; Dz. Ustaw. woj. Mazowieckiego 1829 r. str. 755: Tyka Szczepan z Jelny, lat. 43. Sukmana stara z potrzebami, koszula konopna, spodnie skórzane, czapka z siwym barankiem; ostatnio miesz­ kał w Zawadzie gm. Smogorzów. B. Stolarski, 1. c. Mówiono do chłopa „wypuść koszulę na wierzch; jak pójdziesz do dziedzica, jak widły". Powie­ dzenie miało dotyczyć w/g informatora Ignacego Siwińskiego z Rzeczycy — terenu po prawej stronie Pilicy. Podobnie w Podmałczu gm. Lubochnia miała jakoby mówić matka Katarzyny Markiewicz do męża: „Wojtek, wypuść koszulę ". K. Markiewicz zmarła w 1948 r. mając 92 lata. Informator Kazimierz Stępień, lat 88. O. Kolberg, Radomskie 55. Informuje Ignacy Siwiński z Rzeczycy oraz Kazimierz Stępień z Międzyborza pow. Opoczno. Patrz ilustracje Lewickiego i Kolberga. J. P. Dekowski, Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek. Lud XLI. Informacja J. P. Dekowskiego. Informacja Pawła Celeja z Radzie Dużych, urodź. 1862, a także Kornel Kozłowski „Kłosy" 1871, cyt. równ. przez O. Kolberga. Maria Gutkowska, Historia Ubiorów, Książnica-Atlas, 1932 r. Lewicki na ilustracji w albumie Zienkowicza podaje wiązanie pasów na przodzie. Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Biblioteka Narodowa Nr 88, str. 439. W sprawie definicji grupy etnograficznej patrz R. Reinfuss, Łemkowie jako grupa etnograficzna. Prace i materiały etnograficzne. T. V I I Lublin, 1948 r. Współczesna informacja oraz notatka O. Kolberga, Radomskie. Informacja z Radzie Dużych, pow. Opoczno, Informacja Antoniny Kosiackiej, lat. 70, z Brzezin pow. rawsko-maz. widziała na odpuście w Studziannie. O. Kolberg, Radomskie str. 55. Z opisów Kornela Kozłowskiego z „Kłosów". K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. Kraków 1929. Cz. I . Kultura Materialna, str. 439 Informuje Katarzyna Matysiak: „Po skrojeniu górnej części koszuli bez rękawów mówi się „skrajałam ciałko" Radzice Duże. Inf. J. Wrzosek, z Radzie Dużych, pow. Opoczno. Inf. Ignacy Siwiński, Inf. Jan Wójciak, lat 75. Jasień pow. rawsko-maz. Portki tego typu zakupione u Pawła Celeja urodź. 1860 r. znajdują się w Muz. Etnogr. w Łodzi. Fotografia w „Wędrowcu" 1903 r. O. Kolberg, Radomskie 54. Jedyna informacja Jana Wiktorowicza lat 73 mieszkającego w Smardzewicach, iż w Twardej mieli chłopi nosić kapelusze gięte pośrodku i rozszerzające się u góry (informacja nie sprawdzona). Jasień I i I I gm. Lubochnia. J. Kitowicz, I. c. B. Kaczorowska wyprowadza następujący wniosek: „Jeśli można w pełni zaufać tradycji, pa­ siaki wełniane używane w Opoczyńskiem na spódnice, zapaski i całe kiecki do dziś bardzo licznie spo­ tykane w terenie, poprzedzone były prążkowanymi materiałami fabrycznymi lub samodziałowymi, bawełnianymi". „Wełniany pasiak opoczyński" Pol. Szt. Lud. 1952 nr. 1. 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 4a 46 47 48 49 50 51 5 Strój Opoczyński 65 �BIBLIOGRAFIA A r n o l d S t a n i s ł a w , Władztwo biskupie na grodzie wolborskim w w. XIII, Rozpr. Hist. Tow. Nauk. Warsz. T. I z. 1. A r n o l d S t a n i s ł a w , Podziały administracyjne województwa sandomierskiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski, Rok 1930. A r n o l d S t a n i s ł a w , Historia Polski 1949. Od ustroju plemiennego do początku stosunków feudal­ nych i powstania Państwa Polskiego. Ugruntowanie się ustroju feudalnego. Atlas Geograficzny Ilustrowany Królestwa Pol. Warszawa 1907, pod redakcją J. M. B a z e w i c z a . Przy mapach podaje ilustracje m. inn. typów ludowych. Z pow. opoczyńskiego chłopa w suk­ manie białej z kołnierzem obrzeżonym tasiemką oraz w kapeluszu filcowym, czarnym, który posiada długą, prostokątną klamrę, przewleczoną niebieską wstążką. Przy klamrze pióra po­ dwójne podmalowane u dołu czerwoną farbą lub czerwonymi kwiatkami. O takim wystroju kapelusza nie posiadamy wiadomości. Pióra noszono pawie, według tradycji, ewentualnie gęsie, tutaj pióro robi wrażenie fabrycznie spreparowanego. C h m i e l i ń s k a A n i e l a , Księżacy i ich strój. Warszawa 1930. D e k o w s k i J a n P i o t r , Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek, Lud 1954. D e k o w s k i J a n P i o t r , Strój Piotrkowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1954. Dziennik Ustaw woj. Kaliskiego, 1883 r., nr. 527. Dziennik Ustaw woj. Mazowieckiego 1829, str. 755. F r i e d b e r g M a r i a n , Rozsiedlenie rodów rycerskich w województwie sandomierskim w w. XV. Pamiętnik Świętokrzyski, Rok 1930. G a j e k J ó z e f , Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych, Lud XLI, Wro­ cław. 1954. G l o g e r Z y g m u n t , Encyklopedia Staropolska. "Warszawa 1900, 1902, 1903. G r y n w a s e r H i p o l i t , Kwestia agrarna i ruch włościan w Królestwie Polskim w pierwszej poło­ wie XIX w. (1807—1860). Wrocław, 1951. G u t k o w s k a M a r i a , Historia ubiorów. Książnica-Atlas 1932 r. Autorka podaje krój kontusza, który przypomina sukmanę fałdzistą. Wspomina o modzie na białe siatkowe pasy ormiańskie. Mogły być one źródłem mody na wsi na białe pasy. Autorka zwraca również uwagę na dążenie do wyrównania różnic stanowych w stroju. K a c z k o w s k i J ó z e f , Donacya w Królestwie Polskim. Warszawa 1917. K a c z o r o w s k a B l a n k a , Wełniany pasiak opoczyński. Polska Sztuka Ludowa. Warszawa 1952, nr. 1. K r a j e w s k a J a n i n a , Haft Opoczyński w monografii Opoczyńskiego, wykonanej dla Państw. In­ stytutu Sztuki w rękopisie. K i t o w i c z J ę d r z e j , Opis obyczajów za panowania Augusta I I I , opracował Roman Pollak. Biblio­ teka Narodowa Nr. 88, str. 493. K o l b e r g Oskar, Lud Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Radomskie, Kraków 1887. L e n c e w i c z S t a n i s ł a w , Z badań fizjograficznych nad Pilicą. Str. 503—504. Ziemia 1912 r. Wspo­ mina o sukmanach z czerwonymi taśmami, które mógł widzieć jeszcze u staruszków. Tę wia­ domość podają tylko starzy ludzie. L o m i ń s k i L e o n Ks. Dr., Spała i jej okolice. Krótki szkic historyczny. Łódź 1930. M a l e c z y ń s k i K a r o l , Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na prawie niemieckim. Lwów 1926. M a t u s z e w s k i Z y g m u n t , Powiat rawsko-mazowiecki 1929 r. P o t k a ń s k i K a r o l , Pisma Pośmiertne. Kraków 1924. Rocznik statystyczny, Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego. Warszawa r. 1948—1949. R u t k o w s k i Jan, Historia Gospodarcza Polski (do 1864 r.) Książka i Wiedza. Warszawa 1953. S e w e r y n T a d e u s z , Pasiaki opoczyńsko-rawskie IKC. 1925. Dodatek Literacki z dn. 29. VI. 1925. S e w e r y n T a d e u s z , Hafty opoczyńskie. Lud XXIV 1925 r. Autor opracował hafty opoczyńskie w okresie gdy przechodziły do stosowania barwnych lub białych nici, to też tablica wzorów po­ daje ornamenty krzyżykowe, a wzory haftów koszul męskich orientują w zdobnictwie ówczes­ nym, chociaż z konieczności nie wyczerpują całokształtu zdobnictwa hafciarskiego na koszulach. Natomiast podane niektóre nazwy ściegów wskazują, iż istnieje dość duże zamieszanie w tym kierunku np. autor podaje, że „plotką" nazywają ścieg warkoczykowy. Autor ujmuje zagadnie­ nie w szeregu zasięgów i opiera się na szerszym materiale, wyprowadza też wniosek dot. genezy haftu. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880—1902. S t o l a r s k i B ł a ż e j : Sługocice 1925. Ś w i ą t k o w s k a J a d w i g a , Strój łowicki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953. W r o n a S t a n i s ł a w Tadeusz, Przyczynek do dziejów włościaństwa polskiego w XIX w. Prze­ gląd Historyczny, 1937—1938. „Wędrowiec", Czasopismo 1903, str. 826, Fotografie podają stare ubiory obok nowych. Z a j ą c z k o w s k i S t a n i s ł a w , W sprawie plemion Łęczycan i Sieradzan, Poznań—Wrocław. Z a j ą c z k o w s k i S t a n i s ł a w , Studia nad terytorialnym formowaniem ziemi łęczyckiej i sieradz­ kiej, Łódź 1951 68 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Chłop w sukmanie, z pasem siatkowym i w kaszkiecie. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. Ryc. 2. Kobieta we współczesnym stroju wyjściowym. Antoninów, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 3. Dziewczyna w stroju odświętnym. Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. Ryc. 4. Kobieta w stroju zimowym współczesnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka Fot. J. Kra­ jewska, 1952. Ryc. 5. Typ chłopa z pow. Opoczno. Reprodukcja z Atlasu geograficznego ilustrowanego Królestwa Polskiego. J. M. Bazewicz, 1907. Ryc. 6. Stroje ślubne. Ogonowice, pow. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1920. Z archiwum Muzeum Etnogr. w Łodzi. Ryc. 7. Matka z dzieckiem zawiniętym w „dywan". Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 8. Gospodyni w stroju odświętnym. Wygna nów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. Ryc. 9. Chłop w białej sukmanie i barwnym pasie siatkowym. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1946. Ryc. 10. Odświętne ubiory parobków. Świerzyna, pow. Opoczno. Archiwum Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1938. Ryc. 11. Koszula męska z wywijanym kołnierzykiem tzw. „osywką" z ok. 1900 r. Studzianna, pow. Opoczno, Muz. Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1882. Fot. J. Krajewska, 1948 r. Ryc. 12. Koszule męskie. I —• Koszula lniana z pionowym kołnierzykiem. Modrzew, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 2166. I I . — koszula z Kołnierzykiem wykładanym. Bu­ kowiec, pow. Opoczno. Nr inw. 532. I I I . — koszula z wąskim gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Nr inw. 1385. IV. — koszula chłopięca z karczkiem z 1946 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1626. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — otok, h — mankiet, i — przyramek, j — kołnierzyk, k — pierśnik, 1 — pasek wzmac­ niający podstawę rozcięcia, w rysunku IV 1 — oznacza karczek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 24. Ryc. 13. Gors koszuli męskiej z około 1920 r. Bukowiec, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1080 .Fot. K. Trzebiatowski, 1951. Ryc. 14. Koszula męska z „przedsobkiem", tj. gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1385. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 15. Gors koszuli męskiej .Bukowiec, pow. Opoczno. MuzeumEtnograficzne wŁodzi. Nr inw.2230/47. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. Ryc. 16. Koszula męska z „pierśnikiem", tj. gorsem z ok. 1920 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1527. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 17. I . Spodnie męskie w „fałdy" z Idzikowic, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 1954. I I . Szkic spodni męskich z Sitowy, pow. Opoczno, o odmiennym miejscu zapinania I I I . Chłopięce spodnie z kamizelką, Wola Załężna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, d —• części nogawek, e — klin, f — pasek, g — część przednia kamizelki, h — części tylne kamizelki. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:30. Ryc. 18. Portki z samodziału, z fałdami ,A — przód, B — tył. Radzice Małe, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1630. Fort .J. Krajewska, 1948. Ryc. 19. Kamizelki zwane „lejbikami". I . — lejbik z samodziału sprzed 1914 r. Gorzałków, pow Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1269. II. — lejbik z samodziału tkany na 4 ni­ cielnicach sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 444. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — patka kieszeniowa, g — części paska, h — kołnie­ rzyk. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 10. Ryc. 20. „Lejbik" — kamizelka męska z samodziału. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 21. I . Spancer męski z samodziału sprzed 1914 r. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1254a. I I . Marynarka chłopięca. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1629a. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — bok, f — płat przedni (w rys. I I przedni i boczny), g, g — pasek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Po­ działka 1 : 20. Ryc. 22. Spancer męski z samodziału. Rzeczyce, pow. Rawa Mazowiecka, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 453. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 23. Biała sukmana z sukna folowanego obszyta potrzebami z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opoczno .Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1360 .Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 24. Sukmany męskie. I . — sukmana biała z potrzebami. Grabów, pow. Opoczno. Muzeum w Łodzi. Nr inw. 944. I I . — Sukmana z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1360. III. — Sukmana sprzed 1910 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Nr inw. 459. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód i bok, e — kliny i części składające się na fałdy sukmany, f, f — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i — naszywka na rękaw, j — patka kieszeni. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 25. Kapelusz słomkowy staruszka. Odrzywół, pow. opoczno .Fot. T. Sobolewski, 1947. Ryc. 26. Rogatywka zwana „na cztery strony świata". Pow. Opoczno. A — widok ogólny, B — części kroju: c — cztery części tworzące denko i boki, d — „baranek" z skóry baraniej z runem. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :16. L t ± t 5" 67 �Ryc. 27. Rogatywka zwana „na cztery strony świata" noszona do 1905—6 przez Kacpra Bigosza, Grotowice ,pow. Rawa-Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr ks. wpł. 1491. Fot. K. Wecel, 1955. Ryc. 28. Czapka „kaszkiet" drużby. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2128. FoFt. J. Krajewska ,1946. Ryc. 29. Pas barwionych nici lnianych z ok. 1904 r. Żychorzyn, pow. Opoczno. Fot. K. Wecel, Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Ryc. 30. Pas włóczkowy o tle żółtym, szer. 7,8 cm, dług. 291 cm. Opoczno, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2162. Fot. J. Krajewska. Ryc. 31. Pas „siatkowy" pleciony w rękach. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi Nr inw. 1254 c. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 32. Pas o osnowie lnianej o wątku wełnianym. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 483. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 33. Dziewczynki we współczesnych strojach odświętnych .Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. Ryc. 34. Dziewczynka w ubiorze letnim. Sukienka z perkalu. Żychorzyn, pow. Opoczno. Fot. Marian Ney, 1946. Ryc. 35. Strój letni z fabrycznej wełny, kobieta idzie boso, a w ręce trzyma trzewiki. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 36. Młoda mężatka w czepcu obrzędowym z 1916 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 37. Dziewczyna we współczesnym stoju odświętnym. Jasień, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Krajewska, 1954. Ryc. 38. Koszula kobieca z „nadołkiem" z ok. 1900 r. Wólka Felgustowska, opw. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2049. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 39. Koszule kobiece. I . — koszula odświętna. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1250b. I I . — Koszula z nadołkiem. Wola Załężna, pow. Opoczno. A — przód, B tył, C — części kroju: d — nadołek, e, e f —• części okrywające klatkę piersiową (plecy — f, piersi — c, Cj), g — rękaw, h — ćwikieł, i — mankiet, j — przyramek, k — koł­ nierzyk, 1 — części tkaniny podszywane od zewnątrz pod przyramek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 40. Koszula kobieca odświętna sprzed 1914 r. Smardzewice, opw. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 535. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 41. Kiecka „modra" z czarno-białego samodziału. Żychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 444. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 42. Spódnica „kiecka". Międzybórz, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 997. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 43. Wełniak, tj. spódnica zeszyta ze stanikiem z 1935 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1448 a. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d —• plecy i boki, c, f — przód stanika .Linia przerywana w części g — oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 34. Ryc. 44. Spódnica zw. „kiecka" ze stanikiem i paskiem. Rzeczyca, pow. Rawa Mazow. Muz. Etn. w Łodzi .Nr inw. 3746. Fot. K.Wecel. Ryc. 45. Spódnica — kiecka ze stanikiem. Sadykierz, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 436. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 46. Współczesna zapaska „na odziew", Ogonowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1253. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 47. Zapaska „w pas" z ok. 1900 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1267. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 48. Zapaska „krzyżoczki" z ok. 1915 r. Królowa Wola ,pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 3124 dep. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 49. Zapaska „w pas" . Ossa, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 3041. Fot. K. Wecel. Ryc. 50. Gorsety: I — gorset lniano-bawełniany. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1389. I I . — gorset z Opoczna. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 524. III. — gorset wełniany. Żychorzyn, pow. Opoczno. Nr inw. 4436. IV. — gorset aksamitny. Rusinów, pow. Opoczno. Nr inw. 475. V. — gorset z zielonej kupnej wełny. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr. inw. 4386. — A — przód, B — tył, C — części przednie, e — tylne, f — boczne. Rys. Pracownia Muzeum Etnograficznego w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 25. Ryc. 51. Gorset sprzed 1914 r. lniano-bawełniany tkany na 4 nicielnicach. Opoczno. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 524. Fot, J. Krajewska, 1948. Ryc. 52. Gorset aksamitny zdobiony. Rusinów, pow. Opoczno. MuzeumEtnograficznewŁodzi.Nr inw. 475. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 53. Gorset kobiecy sprzed 1914 r. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 438. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 54. Kaftany kobiece. I — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. I I — z Bukowca, pow. Opoczno. A — przód, B — i tył, C — części kroju: d — plecy, e — płat obejmujący przód i bok, f — części rękawa, g — taśma do obszycia. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :20. Ryc. 55. Kaftan kobiecy z samodziału wełnianego o tle żółtym z naszyciem aksamitnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 3747. Fot. K. Wecel, 1953* lt ; 68 �Ryc. 56. Szkic granatowej, watowanej „angierki" z barankiem. Gapin ,pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 982. A — przód, B — tył. Rys. J. Golczyńska, 1948. Ryc. 57. Sukienka z zielonego sukna fabrycznego z ok. 190-0 r. Brudzewice, pow. Opoczno. A. — przód, B. — tył, C. — części kroju; d — przód, e — klin tylny, f — części oddzielające drugi klin (nie przedstawiony na rysunku), g — plecy, h — rękaw, i — mankiet, j — kołnierz, k — sztu­ kowanie materiału. Rys. pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 30. Ryc. 58. Kożuch tzw. „sukienka" kobieca z zielonego sukna. Brudzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi arch. księgi wpływu 2664, Fot. J. Krajewska, 1938. Ryc. 59. Odświętna angierka kobieca z samodziału z ok. 1910 r. Wygnanów, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —d — bryty na część dolną, c — pasek, f — plecy, g — klin boczny, h — przód, i — rękaw. Linia przerywana w częściach d , d , d oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 60. „Angierka" kobiece okrycie wierzchnie z ok. 1910 r. Wygnanowo, opw. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1359. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 61. Czepki. I . Czepiec odświętny sprzed 1914 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. I I . Czepek od­ świętny mężatki sprzed 1914 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 463. I I I . Czepiec odświętny mężatki. Brudzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3917. IV. „Półczepek" odświętny mężatki. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3034. A — widok ogólny, B, C — krój głównych części. Rys. M. Bombianka i J. Krajewska, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 62. Młoda mężatka w czepcu na „błogosławieństwo". Radzice Duże, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1946. Ryc. 63. Dziecięce okrycia głów sprzed 1939 r. I . — czepek dziewczęcy, Opoczno. I I . — czepek dla dziewczynki i chłopca. A — ogólny widok, B — części kroju; d, d — części okrywające głowę od czoła po potylicę, c, c — okrywające boki. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. I . Nr inw563, I I . Nr inw. 565. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :10. Ryc. 64. „Krakuska", tj. czapka chłopięca z białego atłasu sprzed 1939 r. Władysławów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 562. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 65. „Krakuska", tj. czapka chłopięca wykonana szydełkiem z wełny. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 561. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 66. Kobiety w ubiorach roboczych przy międleniu lnu. Dąbrówka, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1946. Ryc. 67. Deseczka tkacka tzw. „płoszka" do tkania tasiemek z ok. 1875 r. Sadykierz, pow. Rawa Ma­ zowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 4219. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 68. Przebieranie nitek przy pleceniu pasa „siatkowego". Różanna, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1947. Ryc. 69. Tkaniny czteronicielnicowe używane na gorsety .a — okolice Opoczna, b —-z Zychorzyna, c, d — z Woli Załężnej, wszystkie pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — 3758. Fot. K. Wecel, powiększenie, 1953. Ryc. 70. Narożnik kołnierza koszuli męskiej z ok. 1910 r. Haft czarno-żółto-czerwony. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 2237/20. Fot. K. Trzebiatowski, powiększenie, 1951. Ryc. 71. Haft na „Osywce", tj. kołnierzyku koszuli kobiecej. Brzustówek, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2235. Fot. K. Wecel, powiększenie, 1953. Ryc. 72. Haft —• „osywecka" na mankiecie koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 282. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 73. Przyramek koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 217. Ryc. 74. Mankiet koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 277. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 75. Tablica barwna I . Gospodyni i gospodarz z około 1920 r. wyk. J. Karolak. Ryc. 76. Tablica barwna I I . Dziewczyna i drużba z około 1935 r. wyk. J. Karolak. Ryc. 77. Tablica barwna I I I . Raporty tkanin. Ryc. 78. Tablica barwna IV. Raporty tkanin. Ryc. 79. Mapa. Zasięg ubioru opoczyńskiego, wyk. K. Woźnieńska. Ryc. 80. Mapa. Zasięg i zróżnicowanie ubioru opoczyńskiego, wyk. K, Woźnieńska. t 4 2 3 4 x 1 SPIS T R E Ś C I Wstęp, str. 3. Rozdział I . Obecny stan stroju opoczyńskiego, str. 7. Rozdział I I . Zarys historyczny rozwoju stroju opoczyńskiego, str. 10. Rozdział I I I . Zasięg ubioru opoczyńskiego, str. 16. Rozdział IV. Ogólny opis opoczyńskiego stroju męskiego, str. 18. Rozdział V. Szczegółowy opis stroju męskiego, str. 21. Rozdział VI. Ogólny opis opoczyńskiego stroju kobiecego, str. 34. Rozdział VII. Szczegółowy opis stroju kobiecego, str. 38. Rozdział VIII. Wytwórcy i materiały, str. 55. Rozdział IX. Hafty i koronki, str. 60. Rozdział X. Charakterystyka źródeł, str. 63. Przypisy, str. 64. Bibliografia, str. 66. Spis ilustra­ cji, str. 67. Spis treści, str. 69. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 70. Streszczenie w języku angiel­ skim, str. 76. Streszczenie w języku francuskim, str. 81. Streszczenie w języku niemieckim, str. 87. Mapy. 69 �KPATKOE H3JI02KEHME OnoHHHCKHJí HapHfl Höcht B ceBepo-3ana,zrHOü nacTH onoHMHCKoro ye3/j;a, Jiesjamero npw Bna^eHUM penn /^JKeBHHKM b peKy IlMJiimy, a TaKJKe b bdjkhom nacwi paECKO-Ma30BerxKOro ye3/j;a, jiejKainero Ha jieBOM Sepery peKPi nMJiMHbi m THHyrqerocH ot eë H3ra6a b boctothom HanpaBjichhm ho ycTba peKM /JjKeBMHKM. HapoflHbiii HapHfl Ha stom TeppMTopnn n ho Hbiae HBjineTca urapoKO paccnpocTpaHeHHow oflejKflOM, XOTH B HeKOTOpblX MeCTHOCTHX OXOTHO npMHMMaiOT rOpOflCKylO OfleXCfly. XapaKTepHOfi nepTOii onoiMHCKoro Hapasa HBJineTCH npeoSjiaflaHMe ^OMOTKaHHbix MaiepMÄ, nojiocaTtix hjim KJieTiaTbix, KOTopbie CBMfleTejibCTByeT o SoraTCTBe TexHunecKiix cnocoSoB TKanecTBa h nepenjieTeHMM. 3acJiysiHBaeT bhmmshhh TaKJKe BbirnuBKa Ha pySaxax 6ejiaa, Sejio-nepHaa mjim pa3H0L(BeTHaH c npenMyinecTBOM reoMeTpHHecKwx y3opoB pacnojiosceHHbix b nojiocbi. B onoMMHCKOM ye3,n;e HapoflHbiił Hapfm hocht Bee: aeTH, MyscHHHbi m 3KeHirj;nHbi. Mojkho otjimHMTb jieTHMe Hapairbi ot 3MMHMX, ejKe/meBHbie pao OHwe Hap«;j;bi ot npa3flKMHHbix h oôpaflHhix. OcoöeHHbiM SoraTCTBOM OTJiMHaioTCH Hapaflbi KaBajiepoB. B XIX BCKG MajibHMKH flo 15 JieT HocMJiM TJiaBHbiM o6pa30M TOJibKO pyôaxw u yjKe no33Ke nojiyMajiM nopTKM. ĘJIH Tenjia ohm ofleBajiw rjiaflKne cepMHJKKM, a Kor/j,a b XX BeKe noBbicmiacb 3ajKMT0HHOCTb, Torfla m 10 jigthhx MajibHMKOB ofleBajiH b nopTKM, cepMHJKKH co cSopKaMM, BbicoKwe canorn m uiJianbi c nasjiMHbMM nepoM. CoBpeMeHHbie MajieHbKne MajibHKKH xo^ht bflOMOTKaHHbixnjiaTbax a Ha rojioBe hocht HapaflHbie uianKM «KpaKycKM». MyjKCKofł HapHfl coctomt m3 TejibHOfi BbiuiMTOíí pyôaxii, HiTaHOB m KypTKn («jieft6nK»); okojio 1890 rosa BBefleHO cepMHry, «cnaHuep» (kopotkmíí jj;o noHca SKMJieT c pyKaBaMw), none m uijinny, Ha3MBaeMyio «cbmhhbim pbijrbueM»; no3xœ HanajiM hocmtb ruanKM n canora. B XIX BeKe hocmjim pyGaxM Ha BbinycK m noflnoacbiBajiwcb noacoM, pyöaxa 3Ta 6bijia 6e3 yKpauieHMM m yace k KOHiry XIX BeKa m b XX BeKe nOHBHJiaca Ha aevi SoraTan BbiniMBKa. HlTaHbi hocmjim Toraa c TaK Ha3braaeMbiMM «qbaji/iaMM», jieTOM no jiOTHHHbie, a 3mmoü Sejibie iuepcTHHbie, KopoTKMe flo noaca «cnaHuepKM» m «jienÖMKM», m, npn6jin3MTejibHO b 1907 ro/j,y HanajiH HOciiTb nn^jKaKM. B XIX BeKe m b Hanajie XX BeKa hochjim i^BeT Hyio y3opHaTyro OflejKfly, a Ha ceBepo-3ana/j;Hbix OKpaMHax — pa3Hou;BeTHbie iiiTaHbi m rojiySbie hjih crame «cnaHu;epKii». npii6jin3MTejibHo b 1880 rosy onoHHH He HanuHaiOT Kpaci-iTb ôejibie raTaHbi b HëpHbiit rj(BeT m c 3Toro BpeMeHM noBceMecTHO HanrraaioT hc hte nëpHyio OflejKsy. TojibKO nojKMjrbie MyzKHHHbi HocaT n;BeTHbie jKWJieTbi. CepMani ofleBajiM Ha «jibüomk». CepMarii öbmajiM us KOHOnjiaHOfi MaTepMH («napTHHS») hjim mepcTHHbie, no3JKe — TO.iibKO HiepcTHHbie, ôejibie, a b ceBepo-3anaflHoii nać™ hocmjim TaK>Ke iHTaHbi us cepoii jibHHHO-mepcTHHOM MaTepMH («uiapaHK0B3M>). B X I X BeKe cymecTByiOT cepMHTM /XByx poflOB, rjiaflrae m co cSopKaMM c tçBeTHbiMM OTBopoTaMM m oTopoHKaMn; Ha npaBOM Sepery peKM ilmiMi^bi, cepMarn b côopKM oSimœajni KpacHOü TecëMKOil. B KOHu;e XIX seKa m b XX BeKe cepiiara BbiBajia c nëpHbiMM OTOHKaMH, oflHaKO-îK okojio 1930 rofla TaKaa cepMara BbmiJia M3 MOflbi. CepMary mjim HiTaHti noflnoacbiBajiM coTKaHHbiM hjim njieTeHHWM noacoM. 3mmom hocmjim nojryrayÖKii, cnepBa co cSopKaiiii, ßejibie c HeSojibiuiiMii nëpubiMii BopoTHMKaMM, nosjKe JKëjiTbie c ßonbiniiMM BopoTHMKaMM, rJiaflKwe. K cepMare oaeBajiM dpeTpoByio uijiany, k jieraeMy Hapafly ofleBajiií cojioMemiyio njieTÖHHyio nijiany, a k 3MMHeiwy b XIX BeKe — KOHcbeflepaTKH c 6aparaKOM. B XX BeKe BMecTO rujian — Hanajiw hocmtb KacKeiKii (kgiikm). CaMbIMIlflaBHHMM,M3BeCTHbIMM M3 TpaflIILi;MM CanOraMM SbIJIM CanOTM CflBOMHblMMOTBOpOHeHHblMM HarKHMH rojieHHuj;aMH, npiiBH3aHHbiMH k Hore TecëMKaMM. IIo35Ke HaHMHaiOT HOCHTb canorw c npw.neraiorjj;HMH k Hore rojieHiimaMM, rjiaflKHMH hjih cMopm;eHHbiMM, yKpauieHHbiMM no^KOBaMM m npazKKaMM («ryHi^BOTaMM»). Ha paöoTy b XX BeKe npMHHTO HOCMTb oSyBb HaflepeBaHOMnoflouiBe («Tpenbi»), M3 oSpaflHbix HapHflOB, caMbiíí paccnpocTpaHeHHbiñ 6biji HapHfl madpepa, KOTopbiñ Ha/reBaji Ha rojioBy uiJiHny yKpameHHyio nepbHMM, n;BeTaMM m 6jiëcTKaMM, no3JKe — pa3yKpameHHyio rnanKy. CjienyeT OTMeTHTb, hto cepMHra Sbijia HapnflOM npa3flHHHHbiM, oseBaji eë b aeHb CBaflbSbi-jKeHnx; TaHiibi TaKHce HaHiiHajiM b cepiiarax. SCencKiiM Hapafl coctomt m3 pySaxii c BbimMBKoü Ha MaHHîeTax m okojio njieneíi, k)6km c KopceTOM, Tenepb npiiuiMBaeMofí k jiHçpHMKy. KopceT oxpaHMJiCH b ceBepo-sanaflHofi cTopoHe, ho k3k Hapn/j;, pa3yKparueHHbiM SycaMM. 70 �Ha K>6KM cfleBajiH I H M P O K M Í Í nepeflHMK («3anacKa»), npMBH3biBaroiiiHPicH K TajiMM «B nac», a Ha njienn Ha^eBajiM TaKoü-jKe nepeflHMK «KaK oflex^y». flJia Temía o^eBajín «cneHuepKH». npejKfle, onoHMHHHKM HafleBajiM 3 M M 0 Í Í «njKMairrojiKM». MJIM «jKynaHKH», «aHrepKM» (pos najibTo), B nOJIOBMHe XIX Bena HOCMJiM B 6yflHMíi fleHB rjiaflKMe, ßejitie cepMHJKKPi «OT xojiofla». B HacToamee BpeMH H O C H T 3MMOM SypKH. K «aHrepKaM» ofleBajiii «3anacKM» «B nac», a Ha rojioBy «fl3WKyBKM» — njiaTOK c Typei4KMM y3opoM — MJIM flpyrpie njiaTKM. B HacToamee BpeMa Ha rojioBe H O C H T TOJKe njiaTKPi, 3MMOÍÍ Tenjibie, a JieTOM ma™. B XX Bene jKeHiuMHbi noKpbmajmcb TaKJKe i^BeTHbiMii KOBpaMH, Ha KOTopbie HaKWflMBajiMCb «3anacKM», B HacToamee BpeMH K O B P M o^eBaioT 3MMOM Ha 6ypKM. JKeHCKwií jieTHHií npa3flHMHHbiü PIJIM CBase6Hbifi Hapafl C O C T O H J I H3 BejioH IO6KM C KopceTOM u KadpTaHa H3 SyMaHCHO-nojiOTHHHOfi MaTepiiM, coTKaHOß Ha 4-x Sëp/iax, B HacToamee BpeMH — H3 cpiTueBbix njiaTbeB PiHoro Kpon. Hbme H O C H T TaKJKe jierane njiamba H3 y3opnaTbix CMTueB MJIM M3 T O H K O Í Í O I P H O UBeTHOPÍ UiepCTH MJIM njiaTbH M3 nOJlOTHHHOÍÍ, HBeTHOÜ, JJjOMOTKaHHOIl MaTepuii, niMTbie Ha noflo6ne HiepcTHHbix. JieTOM K npa3flHPiHH0My HapHfly o ^eBaioT Meneii, nepeBa3biBaa ero majibro MJiMJKe TOUbKO SojibuiMM njiaTKOM, fleByiuKH yKpaniajiw njiaTOK pyTOü. K CBafleoHOMy Hapa/xy HeBecTa ofleBajia noflBeHeMHbiíí B C H O K , cnjieTëHHbiii 113 jieHT, M3 cycajibHoro 3ajioTa c jieHTaMH, cnycKarouiMMMca Ha njienw. K o6pa,n,HbiM HapairaM nppmafljiejKHT TaKJKe TOJIOBHOPI y6op apyjKKM, c naBJiPiHbPiMPí nepbaMn, juin neneri, K O T P H M H O C H T MOJio/ibie 3aMyjKHwe jKeHiHHHbi, yKPameHHŁipi iiBeTaMPí, cycajibHbiM 3OJIOT0M PI jieHTaMPi. JIioSonbiTHO, HTO cyuíecTByeT oobrqaít — o^eBaTb Ha njienw yMeprueü jKeHiqpiHe nojioBPiHy npocTMHH, HToSbi OHa piMena B neM H O C P I T B neTeiï nocjie CMepTPi, a Ha eë rojioBy — neniia. HlepcTHHbie IOSKH PI nepeflHHKPi MeHHJiH B TeneHHPi nocjieflHero BeKa C B O Ü Kpofí PI pacciiBeTKy. CaMbieflaBHPieuiepcTHHbie K>6KPI, n3BecTHbie no TpaflPiiJPiPi, TKajiPicb PI3 flByx PIJIPI Tpex mepcTHHbix HPiTOK, «MejiKPie», KpacHO-nëpHbie, npojrepHyTbie 6ejioü SvMajKHOPí H M T K O Ü . K)6KPI uinjincb c «nojiKOM» PI3 KOHonjiHHofí MaTeppiPi B nojiocKy. no3iiHee H O C M J I M I O 6 K H Ha KpacHOM çboHe B nojiocbi PI saxe ppicyHKOM,flejiaHHbiMPI3 neTbipëx PIJIPI nHTPi uiepcTHHbix H P I T O K ; .opHaa, 3ejiëHaa, rojiyoaa, CBëK/ioBHHHaa, BPiuiHÖBaa). OT 1900 rojia cboH MenaeTca B opaHJiceBbipi, a noTOM B jKejiTŁiń. KpoMe S T M X HBeTOB MOflHblX HOCPIJIPI TaKJKe I O S K P I Ha HëpHOM, 3ejlëHOM PI BaCHJIbKOBOM cboHax, a B HacToaiiree BpeMa Ha CBeTJioM, KaK «TejiecHbipi» PI «roHcëTKOBbi» *. KpacHbiií iiBeT Pi3ne3aeT He T O J I Ł K O PI3 (fooHa, H O TaKJKe PI ppicyHKa. B CBH3PI C nepeMeHoii cboHa — pwcynoK cTaHOBPiTca Sojiee pa3HOo6pa3HMM no OTHOHieHPIPI H,BeTa PI KOHCTpyKqpIPI. Po30Baa uiepcTb, paHbiue ynoTpeôjiaeMaa B eflWHPiHHbix nojiocKax, O K O J I O 1920 rofla HanpiHaeT cpiJibHO BbiCTynaTb B pa3Hbix oTTeHKax, TaKJKe KaK PI flpyrpie rr,BeTa. OKOJIO 1930 rofla K>6KPI cTaHOBHTca Kopone, niPipe PI yKpaniaioTca öapxaTOM. «3anacKPi» « B nac» TaKJKe CTaHOBHTca Kopone. «3anacKM» « B nac» 6biBaiOT Ha pa3Hbix cboHax, TaKJKe KaK PI «3anacKPi» «KaK oaejKjj,a» c cpiMMeTpiinecKPiM paccnojiojKeHPieM nojiocoK B pncyHKe, B TO BpeMa KaK Ha io6Ke CPiMMeTppinecKPipi pucyHOK nepexoflHT B aci-iMMeTppiHecKPipí. «3anacKM» « B nac» TKyT TaKJKe M3 KOHonjiaHbix PI SyMajKHbix H P I T O K pa3Hofi CTëjKKOii B 3aBPicpiM0CTPi O T M X npe/i,Ha3HaHeHPia. nepeflHMKpi (3anacKPi) «KaK oflejKfla» TKyTca picKJiioHHTejibHO Ha jKejiTOM PI nëpHOM dpoHax. OKOJIO OnoHHa coxpaHMJiMCb TaKJKe «3anacKii» BacujibKOBoro («MOJips») i;BeTa c 6ejiMMPi nojiocKaMPi. OnoHMHHHKPi HOCPIJIPI TaKJKe KaK MyjKHPiHbi, BbicoKne rjia.n.KPie canorpi, c XX BeKa HanajiPi H O C M T B 60THHKM, yKpauieHHbie MeflHbiMPi «öyKBaMM» Ha naTKe. B O T H H K M 3TPI,fleByuiKHuiHypoBajiPi iiBeTHbiMPi TecëMKMPI. B OnoHPiHCKOM Kpae uiPipoKo paccnpocTpaHeHHOpi oflejKflOPi «eBoneK 6MJI HapoflHbiii Hapafl Ha co/jo6pie Hapa^a B3pocJibix jKeHrnPiH. MjiafleHi;eB HapaJKajiw B lennuKH M3 inëjiKa PI jieHT. a TaKJKe B njiaTba. 2KeHiiiPiHbi npejKJie HOCPIJIPI Mjia"ąeHu;eB B nojioTHaHO-ôyMajKHOfî npocTbme, B HacToamee BpeMa HocaT B uiepcTaHbix uBeTHbix KOBpax, o6BH3aHHbix uiepcTaHbiM KpyjKeBOM. CjieflyeT noflnepKHyTb, HTO onoHMHCKPiii HapoAHwii Hapa/j; HBjiaeTca HeoobinaplHo xapaKTepHWM M OTJinnaeTca piCKjiiOHPiTejibHO Kpaci-iBOPÍ OKpacKOH. Hapafl 3TOT flo C M X nop ninpoKO paccnpocTpaHen cpeflpi onoapiHCKHx KpecTbaH, uibëTca rjiaBHbiM o6pa30M P13flOMOTKaHHbixMaTepwii, BbipaBaTbiBaiomPixcH B flepeBHax. O n H C b M JI JIK> CTP A H H Ï Ï PHC. PMC. PHC. PPIC. PMC. PPIC. PMC. PMC. PMC. 1. <£>OT. H. KpaüeBCKa, 1946. 2. JKemiĄima B BBIXOAHHM coBpeMeHHbiM KOCTioMe. A H T O H M H V B . ye3^ OnoHHO. CÎ>OT. H . KpaííeBCKa, 1948. 3. íleByuíKa B npa3flHMHH0M KOCTioMe. CTyfl3MHHa, ye3a OnoHHO. <Ï>OT. H. KpaneBCKa, 1947. 4. "aieHiiiMHa B 3MMH6Ö coBpeMeHHOM oflejKJje. "SCenbiiia, ye3fl PaBa Ma30Bei4Ka. <Î>OT. H. KpaíieBCKa, 1952. 5. Tpin MyjKHMHbi M3 ye3fla OnoHHO. PenpoflyKiiiia M3 reorpaopMHecKoro MJiJiiocTpMpoBaHHoro ATjiaca nojibCKOro KopojieBCTBa. H. M. Ba3eBiiH, 1907. 6. BpaiHaa o^ejKfla. OroHOBPme, ye3fl Ono^HO. <I>OT. c&OTorpaçpMHecKoe npe^npMHTMe B Ono^He, 1920. C ApxMBa OTHOrpacbMnecKoro My3ea B JIO/I,3M. 7. MaTb c peSeHKOM 3aKyTaHbiM B «KOBëp». CTyfl3MHHa, ye3fl OnoHHO. <3?OT. H. KpaííeBCKa, 1948. 8. Xo3HiíKa B npa3flHMHHOM KOCTioMe. BbirHaHyB, ye3fl OnoHHO. <t>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 9. MyjKHMHa o^eTMM B 6ejiyio cepMary M nepeBH3aHHbiîi pa3yKpaiiieHHbiM ceTKOBbiM noaacoM. Ono^HO. <Î>OT. <JiOTOrpa(|-)MHecKoe npejjjrrppiaTMe B Ononne, 1946. *) CßeTjio -HiëmbiH, KSK Ma^eHbKHñ rycëHOK. 71 �Pmc. 10. IIpa3flHMHHa5i OAesK^a 6aTpaKOB. CKBejKH Ha, yes^ OnoHHO. ApxnB PeriiOHajiMoro My3ea b ToMauíOBe Ma30Beu,K0M. <S>ot. <E>oTorpacbMHecKoe IlpeflnpMHTMe b OnoHHe, 1938. Pmc. 11. MyjKCKaa py6auiKa c OTJiojKeHbiM bopothmkom t. Ha3. «ocMBKa» npM6jiH3MTejibHO c 1900 r. CTyfl3eHHa, ye3fl OnoHHO, STHorpaabHnecKMM My3eií b JI033M. Hp. hhb. 1882. <pot. H. KpaüeBCKa, 1948 r. Pmc. 12. MyrascKMe pySauíKM. 1 — jibHanaH pyóaujKa c BepTMKajibHbiM bopothmkom. MofljKeB, ye3fl OnoHHO. STHorpacp. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 2166. 2 — PySaniKa c OTJioiKeHbiM bopothmkom. EyKOBeu,, ye3fl OnonHO. Sraorpaab. My3eíi b JIo«3m. Hp. mhb. 532. 3 — MyjKCKan pySauíKa c HarpyflHMKOM. OcTpyB, ye3fl OnoHHO. STHorpacp. My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1385. 4 — py6aiHKa MajibHMiuKM c 3aTbiJiK0M c 1946 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. Sraorpaab. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 1626. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM noKpoíiKM: d — nepeflHaa nacTb, e — 3aflHHH nacTb, f — pyKaB, g — oSoflOK, h — MamKeT, i — nacTb npM njienax, j — bopothmk, k — HarpyflHMK, 1 — noac yKpenjiaroiUMM ocHOBy pa3pesaHMH, b pmc. 4—1 o6o3HanaeT 3aTbijiOK. Pmc. ATe.ibe 3TH0rp aob. My3ea b JIofl3M. MacuiTao 1 : 24. Pmc. 13. MaHMiuxa MyjKCKOü pySauíKM npM6jiM3MTejibHO c 1920 r. EyKOBeii, ye3fl Ononno. SraorpaabMHecKMÍi My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1080. <E>ot. K. TmeSaTOBCKw, 1951. Pmc 14. My-stcKaa pySaxa c mühmiiikom «nnie^coo'KMeM». OcTpyB, ye3fl OnoHHO. 3THorpaobMHecKMií My3eü b Jl0fl3M. Hp. mhb. 1385. <Í>ot. H. KpaüeBCKa 1948. Pmc. 15. MaHwiiiKa MyjKCKofí pySauíKM. ByKOBen;, ye3fl Onceno. 3THorpadpM«iecKHM My3eü b JIofl3M. Mp. mhb. 2230/47. <I>ot. K. TnieSaTOBCKH, 1931. Pmc. ]6. MyjKCKaa pySauíKa c «rpy/rHMKOM» t. 3h. MaHMuiKOM c 1920 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3a OnoHHO. STHorpaobMHecKMM My3eií b JIo^3m. Hp. mhb. 1527. <3?ot. H. KpafíeBCKa, 1948. Pmc 17. 1 — MyjKCKMernTaiibib <'CKajia/;KM». M^3MKOBML(e, ye3fl OnoHHO. 3TH0rpadj)MHecKMM My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1954. 2 — 3ckm3 MyjKCKMX SpioK c Cmtobw, ye3fl OnoHHO, 3acTéJKKa b "/royroM MecTe. 3 — EpioKM MajibHMHiKM c KaM30JioM. Bo Jifi 3a.TiejKHa, ye3fl OnoHHO. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM noKpoíiKM: d,d —nacTM iuTaHMHbi, e — kjimh, f — noac, g — nepeflHaa nacTt KaM30.ua, h — 3aflHMe aacTM KaM30Jia. Pmc. ATejite 3THorpad»píecKoro My3ea b JIo,u;3m, 1948. MacruTaS 1 : 30. Pmc. 18. UlTaHbi c caMOTKaHKM c dpajiflaMM. A — nepéfl, B — 3afl, Pefl3Mne Mane, ye3fl OnoHHO. 3thorpacbM^ecKMM My3eíi b JIofl3M. Hp. mhb. 1630. <í>ot. H. KpaüeBCKa, 1948. Pmc. 19. KaMsojibi Ha3biBaeMbie «jiepío-MKaMM». 1 — JleííSHK c caMOTKaHKM nepefl 1914 r. TojKajiKyB, ye3fl Oiiohho. STHorpacb. My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1269. 2 — JleüSMK c caMOTKaHKM cflejiaHbiñ Ha 4 HHTejibHMuax nepefl 1914 r. CMapfl3eBMire, ye3fl OnoHHO. Hp. mhb. 444. A — nepéfl, B — 3as, C — nacTM itokpoííkm: d croma, e — nepé^. f — KjianaH KapMana, g — nacTM noaca, h — bopothmk. Pmc. ATejibe 3THOrpacto. My3eii b JIofl3M, 1948. MaciiiTaS 1 : 10. Pmc. 20. «JletíÓMK» — MyjKCKaa jKMjieTKa c caMOTKaHKM. CMap,a,3eBHue, ye3A OnoHHO. 3THorpaobMnecKMM My3eü b JIofl3M. <J>ot. H. KpaííeBCKa 1948. Pmc 21. 1 — MyrsíCKMM KaM30Ji c caMOTKaHKM nepefl 1914 r. Hfl3MKOBMi;e, ye3fl OnoHHO. Sraorpaob. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 1254 a. 2 — IIii/pKaK MajibMMiiiKM. Bojia 3ajie?KHa, ye3fl OnOTHO. Hp. mhb. 1629 a. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM üokooükh : d — cnima, e—6ok, f — nepeflHHa nacTb (Ha pwc 2. nepeflHHH m 6oKOBaa), g, g, — nanM pyKaBa, h — bopothmk, i — KjianaH KapMana, j — noac Pmc. ATejibe Sraorpaob. My3eíí b JIofl3M, 1938. MacuiTa6 1 : 20. Pmc. 22. MyjKCKMÜ KaM30Ji c caMOTKaHKM. "aíeHBiu;e, ye3fl PaBa Ma30Beu;Ka. 3THorpadpMHecKMií My3eíi b JIo^3M. Hp. mhb. 453. Oot. K. Beqejib, 1953. Pmc 23. Bejiaa cepMara c BajiaHoro cyKHa o6uniTaa «noTiiieSaMM» npM6jiH3MTejibHO c 1910 r. Bojia 3ajie?KHa, ye3fl OnoHHO. 3THorpaopMHecKMM My3eií b JIo^3h. Hp. mhb. 1360. <3>ot. fl. KpaüeBCKa, 1948. Pmc. 24. MyzKCKne cepMarn. 1 — 6ejiaa cyKMaHa c «nOTineSaMM». rpa6yB, ye3fl Ojtohho. 3TH0rpadp. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 944. 2 — CepMara c npn6jiM3HTejibHO 1910 r. Bojia 3ane>KHa, yesfl OnoHHO. Hp. mhb. 1360. 3 — CepMara nepea 1910 r. TojKajiKyB, ye3fl OnoHHO. Hp. mhb. 459. A — nepéfl, B — 3aa, C — nacTM noKpoMKMd — cnMHa, e — nepéir, m 6ok, ej — kjihhw m nacTM c kotopmx cKJiaflbiBaiOTca obajiflbi cepMarbí, f f, — pyisaB, g — bopothmk, h — MaHJKeT, i — HaniMBKa Ha pyK.as, j — KjianaH KapMaHa. Pmc. ATejibe STHorpacb. My3eid b JIofl3M, 1948. MacmTaS 1 : 30. Pmc. 25. CojiOMeHHaa ujjiana CTapHKa. 0«jKMByji, ye3« OnoHHO. Oot. T. CoSojieBCKM, 1947. Pmc. 26. PoraTWEKa Ha3WBaeMaa «Ha 4 ctopohw cseTa». npoBep pmc. 27 ye3fl Oho^ho. A — oóiumíí bm?i;, B — ^lacTM noKpoMKn: — 4 nacTM c kotopwx coctomtflOHbiuiKOm 6okm, d — «SapauíeK» c óapaHetí KOTKVÍ c bojiocom, Pmc ATejrte 3THorpacpi<iHecKoro My3ea b JÍ0fl3M, 1948. MaciiiTaS 1 :16. 2 72 �PMC. PMC. PMC PMC. PMC. PMC. PMC PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. 27. riojibCKaa cpypaJKKa c KBa^paTHtiM S H O M Ha3biBaeMaa «Ha neTbipe CTopoHw CBeTa», Swjia HOmeHa flo 1905—6 r. nepe3 Kannpa Biirouia, rpoTOBMue, ye3fl PaBa-Ma30BeuKa. 3TH0rpagbMiecKMH My3eü B JIofl3H. Hp. K C . Bnji. 1941. <E>OT. K. Beue.-ib, 1955. 28. IIIanKa «KauiKGT» niaçpepa. Bojra 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. STHorpacpHnecKMÜ My3eü B J I O #3M. Hp. MHB. 2128. <£>OT. fl. KpaüeBCKa, 1946. 29. noac c^ejiaH c yKpameHHbix jibHHHbix H H T O K npMÖJiM3MTejibHO c 1900 r. 3bixojKbm, ye3fl OnoHHO. <3>OT. K. Beuejib. 3TH0rpacpMHecKHM My3eü B JI033M. Hp. MHB. 30. noac M3 uiepcTaHoii npaiKM Ha jKëjiTOM cpOHe, mi-ip. 7,8 CM., JĘJL 291 C M . OnoMHO. SraorpacpMHGCKMM My3eü B Jl0fl3M. Hp. MHB. 2162. <3?OT. H. KpaüeBCKa. 31. «CeTKOBbiM» noac njieTeHbiü pyKaMM. Ms3HK0Bi-me, ye3fl OnoHHO. 3THorpacpMHecKMM My3eü B Jlopßw. Hp. M H B . 1254 c. <Î>OT. K. Beuejib, 1953. 32. noac, KOTopbiü MMG6T ocHOBy c jibHa a yTOK c npasai. CMap;a;3eBi<me, yes/j OnoHHO. 3 T H O rpacpM'iecKMM My3eił B JIofl3M. Hp. MHB. 483. <£>OT. K. Beuejib, 1953. 33. .HeByiiiKM B coBpeMeHHbix npa3flHM-iHbix KOCTioMax. Ono^HO. <3>OT. fl. KpaüeBCKa, 1947. 34. /leBymica B jieTHeü oflejKfle. CnTueBoe njiaTte. 3 M X O J K M H , ye3fl OnoHHO. <3?OT. MapaH Hebi, 1946. 35. J I C T H M M K O C T I O M C dpaópbiHHOü mepcTM, xeHiuuHa Mp,ei S O C M K O M , a B pynax flepsíMT 6amMaKM. B O J I H 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 36. Mojioflaa xeHmHHa B oSpaflOBOM Menue c 1916 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. <Î>OT. fl. KpaiieBCKa, 1948. 37. /leByniKa B coBpeMennoü npa3flHHHH0M oflejK^e. flceHb, ye3fl PaBa Ma30BerrKa, <Ï>OT. fl. KpaüescKa, 1954. 38. PySaniKa JKeHiHMHbi c «HaflOJiKOM» (nepe^Haa HMJKHaa nacTb pyöaiiiKM) npMÖjiM3MTejibHO c 1900 r. ByjibKa <£>ejibryCTOBCKa, ye3fl OnoHHO. STHorpadpMHecKMM My3eñ B J I O Ä 3 H . Hp. M H B . 2049. <3?OT. fl. KpaiieBCKa, 1948. , 39. XeHCKMe pyöauiKM. 1 — n.pa3flHMHHaa pyöamKa. Bojia 3ajie:¡KHa, yes/j OnoHHO. SïHorpapbMnecKMM My3eü B JIofl3M. Hp. MHB. 1250 ô. 2 — Py6auiKa c HaflOJiKOM. Bojia 3ajie?KHa, ye3Ji OnoHHO. A — nepëfl, B — 3aa, C — nacTH I I O K P O H K M : d — «HaaojieK» ( H U M A S MacTb), e, e f — nacTM npMKpbiBaeMbie rpyflb, (njienn — f rpyflb — c, ej, g — pyKaB, h — uBMKejib, MaHJKeT, j — «nuibipaMeK» (nacTb npn njie^ax), k — B O P O T H M K , 1 — nacTM TKaHM, KOTopwe nofluiMBaioTbca BHyTpn nofl njie^aMM. P M C . ATejibe STHorpacpMHecitoro My3ea B JIofl3M, 1948. Macu!Ta6 1 : 30. 40. npa3AHMMHaa meHCKaa pyôamKa nepe/i 1914 r. CMapfl3eBMu;e, ye3/j; OnoHHO. STHorpacpMnecKMM Myseii B Jlofl3M. Hp. MHB. 535. <î-oi. fl. KpaüeBCKa, 1948. 41. TojiySaa loÔKa «MOflpa» c nëpHO-oejiou caMOTKaHKH. S C M X O J K W H , ye3fl OnoHHO. STHorpacpHHecKHM My3eń B JIofl3M. Hp. M H B . 444. <Î>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 42. lOSica «Kei^Ka». Mefl3bi6yp, ye3fl O H O H H O . 3THorpacpMMecKMM My3eü B JIofl3M. Hnp. M H B . 997. <3?OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 43. HlepcTaHKa T. 3H. loÖKa cniMTaa c jiMdpoM c 1935 r. rojKajiKVB, ye3fl OnoHHO. 3THorpadDMnecHMM My3eö B JIofl3M. Hp. MHB. 1448 a. A — nepëfl, B — 3afl, C — MacTM noKpoMKM: d — cnMHa M 6OKM, c, f — nepëfl jiMçpa. HepepbiBKaa jiHHHa B nacTM g, 03HanaeT coKpaineHMe fljiMHbi KycKa. Pbic. ATejibe STHorpadDiinecKoro My3ea B JIofl3M. MacniTaS 1 : 30. 44. KDÔKa T. Ha3. «Ker^Ka» c JiMdpoM M noacoM.HCenbma, ye3fl PaBa Ma30Beu,Ka. STHorpadp. My3eii B JIofl3M. Hp. MHB. 3746. <£>OT. K. Beuejib. 45. K)6Ka — «KeirKa» c JiMdpoM. CaflbiKMe»;, ye3fl PaBa Ma30BeuKa. 3THorpaopMHecKMii Myseii B JIOJJ;3M. Hp. M H B . 436. (Ï>OT. K. Beuejib, 1953. 46. CoBpeMeHHbiił nepeflHMK «Ha ofl3MeB», OrOHOBMue, ye3fl OnoHHO. STHorpadpMHecKMii My3en B JIofl3M. Hp. M H B . 1253. <E>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 47. nepe/xHMK «B noac» npMÔjiMSMTejibHO c 1900 r. B O J I H 3ajiejKHa, ye3fl Ononno. STHorpadpnnecKMM My3eii B Jl0fl3M. Hp. MHB. 1267. 4>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 48. nepe^HMK « K J K M J K O H K M » npM6jiM3MTejibH0 c ro^a 1915. KpyjibOBa Bojia, yesfl PaBa Ma30BeiiKa, 3THorpacpMHecKMÜ My3eii B JIofl3M. Hp. M H B . 3124 flen. ÇE>OT. K. Beuejib, 1954. 49. nepeflHMK «B noac». Occa, ye3jj; OnoHHO. STHorpadpn-qecKMii My3eü B JIO/J;3M. Hp. M H B . 3041. tíiOT. K. Beuejib. 50 KopceTbi: 1 — jibHaHO-xjionHaTO-SyMajKHbiit KopceT. Bojia 3ajiejKHa, ye3Ji OnoHHO. 3THorpadpMHecKMM My3eü B Jlofl3M. Hp. MHB. 1389. 2 — KopceT c OnoHHa. Hp. MHB. 524. 3 — IIIepcTaHbie KopceTbi. 3bixojKbiH, ye3« OnoHHO. Hp. MHB. 4436. 4 — SapxaTHbiü KopceT. PycMHyB, ye3fl OnoHHO. Hp. MHB. 475. 5 — KopceT 3 3ejiëHeu KynHOii npajKM. CMapfl3eBMue, ye3fl OnoHHO. Mp. MHB. 4386. A — nepëfl, B — 3ap;, C — nacTH noKpoiiKH: d — nepe^Hne nacTH, e — 3aaHMe, f — SoKOBbie. P M C . ATejibe 3THorpadp. My3ea B JIofl3M, 1948. Macunao 1 : 25. 51. KopceT HomeHHbiii JJO rofla 1914, c jibHaHO-xjionnaTO-oyMaJKHOM TKaHM, cflejiaHbiü Ha 4 H M TaaHKax. OnoHHO. STHorpacpMHecKMÜ My3eii B JIofl3M. Hp. M H B . 524. <S>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 52. yKpameHHbiü 6apxaTHbiM KopceT. PycMHyB, ye3/j OnoMHO. STHorpacpMHecKMÜ My3eü B JIofl3M. Hp. M H B . 475. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 53. KopceT jKeHrrrMHbi nepe^ 1914 r. STHorpaobMHecKHÜ My3eü B J1OR3H. Hp. M H B . 438. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 1; PMC PMC PMC PMC. PMC. FMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. 73 �P u c . 55. 2KeHCKnń KaçbTaH c r n e p c T a H o ń caMOTKaKKii Ha JKëJiTOM dpoHe HauiMTbiii 6apxaTOM. ye3fl P a B a STHorpadpHnecKMÜ : v l y 3 e í i B JI033M. H p . Ma30BeirKa. JKenbiua, M H B . 3747. <S>OT. K . B e u e j i b , 1953. Pue. 56. 3CKM3 cuneo BarapoBaHOft B Jl0fl3H. U p . I I H B . 982. Pue. 57. njiaTbe c 6apauiKOM, TanwH, ye3fl O H O H H O . S r a o r p a c b . M3 3 e j i ë H o r o dpa6pwHHoro c y K H a KJIMH — (He H a p M C O B a H b i i i ) , g njienn, r. B p y s s e B i - m e , ye3ii OnoHHO, A . — c 1900 h — MàBmer, pyKaB, i — nepë/i. n a c r a OTflejiaeMbie — j BOPOTHMK, k TaHMBaHMe MaTeppiM. P M C . A ï e j i b e 3 T H O r p a ç p M n e c K o r o M y 3 e a B Jl0fl3M. M a c n i T a 6 P M C . 58. My3eü P u e . ïï. rojibMMHCKa, 1948 r. HacTii n o K p o í i K i i : d — n e p ë f l , e — 3a,ziHMM K J I M H , f — B . — 3aa, C . — roü «aHrepKH» A — n e p ë f l , B — 3a^. K o j K y x T . Ha3. « n j i a T b e » jKeHiHMHbi c 3 e j i ë n e r o c y K H a , E p y a s e B H n e , /rpy- — Haii- 1 :30. y e 3 i i OnonHO. 3TH0rpacp M y 3 e ń B JIOIJ;3H. H p . K H . nocTynjieHMH 2664. <Î>OT. H . K r a i i e B C K a , 1948 r. PMC 59. npa3flHMHHaH xceHCKaa « a m e p K a » c caMOTKaHKM npM6jiM3HTejibHO c 1910 OHOHHO. A — n e p ë i i , B — 3aij, C — cnMHa, g — 6 0 K O B W M K J I M H , h — f— o6o3HaMaeT 1948. PMC 60. n a c r a ; noKpoHKM: d coKpameHMe MaciiiTaô flJiMHbi nepëfl, i — KycKa. ye3Ji nacra:, c — none, 4 JIMHMH B n a c T a x STHOrpacpMnecKoro d d 2 3 d B JIOA3M, My3ea 1 : 30. «AnrepKa» BepxHaa HenuM. r. B w r H a H y B , d KJiMHbi H M S K H C M pyKaB. IiepepbiBHaa P M C . ATejibe Oflessfla jKeHinMHbi npM6jiM3MTejibH0 STHOrpacpMHecKMM M y 3 e i ï B JIOJJ;3M. H p . M H B . 1359. P M C . 61. x r. BbirHaHOBO, ye3fl O T I O H H O . c 1910 * O T . H. KpaïieBCKa, 1948. nenen, nepe/j; 1914 r. B O J I H 3 a j i e j K H a , y e 3 / i OnoHHO. 1. •— npa3flHMHHbiM 2 — npa37THHHHbiii nenen; M O J 1 0 3 0 M jKeHiiiMHbi nepe/j, 1914 r. 3bixo5KbiH, ye3fl OnoHHO. 3 T H O - rpacpMHecKMM M y 3 e ü B JIOfl3M. H p . M H B . 463. 3 — npa3flHMHHbiM 4 — «nojiynenerj;» n e n e i i M O J 1 0 3 0 Ü jKeHinriHbi. E p y a s e B M n e , iipa3flHMHHbiM 3034. A •— 061UMM BMJJ,, B , C — iieBCKa, MOJIOÄOM JKeHuiHHbi. ye3/i OnonHO. H p . M H B . 3917. CMop,a3eBMu,e, y e 3 « Hp. MHB. OnoHHO. n a c T e ü . P M C M . BoMÖHHKa M H . noKpoMKa rojioBHbix Kpa- 1948. M a c n r r a 6 1 : 30. Rynze, PMC 62. Mojio,ziaa 3 a M y j K H a a sceHiHMHa B ye3jj OnoHHO. <E>OT. H . K p a ï i e B C K a , PMC 63. /IeTCKMe noKpbiTMa rojioB n e p e / i 1939 r. 1.1. — H e n e i i fleByuiKM, OnoHHO, 2. — H e n e i i / I J I H fleByuiKM M MajibHMHiKM. A . — 06111MM BHfl, B . — n a c r a noKpoMKM : d, d — n a c r a noKpbiBaiomMe rojiOBy c jio6a no 3aTWJi0K, c, c — n a c r a noKpbiBaiomMe 6 O K M . STHorpaçpMnecKHiï M y 3 e ü B J I o 33M. 1. H p . M H B . 563, 2. H p . M H B . 565. P M C . A T e j i b e STHOrpaçpMnecKOro M y 3 e a B JIofl3M. 1948. M a c u i T a S 1 :10. nenire Ha 1946. rojiOBe Ha «ÖJiarocjiOBeHMe». Pejj,3Mue Ł L P M C . 64. T . 3 H . H l a n K a MajibMMiiiKM c ô e j i o r o aTJiaca c 1939 «KpaKycKa» Ho. 3THorpadpMnecKHM Pue PMC 65. 66. T. «KpaKycKa» M y 3 e ü B JI0743M. H p . M H B . 562. OnoHHO. Hpn oôpaôoTKe P M C . 68. 69. PMC. 70. oflejKfly Onon- npajKM. <3?OT. K . B e q e j i b , paSonyio oflesijj,y. PycMHyB, 1954. JJEoSpyBKa, 1946. T K a u K a a /j;ocoHKa T . Ha3. «nJiouiKa» n p b i ^ a T H a K TKaHMio J I € H T O K npM6jiM3MTejibHO c 1875 r. CaflbiKnejK, ye3/j P a B a Ma30Beij,Ka. 3 T H O rpacpMnecKMM M y 3 e î i B JIofl3M. H p . M H B . 4219. <Î>OT. K . B e a e j i b , 1953. HMTOK CoprapoBKa H. PMC CBOHD JibHa jKeHiiiMHbi ofleBaioT Ha OnoHHO. <3?OT. H . K p a ï i e B C K a , P M C . 67. M y 3 e ń B JIOfl3M. H p . M H B . 561. STHOrpadpMnecKHM ye3fl 1954. KpionKOM M3 mepcTHHOÜ H i a n K a MajibHMruKM B a s a H a a ye3fl r. BjiaflbicjiaByB, 4>OT. K . B e u e j i b , KpaïieBCKa, npn 3anjieTaHMi., «ceTKOBoro» noaca. PymaHHa, ye3/j; OnonHO. O O T . 1947. TKaHM 4-HMTHHHbie y n O T p e ô J i a e M b i e Ha KopceTbi. a — OKpecTHOCTM O n o n H a , 6 — c 3bixojKbiHa, c — c BojiM 3ajiejKHefi, Bce ye3fl OnoHHO. STHorpadpMnecKMÜ M y 3 e ü B J I O A 3 M . H p . M H B . a — 7965, 6 — 517, c — 1 3 8 9 , — 3758. <Î>OT. K . B e u e j i b , yBejiMHeHMe, 1953. HayrojibHMK sopoTHMKa MyjKCKOM p y 6 a u i K M npM6jiM3MTejibHO c 1910 r. BwuiMBKa nepHe- jKëJiTO-KpacHaa. STHorpadpMnecKMM My3eM B J I O S 3 M . H p . M H B . 2237/20. <Ï>OT. K . Tuie6aTOBCKM, yBejiMneHMe, 1951. P M C . 71. B w i H M B K a Ha « o c w B u e » T . 3H. BopoTHMKy jKeHCKOfi py6aiHKM. B j K y c T y B e K , ye3fl OnonHO. 3 T H O rpacpMnecKMM M y 3 e f i B JIOJJ;3M. H p . M H B . 2235. O O T . K . B e u e j i b , yBejiMneHMe, P M C . 72. BbiuiMBKa « o c b m e ^ a » Ha MaHJKeTax p y 6 a u i K M 3THorpadj)MHecKMM My3efi PMC 73. P M C . 74. JIofl3ii. B n p M n j i e n i i e ateHCKOü py6aniKM. B JIOfl3M. H p . MHB. 277. M a H s t e T HceHCKOü py6auiKM. H p . M H B . 282. Xenbiqa, 2Kenbir;a, B JIofl3M. H p i M H B . 277. * O T . K . Beuejib, P M C . 75. njiaHuieT I. M XO3HMH P M C . 76. njiaHuieT II. Xo3HMKa fleByniKa HnaHmeT P M C . 78. n j i a H i n e T I V . P a n o p r w caiiOTKaHOK. 79. P M C . 80. 74 KapTa: * O T . K . Beuejib, yes/j P a s a ye3fl aCenbiiia, PaBa ye3fl PacnpocTpaHeHMe STHorpacpMnecKMii Myseft Ma30Beu,Ka. STHOrpagbMnecKMii My3eii 1953. npn6jiM3MTejibHO c 1900 r. P M C . KD. K a p o j i a K . ononMHbCKoro M KOCTioMa. flMCpcpepeHriauMa Ma30Ben,Ka. MasoBeuKa. H I . P a n o p T b i caniOTKaHOK. K a p T a : PacnpocTpaHeHMe 1903. PaBa 1953. M niadpep. npMÖJiM3eTbHO c 1935 r. P M C . 77. PMC jKencKOii. ononMHbCKoro KOCTioMa. �C O Ä E P 2K A H H E BsefleHHe. T j i a B a I . — CoBpeMeHHoe cocrc-HHue ononuHbCKOro KOCTK»ia, CTp. 7. T j i a B a I I — M C T O PMnecKMÜ onepK 3BOJIK>U,MH ono*n<iHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 0 . T j i a B a I I I . — PacnpocTpaHeHwe onoHMHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 6 . T j i a B a I V . — O o m e e onwcaroie M V ^ K C K O T O ononiiHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 8 . T j i a B a V . — IIoflpo6Hoe onucaHHe MyjKCKOro ononiiHbCKoro KOCTrona. CTp. 21. T j i a B a V I . — Oömee onMcanne sceHCKoro ononuHbCKoro KOCTiona, CTp. 3 4 . T j i a B a V I I . •— ITospoSHoe onucaHHe O I I O H M H B CKoro >KeHCKoro KOCTiOMa, CTp. 3 8 . T j i a B a V I I I . — J f e ^ e j m a n MaTepnn, CTp. 5 5 . T n a s a I X . — • y K p a i u e H M H M KpyaKeBa, CTp. 6 0 . XapaKTepi-iCTMKa nepBOMCTOHHHKOB, CTp. 6 3 . npriMenaHMa, CTp. 6 4 . B H S J I M O rpacpMM, CTp. 66. P e e c T p MJiJiHDCTpairfiM, CTp. 6 7 . C o jrepjKaHwe, CTp. 6 8 . M3Ji03KeHwe Ha pyccKOM H3biKe, CTp. 7 0 . MrjjiojKCHHe H a aHrjiHÜCKOM H3biKe, CTp. 7 6 . M3JiOMenjie Ha cppaHnycKOM H3biKe, CTp. 8 1 . J f e j i o x.eHMe Ha Heiwei^KOM a 3 M K e , CTp. 8 7 . M a n w . �E N G L I S H S U M M A R Y T h e O p o c z n o f o l k c o s t u m e is w o r n i n t h e n o r t h - w e s t e r n p a r t of the O p o c z n o d i s t r i c t , i. e. the t e r r i ­ t o r y l y i n g i n the f o r k i n g of the r i v e r P i l i c a a n d its a f f l u e n t D r z e w i c z k a a n d i n t h e s o u t h e r n p a r t of the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a e x t e n d e d on the left side of the r i v e r P i l i c a , f r o m its b e n d , e a s t w a r d d o w n to the m o u t h of the r i v e r D r z e w i c z k a . O n this t e r r i t o r y t h e f o l k c o s t u m e is g e n e r a l l y w o r n up to n o w , t h o u g h i n s o m e l o c a l i t i e s the t o w n d r e s s is r e a d i l y b e i n g i n t r o d u c e d . T h e c h a r a c t e r i s t i c f e a t u r e of the O p o c z n o f o l k c o s t u m e is the p r e d o m i n a n c e of the u s e of h o m e ­ s p u n c l o t h , s t r i p e d or c h e q u e r e d , s h o w i n g a h i g h s t a n d a r d of t w i s t i n g a n d k n i t t i n g . A t t e n t i o n is also to b e p a i d to the b l a c k , b l a c k a n d w h i t e or c o l o u r f u l e m b r o i d e r y of the s h i r t s , m a i n l y i n g e o m e t r i c a l , striped patterns. T h e O p o c z n o f o l k c o s t u m e is w o r n b y e v e r y b o d y , i . e. b y c h i l d r e n , m e n a n d w o m e n . T h e r e m a y be d i s c e r n e d s u m m e r a n d w i n t e r g a r m e n t s , w o r k a n d f e s t i v e c l o t h e s a n d also c e r e m o n i a l dresses. P a r t i c u l a r l y rich w a s t h e b a c h e l o r ' s c o s t u m e . I n the 19th c e n t u r y b o y s u p to the age of 15 y e a r s u s e d m o s t l y to w e a r o n l y s h i r t s , getting t r o u ­ s e r s w h e n t h e y g r e w older. T o k e e p w a r m t h e y u s e d s i m p l e , l o n g o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) b u t w h e n i n t h e 20th c e n t u r y the s t a n d a r d of l i v i n g r a i s e d , e v e n ten y e a r s old b o y s w o r e t r o u s e r s , p l a i t e d o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) , h i g h boots a n d h a t s w i t h p e a c o k f e a t h e r s . N o w a d a y s l i t t l e b o y s w e a r h o m e - s p u n clothes a n d o r n a m e n t e d c a p s c a l l e d „ k r a k u s k i " . Men's costume. A m a n ' s c o s t u m e consists of a n e m b r o i d e r e d s h i r t w i t h s h o u l d e r s t r a p s , t r o u s e r s , a n d a w a i s t c o a t c a l l e d „ l e j b i k " . A b o u t 1890 w e r e i n t r o d u c e d s p e n c e r s ( c a l l e d „ s p a n c e r k i " ) , overcoats (sukmany), s h e e p s k i n f u r s , belts a n d a k i n d of felt h a t c a l l e d „ p i g ' s s n o u t " ( ś w i ń s k i r y j ) , l a t e r c a p s a n d h i g h boots w e r e w o r n . I n t h e 19th c e n t u r y s h i r t s w e r e o v e r l a i d o n t r o u s e r s a n d f a s t e n e d w i t h a belt; t h e y w e r e w i t h ­ out o r n a m e n t a n d o n l y at the e n d of 19th a n d i n the 20th c e n t u r y r i c h e m b r o i d e r y w a s a d d e d . D u ­ r i n g the 19th a n d at the b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y t r o u s e r s w e r e w o r n , p l a i t e d i n so-called „fałdy", — in s u m m e r they w e r e made from linen, i n w i n t e r from white wool, — w i t h short w a i s t ­ coats ( l e j b i k i ) , s p e n c e r s a n d f r o m a b o u t 1907 j a c k e t s . I n the 19th c e n t u r y a n d a t the b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y b a c h e l o r s w o r e c o l o u r f u l p a t t e r n e d clothes a n d at the n o r t h - w e s t e r n c o n f i n e s of the r e g i ^ _ m u l t i - c o l o u r e d t r o u s e r s a n d b l u e or d a r k - b l u e s p e n c e r s ( s p a n c e r k i ) . F r o m a b o u t 1880 O p o c z n o p e o p l e b e g u n to d y e w h i t e t r o u s e r s into b l a c k a n d h e n c e f o r t h b l a c k clothes a r e g e n e r a l l y i n use. O n l y e l d e r m e n w e a r c o l o u r f u l w a i s t c o a t s . O v e r c o a t s ( s u k m a n y ) w e r e w o r n on w a i s t c o a t s ( l e j b i k i ) . T h e y w e r e m a d e f r o m c o a r s e c l o t h o r w o o l a n d l a t e r o n l y f r o m w h i t e w o o l b u t i n the n o r t h - w e s t e r n p a r t of the r e g i o n also f r o m g r e y w o o l . T v / o k i n d s of o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) w e r e w o r n d u r i n g the 19th c e n t u r y — s i m p l e ones a n d p l a i t e d w i t h c o l o u r f u l f l a p s a n d t r i m m i n g s . T h e p l a i t e d o v e r c o a t s f r o m the a r e a l y i n g o n the r i g h t of the r i v e r P i l i c a w e r e t r i m m e d w i t h r e d tape. T o w a r d s the e n d of the 19th a n d d u r i n g the 20th c e n t u r y o v e r c o a t s w e r e w i t h b l a c k t r i m m i n g s b u t a b o u t 1930 t h e y w e r e a l r e a d y out of f a s h i o n . O v e r c o a t s a n d t r o u s e r s w e r e f a s t e n e d w i t h a w o v e n or t w i s t e d belt. I n w i n t e r s h e e p s k i n f u r s w e r e w o r n , f o r m e r l y t h e y w e r e loose, w h i t e w i t h a s m a l l b l a c k c o l l a r , a n d l a t e r m o r e n a r r o w , y e l l o w w i t h a l a r g e c o l l a r ; w i t h t h e o v e r c o a t a felt h a t w a s w o r n , a t w i s t e d s t r a w h a t w i t h s u m m e r clothes a n d , i n the 19th c e n t u r y , a f o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d „ r o g a t y w k a " w i t h w i n t e r g a r m e n t s . I n t h e 20th c e n t u r y i n s t e a d of h a t s — c a p s w e r e i n t r o d u c e d . T h e oldest boots k n o w n o n l y f r o m t r a d i t i o n w e r e of soft s k i n w i t h d o u b l y - r o l l e d leg t i e d w i t h t a p e s to the leg. L a t e r , boots w e r e a d j u s t e d m o r e t i g h t l y to t h e leg w i t h s t r a i g h t boot-legs, p r o v i d e d w i t h f e r r u l e s ( p o d k ó w k i ) a n d b r a s s n a i l s ( h u n c w o t y ) . I n the 20th c e n t u r y clogs w e r e i n t r o d u c e d a n d w o r n at w o r k . A m o n g the c e r e m o n i a l d r e s s e s the m o s t c o m m o n w a s t h a t of the b r i d e s m a n w h o w o r e a h a t f u r ­ n i s h e d w i t h f e a t h e r s , f l o w e r s a n d t i n s e l s a n d l a t e r a n o r n a m e n t e d c a p w a s i n t r o d u c e d . I t m u s t be s t r e s ­ s e d t h a t t h e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) w a s a g a r m e n t u s e d for f e s t i v i t i e s , the b r i d e - g r o o m p u t i t for his w e d d i n g a n d dances w e r e also performed i n overcoats. 76 �Women's dress. W o m e n ' s c o s t u m e is c o m p o s e d of a s h i r t w i t h e m b r o i d e r e d cuffs a n d s h o u l d e r - s t r a p s ; a s k i r t c a l ­ l e d „ k i e c k a " w i t h a c o r s e t s e w n to the bodice. T h e c o r s e t is s t i l l p r e s e r v e d i n the n o r t h - w e s t e r n p a r t of t h e r e g i o n , b e i n g o r n a m e n t e d w i t h c o r a l s . W o m e n tie a n a p r o n r o u n d the s k i r t , u p o n t h e i r s h o u l d e r s t h e y p u t a n a p r o n c a l l e d „ d o o d z i e w u " a n d to k e e p w a r m t h e y w e a r s p e n c e r s . F o r m e r l y O p o c z n o w o m e n w o r e i n w i n t e r a k i n d of o v e r c o a t s c a l l e d „ p r z y j a c i ó ł k i " , „ ż u p a n i k i " or „ a n g i e r k i " ; a n d i n the m i d d l e of the 19th c e n t u r y s i m p l e w h i t e o v e r c o a t s c a l l e d „ s u k m a n k i " for e v e r y d a y use. N o w a d a y s felt c l o a k s ( b u r k i ) a r e w o r n i n w i n t e r . F o r m e r l y w i t h „ a n g i e r k i " w e r e w o r n aprons and kerchiefs called „ d z i k ó w k i " . T o - d a y w a r m kerchiefs a r e also u s e d es h e a d d r e s s i n w i n t e r , a n d i n s u m m e r t h e s o - c a l l e d „ s z a l i n ó w k i " . I n the 20th c e n t u r y w o m e n w o r e c o l o u r f u l p l a i d s or r u g s c a l l e d „ d y w a n y " , t i e d w i t h a p r o n s . N o w those p l a i d s a r e p u t o n felt c l o a k s i n w i n t e r . I n s u m m e r as f e s t i v e a n d w e d d i n g dress w o m e n w o r e a w h i t e s k i r t w i t h c o r s e t a n d a loose j e r k i n f r o m c o t t o n - l i n e n , w h i c h n o w a d a y s is m a d e of p e r c a l e . T o d a y s u m m e r d r e s s e s a r e a l s o m a d e f r o m p a t t e r n e d p e r c a l e , of o n e - c o l o u r e d w o o l l e n c l o t h or of h o m e s p u n c o l o u r f u l l i n e n . I n s u m m e r to the f e s t i v e d r e s s a b o n n e t w a s w o r n , w i t h a l a r g e „ s z a l i n ó w k a " or o n l y a l a r g e k e r c h i e f t i e d r o u n d the h e a d . G i r l s f i x e d t h e r e t w i g s of r u e . T o h e r w e d d i n g d r e s s the b r i d e p u t on h e r h e a d a w r e a t h of t i n s e l s a n d t w i s t e d r i b b o n s left loose o n the b a c k . T o the c e r e m o n i a l d r e s s b e l o n g s also the h e a d ­ d r e s s of the b r i d e s m a i d c a l l e d „ s t r o i k " w i t h p e a c o c k - f e a t h e r s a n d a b o n n e t a d o r n e d w i t h f l o w e r s , tinsels a n d ribbons w o r n by young m a r r i e d women. I t m a y b e n o t e d t h a t t h e r e e x i s t s a n i n t e r e s t i n g c u s t o m of p u t t i n g a b o n n e t u p o n t h e h e a d of a d e a d m a r r i e d w o m a n a n d of w r a p p i n g h e r s h o u l d e r s w i t h a s h e e t (to c a r r y i n i t h e r c h i l d r e n a f t e r death). I n t h e r u n of the l a s t c e n t u r y w o o l l e n s k i r t s a n d a p r o n s u n d e r w e n t m a n y c h a n g e s i n c u t a n d colour. T h e o l d e s t s k i r t s k n o w n f r o m t r a d i t i o n w e r e m a d e of t h i n r e d a n d b l a c k w o o l l e n t h r e a d s i n ­ t e r w o v e n w i t h t h r e a d s of w h i t e cottCT^ L a t e r on t h e y a r e s t r i p e d on a r e d b a c k - g r o u n d , e v e n w o v e n w i t h f o u r or f i v e w o o l l e n t h r e a d s (black, g r e e n , b l u e , d a r k - r e d ) . A b o u t 1900 the b a c k g r o u n d c h a n g e s into o r a n g e a n d y e l l o w . B e s i d e s t h e s e c o l o u r s , p r e d o m i n a t i n g i n the f a s h i o n , s k i r t s a r e also w o r n i n d a r k , b l u e - b o t t l e a n d g r e e n ; today t h e y a r e of l i g h t colours as f l e s h y ( c i a ł o w y ) a n d y e l l o w ( g ą s i o t k o w y ) . T h e r e d c o l o u r is going out of f a s h i o n . P i n k w o o l is u s e d f r o m 1920 i n s i n g l e s t r e a k s a n d s t r o n g l y e m p h a s i z e d , a n d l i k e other c o l o u r s used in different shades. A b o u t 1930 t h e s k i r t b e c o m e s s h o r t e r a n d is a d o r n e d w i t h v e l v e t . A l s o a p r o n s a r e c o n s i d e r a b l y s h o r t e n e d . T h e y h a v e s y m m e t r i c a l s t r e a k s on v a r i o u s b a c k g r o u n d l i k e the a p r o n s d e s i g n e d to be w o r n o n s h o u l d e r s a n d c a l l e d ,,na odziew", w h i l e s k i r t - s t r e a k s b e c o m e a s y m m e t r i c . A p r o n s a r e also m a d e of c o a r s e h a m p - c l o t h a n d cotton i n v a r i o u s stitches, a c c o r d i n g to t h e i r p u r p o s e . T h e a p r o n s c a l l e d „ n a odziew" a n d d e s i g n e d to be w o r n o n s h o u l d e r s a r e e x c l u s i v e l y on y e l l o w or b l a c k b a c k ­ g r o u n d . I n the s u r r o u n d i n g s of the t o w n of O p o c z n o b l u e ones w i t h w h i t e s t r i p e s a r e s t i l l m a i n t a i n e d . O p o c z n o w o m e n w o r e l i k e m e n h i g h boots. I n t h e 20th c e n t u r y t h e y a d a p t e d t h e w e a r i n g of shoes w i t h b r a s s f e r r u l e s ; g i r l s f a s t e n e d t h e m w i t h c o l o u r f u l tapes. I n the r e g i o n of O p o c z n o little g i r l s a r e a l s o w e a r i n g f o l k costumes, b e i n g a n i m i t a t i o n of the dresses of the g r o w n - u p w o m e n . B a b i e s a r e d r e s s e d i n c a p s m a d e of s i l k a n d r i b b o n s . I n older t i m e s t h e y w e r e c a r r i e d b y t h e i r m o t h e r s i n l i n e n , a n d l a t e r cotton sheets, a n d n o w a d a y s i n w o o l l e n c o l o u r f u l p l a i d s ( c a l l e d „ d y w a n y " ) , e m b e l l i s h e d w i t h k n i t t e d lace. I t is to be n o t e d t h a t the O p o c z n o f o l k c o s t u m e is e x t r e m e l y c h a r a c t e r i s t i c a n d d i s t i n g u i s h e s i t s e l f b y its b e a u t i f u l colours. I t is s t i l l g e n e r a l l y w o r n b y the O p o c z n o p e a s a n t s a n d m a i n l y m a d e f r o m h o m e - s p u n c l o t h . (See plates.) L I S T O F P L A T E S P e a s a n t i n overcoat (sukmana), w i t h netted belt a n d cap (kaszkiet). W o l a Z a l e ż n a , Opoczno d i s t r i c t . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. W o m a n i n contemporary out-door dress. A n t o n i n ó w , Opoczno district. Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. G i r l i n f e s t i v e d r e s s . S t u d z i a n n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. W o m a n i n c o n t e m p o r a r y w i n t e r g a r m e n t . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1952. T y p e of p e a s a n t f r o m the O p o c z n o d i s t r i c t . R e p r o d u c t i o n f r o m the i l l u s t r a t e d g e o g r a p h i c a l A t l a s of t h e P o l i s h K i n g d o m . J . M . B a z e w i c z , 1907. W e d d i n g dresses. O g o n o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t , i n the S t u d i o at O p o c z n o , 1920. F r o m t h e A r c h i v e s of t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . Mother w i t h her child w r a p p e d in a plaid called „ d y w a n " . Studzianna, Opoczno district. Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. P e a s a n t w o m a n i n f e s t i v e dress. W y g a n ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. P e a s a n t i n w h i t e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) w i t h m a n y — c o l o u r e d , n e t t e d belt. O p o c z n o . P h o t . F e s t i v e d r e s s of c o u n t r y - s e r v a n t s . Ś w i e r z y n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . T h e A r c h i v e s of the R e g i o n a l M u s e u m at T o m a s z ó w M a z o w i e c k i . P h o t , i n the S t u d i o at O p o c z n o , 1938. M a n ' s s h i r t w i t h c o l l a r t u r n e d o v e r ( „ o s y w k a " ) f r o m a b o u t 1940. S t u d z i a n n a , O p o c z n o d i s - tcict Ethnographical Museum at Łódź. Inv. nr. 1882. Phot. J. KfSJeWSkS, ¡948. 77 �F i g . 12. Men's shirts. I — L i n e n s h i r t w i t h upright collar. Modrzew, Opoczno district. E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 2166. I I . S h i r t w i t h c o l l a r t u r n e d o v e r B u k o w i e c t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . N r . i n v . 532. I I I . S h i r t w i t h n a r r o w b o s o m . O s t r ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 1385. I V . A boy's s h i r t w i t h s h o u l d e r - s t r a p ( f r o m 1946). W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of Opoczno. I n v . n r . 1626. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of c u t : d — f r o n t - p a r t , e— b a c k - p a r t , f — s l e e v e , g — b o r d e r , h — cuff, i — s h o u l d e r - s t r a p , j — c o l l a r , k — bosom, 1 — s t r i p to s t r e n g t h e n t h e c u t t i n g ; i n t h e d r a w i n g I V 1 — it denotes the s h o u l d e r - s t r a p . D r a w n i n the S t u d i o of t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . S c a l e 1 :24. F i g . 13. B o s o m of a m a n ' s s h i r t f r o m a b o u t 1920. B u k o w i e c , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1080. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. F i g . 14. M a n ' s s h i r t w i t h b o s o m c a l l e d „ p r z e d s o b e k " . O s t r ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r 1385. P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. F i g . 15. A m a n ' s s h i r t - b o s o m . B u k o w i e c , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2230-47. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1931. F i g . 16. A m a n ' s s h i r t w i t h b o s o m c a l l e d „ p i e r ś n i k " f r o m 1920. W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 1527." P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. F i g . 17. I . M a n ' s t r o u s e r s p l a i t e d i n s o - c a l l e d „ f a ł d y " f r o m I d z i k o w i c e , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź , I n v . n r . 1954. II. Sketch I I I . Boy's C — parts coat, h — 1 :30. F i g . 18. F i g . 19. of t r o u s e r s f r o m S i t o w y , O p o c z n o d i s t r i c t . t r o u s e r s w i t h w a i s t c o a t . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . A f r o n t , B — b a c k , of t h e cut, d, d l — p a r t s of leg, e — gore, f — belt, g — f r o n t - p a r t of the w a i s t ­ b a c k - p a r t s . F i g . T h e S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e T r o u s e r s of h o m e - s p u n m a t e r i a l , w i t h folds. A — front, B — b a c k . R a d z i c e M a ł e , t h e d i s ­ t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1630. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Waistcoats called „lejbiki". I . L e j b i k of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m before 1914. G o r z a ł k ó w , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1269. I I . W a i s t c o a t or „ l e j b i k " of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m 1914. S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o ­ czno. I n v . n r . 444. A — f r o n t , B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — front, f — p o c k e t - f l a p , g — p a r t s of the belt, k — c o l l a r . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 10. F i g . 20. F i g . 21. F i g . 22. F i g . 23. F i g . 24. „ L e j b i k " — m a n ' s w a i s t c o a t of h o m e - m a d e m a t e r i a l . S m a r d z e w i c e , t h e d i s t r i c t of E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. Opoczno. I . M a n ' s s p e n c e r of h o m e - s p u n m a t e r i a l d a t i n g before 1914. I d z i k o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1254. I I . B o y ' s j a c k e t . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1629a. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — side, f — f r o n t - p a r t ( i n fig. I I p a r t of f r o n t a n d side), g, gi — p a r t s of s l e e v e , h — c o l l a r , i — p o c k e t - f l a p , j — belt. D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 20. A m a n ' s s p e n c e r of h o m e - s p u n m a t e r i a l . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 453. P h o t . K . W e c e l , 1953. W h i t e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) f r o m a b o u t 1910. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1350. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Men's overcoats (sukmany). I . White overcoat w i t h trimming. G r a b ó w , Opoczno district. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 944. I I . O v e r c o a t f r o m a b o u t 1910. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 1360. at Ł ó d ź . I n v . n r . 1360. I I I . O v e r c o a t f r o m before 1910. G o r z a ł k ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 459. ~ ~ front, B — b a c k , C — p a r t s of cut: d — b a c k , c — f r o n t a n d side, e — gores a n d p a r t s c o m p o s i n g the folds of the overcoat, f, f — sleeve, g — c o l l a r , h — cuff, i — t r i m m i n g uponthe sleeve, j — p o c k e t - f l a p . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. A ± ± F i g . 25. F i g . 26. F i g . 27. F i g . 28. F i g . 29. 78 S t r a w h a t of a n old m a n . O d r z y w ó ł , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . T . S o b o l e w s k i , 1947. F o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d „ r o g a t y w k a " or „ n a c z t e r y s t r o n y ś w i a t a " . C o m p a r e fig. 27. T h e d i s t r i c t of O p o c z n o . A — g e n e r a l v i e w , B — p a r t s of t h e cut, c — f o u r p a r t s f o r m i n g the b o t t o m a n d the sides, d — s h e e p s k i n or „ b a r a n e k " w i t h fleece. D r a w n b y the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e : 1 : 16. F o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d ,,na c z t e r y strony ś w i a t a " w o r n t i l l 1905—6 b y K a c p e r B i g o s z , G r o t o w i c e , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1491. P h o t . K . W e c e l , 1955. A b r i d e g r o o m ' s c a p c a l l e d ..kaszkiet". W o l a Z a ł ę ż n a , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2128. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. A b e l t of c o l o u r e d l i n e n - t h r e a d s f r o m a b o u t 1900. Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . Phot. K . Wecel. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . �Fig. 30. Fig. 31. Fig. 32. Fig. Fig. 33.. 34. Fig. 35. Fig. 36. Fig. 37. Fig. 38. Fig. 39. Fig. 40. Fig. 41. Fig. 42. Fig. 43. Fig. 44. Fig. 45. Fig. 46. Fig. 47. Fig. 48. F i g . 49. Fig. 50. F i g . 51. Fig. 52. Fig. 53. Fig. 54. Fig. 55. W o o l l e n b e l t w i t h y e l l o w b a c k - g r o u n d , 7,8 c m l a r g e , 291 c m long. O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2162. P h o t . J . K r a j e w s k a . N e t t e d belt, t w i s t e d h a n d i w o r k . I d z i k o w i c e , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 1254 c. P h o t . K . W e c e l 1953. B e l t of l i n e n w e b a n d w o o l l e n t h r e a d . S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 483. P h o t . K . W e c e l , 1953. L i t t l e g i r l s i n c o n t e m p o r a r y f e s t i v e d r e s s . O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. L i t t l e g i r l i n s u m m e r d r e s s of p e r c a l e . Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . M a r i a n N e y , 1946. S u m m e r d r e s s of m a n u f a c t u r e d w o o l , the w o m a n is b a r e f o o t e d w i t h the shoes i n h e r h a n d . W o l a Z a l e ż n a , O p o c z n o d i s t r i c t . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Y o u n g m a r r i e d w o m a n i n c e r e m o n i a l b o n n e t f r o m 1916. W o l a Z a l e ż n a , O p o c z n o district. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. G i r l i n c o n t e m p o r a r y f e s t i v e d r e s s . J a s i e ń , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a ­ j e w s k a , 1954. W o m a n ' s s h i r t w i t h l o w e r p a r t c a l l e d „ n a d o ł e k " f r o m a b o u t 1900. W ó l k a F e l g u s t o w s k a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 2049. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Woman's shirts. I . — F e s t i v e shirt. W o l a Z a l e ż n a , Opoczno district. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1250 b. I I . S h i r t w i t h a p a r t c a l l e d „ n a d o ł e k". W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . A — front, B —• b a c k , C — p a r t s of cut, d — l o w e r p a r t ( „ n a d o ł e k " , e, ei, f — p a r t s c o v e r i n g the c h e s t ( b a c k - p a r t — f, t h e c h e s t — • c, c i ) , g — s l e e v e , h — g u s s e t ( „ ć w i k i e ł " ) , i — cuff, j — s t r a p , k — c o l l a r , 1 —• p a r t s of m a t e r i a l s e w n u n d e r t h e s t r a p . D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e : 1 : 30. A w o m a n ' s f e s t i v e s h i r t f r o m 1914. S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 535. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. D a r k - b l u e s k i r t ( k i e c k a ) , of b l a c k - w h i t e h o m e - m a d e m a t e r i a l . Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź I n v . n r . 44.4 P h o t J . K r a j e w s k a , 1948. S k i r t c a l l e d „ k i e c k a " . M i ę d z y b ó r z , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 997. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. S k i r t c a l l e d „ w e ł n i a k " , s e w n to the b o d i c e , f r o m 1935. G o r z a ł k ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 144. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of t h e c u t : d — b a c k a n d sides, c, f, — f r o n t of t h e bodice. D o t t e d l i n e i n p a r t g — denotes the s h o r t e n ­ i n g of the l e n g t h of t h a t p a r t . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . S c a l e 1 :30. S k i r t ( k i e c k a ) w i t h b o d i c e a n d belt. R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 3746. P h o t . K . W e c e l . S k i r t — „ k i e c k a " w i t h bodice. S a d y k i e r z . the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 436. P h o t . K . W e c e l , 1953. C o n t e m p o r a r y a p r o n c a l l e d „ n a odziew". O g o n o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1253. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A p r o n c a l l e d „ w p a s " f r o m a b o u t 1900. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1267. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A p r o n c a l l e d „ k r z y ż o c z k i " f r o m a b o u t 1915. K r ó l o w a W o l a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 3124 dep. P h o t . K . W e c e l , 1954. A p r o n c a l l e d „ w pas". O s s a , the d i s t r i c t of Opoczno. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 3041. P h o t . K . W e c e l . C o r s e t s : I — c o r s e t of c o t t o n - l i n e n . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1389. I I — c o r s e t f r o m O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 524. I I I — w o o l l e n corset. Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 4436. I V V e l v e t - c o r s e t . R u s i n ó w , d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 475. V . — c o r s e t of g r e e n , p u r c h a s e d w o o l . S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 4386. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of the c u t : d — f r o n t - p a r t s , e — b a c k - p a r t s , f — s i d e p a r t s . D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o l o g i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 :25. C o r s e t , f r o m before 1914, of l i n e n - c o t t o n . O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 524. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. O r n a m e n t e d v e l v e t corset. — R u s i n ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . N r . i n v . 475. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A w o m a n ' s c o r s e t f r o m b e f o r e 1914. E t h n g r a p h i e a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 25. J . K r a j e w s k a , 1948. Women's jackets. I — from W o l a Z a ł ę ż n a , Opoczno district. I I — from B u k o w i e c , Opoczno d i s t r i c t . A —• front, B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — p a r t of f r o n t a n d side, f —• p a r t s of s l e e v e , g — t a p e for t r i m m i n g . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u ­ s e u m a t Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. A w o m a n ' s j a c k e t of h o m e - s p u n w o o l l e n m a t e r i a l , y e l l o w w i t h t r i m m i n g of v e l v e t . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 3747. P h o t . K . W e c e l , 1953. 79 �F i g . 56. S k e t c h of a d a r k - b l u e p a d d e d j a c k e t w i t h s h e e p s k i n ( „ a n g i e r k a " ) . G a p i n , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 982. A — f r o n t , B — b a c k . D r a w n b y J . G o l c z y ń - s k a , 1948. G r e e n d r e s s of m a n u f a c t u r e d c l o t h f r o m a b o u t 1900. B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . A — front, B — b a c k , C . — p a r t s of cut: d — front, e — gore of the b a c k , f — p a r t s s e p a r a t i n g a n o t h e r gore, g — b a c k , h — sleeve, i — cuff, j — c o l l a r , k — p i e c e s of m a t e r i a l . D r a w n i n the S t u ­ dio of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . S c a l e 1 : 30. F i g . 53. O v e r c o a t or so c a l l e d „ w o m a n ' s d r e s s " ( „ s u k i e n k a " ) of g r e e n cloth. B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s ­ t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 2664. P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. F i g . 59. F e s t i v e j a c k e t for w o m a n c a l l e d „ a n g i e r k a " , of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m 1910. W y g n a n ó w . F i g . 57. O p o c z n o d i s t r i c t . A — front, B — b a c k , C — p a r t s of t h e cut, di-d-t — m a t e r i a l for the l o w e r p a r t , c — belt, f — b a c k , g — s i d e - g o r e , h — front, i — s l e e v e . T h e dotted l i n e i n p a r t s d , d , , d i n d i c a t e s the s h o r t e n i n g of the l e n g t h of t h e s e p a r t s . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. „ A n g i e r k a " , a w o m a n ' s j a c k e t f r o m a b o u t 1910. W y g n a n o w o , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l 2 4 F i g . 60. M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1359. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. B o n n e t s . I . F e s t i v e b o n n e t f r o m b e f o r e 1914. W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I I . F e s t i v e b o n n e t of a m a r r i e d w o m a n f r o m 1914. Z y c h o r z y n , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 463. I I I . F e s t i v e b o n n e t of a m a r r i e d w o m a n . B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . I n v . n r . 3917. I V . F e s t i v e b o n n e t of m a r r i e d w o m a n (called „ p ó ł c z e p e k " ) . S m a r d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . I n v . n r . 3034. A . — g e n e r a l v i e w , B , C — cut of p r i n c i p a l p a r t s . D r a w n b y M . B o m b i a n k a a n d J . K r a j e w ­ s k a , 1948. S c a l e 1 : 30. F i g . 62. Y o u n g m a r r i e d w o m a n i n b o n n e t for the c e r e m o n i a l of b l e s s i n g . R e d z i c e D u ż e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. F i g . 63. C h i l d r e n ' s h e a d d r e s s f r o m before 1939. I . B o n n e t for g i r l , O p o c z n o . I I . B o n n e t for g i r l a n d boy. A — g e n e r a l v i e w , B — p a r t s of cut, d, d l — p a r t s of sides. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m , at Ł ó d ź . I . N r . i n v . 563. I I . I n v . n r . 565. D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 10. F i g . 64. F o u r - c o r n e r e d c a p f o r boy, c a l l e d „ k r a k u s k a " , f r o m 1939. W ł a d y s ł a w ó w , the d i s t r i c t of O p o ­ czno. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 562. P h o t . K . W e c e l , 1954. F i g . 61. F i g . 65. F i g . 66. F i g . 67. F i g . 68. F i g . C9. F i g . 70. F i g . 71. F i g . 72. F i g . 73. F i g . 74. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 75. 76. 77. 78. 79. 80. B o y ' s c a p m a d e of w o o l , c a l l e d „ k r a k u s k a " . R u s i n ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 561. P h o t . K . W e c e l , 1954. W o m e n i n w o r k c l o t h e s h a c k l i n g the f l a x . D ą b r ó w k a , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a ­ j e w s k a , 1946. L i t t l e w e a v i n g b o a r d c a l l e d „ p ł o s z k a " for m a k i n g t a p e s f r o m a b o u t 1875. S a d y k i e r z , the d i s ­ t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 4219. P h o t . K . W e c e l , 1953. C h a n g i n g the t h r e a d s at the t w i s t i n g of a n e t - b e l t . R ó ż a n n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. T i s s u e u s e d for corsets: a — f r o m the n e i g h b o u r h o o d of O p o c z n o , b — f r o m Z y c h o r z y n , c, d, — f r o m W o l a Z a ł ę ż n a , a l l f r o m the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . a-7965, b-517, c-1389, d-3758. P h o t . K . W e c e l . C o r n e r of a m a n ' s s h i r t - c o l l a r f r o m about 1910. E m b r o i d e r y i n b l a c k - y e l l o w - r e d . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2237/20. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i . E m b r o i d e r y u p o n a c o l l a r of w o m a n ' s s h i r t . B r z u s t ó w e k , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m . I n v . n r . 2235. P h o t . K . W e c e l . E m b r o i d e r y u p o n a c u f f of a w o m a n ' s s h i r t , ( c a l l e d „ o s y w e c k a " ) . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 282. P h o t . K . W e c e l , 1953. S h o u l d e r - s t r a p of a w o m a n ' s s h i r t . R z e c z j ' c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 277. C u f f of a w o m a n ' s s h i r t . R z e c z y c a , t h e d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 277. P h o t . K . W e c e l 1953. Table I . F a r m e r w i t h w i f e f r o m 1900. P a i n t e d b y J . K a r o l a k . T a b l e I I . B r i d e s m a i d a n d b r i d e s m a n f r o m 1946. P a i n t e d b y J . K a r o l a k . T a b l e I I I . P a t t e r n of m a t e r i a l . T a b l e I V . P a t t e r n of m a t e r i a l . M a p . T h e a r e a of the O p o c z n o folk c o s t u m e . M a p of the a r e a a n d the d i f f e r e n c i a t i n g of t h e c o s t u m e i n the d i s t r i c t of O p o c z n o . C O N T E N T S I n t r o d u c t i o n , p. 3. I . T h e p r e s e n t p o s i t i o n of the O p o c z n o f o l k c o s t u m e , p. 7. I I . The historical a c c o u n t of its d e v e l o p m e n t , p. 10. I I I . G e o g r a p h i c a l a r e a of t h e c o s t u m e , p. 16. I V . G e n e r a l d e s c r i p t i o n of m e n ' s c o s t u m e , p. 18. V . D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of men's c o s t u m e , p. 34. V I I . D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of w o ­ men's c o s t u m e , p. 38. V I I I . M a t e r i a l s n a d m a k e r s , p. 55. I X . E m b r o i d e r i e s a n d laces, p. 60. X . S o u r ­ ces, p. 63. N o t e s , p. 64. L i t e r a t u r e , p. 66. L i s t of plates, p. 67. C o n t e n t s , p. 69. R u s s i a n s u m m a r y , p. 70. E n g l i s h s u m m a r y , p. 76. F r e n c h s u m m a r y , p. 81. G e r m a n s u m m a r y , p. 87. M a p s . 80 �S O M M A I R E L e c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno e s t e n usage a u n o r d - o u e s t d u d i s t r i c t d'Opoczno, c ' e s t - à - d i r e dans l a f o u r c h e de l a r i v i è r e P i l i c a et de s o n affluent, l a D r z e w i c z k a , a i n s i q u e d a n s l a p a r t i e s u d d u d i s t r i c t de R a w a M a z o w i e c k a , s i t u é e s u r l a r i v e g a u c h e de l a P i l i c a et s ' é t e n d a n t vers l'est à partir de l a c o u r b e de cette r i v i è r e , j u s q u ' à l ' e m b o u c h u r e d e l a D r z e w i c z k a . L e costume r é g i o n a l est j u s q u ' à p r é s e n t en usage général e n d r o i t s , o ù o n l ' a b a n d o n n e p o u r s ' h a b i l l e r de v ê t e m e n t s L e trait c a r a c t é r i s t i q u e d u costume r é g i o n a l d'Opoczno (home-spun), r a y é s ou à c a r r e a u x , qui t é m o i g n e n t sur ce ait est la prépondérance des des „samodziały" de l a r i c h e s s e des t r e s s e s et d u tricotage, t a n t l e tissage. L e s b r o d e r i e s n o i r e s , b l a n c h e s e t n o i r e s o u m u l t i c o l o r e s , d i s p o s é s e n p a l s , sont a u s s i dignes territoire, quoiqu'il y de v i l l e . complé- à motifs surtout g é o m é t r i q u e s , d'attention. L e s c o s t u m e s r é g i o n a u x d'Opoczno sont p o r t é s à tout â g e , p a r les e n f a n t s , les h o m m e s et l e s f e m mes. O n p e u t les c l a s s e r e n c o s t u m e s d'autres de f ê t e de cérémonie. d'été et d'hiver, ainsi qu'en costumes C'étaient quotidiens de t r a v a i l et s u r t o u t les c é l i b a t a i r e s , q u i se d i s t i n g u a i e n t p a r l a r i c h e s s e de l e u r s c o s t u m e s . A u c o u r s d u X I X s i è c l e les g a r ç o n s de m o i n s d e 15 a n s n e p o r t a i e n t g é n é r a l e m e n t q u e les c h e m i ses e t ce n'est q u ' a u dessus de cet â g e qu'ils r e c e v a i e n t t e n i r a u c h a u d , ils p o r t a i e n t des petites „ s u k m a n a " siècle, à mesure que l'aisance matérielle des „portki" (houppelande, (chausses, redingote) unies. culottes). Au Pour cours du se X X a u g m e n t a i t , o n d o n n a i t m ê m e a u x g a r ç o n n e t s de 10 a n s des „ p o r t k i " , des „ s u k m a n a " p l i s s é e s , des bottes e t d e s c h a p e a u x , o r n é s de p l u m e s de p a o n . A c t u e l l e m e n t , les petits g a r ç o n s s o n t v ê t u s de robes d'enfants e n h o m e - s p u n et c o i f f é s de coquet- tes „ k r a k u s k i " (casquette de C r a c o v i e ) . Le costume m a s c u l i n se compose d'une chemise b r o d é e à é p a u l i è r e s ( p r z y r a m e k ) , de „ p o r t k i " et d'un „ l e j b i k " (sorte de gilet). V e r s l ' a n n é e 1890 on i n t r o d u i s i t le „ s p a n c e r " ( s p e n c e r ) , le „ k o ż u c h " l i s s e de m o u t o n ) , l a c e i n t u r e e t le c h a p e a u , n o m m é ,,groin de cochon". O n p o r t a i t a u s s i des (pe­ casquet­ tes et des bottes. A u c o u r s d u X I X s i è c l e on l â c h a i t l a c h e m i s e p a r - d e s s u s les „ p o r t k i " e n l a c e i g n a n t d'une c e i n t u r e . L a c h e m i s e n ' é t a i t p a s b r o d é e e t ce n'est q u ' à l a f i n d u X I X et a u c o u r s d u X X s i è c l e qu'elle f u t c o u v e r t e d'opulentes b r o d e r i e s . O n p o r t a i t a u c o u r s d u X I X et a u d é b u t d u X X s i è c l e des „ p o r t k i " p l i s s é s , e n toile l ' é t é , e n l a i n e b l a n c h e l ' h i v e r , des „ l e j b i k " a l l a n t q u s q u ' à l a t a i l l e et des s p e n c e r s . V e r s 1907 o n c o m m e n ç a à p o r t e r des l'année vestons. L e s c é l i b a t a i r e s p o r t a i e n t a u c o u r s d u X I X e t a u d é b u t d u X X s i è c l e des v ê t e m e n t s c o l o r é s à d e s s i n s . Aux multicolores, a i n s i q u e de spencers b l e u - f o n c é . V e r s l ' a n n é e 1880 les h a b i t a n t s de l a r é g i o n d'Opoczno c o m m e n c e n t c o n f i n s n o r d - o u e s t d u t e r r a i n , i l s s ' h a b i l l a i e n t de p a n t a l o n s a t e i n d r e les „portki" b l a n c s e n n o i r e t d e p u i s ce t e m p s ce sont les v ê t e m e n t s n o i r s , q u i s o n t e n u s a g e g é n é r a l . I l n'y a que les h o m m e s d'un c e r t a i n â g e q u i p o r t e n t e n m ê m e t e m p s des gilets de c o u l e u r . L e s „ s u k m a n a " é t a i e n t p o r t é e s p a r d e s s u s le „ l e j b i k " . E l l e s é t a i e n t faites d e grosse toile o u de l a i n e , p a r l a suite, u n i q u e m e n t de l a i n e . E l l e s é t a i e n t de c o u l e u r b l a n c h e , a u n o r d - o u e s t d u t e r r a i n a u s s i de c o u l e u r g r i s e . I l e x i s t a i t au cours d u X I X s i è c l e deux sortes de „ s u k m a n a " : u n i e s e t p l i s s é e s a v e c des r e v e r s e t des „ p o t r z e - b a " ( b r a n d e b o u r g s ) de c o u l e u r . S u r l a r i v e droite de l a P i l i c a les „ s u k m a n a " p l i s s é e s é t a i e n t b o r d é e s de b a n d e l e t t e s rouges. A u d é c l i n d u X I X e t a u c o u r s d u X X s i è c l e l a „ s u k m a n a " é t a i t o r n é e de b r a n d e b o u r g s n o i r s . C e t t e m o d e s o r t i t p o u r t a n t d'usage v e r s 1930. O n c e i g n a i t l a „ s u k m a n a " o u le d'une c e i n t u r e soit t i s s é e , soit pantalon tressée. E n h i v e r , o n p o r t a i t des „ k o ż u c h " . I l s é t a i e n t a u t r e f o i s plissés, de c o u l e u r b l a n c h e , a v e c u n collet n o i r . P a r l a suite, o n les p o r t a i t u n i s , j a u n e s , à g r a n d col. E n „ s u k m a n a " o n se coiffait d'un c h a p e a u de feutre, e n c o s t u m e d ' é t é d ' u n c h a p e a u de p a i l l e t r e s s é e , en costume d'hiver, au cours du X I X s i è c l e , d'une „ r o g a t y w k a " (bonnet c a r r é ) g a r n i e d ' a s t r a k a n . A u c o u r s d u X X s i è c l e les c h a p e a u x f u r e n t p e u à p e u r e m p l a c é s p a r des c a s q u e t t e s 6 Strój Opoczyński („czapki"). gl �L e s bottes l e s p l u s a n c i e n n e s , c o n n u e s de t r a d i t i o n , é t a i e n t m u n i e s de tiges m o l l e s , à doubles r e v e r s a t t a c h é e s à l a j a m b e p a r des b a n d e l e t t e s . et c l o u t é e s P l u s t a r d on a d o p t a des bottes a j u s t é e s à l a j a m b e , f e r r é e s de l a i t o n , à tiges u n i e s o u p l i s s é e s . A u c o u r s d u X X s i è c l e on p o r t e p o u r le t r a v a i l des „ t r e p y " (sorte de s a n d a l e s ) . P a r m i les c o s t u m e s de c é r é m o n i e , le p l u s e n u s a g e é t a i t c e l u i du „drużba" (garçon d'honneur), q u i se c o i f f a i t d ' u n c h a p e a u , o r n é de p l u m e s , de f l e u r s e t de f a n f r e l u c h e s , u l t é r i e u r e m e n t d'une cas­ quette, g a r n i e d'ornements. N o t o n s q u e c'est l a „ s u k m a n a " q u i é t a i t l e v ê t e m e n t e n usage aux céré- m o n i e s ; c'est e n „ s u k m a n a " p a r e x e m p l e q u e l e f i a n c é a l l a i t à l a noce, c'est a u s s i e n „ s u k m a n a " qu'on c o m m e n ç a i t les d a n s e s . L e costume r é g i o n a l f é m i n i n comporte une chemise, b r o d é e a u x manchettes et a u x é p a u l i è r e s et u n e „ k i e c k a " (jupe) a v e c corset, f i x é e a c t u e l l e m e n t a u corsage. L e c o r s e t i n d é p e n d a n t se p o r t e e n c o r e d a n s le n o r d - o u e s t d u t e r r a i n c o m m e c o s t u m e , r i c h e m e n t g a r n i de g r a i n s de c o r a i l . L a „ z a p a s k a " (sorte de t a b l i e r ) e s t soit n o u é e à l a „ k i e c k a " — o n l ' a p p e l l e a l o r s „ z a p a s k a w p a s " (à l a t a i l l e ) — s o i t p o r t é e s u r les é p a u l e s e n l i e u de p è l e r i n e c h a u d , o n p o r t e des s p e n c e r s . L e s f e m m e s de l a r é g i o n ( z a p a s k a n a o d z i e w ) . P o u r se t e n i r a u d'Opoczno revêtaient autrefois en hiver „ p r z y j a c i ó ł k i " (sorte de corsets blouses), des „ ż u p a n i k i " (sorte de j u s t a u c o r p s ) e t des „ a n g i e r k i " de m a n t e a u ) . V e r s l a m o i t i é d u X I X s i è c l e , e l l e s p o r t a i e n t p o u r les j o u r s u n i e s , b l a n c h e s , „ o d c h ł o d u " (contre le f r o i d ) . A p r é s e n t on porte en ouvrables hiver des des des (sorte „sukmana" „burka" (manteaux é p a i s ) . E n „ a n g i e r k a " o n se n o u a i t a u t o u r de l a t a i l l e des „ z a p a s k a " et o n se c o u v r a i t l a t ê t e de f i c h u s à m o t i f s t u r q u e s ( „ d z i k ó w k a " ) o u d'autres f i c h u s . O n se coiffe a u s s i à p r é s e n t de f i c h u s , é p a i s e n h i v e r , l é g e r s e n é t é ( „ s z a l i k ó w k a " ) . A u c o u r s d u X X s i è c l e les f e m m e s p o r t a i e n t a u s s i des „ d y w a n y " ( é p a i s t i s s u s d e l a i n e ) b a r i o l é s , p a r d e s s u s l e s q u e l s elles a t t a c h a i e n t des „ z a p a s k a " . „ d y w a n y " p a r d e s s u s les A présent on porte les „burka". E n é t é , le c o s t u m e f é m i n i n de f ê t e ou de noce c o m p o r t a i t u n e „ k i e c k a " b l a n c h e , u n c o r s e t et u n „ k a f t a n " (cafetan, p o u r p o i n t ) e n é t o f f e t i s s é e à q u a t r e lices, de coton e t de l i n et c o n f e c t i o n n é e a c t u ellement a u s s i e n p e r c a l e , d ' a p r è s u n e coupe d i f f é r e n t e . O n p o r t e a u s s i à p r é s e n t des r o b e s d ' é t é p e r c a l e i m p r i m é e o u b i e n e n l é g è r e é t o f f e de l a i n e u n i c o l o r e , o u b i e n e n c o r e e n toile home-spun en ba- r i o l é e . C e s robes sont c o u s u e s à l a m a n i è r e d u „ w e ł n i a k " (sorte de t a b l i e r de l a i n e ) . E n é t é , les f e m m e s , v ê t u e s de c o s t u m e s de f ê t e , p o r t a i e n t u n e coiffe, p a r dessus laquelle elles nouaient une a m p l e „szali- k ó w k a " . P a r f o i s on se c o n t e n t a i t de n o u e r „ n a o k r ą g " (à l'entour) u n g r a n d f i c h u . L e s j e u n e s filles y p i q u a i e n t u n e b r a n c h e de r u e . L a f i a n c é e e n c o s t u m e de noce était coiffée d'une couronne, faite de r u b a n s t r e s s é s , d ' o r i p e a u e t de r u b a n s l â c h e s , t o m b a n t s u r le dos. L a p a r u r e de t ê t e de l a f i l l e d ' h o n n e u r , g a r n i e de p l u m e s de p a o n , l a coiffe, o r n é e d e f l e u r s , j e u n e s f e m m e s , font é g a l e m e n t p a r t i e des c o s t u m e s de d'oripeau et de rubans, p o r t é e p a r les cérémonie. Notons a u s s i l a c o u t u m e p i t t o r e s q u e de c o u v r i r les é p a u l e s de l ' é p o u s e t r é p a s s é e d'une m o i t i é de d r a p , p o u r q u ' e l l e y p u i s s e p o r t e r ses e n f a n t s a p r è s s a m o r t , a i n s i q u e de l a coiffer d'un bonnet. L e s „ k i e c k a " et „ z a p a s k a " e n l a i n e ont s u b i , a u c o u r s d u s i è c l e d e r n i e r des c h a n g e m e n t s , tout e n ce q u i c o n c e r n e l a coupe, q u ' e n ce q u i t o u c h e le c o l o r i s . L e s p l u s a n c i e n n e s des „ k i e c k a " e n l a i n e , c o n n u e s de t r a d i t i o n , é t a i e n t t i s s é e s à d e u x ou trois fils de l a i n e , „ d r o b n e " ( m e n u e s ) , de c o u l e u r rouge et noire, t r a m é e s de coton b l a n c . U n des l é s de l a „ k i e c k a " é t a i t e n grosse toile r a y é e . L e s „ k i e c k a " p l u s r é c e n t e s sont à f o n d r o u g e à r a y u r e s et m ê m e l e u r r a p p o r t est t i s s é à 4 ou 5 fils de l a i n e , de c o u l e u r n o i r e , v e r t e , b l e u e , l i e de v i n , r o u g e - c e r i s e . V e r s 1900 l e f o n d p r e n d l a c o u l e u r o r a n g e e t p l u s t a r d e n c o r e l a c o u l e u r j a u n e . E n p l u s de ces teintes, m e t t a n t e n v a l e u r le d e s s i n , on p o r t e a u s s i des „ k i e c k a " à f o n d n o i r , v e r t , b l e u - b l u e t t e . D e s fonds de teinte c l a i r e , de c o u l e u r c h a i r ou j a u n â t r e ( „ g ą s i o t k o w a " ) sont m a i n t e n a n t e n usage. L a teinte rouge d i s p a r a i t p a s s e u l e m e n t d u fond, m a i s a u s s i d u r a p p o r t . T a n d i s que l e f o n d c h a n g e de c o u l e u r , le r a p p o r t se d é v e l o p p e , t a n t e n ce q u i c o n c e r n e de coloris, q u ' e n ce q u i t o u c h e l a c o m p o s i t i o n . V e r s l ' a n n é e 1920, l a l a i n e rose, e m p l o y é e j u s q u ' a l o r s e n s i m p l e s r a y u r e s , est f o r t e m e n t de m ê m e accentuée, q u e d'autres c o u l e u r s de p l u s i e u r s n u a n c e s . V e r s l ' a n n é e 1930 l a „ k i e c k a " r a c c o u r c i t , on l a p o r t e g o n f l é e et o r n é e de v e l o u r s . L e s „ z a p a s k a " — t a b l i e r s („w pas") r a c c o u r c i s s e n t s e n s i b l e m e n t a u s s i . Les „zapaska"—tabliers sont m a i s , tout c o m m e les „ z a p a s k a " — p è l e r i n e s ( „ n a odziew"), l e u r s r a p p o r t s p r é s e n t e n t symétrique fonds une de r a y u r e s , t a n d i s q u ' e n c e q u i c o n c e r n e l a „ k i e c k a " , le r a p p o r t s y m é t r i q u e m é t r i q u e . L e s „ z a p a s k a " — t a b l i e r s sont t i s s é e s é g a l e m e n t divers, à selon leur emploi projeté. Les e n fils de coton „zapaska"—pèlerines n o i r . D a n s les e n v i r o n s d'Opoczno o n v o i t e n c o r e des n e sont t i s s é e s „zapaska"—pèlerines divers, disposition devient asy- ou de c h a n v r e , à points q u e s u r f o n d j a u n e ou „modre" (bleu-foncé) à rayures blanches. L e s f e m m e s de l a r é g i o n d'Opoczno p o r t a i e n t de m ê m e q u e les h o m m e s , des bottes u n i e s . A u c o u r s d u X X s i è c l e , o n c o m m e n c e à p o r t e r des s o u l i e r s o r n é s a u t a l o n de „bukwy" (sorte d'ornement) l a i t o n . L e s j e u n e s filles l a ç a i e n t ces s o u l i e r s a v e c d e s b a n d e l e t t e s de c o u l e u r . L e s fillettes de l a r é g i o n d'Opoczno sont g é n é r a l e m e n t r e v ê t u e s de c o s t u m e s r é g i o n a u x , d ' a p r è s les c o s t u m e s des f e m m e s a d u l t e s . en copiés L e s b é b é s s o n t c o i f f é s de petits b o n n e t s de soie e t de r u b a n s et v ê t u s de robes d'enfant. L e s f e m m e s p o r t a i e n t l e u r s n o u r r i s s o n s a u t r e f o i s d a n s des d r a p s de l i n , e n s u i t e d a n s des d r a p s m i - l i n m i - c o t o n . 82 �A. p r é s e n t e l l e s les p o r t e n t d a n s des „ d y w a n y " de l a i n e b a r i o l é s , g a r n i s de d e n t e l l e s de l a i n e , faites a u crochet. I l c o n v i e n t de s o u l i g n e r , q u e le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno est e x t r ê m e m e n t p i t t o r e s q u e e t se d i - s t i n g u e p a r l a g r a n d e b e a u t é de s o n c o l o r i s . C o n f e c t i o n n é e n m a j e u r e p a r t i e a v e c des h o m e s p u n à l a c a m p a g n e , i l e s t t o u j o u r s e n c o r e e n u s a g e g é n é r a l c h e z les p a y s a n s de l a r é g i o n I N D E X D E S tissés d'Opoczno. G R A V U R E S Fig. 1. P a y s a n e n „ s u k m a n a " et c e i n t u r e à m a i l l e s , d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. Fig. 2. F e m m e e n c o s t u m e de sortie c o n t e m p o r a i n coiffé d'un Antoninów, „kaszkiet". Wola Zależna, distr. d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Fig. 3. J e u n e f i l l e e n c o s t u m e de f ê t e . S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 4. F e m m e e n c o s t u m e d ' h i v e r c o n t e m p o r a i n . R z e c z y c a distr. de R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a - Fig. 5. T y p e de p a y s a n d u d i s t r . d'Opoczno. R e p r o d u i t de l ' A t l a s g é o g r a p h i q u e jewska, 1947. 1952. illustré du Royaume de P o l o g n e . J . M . B a z e w i c z , 1907. Fig. 6. C o s t u m e d e noce. O g o n o w i c e , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . A t e l i e r P h o t . d'Opoczno, 1920. A r c h i v e s Fig. 7. M è r e et enfant, e n v e l o p p é d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . Phot J . Krajewska, Fig. 8. Fig. 9. P a y s a n e n d'un „ d y w a n " ( é p a i s t i s s u de l a i n e ) . S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. 1948. P a y s a n n e en costume de f ê t e . W y g n a n ó w , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , „ s u k m a n a " blanche, ceinte 1946. d'une c e i n t u r e c o l o r é e à m a i l l e s . O p o c z n o . P h o t . A t e l i e r P h o t . à O p o c z n o , 1946. F i g . 10. C o s t u m e de f ê t e de v a l e t de f e r m e . Ś w i e r z y n a , d i s t r . d'Opoczno. Archive du M u s é e régional à T o m a s z ó w M a z o w i e c k i . P h o t . A t e l i e r P h o t . à O p o c z n o , 1938. F i g . 11. C h e m i s e d'homme à col rabattu, n o m m é „ o s y w k a " ( v e r s 1900). S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1882. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 12. 1948. C h e m i s e s d ' h o m m e s : I — C h e m i s e e n toile de l i n à c o l v e r t i c a l . M o d r z e w , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2166. I I — C h e m i s e à c o l r a b a t t u . B u k o w i e c , distr. d'Opoczno. N o d'inv. 532. I I I — C h e m i s e d ' h o m m e à p l a s t r o n é t r o i t . O s t r ó w , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1385. I V — C h e m i s e p o u r g a r ç o n avec empiècement 1946. Wola Zależna, distr. d'Opoczno. N o d'inv. 1626. A — p a r t i e d e d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — p i è c e de d e v a n t , e — p i è c e de dos, f — m a n c h e , g — bord circulaire, h — manchette, i — é p a u l i è r e , j — col, k — c h e m i s e t t e , 1 — r u b a n s e r v a n t à a f f e r m i r l a b a s e de l a c o u p u r e . D a n s le d e s s i n I V , 1 — i n d i q u e l ' e m p i è c e m e n t . Łódź. Échelle Dess. A t e l i e r du M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de 1 : 24. F i g . 13. P l a s t r o n d e c h e m i s e d ' h o m m e — v e r s l ' a n n é e 1920. B u k o w i e c , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e Ethno­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1080. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. F i g . 14. C h e m i s e d'homme avec „ p r z e d s o b e k " (plastron). O s t r ó w , p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1385. P h o t . J . K r a j e w s k a , d i s t r . d'Opoczno. Musée Ethnogra­ 1948. F i g . 15. P l a s t r o n de c h e m i s e d'homme. B u k o w i e c , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2230/47. F i g . 16. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. Chemise masculine avec „pierśniki" (chemisette) v e r s 1920. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1527. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 17. I . P a n t a l o n s d ' h o m m e p l i s s é s . I d z i k o w i c e , distr. d'Opoczno. Musée 1948. E t h n o g r a p h i q u e de N o d'inv. 1954. I I C r o q u i s de p a n t a l o n s d'homme, se b o u t o n n a n t à u n e n d r o i t d i f f é r e n t . w y , d i s t r . d'Opoczno. I I I . P a n t a l o n a v e c gilet, pour garçon, Wola Zależna, A — p a r t i e de d e v a n t . B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d c h a u s s e s , e —• é l a r g i s s u r e , x distr. Łódź. Sito- d'Opoczno. — p a r t i e s des b a s - d e - f — c e i n t u r e , g — p a r t i e d e v a n t d u gilet. D e s s i n é p a r l ' A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. E c h e l l e 1 : 30. F i g . 18. „ P o r t k i " p l i s s é s e n h o m e s p u n . A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos. R a d z i c e M a ł e , distr. F i g . 19. G i l e t s n o m m é s „ l e j b i k i " . I —• „ L e j b i k " e n h o m e s p u n d ' a v a n t 1914. G o r z a ł k ó w , d i s t r . d ' O p o c z ­ d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1630. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. no. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1269. I I — „ L e j b i k " e n h o m e s p u n , t i s s é à 4 lices d ' a v a n t 1914. S m a r d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. N o d'inv. 444. A —• p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — dos, e — d e v a n t , f —• p a t t e de poche, g — d é t a i l s de l a c e i n t u r e , h — collet. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e 1 :10. F i g . 20. „ L e j b i k " — gilet d ' h o m m e e n h o m e s p u n . S m a r d z e w i c e , p h i q u e de Ł ó d ź . P h o t . J . K r a j e w s k a , 6* distr. d'Opoczno. Musée Ethnogra­ 1948. 1.3 �Fig. 21. I — S p e n c e r m a s c u l i n e n h o m e s p u n d ' a v a n t 1914. graphique de Łódź. No d'inv. 1254 I d z i k o w i c e , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ a. I I — V e s t o n p o u r g a r ç o n n e t . W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1629 a. A — p a r t i e de devant, B — partie de dos, C — d é t a i l s 'de la c o u p e : d — dos, e — c ô t é , f — p i è c e d ' a v a n t e t p i è c e l a t é r a l e , g, gi — d é t a i l s de l a m a n c h e , h — c o l , i — p a t t e de poche, j — c e i n t u r e . D e s s . A t e l i e r d u M u s é e 1948. Échelle Ethnographique de Łódź, 1 : 20. Fig. 22. S p e n c e r m a s c u l i n e n h o m e s p u n . R z e c z y c a , d i s t r . R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Fig. 23. „Sukmana" Ł ó d ź , N o d'inv. 453. P h o t . K . W e c e l , 1953. (houppelande) b l a n c h e e n é t o f f e f o u l é e , g a r n i e de „ p o t r z e b y " ( b r a n d e b o u r g s ) v e r s 1910. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1360. P h o t . J . Krajewska, Fig. 24. 1948. „ S u k m a n a " d'homme. I — „ s u k m a n a " b l a n c h e , g a r n i e de „ p o t r z e b y " ( b r a n d e b o u r g s ) . G r a b ó w , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 944. I I — „ S u k m a n a " v e r s W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1360. III — „Sukmana" d'avant 1910. 1910. Gorzałków, d i s t r . d ' O p o c z n o . N o d'inv. 459. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — dos, e — d e v a n t e t c ô t é , e — é l a r g i s s u r e s „ s u k m a n a " , f, fi — m a n c h e , g — col, h — m a n c h e t t e , et pièces formant les plisses de la i — c h e v r o n de m a n c h e , j — p a t t e de poche. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948, É c h e l l e 1 : 30. F i g . 25. C h a p e a u de p a i l l e d'un v i e i l l a r d . O d r z y w ó ł , distr. d'Opoczno. P h o t . T . S o b o l e w s k i , Fig. „Rogatywka" 26. (bonnet c a r r é ) nommée „aux quatre points c a r d i n a u x " (comparez 1947. i l l u s t r . 27). D i s t r . d'Opoczno. A — a s p e c t d'ensemble, B — d é t a i l s de l a coupe: c — q u a t r e p i è c e s , f o r m a n t le f o n d e t les c ô t é s , d — „ b a r a n e k " ( a s t r a k a n ) e n p e a u de m o u t o n a v e c s a toison. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e Fig. 27. 1:16. „ R o g a t y w k a " — n o m m é e „ a u x q u a t r e points c a r d i n a u x " — p o r t é e j u s q u ' e n 1905/6 p a r Kacper B i g o s z , G r o t o w i c e , d i s t r . de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , N o du reg. de r e c . 1941. P h o t . K . W e c e l , 1955. Fig. 28. Casquette „kaszkiet" d'un garçon d'honneur. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2128. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. Fig. 29. C e i n t u r e e n fils de l i n c o l o r é s , v e r s 1900. Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. Fig. 30. C e i n t u r e e n l a i n e à f o n d j a u n e . L a r g e u r 7,8 c m , l o n g e u r p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2162. P h o t . J . K r a j e w s k a . Fig. 31. C e i n t u r e à m a i l l e s , t r e s s é e à l a m a i n . I d z i k o w i c e , distr. d'Opoczno. M u s é e 291 c m . O p o c z n o . M u s é e E t h n o g r a E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1254 c. P h o t . K . W e c e l , 1953. Fig. 32. C e i n t u r e à c h a î n e de l i n et t r a m e de l a i n e . S m a r d z e w i c e , distr. d'Opoczno. Musée Ethnogra- p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 483. P h o t . K . W e c e l , 1953. F i g . 33. F i l l e t t e s e n c o s t u m e de f ê t e c o n t e m p o r a i n s . O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 34. F i l e t t e e n m i s e d ' é t é . R o b e de p e r c a l e . Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . M . N e y , Fig. 35. Costume d'été en laine m a n u f a c t u r é e . L a femme v a nu-pieds, Fig. 36. J e u n e f e m m e e n b o n n e t de c é r é m o n i e W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , tenant 1947. 1946. ses s o u l i e r s à l a m a i n . 1948. 1916. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. Phot. J . Kra­ jewska. Fig. 37. J e u n e f i l l e e n c o s t u m e de f ê t e c o n t e m p o r a i n . J a s i e ń , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a ­ Fig. 38. C h e m i s e de f e m m e a v e c „ n a d o ł e k " j e w s k a , 1954. (bas de chemise) vers 1900. Wólka Felgustowska, d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2049. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 39. C h e m i s e s de f e m m e . distr. 1948. I — C h e m i s e de f ê t e . W o l a Z a ł ę ż n a , distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a ­ p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1250 b. I I — C h e m i s e a v e c „nadołek" (bas de chemise). Wola Z a ­ ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a c o u p e : d — b a s de c h e m i s e , e, ei, f — p a r t i e s c o u v r a n t le t h o r a x (f — dos, c, c i — poitrine), g m a n c h e , h — „ ć w i k i e ł " ( c a r r é s de toile c o u s u s sous l'aisselle), i — m a n c h e t t e , j — k — collet, 1 —i m o r c e a u x d ' é t o f f e , c o u s u s i n t é r i e u r e m e n t d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e sous l ' é p a u l i è r e . — épaulière, Dess. p a r l'Atelier 1:30. F i g . 40. C h e m i s e de f ê t e f é m i n i n e , v e r s 1914. S m a r d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Fig. 41. „Kiecka Fig. 42. Jupe („kiecka"). Międzybórz, Fig. 43. „ W e ł n i a k " ou j u p e , f i x é e a u corsage, de l ' a n n é Ł ó d ź . N o d'inv. 535. P h o t . J . K r a j e w s k a , modra" (bleu-foncé) en 1948. h o m e s p u n n o i r . Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 44. P h o t . J . K r a j e w s k a , Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . No d'inv. 997. 1948. 1935. Gorzałków, distr. d'Opoczno. Musée E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1448 a. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é ­ t a i l s de l a coupe: d — dos et c ô t é s , c, f — d e v a n t d u corsage. p a r t i e g — i n d i q u e le r a c c o u r c i s s e m e n t de l a p i è c e d ' é t o f f e . g r a p h i q u e de Ł ó d ź . É c h e l l e 84 1:30. L a ligne interrompue dans la Dess. Atelier du M u s é e E t h n o - �F i g . 44. Jupe, n o m m é e sée „kiecka" Ethnographique avec de corsage Łódź. No et c e i n t u r e . R z e c z y c a , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . M u ­ d'inv. 3746. P h o t . K . W e c e l . F i g . 45. J u p e ( „ k i e c k a " ) a v e c corsage. S a d y k i e r z , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 436. P h o t . K . W e c e l , 1953. F i g . 46. „Zapaska n a odziew" (tablier-pèlerine) E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. contemporaine. Mazowiecka. Ogonowice, 1253 P h o t . J . K r a j e w s k a , Musée distr. Ethnographi­ d'Opoczno. Musée 1948. F i g . 47. „ Z a p a s k a " „ w p a s " v e r s 1900. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . F i g . 48. „Zapaska N o d'inv. 1267. P h o t . J . K r a j e w s k a , krzyżoczki" (d'env. 1948. 1915). K r ó l o w a Wola, distr. de Rawa Mazowiecka. Musée E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 3124. dep. P h o t . K . W e c e l , 1954. F i g . 49. „ Z a p a s k a " „ w p a s " ( t a b l i e r à l a t a i l l e ) . O s s a , distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . F i g . 50. C o r s e t s : I — c o r s e t e n l a i n e et coton. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e N o d'inv. 3041. P h o t . K . W e c e l . de Ł ó d ź . N o d'inv. 1389. I I — c o r s e t d'Opoczno. N o d'inv. 524. I I I — c o r s e t de l a i n e . Z y c h o rzyn, d i s t r . d'Opoczno. N o d'inv. 4436. I V — corset N o d'inv. 475. V — c o r s e t e n l a i n e v e r t e p r o v e n a n t distr. d'Opoczno. d'achat. S m a r d z e w i c e , distr. en velours. Rusinów, d'Opoczno. N o d'inv. 4386. A — d e v a n t , B — dos, C — d é t a i l s de l a c o u p e : d — p i è c e s de d e v a n t , e — p i è c e s de dos, f Échelle — p i è c e s latérales. Dess. Atelier du M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. 1 : 25. F i g . 51. C o r s e t ( d ' a v a n t 1914) e n toile de l i n - c o t o n t i s s é e , à q u a t r e lices. O p o c z n o . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e F i g . 52. C o r s e t de v e l o u r s o r n é . R u s i n ó w , de Ł ó d ź . N o i n v . 524. P h o t . J . K r a j e w s k a 475. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 53. Corset féminin, 1948. d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . N o d'inv. 1948. v e r s 1914. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 438. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. F i g . 54. C a f e t a n s f é m i n i n s , p r o v e n a n t de: I — W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. I I — B u k o w i c e , d i s t r . d'Opoczno: A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — pièce d'étoffe, bordure. Dess. Atelier du M u s é e F i g . 55. dos, e — c o m p r e n a n t le d e v a n t et l e c ô t é , f — d é t a i l de l a m a n c h e , g — b a n d e de l a E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e „ K a f t a n " (cafetan, p o u r p o i n t ) f é m i n i n e n h o m e s p u n de laine à fond 1:30. j a u n e , g a r n i de v e l o u r s . R z e c z y c a , d i s t r . de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 3748. Phot. K . W e c e l , 1953. F i g . 56. Croquis d'une „ a n g i e r k a " o u a t t é e , de c o u l e u r bleu-foncé, garnie d'astrakan. Gapin, distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 982. A — d e v a n t , B — dos. D e s s . J . G u l ­ c z y ń s k a , 1948. F i g . 57. R o b e e n é t o f f e v e r t e m a n u f a c t u r é e , v e r s 1900. B r u d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. A — p a r t i e de d e v a n t . B — p a r t i e de dos. C — d é t a i l s de l a coupe: d — d e v a n t , e — é l a r g i s s u r e d u dos, f — p a r t i e s é p a r a n t l a s e c o n d e é l a r g i s s u r e (pas r e p r o d u i t e s u r l e d e s s i n ) , g — dos, h — i — m a n c h e t t e , j — col, k — r a p i é ç a g e de l ' é t o f f e . D e s s i n é p a r l ' A t e l i e r d u M u s é e p h i q u e de Ł ó d ź . É c h e l l e F i g . 58. 1:30. F o u r r u r e de f e m m e e n d r a p v e r t , n o m m é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d u r e g . de F i g . 59. „Angierka" féminine manche, Ethnogra­ de f ê t e , „sukienka". B r u d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. r e c . 2664. P h o t . J . K r a j e w s k a , Musée 1948. e n h o m e s p u n , v e r s 1910. W y g n a n ó w , distr. d'Opoczno. A — p a r - t i e de d e v a n t , B — de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d*— 4 — l é s p o u r l a p a r t i e d'en bas, c — c e i n t u r e , f — dos, g —• é l a r g i s s u r e l a t é r a l e , h — d e v a n t , i — m a n c h e . L a l i g n e i n t e r r o m p u e d a n s les p a r t i e s d2, d:s, d4, i n d i q u e le r a c c o u r c i s s e m e n t de l a p i è c e M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e d'étoffe. Dess. Atelier du 1:30. F i g . 60. „ A n g i e r k a " , m a n t e a u f é m i n i n , v e r s 1910. W y g n a n o w o , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e F i g . 61. C o i f f e s : I — Coiffe de c é r é m o n i e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1359. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. d ' a v a n t 1914. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. I I — Bonnet de j e u n e f e m m e , d ' a v a n t 1914. Z y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Łódź. N o d'inv. 463. I I I — Coiffe de f ê t e d e j e u n e f e m m e . d'inv. 3917. I V — „ P ó ł c z e p e k " ( d e m i - b o n n e t ) B r u d z e w i c e , distr. d'Opoczno. N o de f ê t e de j e u n e f e m m e . S m a r d z e w i c e , distr. d ' O p o c z - no. N r d'inv. 3034. A — A s p e c t d ' e n s e m b l e , B , C — c o u p e des p a r t i e s p r i n c i p a l e s . D e s s . M . B o m b i a n k a et J . K r a j e w s k a , 1948. É c h e l l e 1 :30. F i g . 62. J e u n e f e m m e e n coiffe „ n a b ł o g o s ł a w i e ń s t w o " (pour l a D u ż e , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 63. cérémonie de bénédiction). Radzice 1946. C o u v r e - c h e f s e n f a n t i n s d ' a v a n t 1939. I — C o i f f e de fillette, O p o c z n o . I I — B o n n e t p o u r fillette o u g a r ç o n . A —• a s p e c t d'ensemble, B — d é t a i l s de l a c o u p e : d, di — d u f r o n t à l'occiput, c, c x parties couvrant l a tête — p a r t i e s c o u v r a n t les c ô t é s . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . I N o d'inv. 563, I I N o d'inv. 565. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e 1 :10. F i g . 64. „ K r a k u s k a " , c a s q u e t t e de g a r ç o n e n s a t i n b l a n c v e r s 1939 W ł a d y s ł a w ó w , d i s t r . d'Opoczno. M u ­ s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 562. P h o t . K . W e c e l , 1954. 85 �Fig. Fig. 65. „ K r a k u s k a " — casquette 66. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 561. P h o t . K . W e c e l , 1954. F e m m e s e n c o s t u m e s de t r a v a i l , b r o y a n t d u l i n d e s t i n é à l e u r s v ê t e m e n t s . de g a r ç o n e n l a i n e , faite au crochet. Rusinów, distr. d'Opoczno. Dąbrówka, distr. Fig. d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. 67. P l a n c h e t t e à t i s s e r , n o m m é e „ p ł o s z k a " , p o u r t i s s e r des b a n d e l e t t e s , v e r s 1875. S a d y k i e r z , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 4219. P h o t . K . W e c e l , 1953 68. T r i a g e des fils p e n d a n t le t r e s s a g e de c e i n t u r e s à m a i l l é s . R ó ż a n n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . Fig. 69. Fig. J . K r a j e w s k a , 1947. É t o f f e t i s s é e à 4 l i c e s , e n u s a g e p o u r corsets, a — des e n v i r o n s d'Opoczno, b — de Ż y c h o r z y n . c, d — de W o l a Z a ł ę ż n a . L e tout distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — 3758. P h o t . K . W e c e l , a g r a n d i s s e m e n t , 1953. Fig. 70. P o i n t e de c o l de c h e m i s e d'homme v e r s 1910. B r o d e r i e s n o i r e s j a u n e s - r o u g e s . M u s é e g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2237/20. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , a g r a n d i s s e m e n t , 1951. Fig. 71. B r o d e r i e s s u r collet de c h e m i s e de f e m m e , n o m m é „ o s y w k a " . B r z u s t ó w e k , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2235. P h o t . K . W e c e l , a g r a n d i s s e m e n t , 1953. Fig. 72. B r o d e r i e —• „ o s y w e c k a " — s u r m a n c h e t t e de c h e m i s e de f e m m e . R z e c z y c a , d i s t r . de M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 282. P h o t . K , W e c e l , 1953. Fig. 73. Fig. 74. É p a u l i è r e de c h e m i s e de f e m m e . R z e c z y c a , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 277. M a n c h e t t e de c h e m i s e f é m i n i n e . R z e c z y c a , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 277. P h o t . K . W e c e l , 1953. Fig. 75. T a b l e e n c o u l e u r s I — P a y s a n et p a y s a n n e v e r s 1900. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 76. 77. 78. 79. 80. T a b l e e n c o u l e u r s I I — J e u n e fille e t T a b l e e n c o u l e u r s I I I — R a p p o r t s de T a b l e e n c o u l e u r s I V — R a p p o r t s de Carte illustrant le terrain, sur lequel C a r t e illustrant le terrain, sur lequel variétés différentes. T A B L E du costume le c o s t u m e r é g i o n a l régional Rawa Mazowiecka. Musée EthnographiMazowiecka. Musée Ethnographi­ g a r ç o n d ' h o n n e u r v e r s 1935. tissus. tissus. le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno est e n usage. le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno e s t e n u s a g e d a n s D E S ses M A T I È R E S . Introduction. Chapitre I . Aspect actuel du costume r é g i o n a l de l ' é v o l u t i o n Ethno­ d'Opoczno, page 7. C h a p i t r e d'Opoczno, p. 10. C h a p i t r e I I I . D e s c r i p t i o n d u t e r r a i n , I I . Histoire sur lequel d'Opoczno est e n usage, p. 16. C h a p i t r e I V . D e s c r i p t i o n g é n é r a l e d u c o s t u m e r é - g i o n a l m a s c u l i n d'Opoczno, p. 18. C h a p i t r e V . D e s c r i p t i o n d é t a i l l é e d u c o s t u m e m a s c u l i n , p. 21. C h a pitre V I . Description g é n é r a l e du costume r é g i o n a l f é m i n i n tion d é t a i l é e d u costume d'Opoczno, p. 34. C h a p i t r e V I I I . D e s c r i p - f é m i n i n , p. 38. C h a p i t r e V I I I . A r t i s a n s e t m a t é r i e l , p. 55. C h a p i t r e I X . B r o - d e r i e s et dentelles, p. 60. A n a l y s e des s o u r c e s de d o c u m e n t a t i o n , p. 63. Notes, p. 64. B i b l i o g r a p h i e , p. 66. I n d e x des g r a v u r e s , p. 67. T a b l e des m a t i è r e s , p. 69. S o m m a i r e r u s s e , p. 70. S o m m a i r e a n g l a i s , p. 76. S o m m a i r e f r a n ç a i s , p. 81. S o m m a i r e a l l e m a n d , p. 87. C a r t e s �Z U S A M M E N F A S S U N G D a s G e b i e t z u r l i n k e n u n d r e c h t e n S e i t e d e r P i l i c a •— v o n i h r e r K r ü m m u n g ausgehend in nord­ ö s t l i c h e r R i c h t u n g bis z u r M ü n d u n g d e r D r z e w i c z k a —• i s t die H e i m a t d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s . R e c h t s der P i l i c a erfasst es den nordwestlichen Teil des K r e i s e s O p o c z n o , z u r l i n k e n S e i t e den südlichen T e i l des K r e i s e s R a w a - M a z o w i e c k a . V o n d e n B e w o h n e r n dieses L a n d s t r i c h e s w i r d die V o l k s t r a c h t n o c h h e u t e g e t r a g e n ; j e d o c h m a c h t s i c h a u c h h i e r das E i n d r i n g e n s t ä d t i s c h e r K l e i d u n g b e m e r k b a r . C h a r a k t e r i s c h f ü r die V o l k s t r a c h t O p o c z n o s ist d a s Vorherrschen hausgewebter Stoffe mit ge­ streiften u n d k a r i e r t e n M u s t e r n . Diese zeugen von e i n e m grossen R e i c h t u m der W e b a r t , w e l c h e d u r c h die F i l e t t e c h n i k v e r v o l l s t ä n d i g t w i r d . E s v e r d i e n e n B e a c h t u n g die a n H e m d e n a u s g e f ü h r t e n w e i s s e n , s c h w a r z - w e i s s e n oder b u n t e n S t i k k e r e i e n , die g e o m e t r i s c h e Motive in Streifenanordnung D i e T r a c h t w i r d v o n a l l e n g e t r a g e n , das heisst: v o n scheiden eine Sommer- und W i n t e r t r a c h t , eine aufweisen. Kindern, Arbeits- Männern und und Festtracht. Frauen. Die W i r unter­ männliche Jugend Opocznos erfreut sich einer besonders s c h ö n e n u n d reichen Volkstracht. I m 19. J a h r h u n d e r t t r u g e n die m e i s t e n K n a b e n bis z u m 15. L e b e n s j a h r n u r H e m d e n , e r s t erhielten sie Hosen. E i n einfacher T u c h r o c k „ s u k m a n k a " schützte vor Kälte. d e r t d e r W o h l s t a n d stieg, e r h i e l t e n s c h o n 1 0 - j ä h r i g e K n a b e n „ p o r t k i " (Tuchröcke), Knaben Stiefel besteht und aus mit Pfauenfedern hausgewebten geschmückte Hüte. Kleidern, A l s i m 20. später Jahrhun­ (Hosen), faltenreiche „ s u k m a n y " Die zeitgenössische Tracht d e n K o p f b e d e c k e n sie m i t s c h m ü c k e n d e n jüngerer „krakuski". D i e M ä n n e r b e k l e i d e t e n s i c h m i t e i n e m g e s t i c k t e n H e m d , „ p o r t k i " (Hosen) u n d L e i b c h e n ; u m d a s J a h r 1890 w u r d e d e r „ s p a n c e r " ( k u r z e J a c k e ) , „ s u k m a n a " ( T u c h r o c k ) , „ k o ż u c h " ( k u r z e r P e l z ) , G u r t u n d H u t — der sogenannte „ ś w i ń s k i r y j e k " e i n g e f ü h r t , s p ä t e r trug m a n M ü t z e n u n d Im des 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s w u r d e es r e i c h b e s t i c k t . Hosen Stiefel. 19. J a h r h u n d e r t w u r d e das n i c h t v e r z i e r t e H e m d ü b e r d e n H o s e n g e g ü r t e t g e t r a g e n , e r s t E n d e w „fałdy", Wolle — d a z u bis im Sommer zum Gurt wurden reichende diese aus Leibchen Leinen und I n demselben gefertigt, „spancerki". im Um Zeitraum trug Winter das waren Jahr sie 1907 man aus kamen Jacketts i n Mode. D i e T r a c h t j u n g e r M ä n n e r b e s t a n d i m 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s a u s buntgemusterten A n z ü g e n — dagegen trugen dieselben i m nordwestlichen Teile Opocznos mehrfarbige H o s e n und blaue oder dunkelblaue wurden allgemein spancerki. Die weissen Hosen s c h w a r z e A n z ü g e getragen. w u r d e n u m das J a h r 1880 s c h w a r z g e f ä r b t , seitdem N u r ä l t e r e M ä n n e r legten n o c h bunte Westen an. D a s M a t e r i a l d e r „ s u k m a n y " w a r grobes L e i n e n oder W o l l e u n d diese w u r d e n a u f d e m L e i b c h e n g e t r a ­ gen. S p ä t e r j e d o c h gab es n u r w o l l e n e „ s u k m a n y " von weisser Farbe, i m nordwestlichen T e i l Opocz­ nos a u c h a s c h g r a u e . I m 19. J a h r h u n d e r t gab es z w e i A r t e n „ s u k m a n y " u n d z w a r die g e r a d e mit bunten Aufschlägen. Die faltenreiche „sukmana", welche neben zur rechten Seite der faltenreichen der P i l i c a getragen w u r d e , w a r m i t r o t e n B ä n d e r n b e n ä h t . E n d e des 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s b e s a s s d i e „ s u k ­ m a n a " s c h w a r z e A u f s c h l ä g e , diese k a m j e d o c h u m d a s J a h r 1930 a u s d e r Mode. G e g ü r t e t w u r d e „ s u k m a n a " o d e r die H o s e n m i t e i n e m g e w e b t e n b e z i e h u n g s w e i s e E i n kurzer, faltenreicher, weisser Pelz mit e i n e m getragen, bestand kleinen geflochtenen die Gurt. schwarzen Kragen wurde im Winter s p ä t e r w a r er gerade u n d hatte einen grossen K r a g e n . Die K o p f b e d e c k u n g z u r „ s u k m a n a " aus einem Filzhut, die Sommertracht ergänzte ein geflochtener Strohhut, die winterliche w i e d e r u m die v i e r e c k i g e M ü t z e m i t L a m m f e l l . A n s t e l l e des H u t e s t r a t i m 20. J a h r h u n d e r t d a s K a s kett. (Mützen). A u s ü b e r l i e f e r t e n T r a d i t i o n e n sind uns Schaftstiefel welche mittels B ä n d e r a n den B e i n e n festgehalten Dem Beine genommen. angepasste Stiefel mit geraden m i t doppelt wurden, als eine u m g e s t ü l p t e n weichen der ältesten Formen Schäften, bekannt. oder g e k e r b t e n S c h ä f t e n w u r d e n e r s t s p ä t e r i n G e b r a u c h Z u r A r b e i t w e r d e n i m 20. J a h r h u n d e r t H o l z s c h u h e getragen. 87 �U n t e r d e n F e s t t r a c h t e n i s t die des B r a u t f ü h r e r s dern, B l u m e n und Flitter verziert — später b e s o n d e r s r e i c h a n S c h m u c k . D e r H u t ist m i t F e ­ t r i t t die g l e i c h f a l l s g e s c h m ü c k t e M ü t z e a n s e i n e n P l a t z . W i c h t i g ist, d a s s die „ s u k m a n a " b e i a l l e n A n l ä s s e n g e t r a g e n zur Hochzeit Die — man legte sie w u r d e , so z. B . t r u g sie d e r F r a u e n t r a c h t besteht aus einem H e m d mit gestickten Manschetten und Schultersattel, Rock, welcher g e g e n w ä r t i g mit dem Leibchen z u s a m m e n g e n ä h t Zur „kiecka" (Rock) binden die Frauen eine S c h ü r z e „ w pas" ( H a l b s c h ü r z e um sich zen w i r d ein S p e n z e r angezogen. F r ü h e r trug m a n i m W i n t e r sogenannte zum Binden), vor Kälte „przyjaciółki" n i k i " , „ a n g i e r k i " — ( m a n t e l ä h n l i c h ) , f ü r die W o c h e d a g e g e n k a m M i t t e des Zur einem wird. die S c h u l t e r n l e g e n sie e i n e S c h ü r z e „ d o o d z i e w u " ( S c h u l t e r s c h ü r z e ) , rade, weisse Bräutigam a u c h n i c h t b e i m E r ö f f n e n des T a n z e s ab. über zu schüt­ oder „żupa- 19. J a h r h u n d e r t s die ge­ s u k m a n k a „ o d c h ł o d u " i n Mode. „ a n g i e r k a " b i n d e n die F r a u e n die S c h ü r z e „ w p a s " u n d d e r K o p f wird mit der „dzikówka" ( K o p f t u c h m i t t ü r k i s c h e n M u s t e r n ) oder e i n e m a n d e r e n T u c h b e d e c k t . B u n t e D e c k e n ( d y w a n y ) m i t d e ­ n e n s i c h die F r a u e n e i n h ü l l e n u n d S c h ü r z e n d a r ü b e r Der Kaftan legen, werden im 20. Jahrhundert getragen. S o m m e r - F e s t - oder H o c h z e i t s t r a c h t d e r F r a u e n diente e i n w e i s s e r R o c k m i t L e i b c h e n u n d aus einem Gewebe von Baumwolle mit Leinen. I n unserer Zeit sind die Sommerkleider g l e i c h f a l l s aus g e m u s t e r t e m P e r k a i , e i n f a r b i g e r W o l l e oder b u n t e r H a u s l e i n w a n d n a c h d e m M u s t e r des „wełniak" genäht. Zur Festtracht wird im Sommer t u c h oder a u c h m i t e i n e m a n d e r e n T u c h Zu i h r e m Hochzeitsstaat die H a u b e a u f g e s e t z t u n d m i t e i n e m g r o s s e n K o p f ­ festgebunden. t r u g die B r a u t e i n e n K r a n z aus g e f l o c h t e n e n B ä n d e r n u n d F l i t t e r g o l d , lose B ä n d e r f i e l e n a u f d e n R ü c k e n h e r a b . D e r K o p f s c h m u c k d e r B r a u t j u n g f e r n , b e s t e h e n d a u s P f a u e n ­ federn, einer mit B l u m e n , Flittergold u n d B ä n d e r n g e s c h m ü c k t e n Frauen getragen — ist eine besonders V e r s c h i e d eine v e r h e i r a t e t e F r a u so w u r d e i h r e i n Es Haube halbes Bettlaken w u r d e i h r u m die S c h u l t e r n gelegt ( d a m i t sie d a r i n i h r e K i n d e r w u r d e i h r eine H a u b e Hinsichtlich der F o r m und Färbung nur von jungen mit in den Sarg tragen konnte), u m gegeben. den Kopf w o l l e n e r R ö c k e u n d S c h ü r z e n u n t e r l a g e n diese i m v e r g a n ­ Der rot-schwarze mit weisser mit sind sogenannten jedoch gebunden. genen J a h r h u n d e r t V e r ä n d e r u n g e n . der — reizvolle E r g ä n z u n g der festlichen Hochzeitstracht. „półka', das Rockteile aus grobem Baumwolle durchwirkte Wollrock Leinen, wurde später durch solche auf r o t e m G r u n d (sogar s c h w a r z e m , g r ü n e m , b l a u e m , d u n k e l r o t e m u n d k i r s c h r o t e m ) a b g e l ö s t . U m 1900 war die G r u n d f a r b e orange, fleischfarben. D i e rote F a r b e dann gelb — d i n g t ä n d e r t e s i c h e b e n f a l l s die ä u s s e r e Um 1930 w u r d e n die R ö c k e symmetrische a u f u n d w a r z. B . i n den H i n t e r g r u n d . D u r c h diese F a r b ä n d e r u n g e n be­ Form. k ü r z e r , loser u n d mit (Halbschürze z u m Binden) hat verschiedene terschürze) diese hellte s i c h jedoch noch s p ä t e r tritt v o l k o m m e n Streifen aufweist; Samtbesatz getragen. Die Schürze „w pas" G r u n d f a r b e n , e b e n s o w i e die S c h ü r z e „ n a o d z i e w " ( S c h u l ­ dagegen geht der R o c k von der g l e i c h m ä s s i g e n S t r e i f e n ­ b i l d u n g i n die u n r e g e l m ä s s i g e ü b e r . B e i d e n S c h ü r z e n „ n a o d z i e w " w e r d e n a u s s c h l i e s s l i c h g e l b e oder s c h w a r z e G r u n d f a r b e n bevorzugt, weissgestreifte Umkreis Schürzen auf blauem G r u n d erhielten sich nur im Opocznos. Ä h n l i c h w i e die M ä n n e r , t r u g e n a u c h die F r a u e n S t i e f e l . E r s t i m 20. J a h r h u n d e r t k a m e n v e r z i e r t e S c h u h e i n M o d e , w e l c h e die M ä d c h e n m i t b u n t e n B ä n d e r n schmürten. Schon kleinen M ä d c h e n wird i n O p o c z n o die V o l k s t r a c h t n a c h d e m M u s t e r d e r F r a u e n t r a c h t angelegt. D i e K l e i n k i n d e r b e k o m m e n e i n s e i d e n e s H ä u b c h e n aufgesetzt u n d t r a g e n K l e i d c h e n . D i e Mütter trugen ihre Kinder in leinenen B e t t ü c h e r n , s p ä t e r w u r d e n diese a u s L e i n e n m i t B a u m w o l l e g e w e b t u n d g e g e n w ä r t i g die F r a u e n „ d y w a n y " ( D e c k e n ) , die m i t e i n e r g e h ä k e l t e n Wollspitze geziert sind, z u m T r ä g e n ihrer Z u m S c h l u s s m u s s n o c h e r w ä h n t w e r d e n , dass die V o l k s t r a c h t O p o c z n o s e i n e n u n g e m e i n u n d s c h ö n e n F a r b e n r e i c h t u m h a t u n d f ü r i h r e T r ä g e r c h a r a k t e r i s t i s c h ist. S i e w i r d a u s Stoffen genäht und noch heute v o n der B e v ö l k e r u n g Opocznos gern bunte Kinder. grossen hausgewebten getragen. B I L D E R V E R Z E I C H N I S S Abb. 1. B a u e r i n d e r „ s u k m a n a " ( T u c h m a n t e l ) m i t Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , in zeitgenössischer Netzgurt und Kaskett. Wola Zależna, Kreis 1946. Abb. 2. F r a u Abb. 3. M ä d c h e n in Festtracht. Studzianna, K r e i s Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , Festracht. A n t o n i n ó w , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a j e w s k a , Abb. 4. F r a u in zeitgenössischer s k a , 1952. Abb. 5. B a u e r n t y p a u s d e m K r e i s e O p o c z n o . R e p r o d u k t i o n a u s d e m A t l a s g e o g r a f i c z n y 1948. 1947. Wintertracht. Rzeczyca, K r e i s Rawa-Mazowiecka. Foto J . K r a j e w ­ ilustrowany K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . J . M . B a z e w i c z , 1907. Abb. 6. H o c h z e i t s t r a c h t e n . O g o n o w i c e , K r e i s O p o c z n o . F o t o A t e l i e r i n O p o c z n o , 1920; aus d e m A r c h i v Abb. 7. Mutter und K i n d des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . Foto J . K r a j e w s k a , 88 das i n die D e c k e „ d y w a n " 1948. gewickelt ist. Studzienna, Kreis Opoczno. �Abb. 8. Bauersfrau in Festtracht. W y g n a n ó w Abb. 9. Bauer in Abb. 10. weisser Opoczno, „sukmana" im Kreise Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , 1946. Festkleidung der K n e c h t e . S w i e r z y n a , K r e i s Opoczno, seums i n T o m a s z ó w - M a z . Foto A t e l i e r i n Opoczno, Abb. 11. 12. M ä n n e r h e m d m i t U m l e g e k r a g e n u m 1900. S t u d z i a n n a , Männerhemden. Archiv des Ethnographischen Mu­ 1938. Kreis M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1882. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 1946. (Tuchmantel) u n d buntem Netzgurt. Opoczno. Foto Atelier in I. Leinenhemd mit H a l s b ü n d c h e n . Opoczno, Ethnographisches 1948. Modrzew, Kreis Opoczno. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 2166. I I . H e m d m i t U m l e g e k r a g e n . B u k o w i e c , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 532. I I I . H e m d m i t s c h m a l e m V o r h e m d . O s t r ó w , Knabenhemd mit Sattel aus dem J a h r 1946. Wola Kreis Zależna, Opoczno. Kreis I n v . N r . 1385. I V - Opoczno. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1626. A — V o r d e r - B . — R ü c k a n s i c h t C — S c h n i t t e i l e : d — Vorderteil, e — R ü c k e n t e i l , f — Ä r m e l , g — Bundchen, h — Manschette, i — j — Kragen, k — Brustteil, 1 — Verstärkungsteil a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s Abb. 13. Männerhemd in Abb. 14. Łódź. Männerhemd graphisches Abb. 15. m i t V o r h e m d u m 1920. B u k o w i e c , I n v . N r . 1080. mit „przedsobek" Museum in Łódź, 16. Männerhemd Opoczno. Abb. 17. mit Museum Vorhemd. Ostrów Opoczno, Ethno­ Łódź. s o g e n a n n t e n „ p i e r ś n i k " ( V o r h e m d ) — u m 1920. W o l a Z a l e ż n a , Kreis Ethnographisches Museum in Opoczno. Kreis 1948. in K . Trzebiatowski, dem Opoczno, Ethnographisches 1951. I n v . N r . 1385. F o t o J . K r a j e w s k a , M ä n n e r h e m d mit Vorhemd. Bukowiec, Kreis I n v . N r . 2230/47. T o t o Abb. sogenanntes i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 24. Kreis Foto K . Trzebiatowski, Schultersattel, des V e r s c h l u s s e s , I V I — S a t t e l . Z e i c h n . Ethnographisches Museum 1951. Ł ó d ź . I n v . N r . 1527. F o t o J . K r a j e w s k a , 1948. I . M ä n n e r h o s e n „ w f a ł d y " aus I d z i k o w i c , K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1954. I I . E n t w u r f einer M ä n n e r h o s e aus S i t o w a , K r e i s Opoczno, m i t Verschluss. I I I . Knabenhose Hinterteil, C — Schnitteile: verstellbarem m i t Weste, W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s Opoczno. A — V o r d e r t e i l , B — d, d ± — Hosenteile, e — Hosenkeil, f — Gurt, g — Vorderteil d e r W e s t e , h — R ü c k e n t e i l d e r W e s t e . Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u ­ s e u m s i n Ł ó d ź , 1948. M a s s t a b 1 :30. Abb. IS. Hosen mit Opoczno. Abb. 19. F a l t e n aus H a u s l e i n w a n d , Ethnographisches A. Vorder- Museum Westen — sogenannte „lejbiki". I . — Weste Kreis Opoczno. Hausleinwand ansicht, Ethnographisches vor C — 1914. B. Rückansicht, Radzice Małe, i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1630. F o t o J . K r a j e w s k a , aus Hausleinwand vor Kreis 1948. 1914. Gorzałków, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1269. I I . W e s t e a u s v i e r b i n d i g e r S m a r d z e w i c e , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 444. A — V o r d e r - , B Schnitteile, Rück­ d — R ü c k e n , e — Vorderteil, f — Taschenklappen, g — T e i l G ü r t e l s , h — K r a g e n . Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des Ethnographischen Museums in des Łódź, 1948, M a s s t a b 1 :10. Abb. 20. „Lejbik" — Männerweste sches M u s e u m Abb. 21. I. in Łódź. Männerjacke aus aus Foto Hausleinwand. J . Krajewska, Hausleinwand Smardzewice, K r e i s Opoczno, E t h n o g r a p h i ­ 1948. v o r 1914. I d z i k o w i c e , K r e i s O p o c z n o . Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1254 a. I I . K n a b e n j a c k e t t , W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 1629 a. A — V o r d e r a n s i c h t , B — R ü c k a n s i c h t , teile, f — Vorderteile, g — Teil C — Schnitteile; d — Rücken, e — Seiten­ des Ä r m e l s , h — K r a g e n , i — T a s c h e n k l a p p e , j — G ü r ­ tel. Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 20. Abb. 22. „Spancer" kurze Männerjacke graphisches A b b . 23. Weisser Opoczno. Abb. 24. aus H a u s l e i n w a n d . R z e c z y c a , K r e i s R a w a - M a z o w i e c k a . E t h n o ­ M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 454. F o t o K . W e c e l , Mantel aus gewalktem Tuch Ethnographisches Museum T u c h m ä n t e l „ s u k m a n y " . I. Weisse mit Aufschlägen, 1953. um „ s u k m „Suk n a n a " vor 1910. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 944. I I . „ S u k m a n a " Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 1360. I I I . „ S u k m a n a " I n v . N r . 459. A . V o r d e r - , B . R ü c k a n s i c h t , Seitenteil, e ± vor ± schette, i — E r g ä n z u n g z u m Ä r m e l , j — T a s c h e n p a t t e . Abb. 25. Strohhut Abb. 26. Viereckige M ü t z e eines Museums Alten. in Łódź, Odrzywół, genannt Łódź, Lammfell. 1948, M a s s t a b Załężna, Gorzałków, aus dem Gorzałków, Kreis Jahr Kreis 1948. Opoczno. 1910. Kreis Wola Opoczno. d — Rücken, e — Vorder- und — Ärmel, g — Kragen, Zeichn. aus der h — Man­ Werkstatt des 1 : 30. Opoczno, F o t o T . S o b o l e s k i , 1947. „ n a c z t e r y s t r o n y ś w i a t a " (vergl. A b b . 27). K r e i s O p o c z n o . A — Gesamtansicht, B — Schnitteile: c — d — „baranek" 1948, M a s s t a b Kreis 1910. C — Schnitteile, — K e i l e u n d T e i l e f ü r F a l t e n b i l d u n g , f, f Ethnographischen 1910. W o l a i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1360. F o t o J . K r a j e w s k a , Zeichn. vier Teile aus der die den Werkstatt Mützenboden des und -teilen Ethnographischen bilden, Museums in 1:16. 89 �Abb. 27. Viereckige gen von Mütze, Kasper graphisches Abb. 28. „Kaszkiet" phisches Abb. 29. 30. 31. 32. des Brautführers. Wola Ethnographisches Museum um in Łódź. Netzgurt 1900. getra­ 19905/6. E t h n o ­ 1955. Zależna, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2128. F o t o J . K r a j e w s k a , Kreis Opoczno. Ethnogra­ 1946. Zychorzyn, Kreis Opoczno. Foto in Łódź. Inv. Nr. . . . . W o l l g u r t m i t g e l b e m U n t e r g r u n d . 7, 8 c m b r e i t , 291 cm lang, Opoczno. Ethnographisches I n v . N r . 2162. F o t o J . K r a j e w s k a . handgeflochten. Idzikowice, Kreis Opoczno. i n Ł ó d ź . I n v . N r . 483. F o t o K . W e c e l , in zeitgenössischer Ethnographisches Museum in Łódź. 1953. Gewebter G u r t aus L e i n e n mit Wolle. Smardzewice, seum (in v i e r H i m m e l s r i c h t u n g e n ) Rawa-Mazowiecka im Jahre M u s e u m i n Ł ó d ź . R e g i s t . N r . 1491. F o t o K . W e c e l , I n v . N r . 1254,/c. F o t o K . W e c e l , Abb. cztery strony ś w i a t a " Grotowice, K r e i s — Kopfbedeckung Wecel. Museum Abb. „na aus G u r t a u s g e f ä r b t e n L e i n e n f ä d e n a u s der Z e i t K. Abb. genannt Bigosz Kreis Opoczno. Ethnographisches Mu­ 1953. Abb. 33. Mädchen Abb. 34. K l e i n e s M ä d c h e n i n S o m m e r k l e i d u n g . D a s M a t e r i a l des K l e i d e s ist P e r k a i . Z y c h o r z y n , K r e i s Abb. 35. Sommertracht Opoczno. Foto M a r i a n Ney, Festtracht. Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , 1946. aus wollenem Fabrikstoff. D i e F r a u ist barfuss u n d h ä l t i n den H ä n d e n Schuhe. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Opoczno. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 36. 37. Mädchen jewska, Abb. 38. die 1948. J u n g e F r a u m i t f e s t l i c h e r H a u b e aus d e m J a h r 1916. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Krajewska, Abb. 1947. Opoczno. Foto J . R a w a - M a z o w i e c k a . Foto J. Kra­ 1948. in zeitgenössischer Festtracht, Jasiń im Kreise 1954. Frauenhemd mit sogenanntem „ n a d o ł k i e m " (angeschnittener T e i l des u n t e r e n H e m d e s ) 1900. W ó l k a F e l g u s t o w s k a i m K r e i s e O p o c z n o . E t h n o g r a p h i s c h e s 2049. F o t o J . K r a j e w s k a , um Museum in Łódź. Inv. Nr. 1948. Abb. 39. F r a u e n h e m d e n . I . Festtagshemd. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m in Ł ó d ź . I n v . N r . 1250 b. I I . F r a u e n h e m d m i t „ n a d o l e k " ( u n t e r e r T e i l des H e m d e s ) W o l a Z a ­ l e ż n a , K r e i s Opoczno. A — Vorderteil, B — R ü c k e n , C — Schnitteile: d — unterer T e i l des H e m d e s , e, ei, f — d i e B r u s t p a r t i e d e c k e n d e T e i l e , ( R ü c k e n — f, B r u s t — e e j , g — Ä r m e l , h — Z w i c k e l , i — M a n s c h e t t e , j — S a t t e l , k •— K r a g e n , 1 — T e i l e z u m U n t e r n ä h e n des S a t t e l s . Z e i c h n . a u s der W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź , 1948. M a s s ­ s t a b 1 : 30. Abb. 40. Festtägliches Frauenhemd vor 1914. S m a r d z e w i c e , K r e i s Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 535. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 41. F r a u e n r o c k „ m o d r a " aus s c h w a r z — weisser Hausleinwand. Zychorzyn, E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 444. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. Abb. 42. 43. Frauenrock „kiecka". Międzybórz, Kreis Opoczno. Ethnographisches N r . 997. F o t o J . K r a j e w s k a , 1948. „Welniak" Leibchen zusammengenähter — Gorzałków, ein Kreis mit dem Opoczno. Ethnographisches Mu­ 1948. Museum F r a u e n r o c k aus Museum in Łódź. Kreis Opoczno. 1948. in Łódź. dem Inv. Jahr 1935. I n v . N r . 1448 a. A — Vor­ d e r a n s i c h t , B — R ü c k a n s i c h t , C — S c h n i t t e i l e : d — R ü c k e n - u n d S e i t e n t e i l e , e, f — V o r d e r e s Leibchenteil. N a c h der unterbrochenen L i n i e in Teil g die Schnittlänge kürzen. Zeichn. a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 30. Abb. 44. F r a u e n r o c k , sogenannte „ k i e c k a " mit Leibchen und Gurt.Rzeczyca, Kreis E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3746. F o t o Rawa Mazowiecka. K . Wecel. Abb. 45. F r a u e n r o c k mit Leibchen. Sadykierz. K r e i s R a w a Mazowiecka, Ethnographisches M u s e u m in Abb. 46. Z e i t g e n ö s s i s c h e S c h ü r z e „ n a odziew" ( S c h u l t e r s c h ü r z e ) Ogonowice, Ł ó d ź . I n v . N r . 436. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. Abb. 47. 48. phisches Museum Schürze „ w pas" in Łódź. I n v . N r . 1253. (Halbschürze Opoczno. Ethnographisches Schürze, sogenannte Foto J . K r a j e w s k a , zum Binden) Museum „krzyżoczka". getragen um K r e i s Opoczno. E t h n o g r a ­ 1948. 1900. Wola Zależna, i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1267. F o t o J . K r a j e w s k a , Królowa Wola, Kreis Rawa Kreis 1948. Mazowiecka. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3124 dep. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 49. Schürze „ w pas" (Halbschürze zum Binden). Ossa im Kreise Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3042. F o t o K . W e c e l . Abb. 50. Mieder — I . Mieder aus L e i n e n m i t B a u m w o l l e . Wola Załężna, Kreis Opoczno. Ethnogra­ p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1389. I I . M i e d e r aus O p o c z n o . I n v . N r . 524. I I I . W o l l e n e s M i e d e r . Z y c h o r z y n , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 4436. I V . S a m t m i e d e r . R u s i n ó w , K r e i s I n v . N r . 475. V . M i e d e r a u s k ä u f l i c h e r g r ü n e r W o l l e , graphisches Museum C — Schnitteile: W e r k s t a t t des 90 in Łódź. I n v . N r . 4386. A. — d — Vorderteile, e — hintere Ethnographischen Musseums Smardzewice, Kreis Vorderansicht — Teile, f — seitliche Opoczno. B. — Opoczno. Ethno­ Rückansicht, Teile. Z e i c h n . aus i n Ł ó d ź , 1948, M a s s t a b 1 :25. der �Abb. 51. Mieder aus L e i n e n m i t B a u m w o l l e (vierbindiges Gewebe). Opoczno, E t h n o g r a p h i s c h e s M u - . s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 524. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 52. Verziertes Samtmieder. Rusinów, N r . 475. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 53. 54. K r e i s Opoczno. in Łódź. Inv. in Łódź. I n v . N r . 438. F o t o J . K r a j e w ­ 1948. — Vorder-, B — Rückansicht, teile, f — T e i l des Ä r m e l s , g — schen 55. Museum F r a u e n k a f t a n e . I — aus W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I I — a u s B u k o w i e c , K r e i s A. Abb. Ethnographisches 1943. F r a u e n m i e d e r v o r 1914. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m ska, Abb. 1948. Museums in Łódź, Opoczno. C — Schnitteile: d — R ü c k e n , e — V o r d e r - und Seiten­ B e s a t z - B a n d . Z e i c h n . aus der W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i ­ 1998. M a s s t a b 1 : 20. F r a u e n k a f t a n aus hausgewebter Wolle u n d Samtbesatz auf gelbem G r u n d . R z e c z y c a , Kreis R a w a - M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3747. F o t o K . W e c e l , Abb. 56. Entwurf Abb. 57. Kleid einer dunkelblauen, wattierten „angierka" mit Lammfell. Gapin, Kreis 1953. Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 982. aus grünem Fabriktuch ansicht, C . Schnitteile: zweiten Keils (auf um 1900. B r u d z e w i c e , K r e i s O p o c z n o . A . Vorder-," B . R ü c k ­ d — Vorderteil, e — hinterer Keil, f — Teile zum Absondern der Z e i c h n u n g ist k — i — M a n s c h e t t e , j —• K r a g e n , dieser nicht vermerkt), g — Stoff S t ü c k e l u n g . Rücken, h — des Ärmel, Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o ­ g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1: 30. Abb. 58. Frauenpelz genannt „sukienka" aus g r ü n e m T u c h . B r u d z e w i c e , K r e i s Opoczno. E t h n o g r a p h i ­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 2624. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 59. Festliches Frauengewand Wygnanów, 1948. aus h a u s g e w e b t e m M a t e r i a l , s o g e n a n n t e „ a n g i e r k a " . K r e i s Opoczno. A . — V o r d e r - , B — R ü c k a n s i c h t . C — Schnitteile: ä — d, t un­ tere T e i l e , c — G ü r t e l , f — R ü c k e n , g — Seitenkeil, h — Vorderteil, i — Ä r m e l . Die u n ­ terbrochene L i n i e in Teil, d Werkstatt Abb. 60. des „Angierka". Wygnanowo, Foto J . K r a j e w s k a , Abb. 6L Hauben. Kreis Frauen gibt die K ü r z u n g 4 vor vor 1914. 1914. Wola Załężna, Kreis Abb. 63. Opoczno. I I . Festtagshaube ver­ verheirateter F r a u e n . B r u d z e w i c e , K r e i s Opoczno. I n v . N r . festtägliche bianka und J . Krajewska, H a u b e verheirateter F r a u e n . S m a r d z e w i c e , K r e i s Opoczno. wichtigsten Schnitteile. Zeichn. M. Bom- 1948. M a s s t a b 1 : 30. Junge F r a u mit Haube na „ b ł o g o s ł a w i e ń s t w o " jewska, der Z y c h o r z y n . K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3034. A — G e s a m t a n s i c h t , B , C — die 62. a n . Z e i c h n . aus Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1359. I n v . N r . 463. I I I . F e s t t a g s h a u b e 3917. I V . „ P ó ł c z e p e k " Abb. der S c h n i t t l ä n g e M u s e u m s i n Ł ó d ź , 198. M a s s t a b 1 : 30. 1948. I . Festtagshaube heirateter d., d 2 Ethnographischen Redzice D u ż e , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a ­ 1946. Kopfbedeckung für chen und Knaben. Kinder vor 1939. I . M ä d c h e n h a u b e A . — Gesamtansicht, B . — aus O p o c z n o . I I . H a u b e f ü r M ä d ­ Schnitteile: d, d i — den Kopf bedeckende T e i l e (von d e r S t i r n bis ü b e r d e n H i n t e r k o p f ) c, ci — S e i t e n t e i l e . E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I . I n v . N r . 563, I I . I n v . N r . 565. Z e i c h n . aus Museums Abb. 64. in Łódź, „Krakuska" — 1948. Masstab: Knabenmütze der W e r k s t a t t des Ethnographischen 1 : 10. aus weissem Atlas vor 1939. Władysławów, Kreis Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 562. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 65. „ K r a k u s k a " — aus Wolle g e h ä k e l t e K n a b e n m ü t z e . R u s i n ó w , K r e i s Opoczno. E t n o g r a p h i s c h e s Abb. 66. Frauen in jewska, 1946. M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 561. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 67. Arbeitskleidung „Płoszka" — Webebrettchen beim z u m Weben von B ä n d e r n Mazowiecka. Ethnographisches beim Flachsbrechen. Dąbrówka, Museum Netzgurtflechten. um 1875. Opoczno. Sadykierz, Foto 68. Fadenlese Abb. 69. V i e r b i n d i g e s G e w e b e z u m A n f e r t i g e n v o n M i e d e r n : a) a u s Kreis R ó ż a n n a , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a j e w s k a , Z y c h o r z y n , c. d) a u s W o l a Z a l e ż n e — a l l e O r t e g e h ö r e n sches M u s e u m in Łódź. Inv. Nr.: a — J. Kra­ Rawa- i n Ł ó d ź . I n v . N r . 4219. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. Vergrösserung, Kreis 7985, b — 1947. der G e g e n d u m O p o c z n o , b) zum Kreise 517, c — 1389, d — aus Opoczno. E t h n o g r a p h i ­ 3758. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. 70. K r a g e n e c k e e i n e s M ä n n e r h e m d e s m i t s c h w a r z - g e l b - r o t e r S t i c k e r e i , u m 1910. E t n o g r a h p i s c h e s Abb. 71. S t i c k e r e i auf dem K r a g e n „ o s y m k a " eines F r a u e n h e m d e s . B r z u s t ó w e k , K r e i s Opoczno. E t h n o ­ g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2235. F o t o K . W e c e l . V e r g r ö s s e r u n g , 1953. Abb. 72. Stickerei Rzeczyca, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2237/20. F o t o K . T r z e b i a t o w s k i , V e r g r ö s s e r u n g , genannt „osywecka" auf der Manschette eines F r a u e n h e m d e s . Rawa-Mazowiecka. Ethnographisches Museum in Łódź. Rzeczyca. Kreis Abb. 73. Schultersattel Abb. 74. Manschette eines Frauenhemdes. 1951. I n v . N r . 282. F o t o K . W e c e l , Rawa Mazowiecka. Kreis 1953. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 277. eines Frauenhemdes. Rzeczyca, Kreis R a w a Mazowiecka. Ethnographisches M u ­ s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 282. F o t o K . W e c e l , 1953. 91 �Abb. Abb. 75. 76. T a f e l I . B a u e r m i t B ä u e r i n u m das J a h r 1920. T a f e l I I . B r a u t j u n g f e r u n d B r a u t f ü h r e r u m d a s J a h r 1935. Abb. 77. T a f e l I I I . Stoffmuster. Abb. Abb. Abb. 78. T a f e l I V . S t o f f m u s t e r . 79. G e b i e t s k a r t e d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s . 80. G e b i e t s k a r t e d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s m i t u n t e r s c h i e d l i c h e n Trachtengruppen. I N H A L T V o r w o r t . S . 3. I . D i e V o l k s t r a c h t O p o c z n o s i n der G e g e n w a r t . S. 7. I I . G e s c h i c h t l i c h e r G r u n d r i s s i h r e r Entwicklung. zelheiten S. 10. I I I . F o r s c h u n g s b e r e i c h . S . 16. I V . A l l g e m e i n e s z u r M ä n n e r t r a c h t . S . 21. V I . A l l g e m e i n e s F r a u e n t r a c h t . S . 38. V I I I . H e r s t e l l e r u n d Rohstoffe. zur zur Männertracht. Frauentracht. S. 34. S . 18. V . V I I . Einzelheiten S . 55. I X . V e r z i e r u n g e n : S t i c k e r e i e n , S p i t z e n Einzur usw. S. 60. A n m e r k u n g e n . S. 64. L i t e r a t u r . S . 67. I n h a l t s v e r z e i c h n i s . S. 68. Z u s a m m e n f a s s u n g i n russischer S p r a c h e . S . 70. Z u s a m m e n f a s s u n g in englischer französischer S p r a c h e . S . 82. Z u s a m m e n f a s s u n g i n d e u t s c h e r S p r a c h e . S . 88. K a r t e n . 92 Sprache. S. 77. Zusammenfassung in �Odmiany peryferyczne ubioru odróżniały s i ę od o b s z a r u c e n t r a l n e g o : 1. — w r e j o n i e L u b o c h n i . — g r a n a t o w y m i s i e r a c z k o w y m i kapotami, k i e c k a m i bez stanika, z a p a s k ą w p r ą ż k i . kolorowymi 2. — w lejbikami, sieraczkowymi kapotami, kieckami noszonymi i bluzkami haftowanymi rejonie Smardzewic — modrymi spancerkami, spancerkami, do a k s a m i t n y c h g o r s e t ó w , d ł u g i m i z a p a s k a m i , k o s z u l a m i k r z y ż y k o w y m h a f t e m . 3. — w r e j o n i e O d r z y w o ł u — k i e c k a m i z n a s z y t y m i n i s k o t a s i e m k a m i , zapaskami, koszulami bez haftów. Mapy rys. K r y s t y n a Woźnieńska, Poznań, 1955. długimi �PODZIAŁY ADMINISTRACYJNE TOMASZÓW KAZ. Qi> RAWA MAZOWIECKA Feliksów 0 !ŻYSKO-KAMIENNA O '^•S^S»-—-^^ y ^ ' Sierzchowy •* i' Czerniewice A 1 Kanice ft. Brenica ^"•^Da'b™*aWiS,kaWS Gortaiowice *' ''..*< , i I ' : y - ' < V ^ V ' v a H '<t Zdżary % Rzeczyca •• leg Grotowice }f a p i n i n l ę g Grotowice M 6^ • ' Brze^^ol.Gapinin i ' V : . Domaniewice 1 " ' Rudki .Sadykierz V '••«••••*•... •••••Lubochnia*- KochanówV . .ii »-• ••••,. " • • «• ; » "Jasień •'• . • , ' . ' . V n •JasieńII '-'••/ ' , ,.',.'<". fi fie ••Albertów l b e r t ' ó 'w .''. .V" .-"V 7: • • AAlbertów Henryków - W " . \ W .V . A * Pcdziałka 1 15C30 '.4* n ^ NOWE MIASTO i ^ , ^ .,/?3°™^ // • , m V , ' ' , \\Lubcszewy , \ \ ' ' ^ A ^ ^ ^ ^ ^ y s z e r k a ' V ,« - - > ^ > \ " V « « • Królowa Wola , ^A,." ' tli' ' ^ V ^ ^ ^ S p a t a '::r::jf Hateyce ' . , "1 ^ • ; V ^ ^ 1 ^ ? ^ h o w . ó d z Ń ^ f ą S t u d z i a n n a . - : ^ .Srudzewice Wys^in^f TOMASZÓW MAZ.y a J-Ciebiowice ^ - ^ 3 ^ - 5 ® « -> -Poświętne „ e Odrzywół/* , ' . ,ixBiało- / . . 7. " . T ^ '«-«•«•« , -: " Ossa » »(f ^ B i a ł o - *y * •'• • ' •'• Kamienna Wola v» c i ń J ;A l m i n v w q H ^ Klwów w 9 - # T ^ « 5 s « s r ' Sługocice , .;• NagórzycelS 'N-'«' "|j • - -i / , ,\\\\\V".\V „ ' Gielzów : ! „ Kadź \% <f : A^J¡r» " ńu "' « ' '-. * ' ? , • • • . ' . • • • • • • » ° /f ~ \ ' Dąbrowa V^ntotriów«' • .Daborzyczka'. ' , ' . ' . ' ' W Zdżarya Kd.Domaszno J \ i.'.*Vr " ' * " / , " , » . • o '«Deba i. •*••••",'•"••' ..-.••'• •• , "Zardki <¡ #/Tresta Rządowa." • • • . Kraśnica ' ' '''^m^^^Załjościele^jezna mierowice r V . • o' ' >• Olszowice Wincentynow • Idzikowice /l^<3{ \Drzewica .: ' < - ' X > ^ — Twarda Twarda Uwel UWel ». , „MAHTTOWOL i / r , © r r. , Q-, ,V a wModrzewek Kruszewiec • * ' B r a t k ó .w • rt" "" / • "• " l ^ a o Wola Gałecka Gałki Ltaow l swierczyna Strzyżów Zachorzyn Kamień Modrzew;. ' . 'Celestynów . , * • ; • **«>»^V Sobawinv A ' * Brzustowiec • ' ' fe • Szadkowice # ' \ * Krzczonów e Dieliny bZarzecin, " .• • l Zameczek J l ^ * ^ ^ Jastrząb ¡a' Kumce Butow.ec Międzybórz ) , • k.J^SS-*** v Gielniów Solek ^ Janików o Małe Końskie |Sławno • ^ " ^ l a Załężna 6 e^Bielowice \ e B Januszewice 's':'Biogie Gorzałków /^ożanna § Kraszków Brzezinki •"• Goździków Smogorzów %-'Grażewice —'¿""mipf ' ^Mniszków / a s a m r m a r e l e d n m e r o w e 1 a a u £ e u u i K R u s | R Ó W KoLLibiszów z e b i n a J e l n B a e 3 ^ SULEJÓW Prz musów? Wola" «' ś" " ^ Przymusowa^A/ola w l e r c z y n a ; LT ^ ™ . , 0gonow¡ce Skrzyńsko 6 Adamów Przysucha Psary %J¿achorzów - Ostrów ysitowa^i^ . Dąbrowo , Piaski )<• °Aifonsów •Paradyz M j e ( j 2 n a • :• ,' • Zarnóvi/^ \ Skórkowice ; rs o ! i. .-. ^"N^ • Wąglany •/ Drewniana> ' „-Miedzna . • ' Białaczów M u r o w a f ł a > • i". Topolice i I. A- • .', ( " •. Ci.--'», ' / . . • • - - , / . A- ii.;"'"'- KOŃSKIE ZASIĘG UBIORU OPOCZYŃSKIEGO granica powiatu współczesna granica powiatu z XVI w. wg. Arnolda granica kasztelanii wolbr. w wieku wg. Arnolda mmmm granica plemienno szczepowa wg. Leskiego przybliżone granice zasięgu ubioru opoczyńskiego pod koniec XIX wieku OPOCZNO miasta powiatowe a miejscowości badane przez autora miejscowości wymienione w pracy na podstawie literatury g miejscowości wymienione przez Kolberga w rozdziałach o ubiorze Podzialka 1:300000 1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 Km. J �A T L A S P O L S K I C H STROJjÓW L U D O W Y C H składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 3. Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 5. 4. Część Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Edyta Starek — Strój spiski. W druku znajdują się: Część I I . WIELKOPOLSKA: 4. Adam Glapa — Strój lubuski Część I I I . ŚLĄSK: 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. �A T L A S P O L S K I C H STROJÓW Z a s i ę g i u b i o r ó w w monografiach o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j LUDOWYCH Górali S z c z a w n i c k i c h . 2. S t r ó j dolnośląski ( P o g ó r z e ) , 3. S t r ó j r z e s z o w s k i , 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 5. S t r ó j k r z c z o n o w s k i , 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y B i a ł e j , 7. S t r ó j ł o w i c k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j p y r z y c k i . 10. Strój spiski, 14. S t r ó j ł a ń c u c k i , 15. S t r ó j 11. Strój opoczyński. piotrkowski, � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/954ebaf31088aff35f03403dd551824c.pdf 649529f2e6ecb1153c1101a7e7f6a380 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2469 Title A name given to the resource Błazen. Narodziny i struktura mitu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.46-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Błazen. Narodziny i struktura mitu Monika Sznajderman Historycy kultury dawno już zauważyli, że w społeczeń­ stwach europejskich, nawet tych wysoko rozwiniętych, funkcjo­ nują takie same mechanizmy, dotyczące zjawisk uważanych za sakralne, jak w społeczeństwach, które były domeną badań etnologicznych i religioznawczych: społeczeństwach prymitywnych, plemiennych, „bez historii i pisma", w cywilizacjach, jak je na­ zywa Claude Leuvi-Strauss, „zimnych". Dotyczy to między in­ nymi zjawisk postrzeganych powszechnie jako nieczyste, zbrukane, hańbiące, a więc, w istocie, sakralne, w odniesieniu do których nabierają mocy rytualne zakazy. Do tych fenomenów w społecznym mikrokosmosie należy także pewna kategoria profesji i rzemiosł uważanych za niegod­ ne, nikczemne, nieszlachetne. W społeczeństwie średniowiecz­ nym, pisze Bronisław Geremek „W kategorii tej znajdowały się zajęcia związane z krwią (rzeźnicy, kaci, balwierze, chirurdzy), ze s'miercia i martwym ciałem (grabarze, hycle, garbarze skór), z brudem i ekskrementami (łaziebnicy, śmieciarze, zajmujący się także oczyszczaniem kloak), z zaspokajaniem namiętności ciele­ snych (prostytutki i sutenerzy). Oczywista jest tu zbieżność z sy­ tuacjami badanymi przez etnologów, stąd też w ostatnich bada­ niach nad niegodnymi rzemiosłami w s'redniowieczu wskazywa­ no na zakorzenienie motywacji tej ekskluzji w tradycyjnej świadomos'ci odwiecznych tabu." Do podobnych wniosków doszedł w trakcie swoich badań Jacques Le Goff. Hierarchia społeczna danego społeczeństwa, uważa francuski historyk ze szkoły Nouvelle Histoire odzwier­ ciedla jego mentalność i religijny światopogląd. Grupa rzemiosł niegodnych, omawianych na przykładzie średniowiecznych spo­ łeczeństw zachodnioeuropejskich, jest przy tym, według le Goffa, znacznie szersza niż według Bronisława Geremka. Wyróżnia bowiem autor Pour un autre Moyen Age obok rzemiosł dla pew­ nych grup społecznych bezwzględnie zakazanych - negotia illicita - także rzemiosła i profesje zwyczajnie niegodne, nikczem­ ne, podłe: inhonesta mercimonia, artes indecorae, vilia officio. Łącznie, w różnych regionach i w odniesieniu do poszczegól­ nych warstw społecznych tworzą one bardzo szeroką kategorię. W samej tylko pierwszej linii mieszczą się w niej, obok oberży­ stów, lekarzy, chirurgów, alchemików, magów, żołnierzy, sutenerów, prostytutek, notariuszy i handlarzy - także akrobaci i ku­ glarze, komedianci i w ogóle wszelkiego rodzaju aktorzy. Do niezwykle żywych w mentalności człowieka średniowiecznego reliktów starych zakazów, obowiązujących we wszystkich ar­ chaicznych społeczeństwach przedchrześcijańskich i plemien­ nych, dorzuciło swoją własną ideologię chrześcijaństwo; ono także rozszerzyło listę rzemiosł zakazanych, związanych z po­ pełnieniem jednego z grzechów głównych. I tak na przykład oskarżenie o lubieżność doprowadziło do potępienia oberży­ stów i właścicieli otoczonych zazwyczaj złą sławą łaźni, kugla­ rzy i żonglerów, oddających się wyuzdanym i obscenicznym 1 2 46 tańcom, właścicieli tawern, w których bawiono się przecież, tańczono i pito wino, a nawet tkaczy, oskarżanych o to, że z ich zaopatrzenia korzystały także prostytutki; oskarżenie o chci­ wość doprowadziło do potępienia tak kupców, jak ludzi prawa adwokatów, notariuszy i sędziów, a podejrzenie grzechu leni­ stwa - do potępienia profesji żebraczej. Jeszcze ostrzej ocenia­ ne były zawody, stojące w opozycji do podstawowych tendencji bądź dogmatów chrześcijańskiej wiary. I tak na przykład gorą­ co potępiano lichwiarzy, gdyż profesja ta zaprzeczała idei bra­ terstwa pomiędzy ludźmi, profesje zbytkowne, gdyż zaprzecza­ ły one zasadzie 'contemptus mundi' czy wreszcie kupców, gdyż człowiek, zgodnie z chrześcijańskim światopoglądem, winien pracować i tworzyć na podobieństwo Boga - tak, jak czyni to na przykład rolnik, czy przynajmniej wytwarzający dobra rzemie­ ślnik. „Jeśli nie można tworzyć, należy przekształcać - 'mutare', modyfikować - 'emendare', ulepszać - 'meliorare'. Stąd więc potępiony jest kupiec, który nie wytwarza niczego" - pi­ sze Le Goff. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że ówczesna kul­ tura była w przeważającej mierze rolnicza i że jeżeli niektórym rzemiosłom (jak na przykład kowalstwu, złotnictwu czy snycer­ stwu) przypisywano cechy pozytywne, to wynikało to zarówno z faktu, iż przedstawiciele tych zawdów właśnie przekształcali materię, jak też z faktu, iż nadal, podobnie jak w społeczeń­ stwach archaicznych, postrzegani byli oni raczej jako czarno­ księżnicy niż jako zwykli rzemieślnicy. 3 Pomiędzy X I i X I I I wiekiem ten wyraźny dotąd podział na nieliczne profesje szlachetne i nader liczne pogardzane czy zaka­ zane ulega zmianie. Jej przyczyną jest między innymi dokonują­ ca się na chrześcijańskim Zachodzie ekonomiczna i społeczna rewolucja. Powstają nowe profesje i nowe grupy społeczno-za­ wodowe, a liczba negotia illicita czy choćby tylko inhonesta sta­ le maleje. Zawdzięczamy to w dużej mierze scholastyce, która przedscholastyczną, manichejską mentalność zastąpiła mental­ nością o wiele subtelniejszą; mentalnością, tworzącą całkiem no­ we podziały. Obok profesji z natury swej (ex natura) godnych pogardy i potępienia wyróżnia się coraz liczniejszą grupę zawo­ dów potępianych w zależności od okoliczności - ex occasione. I zjawiskiem pierwszoplanowym jest to, że liczba tych pierw­ szych zmniejsza się nieubłaganie. Co ciekawe, nie dotyczy to jednak prostytutek i kuglarzy, którzy należeli do grupy wyłączonej z familia Christi najdłużej. W X I I I wieku, według Bertholda von Regensburga, to oni wła­ śnie - wagabundzi, błędni wędrowcy, wędrowne ptaki, po łacinie zwani vagi - byli jedyną grupą, którą chrześcijańska wyobraźnia zaliczała jeszcze do familia diaboli; grupą podlegającą niemal całkowitej i bezwzględnej ekskluzji. Grupą szczególnie niebez­ pieczną. Wyjątkiem była tutaj „podgrupa" zawodowa muzyków -jedyna, która, w przeciwieństwie do wyczyniających nieprzy­ stojne akrobacje linoskoczków i „pasożytujących" na dworach �błaznów, otaczana była społecznym szacunkiem i uwzględniana w planach zbawienia. * ** Zastanówmy się, o czym świadczy fakt tak kategorycznej i długotrwałej ekskluzji? Otóż świadczy wyraźnie o tym, iż była profesja błazeńska, bardziej jeszcze niż wszystkie inne, postrze­ gana jako profesja sakralna, fascynująca, ale i budząca lęk. Pro­ fesja ambiwalentna, gdyż - gorąco potępiana - posiadała równie silną waloryzację pozytywną. Nie przypadkiem przecież pojawia się w średniowieczu temat kuglarza Najświętszej Panienki; podobnie jak nie przypadkiem zarówno Św. Franciszek z Asyżu, jak i w ogóle franciszkanie zyskują przydomek kuglarzy Chry­ stusa i kuglarzy Boga. Jacques le Goff tłumaczy ów paradoksal­ ny fakt chęcią rehabilitacji kuglarza zgodnie ze zmieniającym się światopoglądem chrześcijańskim, czyż nie trzeba tu jednak ra­ czej dostrzec potwierdzenia tej dawno przez religioznawców od­ krytej prawdy, iż każde zjawisko należące do porządku sakralne­ go, z natury swojej jest zjawiskiem ambiwalentnym: zarówno niebezpiecznym, jak i dobroczynnym, zarówno skalanym, jak i poświęconym, zarówno diabelskim, jak i boskim. „(...) 'zbrukane', 'uświęcone' i 'święte' są ze sobą powiązane siecią podziem­ nych odpowiedniości, które być może są nie do zatarcia" - pisał Paul Ricoeur. Ta, charakterystyczna dla świata kultur archaicz­ nych, ambiwalencja zjawisk sakralnych przetrwała, jak zauwa­ żyli religioznawcy i antropologowie kultury współczesnej, do czasów dzisiejszych. 4 Ekskluzja błazeńskiej profesji, trwająca w formach bardziej subtelnych w istocie aż do naszych dni, stawia ją zatem w rzę­ dzie profesji zdecydowanie sakralnych: tyleż hańbiących, co wy­ branych, tyleż kalających, co uświęconych. W rzędzie, innymi słowy, profesji i w ogóle zjawisk marginalnych, wykraczających poza świat ludzi z ich ładem i kulturą poza kosmos. Nie przypad­ kiem przecież występuje błazen koło przedstawicieli tylu innych zawodów, których sakralny charakter znany był od dawna. Szczególnie istotny jest tu bliski związek z prostytutką, którą, jak zobaczymy, myśl symboliczna wielokrotnie, w różnych konte­ kstach łączy właśnie z postacią kuglarza (na razie zaznaczmy tyl­ ko, iż obie te profesje łączą „czasoprzestrzenne" uwarunkowania ich wykonywania: potępiana przez światopogląd chrześcijański praca w nocy oraz w miejscach „złych" - ex loci vilitate). Symbolizujące wszystkie te „wyłączone" profesje - święte i niebezpieczne zarazem, fastus et nefastus - otoczone tabu mo­ tywy: krew, ekskrementy, brud i w ogóle wszystko, co ma zwią­ zek z ciałem i jego wydzielinami, jak na przykład cielesne na­ miętności, kojarzące się z postacią prostytutki i sutenera, czy bezwstydne akrobacje linoskoczków stają się, zgodnie z katego­ riami myślenia religijnego, znakami świata pozostającego poza granicami ludzkiego kosmosu: świata chaosu, natury i śmierci, świata ciemności, poprzedzających pierwsze stworzenie. * ** Błazen był zatem przy dziele stworzenia i całkowicie się z tamtych czasów - czasów pierwotnego chaosu - wywodzi. Można powiedzieć, że jest istotą nieustannie wyciosywaną od nowa z surowego, nie obrobionego pnia natury. Widać to choćby w etymologii słowa clown, które pierwotnie, jak podaje słownik etymologiczny języka angielskiego Erica Partridge'a oznaczało chłopa, rolnika, śmieszącego mieszkańca miasta, gbura i prosta­ ka, a które w różnych pokrewnych językach wywodzi się z pojęć określających takie idee, jak gruda ziemi, kloc, bryła, pień i pniak. Trafną analizę związku błazna z obrazem chaosu proponuje w swojej książce The Fool and his Sceptre. A Study in Clowns 5 and their Audience William Willeford. Oto Charlie Chaplin i Bu­ ster Keaton w roli cyrkowych klownów w filmie Światła rampy ^ Pianista Keaton akompaniuje skrzypkowi Chaplinowi. Martwe przedmioty buntują się jednak, w dźwiękach brzmi coraz więcej zgrzytliwych dysonansów, instrumenty przekształcają się w opa­ nowujące człowieka kłębowisko drutów... Dla Willeforda stano­ wi to symboliczny wyraz walki człowieka z wciąż na nowo za­ grażającym mu chaosem. A jednocześnie - utrwalonego już w kulturze związku pomiędzy błaznem czy klownem a moty­ wem chaosu. W swoim artykule, poświęconym fenomenologii sakralnej głupoty, sakralnego szaleństwa amerykański filozof religii Tom W. Boyd cytuje pisarza Toma Robbinsa, który pisze tak: „Klown został stworzony z chaosu. Jego pojawienie się jest obrazą dla naszego poczucia godności, jego czyny kpiną z naszego poczu­ cia ładu. Klown (wolność) jest zawsze ścigany przez policjanta (władzę). Klowni są zabawni właśnie dlatego, że ich działania prowadzą do krótkich przebłysków wesołego bałaganu, po którym następuje druzgocący odwet ze strony 'status quo'. Bawi nas, gdy obserwujemy, jak beztroski klown łamie tabu; przeraża, gdy widzimy, jaki jest dziki i wolny; odzyskujemy pewność sie­ bie, gdy widzimy go pokonanego i gdy z powrotem przywróco­ ny jest ład. Pomimo wszysto jesteśmy w stanie tolerować wol­ ność tylko do pewnych granic." 7 Błazen, cyrkowy klown bywa zatem zarówno twórcą, jak i ofiarą chaosu - swej własnej kreacji. Jego kontakty z chaosem, przyjmujące często formę zabawy (nawet, gdy pada on tego cha­ osu ofiarą), odbierają jednak temu wrogiemu żywiołowi jego zwykły złowieszczy ciężar i stają się grą niewykorzystanymi możliwościami - pomimo groźby, iż przyjmą one formę niespo­ dziewanie wrogą; pomimo groźby, iż chaos może przerwać tamę. „Ludzkość - pisze Tom W. Boyd - nie toleruje chaosu, a jednak klowni sprawiają, że jawi się on jako konieczne dopełnienie ła­ du, nie zaś jego wróg (...). W uderzającej pracy Order out oj Chaos Ilya Prigogine [Prigożyn] i Isabelle Stengers ukazują, że w świecie fizyki i chemii ład i chaos są swymi wzajemnie nie­ zbędnymi korelatami. Klowni ukazują to samo w odniesieniu do ludzkiego życia." Niejednoznaczność stosunku błazna do chaosu - fakt, iż by­ wa on zarazem jego ofiarą i instynktownym wrogiem oraz twór­ cą - wytłumaczyć można, sądzi Willeford, tym, że błazen jest istotą pozbawioną tożsamości; wyraża to nawet etymologia tego pojęcia. Łacińskie follis, od którego pochodzą francuskie okre­ ślenie fou i angielskie the fool oznacza wszak zarówno gadułę i frazesoficza, jak też - miechy. Liczba mnoga zaś -folles - zna­ czy ni mniej, ni więcej, tylko nadęte policzki. Słowo bufon z ko­ lei wiąże się blisko z włoskim buff are, co oznacza „dmuchać". Błazen ulepiony jest z wiatru - prastarego symbolu ducha. Odznacza się zatem właściwą duchowi wolnością i nieprzewidywalnością, ale jednocześnie - podobnie jak on - nie ma celu i kierunku, nie ma ciężaru ani znaczenia. „Podobna wiatrowi na­ tura błazna - pisze Wielleford - rozprasza rzeczy i sensy, ale w tym zamieszaniu odsłania prześwity tego, co znajduje się na przeciwległym w stosunku do ducha biegunie: naturę z jej wła­ snymi celami i instynktowną inteligencją, która, tak jak duch, nie ma związku z racjonalnym rozumowaniem." Do związku posta­ ci błazna z naturą powrócę za chwilę. 8 9 * ** Elementy symbolicznego chaosu zachowały się po dziś dzień w stroju błazna, klowna (zwłaszcza cyrkowego klowna Augusta), arlekina, a także w niektórych tendencjach w zakresie mody, charakterystycznej dla pewnych środowisk twórczych - do sym­ bolicznego chaosu nawiązują na przykład niesymetryczne, pstro­ kate wzory kostiumów i ubrań. Najwcześniejszy model błazeń- 47 �skiego kostiumu charakteryzował się włas'nie mnogos'cia niere­ gularnie rozmieszczonych różnobarwnych łat. Ten charakter stroju odpowiadał dokładnie pierwotnej naturze błazna i arleki­ na: naturze tricksterskiej, amorficznej, chaotycznej. „Można do­ strzec - pisze Willeford - iż typowe błazeńskie kostiumy oscylo­ wały pomiędzy pokracznos'cia (pozostającą w harmonii z pocho­ dzeniem słowa clown) i bezsensowną dysharmonią a formami zrównoważonymi. Niezgrabnym charakterem zasłynęły stroje wielu cyrkowych klownów (...). Luźne workowate spodnie Char­ lie Chaplina i jego bezkształtne buty mają swych przodków w strojach klownów elżbietańskich (...). Pstrokacizna średnio­ wiecznych błaznów, figur z karnawałowej procesji i wielu klow­ nów cyrkowych oznacza podstawowe zróżnicowanie pierwotnej bryły, zewnętrzną formę, w jakiej przejawia się chaos, gdy zwrócimy na niego uwagę." 10 Obok pstrokacizny różnobarwnych łat, plam, skrawków i re­ sztek materiału, zauważa Willeford, innym przejawem groteski, która jest symbolicznym odzwierciedleniem s'wiata chaosu, bra­ mą, przez którą wkracza on w s'wiat kosmicznego ładu, są wszel­ kie rażące dysproporcje - nie tylko w kostiumie, także w budo­ wie ciała i ogólnym wyglądzie błaznów. Wszystkie, tak częste deformacje i niedoskonałości, jak chromosć, garb, szczególnie wyeksponowany fallus czy wreszcie niedorozwój umysłowy, wiążą się z miejscem groteski w symbolicznym obrazie tamtego s'wiata i z sakralną aurą, jaka zawsze, we wszystkich kulturach od archaicznych aż po współczesne otaczała „innych". Co ciekawe, w każdej epoce mamy też do czynienia z podob­ nym procesem, w którym upatrywać należy chyba uporczywej chęci powrotu do prapoczątków. Otóż z chwilą, gdy przedstawi­ ciele kolejnego pokolenia kuglarzy stopniowo nabierali ogłady, a ich strój elegancji i harmonii, natychmiast pojawiały się obok nich postaci od nowa nawiązujące do owego mitycznego, pierw­ szego okresu: strojem, niezdarnos'cia i nieokrzesanym, gburowatym zachowaniem. Taką postacią był klown z angielskiej arlekinady, który narodził się w reakcji na stopniowe wygładzanie się postaci arlekina; taką postacią był też august, który dal początek bohaterom pierwszych filmowych burlesek. Można powiedzieć, innymi słowy, że kiedy w kostiumie przeważać zaczynają wzory geometryczne, a zachowanie błazna nabiera subtelności i ele­ ganckiego wyrafinowania, jestes'my już s'wiadkami symboliczne­ go procesu wyłaniania się kosmosu z chaosu; z procesem krysta­ lizowania się kosmicznego ładu; z przypieczętowaniem dokonu­ jącego się aktu stworzenia s'wiata w miniaturze. Aż po dziś" dzień przetrwały także, zarówno w stroju, jak też w związanej z błaznem obrzędowości elementy „zwierzęce". Za­ chowane w kostiumie skrawki futra, pióra i pierze to pozostało­ ści po częstych w kostiumach błaznów średniowiecznych kogu­ cich grzebieniach czy lisich ogonach, a - idąc dalej - po dualnej, zoo-antropomorficznej naturze błazna. W XI-wiecznych karna­ wałowych przedstawieniach synonimami określenia „błazen" były: cielę, małpa, osioł, s'winia. Błazen, twierdzi Barbara Swa­ in, symbolizuje tę najbardziej podstawową biologiczną mądrość, którą ludzie dzielili niegdyś' razem ze zwierzętami." Wszyscy pamiętamy wieńczące film Josefa von Steinberga Błękitny Anioł żałosne „kukuryku" przemienionego w klowna, do cna os'mieszonego i upokorzonego profesora Unrata. Dzieło Sternberga, dla którego literackim pierwowzorem był Profesor Unrat Henryka Manna (choć w rzeczywistości o wiele bliższe wydaje mi się ono, o dziwo, Luizce - opowiadaniu jego słynne­ go brata) wpisuje się w długą tradycję, ukazującą błazna wlas'nie jako taką dualną, z pogranicza natury i kultury, istotę. Na potwierdzenie przypomnijmy choćby niemiecką metafo­ rę, używaną dla określenia kogoś' szalonego: Er hat einen Vogel, co dosłownie tłumaczy się jako 'mający ptaka'. Przypomnijmy niezliczone, zdobne kogucim grzebieniem błazeńskie postaci od dramatu antycznego poprzez średniowiecze, teatr elżbietański 48 (błazen króla Leara!) aż do tych, którzy, długo po oficjalnym za­ niknięciu funkcji błazna dworskiego, kogucim pianiem obwie­ szczali w pałacach i zamkach kolejne godziny dnia i nocy. Przy­ pomnijmy głęboko w języku i folklorze zakorzenione skojarze­ nie koguta, błazna i elementu fallicznego (por. choćby popularne określenie fallusa jako ptaka), co wiąże w się z wiarą w głęboko erotyczną naturę tak jednego, jak drugiego. Przypomnijmy wreszcie związek błazna także z innymi ptakami: sową (vide po­ stać Tilla Eulenspiegla i w ogóle cała literatura sowizdrzalska), gęsią (starym symbolem chaosu, ale i wtajemniczenia; w Polsce okresu odrodzenia przydomek lub nazwisko nadawane zwycza­ jowo dworskim trefnisiom), czy wreszcie z ptakiem o niezwykle bogatej otoczce mitologicznej - lelkiem. Temu też ostatniemu pos'więćmy chwilę uwagi, bowiem w strukturze jego mitu wyra­ źnie odzwierciedla się także struktura mitu błazeńskiego. Jako bohater analizowanej przez Claude Levi-Straussa mi­ tycznej opowieści indiańskiej (zarówno Indian Ameryki Połu­ dniowej, jak i Północnej), charakteryzuje się lelek wieloma ce­ chami, które pozwalają porównać go wlas'nie z błaznem, zakre­ ślić właściwe dla tego ostatniego pole skojarzeń i pokrewieństw mityczno-symbolicznych oraz uchwycić wiele cech dla niego znamiennych. Pozwalają, mówiąc krótko, ukazać jego sakralny, marginalny i mediacyjny charakter. Spójrzmy przede wszystkim na etymologię słowa „lelek". W językach romańskich i germańskich nazwy wyraźnie związa­ ne z łacińskim terminem naukowym Caprimulgus nawiązują do wyglądu ptaka (franc. Crapaud Volant, akcentujące wielki dziób), do jego obyczajów (niem. Tagschlafer, oznaczające tego, który sypia w dzień; franc. Coche-Branche, podkreślające oby­ czaj spania w dzień na gałęzi w pozycji pokrywającego kurę ko­ guta czy też franc. Hirondelle de nuit - jaskółka nocy), do wyda­ wanych przez niego odgłosów (ang. Poor-will, Whippoorwill, niem. Wehklage - bolesny krzyk), ale także do związanych z nim wierzeń demonologicznych: niem. Totenvogel oznacza ptaka s'mierci, sens pojęć Hexe i Hexenfuxhrer zawiera się w obrazie czarownika i przywódcy czarowników, a pojęcia takie, jak Kindermelker, Ziegenmelker czy Kuhsauger zdradzają wiarę w to, iż lelek, na podobieństwo czarownic w folklorze europejskim, idzie nocą siadami kóz czy krów, doi je i wysusza. Wystarczy przywo­ łać tu również polską nazwę „kozodój", ale także, dostrzeżone zarówno przez Aleksandra Brucknera, jak i innych badaczy sło­ wiańskiej demonologii , skojarzenie ptaka wróżebnego lelka (leleka, łełeka) z wampirami, upiorami, strzygami, czartami i s'miercia. W językach słowiańskich, pisze Levi-Strauss, są prócz tego w użyciu terminy leletik, lelejek czy wreszcie lelek, wywodzące się od starożytnego czasownika leleti, lelejati (potknąć się, ba­ lansować), a oznaczające figurę niezwykle bliską figurze błazna: figurę niezgrabiasza, głupca, „nic dobrego", ladaco. Pole semantyczne lelka odsłania zatem obraz, w centrum którego odnajdujemy takie motywy, jak „odwrotne" obyczaje ptaka, który sypia w dzień, działa nocą i nigdy nie buduje gniazd, jego wróżebny charakter i związek z demonologią ludową. Jest lelek ptakiem fantomatycznym, tajemniczym i żałobnym, o sa­ motniczym usposobieniu. Jest ptakiem, którego - co znamionu­ je szczególnie wielki dziób - cechuje żarłoczność, zazdrość i chciwość - także na tle seksualnym. Z dawien dawna przypisy­ wano mu, podobnie jak wszelkim postaciom błazeńskim, roz­ wiązłe i rozpustne usposobienie i porównywano jego dziób do fallusa i pochwy. Warto tu przy okazji nadmienić, że zapewne nie bez symbolicznego znaczenia jest fakt, iż po japońsku słowo yotaka oznacza zarówno lelka, jak i prostytutkę niskiej kategorii (taką, która oddaje się swoim klientom wprost na ziemi i błyska­ wicznie zagarnia pieniądze). O związkach błazna z prostytutką mówiłam już wyżej, dodajmy zatem jeszcze tylko, iż - jak wy­ kazała na przykładzie Moll Flanders Daniela Defoe Edith K e m 12 13 14 15 �- jest prostytutka, podobnie jak lelek i błazen, postacią klasycz­ nie tricksterską, marginalną, „wyłączoną". Jest wreszcie lelek last but not least - symbolicznym odzwierciedleniem figury niezgrabiasza - głupca - nicponia - błazna. Levi-Strauss trafnie zauważa, że mitologia lelka wiąże się z wielkimi mitami kosmogonicznymi ludzkości, w których wy­ stępuje on w roli boskiego szelmy, trickstera, herosa kulturowe­ go wreszcie; dwuznacznego przyjaciela ludzi, który - niczym Prometeusz czy Hermes - wykrada bogom ogień i przynosi go w darze na ziemię; który nieustannie oszukuje tak bogów, jak i ludzi i sam jest przez nich oszukiwany. Jest istotą pełną ambiwalencji i wewnętrznych antynomii: wspaniałomyślności w uczynkach towarzyszy skrajny egoizm, a ogień, który przynosi w darze, może być zarówno dobry, „ku­ chenny" - wówczas, gdy pochodzi z dzioba ptaka, jak i niszczy­ cielski, zły - gdy pochodzi z odbytu. Jest ptakiem mediacyjnym, utrzymującym kontakt zarówno z niebiosami, jak i z podzie­ miem; bywa posłańcem bogów, choć równie często porównuje się go ze starymi bóstwami chtonicznymi (chętnie zamieszkuje pieczary). Wciela w siebie dusze zmarłych przodków, by nieść ludziom wieści od nich, potrafi leczyć wrzody, niczym europej­ scy władcy w niegdysiejszej „królewskiej" mitologii, a z drugiej strony - wierzy się, że przybywa z podziemi, by wysysać z żyją­ cych krew. *** Co wiemy zatem do tej pory o błaźnie? Otóż to, że jest on istotą marginalną, „wyłączoną", sakralną; że należy do czasu prapoczątków ludzkiego kosmosu; że fascynuje, ale jednocze­ śnie budzi głęboki lęk. Że jest człowiekiem albo zwierzęciem, choć bywa, że ma mieszaną, boską, zoo- i antropomorficzną na­ turę. Dodajmy teraz, że jest też, jak lelek, istotą wewnętrznie sprzeczną, dobrą albo złą, albo i taką, i taką, boską lub diabelską, albo i jedną, i drugą. Jest zawsze kimś' obcym, outsiderem w kul­ turach dawnych i w kulturze dzisiejszej, mediatorem, dokonują­ cym nieustannych przejść pomiędzy rozmaitymi stanami i s'wiatami: pomiędzy tym i tamtym światem, pomiędzy kosmosem i chaosem, pomiędzy życiem i śmiercią, mądrością i głupotą, kulturą i naturą, duchem i ciałem, pomiędzy s'wiatem niebiań­ skim, chtonicznym i ludzkim. Jest postacią komiczną, choć mo­ że też być s'miertelnie poważny, a nawet złowrogi. Niesie lu­ dziom pomoc, choć bywa także, że i zgubę. Jego żarty mogą mieć lekkos'c psoty dziecka lub ciężar złowieszczego uczynku. Stosunek fou du roi do swego władcy może być stosunkiem mą­ drego nauczyciela do ucznia, ale może również zawierać w sobie nasienie i grozę buntu, którego celem jest jak najpoważniejsza w skutkach rewolta i , zgoła nie karnawałowe, odwrócenie po­ rządków; w istocie więc nowa demiurgia, naśladująca pierwotny akt stworzenia. Wiek X X tej właśnie demiurgicznej/łżedemiurgicznej cesze błazna nadał szczególne znaczenie. Pochodzenie wszystkich tych błazeńskich cech sięga opowies'ci o pierwszych mitologicznych łotrzykach, którzy obecni byli przy dziele stworzenia - o boskich, ludzko-zwierzęcych tricksterskich herosach mitologii greckiej, rzymskiej, semickiej, ja­ pońskiej, australijskiej, skandynawskiej, mitologii indiańskiej, syberyjskiej i wielu innych; o wszystkich tych panach sztuki i kultury, dwuznacznych przyjaciołach i dobroczyńcach ludzkos'ci, złodziejach boskich tajemnic, nauczycielach rozmaitych kunsztów i rzemiosł. W każdej mitologii istniał przecież jakiś' sprzeciwiający się najwyższemu bogu i wiecznie krzyżujący je­ go plany młodszy brat lub syn - Hermes czy Prometeusz z mito­ logii greckiej, rzymski bóg Merkury, skandynawski Loki, poline­ zyjski Maui czy wreszcie zwierzęcy bohaterowie mitologicznych cykli indiańskich i syberyjskich: Kruk, Kojot, Jaguar czy wre­ szcie omówiony już, szczególnie blisko z błaznem spokrewnio­ ny ptak nocy - lelek. Związek postaci trickstera z postacią bła­ zna został już wielostronnie i wyczerpująco omówiony przez wielu badaczy ; dla potrzeb niniejszej pracy pozostaje zatem wyeksponowanie tych cech i funkcji tricksterskich bohaterów, które mogą okazać się istotne dla dalszych rozważań nad współ­ czesnym mitem błazna. 16 Trickster z mitologii indiańskiej, boski szelma i heros kultu­ rowy religii greckiej czy rzymskiej, wszyscy ci dalecy przodko­ wie i krewni błazna dali bowiem początek treściom obecnym i w jego dzisiejszej mitologii, w formach przejawiania się błazeńskiego fenomenu w myśli popularnej i „wysokiej", w wyo­ braźni literackiej, filmowej i ludycznej. Wszystkie treści - do­ słowne bądź metaforyczne - jakie wiążemy dzisiaj z postacią błazna, wywodzą się z pierwotnego mitu - mitu o narodzinach świata i kultury, o czasach, gdy chaos przemieniał się powoli w nowy, kosmiczny ład. Błazen jako bóg, demiurg, bądź też łżedemiurg, czy wręcz diabeł w kręgu kultury chrześcijańskiej, bła­ zen jako mędrzec, podający ludziom „duchowe wino prawdy" czy jako sowizdrzalski bohater literatury pikarejskiej - te wszy­ stkie jego wcielenia miały swoje prefiguracje już w mitologii kosmogonicznej. Mitologia artysty jako błazna wiąże się z zawar­ tym implicite w starych mitach ciągiem symbolicznych skoja­ rzeń: trickster - wiedza tajemna - dar ognia - garncarstwo - ko­ walstwo - narodziny człowieka jako twórcy - początki cywiliza­ cji i kultury. Mitologiczni herosi uczyli ludzi sztuk i kultury, uczyli medycyny i umiejętności patrzenia w przód, uczyli two­ rzenia, uczyli wreszcie tego, co Hans-Georg Gadamer nazwał „zdolnością r a d z e n i a sobie" , który to przywilej ofiarowali ludziom wbrew woli bogów. Mit artysty i twórczości bez granic, którego realizacją stała się współczesna mitologia tego dalekie­ go potomka mitycznych herosów - błazna, klowna, linoskoczka, kuglarza - podejmie w pełni epoka romantyczna, a jeszcze wcze­ śniej Goethe, który ideał twórcy dostrzeże w postaci tytana Pro­ meteusza. Błazeńskie tworzenie - podobnie jak czyny wszyst­ kich tricksterskich herosów kulturowych - jest przy tym zawsze twórczością dwuznaczną: może bowiem oznaczać twórczość wznoszącą się na szczyty geniuszu, wyrażoną w tak ulubionym przez romantyków wizerunkiem wzbijającego się w przestworza linkoskoczka, lub - twórczość oznaczającą ciemne paktowanie z mocami podziemi i sprzeciwianie się zamysłom boga. 17 Na początek przypomnijmy jednak krótko, co właściwie oznacza pojęcie „trickster". Za Paulem Radinem i jego klasycz­ nym dziełem The Trickster. A Study in the American Indian My­ thology with Commentaries by Karl Kerenyi and C.G. Jung * scharakteryzujemy tę zagadkową figurę jako klownowską postać o merkurycznej zmienności i nieprzewidywalności, na poły zoo, na poły antropomorficzną; postać, która jest ucieleśnieniem wszelkich sprzeczności: zarazem daje i odbiera, tworzy i niszczy, oszukuje i pada ofiarą oszustw. Postać wreszcie, która nie wie, co to dobro i zło, choć i za to, i za to jest odpowiedzialna, która za­ tem, z racji swego archaicznego rodowodu, wyprzedza wszelką etykę. Trickster bywa negatywnym, demonicznym bohaterem, ale też zbawcą ludzkości, a nawet świętym. Zauważył to Carl Gustaw Jung, a także Norman O. Brown, który na marginesie swych rozważań o boskim złodzieju Hermesie trafnie oceniał tę niezwykłą rozpiętość tricksterskiej mitologii. Pisał on między in­ nymi, że „w zależności od uwarunkowań historycznych postać trickstera ewoluować może w stronę tak różnorodnych figur, jak figura Najwyższego Boga, demiurga, pozostającego w zdecydo­ wanej opozycji do mocy niebiańskich, demona na wszelkie moż[ 49 �liwe sposoby sprzeciwiającego się stwórcy, posłańca i mediatora pomiędzy bogami i ludźmi, lub w stronę postaci czysto pukowskich bohaterów komicznych opowiadań" . Tak wlas'nie jest i w mitologii Hermesa. Jego, wywodząca się z Odysei standardo­ wa rola była rolą posłańca i mediatora; w opowieści o Pandorze pióra Hezjoda pełnił funkcję węża w ogrodzie Edenu; w Homeryckim Hymnie buntował się przeciwko niebiańskim porządkom, a od czasudo czasu występował i w czysto komicznej, pukowskiej roli (jak na przykład wówczas, kiedy kradł kąpiącej się matce ubrania). Uniwersalność tricksterskiej mitologii od dawna fascynowa­ ła i zastanawiała religioznawców i etnologów. Bo prócz tego, że istniał mit trickstera w s'wiecie plemiennych cywilizacji obu Ameryk, prócz tego, że odkrywano tę postać i w kręgu kultur ar­ chaicznych, w Australii i Azji, spotykano ją także całe wieki później, aż do dnia dzisiejszego : w dramatach Moliera, powie­ ściach Defoe, historiach o Dylu Sowizdrzale i w ogóle całej pikarejskiej literaturze, w chaplinowskiej burlesce, postaci cyrko­ wego klowna i bardzo wielu dawnych i współczesnych dziełach sztuki literackiej i filmowej aż po klasycznie tricksterską postać McMurphy'ego z Lotu nad kukułczym gniazdem Kena Keseya i Milośa Formana, mądrego lisa Franky Furbo z jednej z ostat­ nich powies'ci Williama Whartona czy wreszcie - o paradoksie! 19 20 - Oskara Schindlera w świetle jego legendy, wykreowanej przez książkę Thomasa Keneally i film Stevena Spielberga. Przykłady można by zresztą mnożyć w nieskończoność. Radin uważa, iż niewiele mitów ma zasięg równie szeroki; w niewielu przypadkach możemy także z równą pewnością po­ wiedzieć, iż mamy do czynienia z jedną z najstarszych form ludzkiej ekspresji. Carl Gustaw Jung widzi w figurze trickstera psychologem, archetypiczną strukturę psychiczną, sięgającą naj­ wcześniejszych stadiów psychiki, która dopiero wyszła z etapu zwierzęcego. Tym, co w niej najistotniejsze, jest jej niezróżnicowana, wewnętrznie sprzeczna natura. Rysy trickstera rozpo­ znać można, według niego, zarówno w średniowiecznym wyo­ brażeniu diabła jako simia dei („Bożej małpy"), jak też - w jego folklorystycznych przedstawieniach jako wiecznie oszukiwane­ go prostaczka i głupca. Odszukać je można zarówno w mitologii greckiej, jak i , przede wszystkim, rzymskiej: Merkury był we­ dług szwajcarskiego psychoanalityka jeszcze starszym odpowie­ dnikiem typowo tricksterskiego bóstwa Hermesa. Merkurego (także tego z tradycji alchemicznej) z Hermesem i innymi kla­ sycznie tricksterskimi postaciami znanymi z mitologii różnych kultur i z folkloru europejskiego (w tym z bohaterami wielu ba­ śni, jak np. z Tomciem Paluszkiem czy Głupim Jasiem) łączy m.in. upodobanie znajdowane w szelmowskich żartach i złośli­ wych psotach, umiejętność transformacji w najprzeróżniejsze postacie, dualna-bosko-zwierzęca natura, dwuznaczna pomoc udzielana ludzkości poprzez kradzież należących do boga (smo­ ka, czarownicy etc.) tajemnic (a wśród nich przede wszystkim ta­ jemnicy ognia) i bliskość z figurą cierpiącego Zbawiciela. 21 Trickster, pisze Jung, jest „prymitywną, 'kosmiczną' istotą o bosko-zwierzęcej naturze, z jednej strony przewyższającą czło­ wieka swymi nadludzkimi właściwościami, z drugiej - niższą od niego, gdyż pozbawioną rozumu i świadomości. Z powodu nie­ zwykłej niezdarności i braku instynktu nie może także równać się ze zwierzętami." Ta prymitywna, „kosmiczna" istota wpisu­ je się, z powodu swej niezwykłej atrakcyjności, jaką miała i ma nadal dla świadomości i podświadomości współczesnego czło­ wieka, w strukturę długiego trwania, czytelną w mitach, legen­ dach, baśniach i obrzędach, a także literaturze i filmie. „W opo­ wieściach pikarejskich, w obrazie karnawałowych hulanek, w re­ ligijnych i magicznych rytuałach, w religijnych lękach i uniesie­ niach człowieka, w mitologii wszystkich czasów straszy cień trickstera czasami w formie wyraźnie rozpoznawalnej, a czasami - pozornie zmienionej." Na pierwszy rzut oka, twierdzi Jung, 22 23 50 tzw. cywilizowany człowiek zapomniał o tricksterze. Kulturowa pamięć o nim jest jednak wciąż żywa, powracając w formie obra­ zów metaforycznych i symbolicznych, jak na przykład wówczas, gdy mówi się - jakże przecież często - o płatającym złośliwe f i ­ gle losie. I może właśnie dlatego we współczesnej metaforze, wypo­ wiadającej doświadczenie błazeństwa, Pan Bóg - lub właśnie los - tak często przyjmują postać trickstera. *** Przyjrzyjmy się teraz dokładniej analogiom pomiędzy tymi dwiema kluczowymi figurami: figurą błazna i figurą trickstera. Marginalnej, sakralnej figurze błazna odpowiada takaż natura je­ go mitycznego przodka, choć przecież co do boskości tego dru­ giego istniały wśród badaczy liczne wątpliwości. Gwoli ścisłości wypada zatem choćby marginalnie o nich wspomnieć. Najprecyzyjniejszy wyraz dał i m Paul Radin, drobiazgowo, na przykładzie wielu indiańskich mitów, porównując i analizując rozmaite wersje opowieści o zwodzicielu. Rzecz bowiem w tym, iż daleko nie wszystkie chciały widzieć w nim istotę boską, cha­ rakteryzującą się boskością tak oczywistą, jak na przykład boskość Hermesa. Większość zgadzała się co do tego, że jest tric­ kster zarazem herosem kulturowym i bufonem, ale - czy jest przy tym bóstwem? Czy, mówiąc inaczej, boskość trickstera na­ leżała do rdzenia pierwotnej, oryginalnej wersji jego mitu, czy był on pierwotnie bogiem o dualnej: twórczo-niszczycielskiej, duchowo-materialnej naturze, czy też jego boskość jest sprawą wtórną: późniejszą interpretacją plemiennych teologów? W jednym z mitów Indian Winnebago Stwórca mówi do trick­ stera Wakdjunkagi (co oznacza, notabene, wariata i błazna) tak: „Pierworodny, jesteś najstarszym spośród wszystkich mych stworzeń. Obdarzyłem cię dobrą naturą: uczyniłem cię istotą sa­ kralną. Posłałem cię na ziemię, byś tam pozostał, a ludzie słucha­ li się, szanowali i byli ci posłuszni, tak, byś mógł uczyć ich, jak zapewnić sobie szczęśliwe życie. W tym celu cię stworzyłem. To, co zdarzyło ci się, gdy osiągnąłeś już ziemię, zawdzięczasz samemu sobie. To z powodu swoich własnych uczynków i dzia­ łań stałeś się celem powszechnych kpin, sprawiłeś, iż wykorzy­ stują cię wszyscy, nawet najmniejszy spośród owadów. (...) Wy­ łącznie z twojej winy ludzie zwą cię Głupcem. Stworzyłem cię, byś czynił to, co w istocie czyni twój przyjaciel Zając. Nie stwo­ rzyłem cię, byś niszczył to, co stworzyłem." W błazeńskiej na­ turze Wakdjunkagi przechowały się ledwo ślady jego natury pierwotnej. Jaka ona jednak była? Przeważająca większość tzw. tricksterskich mitów Ameryki Północnej opowiada o stworzeniu Ziemi lub przynajmniej prze­ mianie świata i ma za swego bohatera istotę wiecznie i bez celu wędrującą, istotę wiecznie głodną i nienasyconą seksualnie, istotę bez wieku, nie znającą dobra ni zła, oszukującą i padają­ cą nieustannie ofiarą oszustw. W wielu wypadkach ma ów bo­ hater także jakieś cechy boskie, które różnią się w zależności od plemienia (postrzegany jest jako aktualne bóstwo lub, wręcz przeciwnie, jako boski antagonista, bóg lub półbóg, zawsze jed­ nak pozostający z bogami w ścisłych związkach), w wielu jed­ nak -jest on w najlepszym razie śmiertelną istotą ludzką lub na­ wet zwierzęcą. W tym ostatnim przypadku łączność pomiędzy boskim i błazeńskim sposobem istnienia została w sposób oczywisty zerwa­ na (być może z powodu przewin analogicznych do przewin Wak­ djunkagi z mitu Winnebago), w sytuacji pierwszej jednak jest nadal zachowana. Radin, skłaniając się w efekcie wielu analiz ra­ czej ku hipotezie wtórnej natury boskości w wyobrażeniach tric­ kstera, musi teraz odpowiedzieć na nie mniej istotne pytanie: czym w takim razie wyjaśnić należy uporczywość zabiegów sta­ rających się ową boskość tricksterom przypisać? Skąd tyle usiło24 �wań, by go - w wielu mitycznych kontekstach skutecznie bóstwem uczynić? Otóż jest trickster, twierdzi amerykański etnolog, niewątpli­ wie najstarszą spos'rod wszystkich mitycznych postaci indiań­ skich, we wszystkich mitologiach Ameryki Północnej. Nie jest przypadkiem, że tak często wiąże się go z tym, co uważane jest w owych systemach za najbardziej archaiczne spos'rod wszyst­ kich zjawisk naturalnych: ze skałą i ze słońcem. To wlas'nie s'wia­ domos'c wagi figury trickstera dla kosmologicznych systemów indiańskich wyrażona została jego „boskimi" przedstawieniami, które ukazują go bądź to jako aktualnego boga - stwórcę, bądź też jako bóstwo lub złego półboga przez potężniejsze bóstwo po­ konanych. Podsumujmy zatem, za Radinem, podstawowe etapy krysta­ lizowania się tricksterskiego mitu: W s'wiecie, który nie miał ani początku, ani końca, pojawia się na scenie pozbawiony wieku, podobny do Priapa protagonista. Wędruje on niestrudzenie z miejsca w miejsce, próbując - z dobrym lub złym skutkiem zaspokoić swój nienasycony głód i niepowstrzymane namiętno­ ści seksualne. Nie tylko nam, ale i członkom społeczeństw pier­ wotnych wydawał się on żyć bez celu, a mimo to w efekcie jego poczynań pojawia się zupełnie nowa figura, o nowej psycholo­ gicznej konstrukcji, działająca w nowym s'rodowisku. Ta nowa figura nie jest już tak amorficzna i chaotyczna jak figura pierwot­ na. W efekcie procesów sakralizujących tę postać pojawił się trickster, jakiego znamy: trickster, którego czyny nie są już tylko efektem przypadkowych, nies'wiadomych działań, ale skutkiem w pełni us'wiadomionych decyzji; trickster o naturze nie tylko amorficznej, ale także w sposób zdeklarowany boskiej lub demo­ nicznej. Trickster s'wiety błazen. „Wszystkie zdarzenia, związane z transformacją amorficznej natury trickstera, jak również te, które w sposób nies'wiadomy prowadzą do stworzenia nowej psychologicznej orientacji i oko­ liczności [jego działania - MS] - pisze Radin - w sposób natural­ ny należą do pierwotnego cyklu mitycznego." Cykl ten ulegał na przestrzeni wieków wielu przemianom i modyfikacjom. „Sym­ bol, który ucieles'nia figura trickstera nie jest statyczny. (...) każ­ de pokolenie interpretuje go od nowa. Żadne nie pojmuje go w pełni, ale też żadne nie może się bez niego obejs'c. Każde po­ kolenie musiało włączać go do swojej teologii i kosmologii pomi­ mo tego, iż do żadnej nie pasował, gdyż reprezentuje on [trickster - MS] nie tylko niezróżnicowaną, odległą przeszłość, ale też niezróżnicowaną teraźniejszość w każdym z nas. To włas'nie stanowi o jego uniwersalnej sile przyciągania. I tak stał się on - i pozostał - wszystkim dla każdego człowieka - bogiem, zwierzęciem, czło­ wiekiem, herosem, bufonem - on, który był przed dobrem i złem, który był żywą negacją i afirmacją, niszczycielem i twórcą." On, który pozostał symbolem czasów, gdy nie istniały jeszcze katego­ rie boskosći i nie-boskosći; gdy nie istniał podział na ludzi i byty boskie; który w całości, wraz ze swym głodem, niezaspokojony­ mi żądzami cielesnymi i w ogóle swą amorficzną, nie znającą ce­ lu naturą, należy do całkiem innej rzeczywistości. „Owa dwoista postać - dopowiada Eleazar Mieletinski - bohater kulturowy (de­ miurg) - trickster, łączy w sobie w jednej osobie zarazem ideę uporządkowania społeczności i kosmosu oraz ich dezorganizację, stan nieporządku. To tak sprzeczne połączenie możliwe jest dzię­ ki temu, że akcja w odpowiednich cyklach bajkowo-mitologicznych odnosi się do czasów poprzedzających ustanowienie ścisłe­ go porządku świata, czyli do epoki mitycznej." Możemy zatem mówić o boskiej naturze trickstera, możemy - podobnie jak w figurze błazna - wyznaczyć w nim, oczywiście schematycznie, aspekt jasny, boski i demoniczny, ciemny. Ten dzisiejszy nacisk na czysto negatywną stronę natury błazna nie powinien zatem dziwić, zważywszy na fakt, że z tym samym zja­ wiskiem spotykamy się np. już w mitologiach indiańskich, które wielekroć postrzegały figurę zwodziciela jako istotę jednoznacz­ 25 26 nie złą; a tam, gdzie sięgały wpływy chrześcijańskie, wręcz jako wcielenie Szatana. Jak zauważył Eleazar Mieletinski, tricksterskie postaci wszystkich mitologii są zazwyczaj syntezą cech ko­ micznych i demonicznych: „Synkretyzm demonizmu i komizmu jest cechą niemal uniwersalną folkloru archaicznego" - a, jak zobaczymy, nie tylko archaicznego. Napotykamy bowiem jed­ ność tych dwóch cech także współcześnie, przy czym szala prze­ chyla się raz bardziej w stronę czystego komizmu, a innym ra­ zem, i to wcale nierzadko, w stronę czystego demonizmu. Warto tutaj zwrócić uwagę także na inną, cechującą mitolo­ gicznych łotrzyków, syntezę: syntezę pierwotnej głupoty i tej specyficznej formy inteligencji, która zawiera się w określeniach „spryt", „przebiegłość", „chytrość', „szelmostwo", a którą fran­ cuscy historycy Marcel Detienne i Jean-Pierre Vernant określili mianem metis. Pozwoli nam to na przeprowadzenie jeszcze jednej analogii pomiędzy zwodzicielem i błaznem. To niezwykle szerokie, choć trafne tricksterskie postaci charakteryzujące zja­ wisko (a właściwie cecha) dotyczy całej gamy zdolności w za­ kresie sztuk i rzemiosł (takich jak np. magia, posługiwanie się afrodyzjakami i ziołami, przebiegłe strategie wojenne) i rozmai­ tych form inteligencji, na terenie analizowanej przez historyków kultury greckiej związanych przede wszystkim z postacią Her­ mesa, ale także z ojcem bogów - Zeusem. Legenda głosi, iż bo­ jąc się, że jego pierwsza żona, Metis, urodzi potężniejszego od niego syna, połknął ją, stając się pierwszym i najsłynniejszym obdarzonym metis tricksterem świata. „Oczywiście pojęcie metis nie ogranicza się tylko do panteonu greckiego - piszą Vernant i Detienne - odnajdujemy je także w mitach kosmogonicznych, w mitycznych tradycjach Bliskiego Wschodu - na przykład w mitologii sumeryjskiej, gdzie Enkidu - Ea jest zarówno panem wód, jak też wynalazcą technologii oraz obdarzonym przebiegło­ ścią posiadaczem wiedzy. Mówiąc ogólnie, greckie pojęcie me­ tis odnosi się do postaci w antropologii anglosaskiej zwanej tric­ ksterem, zwodzicielem." 28 29 30 To bowiem właśnie tricksterzy znajdują się nieustannie w sy­ tuacjach, które zadziałania inteligencji typu metis wymagają (al­ bo też takie sytuacje nieustannie prowokują); w sytuacjach nie­ jednoznacznych, przejściowych, trudnych i zmiennych, które wymagają czujności, przebiegłości, przytomności umysłu, za­ radności i pomysłowości, wspartych umiejętnościami radzenia sobie w każdych okolicznościach i wiedzą zdobywaną latami. Praktyczna skuteczność, która cechuje inteligencję typu metis także w kontekście różnych kulturowych sytuacji, pozwala tricksterskim herosom odnosić sukcesy w sztuce i rzemiośle, magii i zielarstwie, strategiach wojennych i medycynie, myślistwie i rybołówstwie. Inteligencją typu metis obdarzone są także postacie błazeńskie: mądrzy, przewrotni fou du roi, umiejący w mgnieniu oka znaleźć stosownie dowcipną ripostę, ratując tym sposobem ży­ cie, bohaterowie opowieści pikarejskich, tramp Charlie i wielu innych, dziedziczących po mitologicznych łotrzykach prócz pierwotnej głupoty także i tę umiejętność skutecznego oszukiwa­ nia świata, jego bogów i możnych; umiejętność wydostawania się cało z wszelkich opałów i tarapatów dzięki sprytowi, wspar­ temu częstokroć przez - także należące do kręgu metis - osobi­ sty urok i uwodzicielską magię. *** 27 I wreszcie ostatni aspekt mitologii błazna, który każe nam szukać jej korzeni w micie trickstera: aspekt związany z jego ro­ lą herosa kulturowego, twórcy kultury, nauczyciela ludzkości. Tricksterskie postaci wszystkich znanych nam mitologii: amerykańskiej, azjatyckiej, australijskiej, greckiej czy rzymskiej - obdarzały ludzi wieloma podstawowymi umiejętnościami i sztukami. Innymi słowy - kulturą. 57 �Oto na przykład Hermes: psychopompos, pos'rednik pomię­ dzy s'wiatem nocy i dnia oraz pomiędzy trzema kosmicznymi po­ ziomami: s'wiatem upiorów i ludzi oraz ludzi i bogów. Pan ciemnos'ci, załatwiający swoje sprawy nocą, patron dróg i bóg noma­ dów, właściciel stad, a może nawet Pan Zwierząt. Boski awantur­ nik, szczęściarz w sferze erotycznej, mający rozległe kontakty z boginią s'wiata podziemnego Hekate. Klasyczny i wiecznie przeszkadzający bogom heros kulturowy i cywilizator - wyna­ lazca mowy i ognia, boski złodziej, którego uczynki mają jednak, według Karla Kerenyi'ego , walor boskiej niewinności: niewin­ ności w znaczeniu nowej, świętej kradzieży u początków pracza­ su. Jego kradzieże budzą wyłącznie śmiech bogów i , pośród wie­ lu innych analogii w późniejszym europejskim folklorze, sięgnąć pozwalają choćby do postaci angielskiego Robin Hooda czy ho­ lenderskiego Piet Heina, a także do tradycji saturnaliów, karna­ wału, filmowej burleski, występów cyrkowych klownów czy wreszcie studenckich juwenaliów. Sięgając zaś głębiej, do trady­ cji biblijnej, nasuwa się porównanie do starotestamentowej hi­ storii Jakuba i Ezawa - historii o bracie starszym, oszukanym przez obdarzonego inteligencją typu metis brata młodszego (w ogóle motyw obdarzonego boskim sprytem cudownego dziecka, którego późniejszą realizacją w kulturze jest też błazen, wydaje się niezwykle rozpowszechniony zarówno w kanonicz­ nych i apokryficznych wersjach staro- i nowotestamentowych opowieści, jak też w mitach i folklorze całego świata). 31 Mircea Eliade pisze: „(...) to, co charakterystyczne dla Her­ mesa już od epoki klasycznej, to kontakt ze światem ludzi, świa­ tem ex definitione 'otwartym', stale będącym w procesie formo­ wania się, tj. ulepszania i przekraczania. Pierwotne atrybuty Her­ mesa - spryt i wynalazczość, uczynią go w końcu postacią o wie­ le bardziej złożoną, zarazem herosem z początków cywilizacji, patronem nauki i idealnym obrazem tajemnej wiedzy." Hermes, będąc panem dróg i wiedzy, jest zarazem bogiem przejścia: przejścia chaosu w kosmos, natury w kulturę. Jest bogiem świa­ ta otwartego, jak napisał Eliade, świata stającego się. Łączy w swojej postaci atrybuty tak chaosu, jak ładu, tak ciemności, jak i światła. Jako pan nocy, pan ciemności jest doskonałym wciele­ niem czasu przed początkiem świata; ciemności chaosu, w których kryje się już światło. Albowiem, jak pisał cytowany przez Kerenyi'ego Walter Otto „ciemność nocy, która tak słodko zaprasza do snu, daje także czujność i jasność duchowi. Daje mu większą zdolność poznawania, większą śmiałość i odwagę. Po­ znanie rozbłyskuje w nim lub spada nań niby gwiazda, rzadkie, cenne, wręcz magiczne." Od siebie dodaje Kerenyi: „Albo­ wiem to właśnie jest tu wielką tajemnicą, która, choć rozgadana i wyłożona, tajemnicą pozostaje: pojawienie się postaci mówią­ cej, jakby jasnej, artykułowanej, łatwej i potoczystej, i właśnie dlatego samej mowy wcielonej w ludzko-boskim ciele - jej po­ jawienie się w ową głęboką noc początku, w której oczekujemy zwierzęcej niemoty, bezsłownej ciszy lub krzyków żądzy i bólu. Hermes, 'naszeptywacz' - psithyristes - uduchawia zwierzęcą, ciepłą ciemność. Jego epifania uzupełnia syleniczny aspekt ge­ nezy życia, w którym też ukazuje się ów animalny pierwiastek w świecie bogów greckich, zmieniając owo życie w fundamen­ talną harmonię i pełnię." 32 33 34 Cywilizatorski i przy tym mediacyjny charakter postaci Her­ mesa łączy się zatem przede wszystkim z dwoma jego wielkimi darami dla ludzkości: darem mowy i darem ognia. Pojęcie mo­ wy, w języku łacińskim zwanej sermo, wiąże się dźwiękowo z greckim najprostszym znakiem granicznym - herma, od które­ go pochodzi imię boga. I choć w grece pojęcie hermy w znacze­ niu mowy nie występuje, to jednak ono właśnie dało źródło słów terminowi hermeneia, oznaczającemu wyjaśnienie i tłumacze­ nie, a zatem czynności czysto pośredniczące. Jako dawca ognia, Hermes ustąpić jednak musi miejsca Pro­ meteuszowi. A oto i on sam, także przyjaciel i towarzysz ludzi, 52 nauczyciel takich decydujących do rozwoju cywilizacji sztuk, jak alfabet, nauka liczb naturalnych, umiejętność przyrządzania leków, które uśmierzają choroby, przewidywania przyszłości z wnętrzności zabitych zwierząt i lotu ptaków - tak przynajmniej twierdzi w swym dramacie Ajschylos. „Historię materialnego postępu kończy odkrycie technologii metali, obróbki miedzi, że­ laza, srebra i złota. 'Wszystkie umiejętności śmiertelnych pocho­ dzą od Prometeusza' - pisze, cytując greckiego tragika, Jan Kott. - A l e początkiem kultury był 'wielki nauczyciel' - ogień." O tej kradzieży ognia Hans-Georg Gadamer w szkicu pt. Pro­ meteusz i tragedia kultury pisze tak: „Ze starego mitu dowiadu­ jemy się co najmniej tyle, że Prometeusz dopuścił się kradzieży ognia, aby pomóc ludziom. Wydaje się, że rozumiemy, co to zna­ czy: człowiek uczy się sam rozniecać i podtrzymywać ogień, do­ tąd zsyłany na ziemię według woli i uznania władcy piorunów. Jest to jakby występek, odstępstwo od Gromowładnego, a zara­ zem początek zuchwałego przekształcania przyrody w dziedzinę ludzkich zabiegów, w świat, nad którym pieczę i władzę sprawu­ je człowiek. Chyba rozumiemy też, co to znaczy, że ten, kto zdo­ bywa dla rodzaju ludzkiego tę nową samodzielność, jest boskim przeciwnikiem najwyższego stopnia, duchem antyboskości, tyta­ nicznym duchem, dzięki któremu ludzkość znajduje drogę do siebie." Fakt kradzieży ognia, wyniesionego cichcem w wydrą­ żonej trzcinie umiejscawia Prometeusza - obok Hermesa, Syzy­ fa, Tantala, upadłych aniołów z apokryficznej tradycji biblijnej i wielu innych postaci mitycznych - w szeregu, jak to trafnie określiła Maria Janion - „olbrzymiej opozycji" , bo też podo­ bieństwo Prometeusza do cierpiącego za ludzkość Zbawiciela, chociaż także należy do mitu tricksterskiego, jest pomysłem sto­ sunkowo późnym, a wśród wczesnych, starożytnych wersji opo­ wieści o tytanie tylko u Ajschylosa znajdujemy motyw końcowe­ go pojednania bohatera z bogami. 35 36 37 To właśnie Ajschylos najpełniej uwypuklił całą kulturową doniosłość i istotne konsekwencje kradzieży ognia. Ukazał ową legendarną kradzież jako początek „nie znającej granic twórczo­ ści człowieka" , jako początek - innymi słowy - późniejszego mitu faustycznego. Kultura jako taka jest bowiem, w interpreta­ cji Ajschylosa, wyraźnym występkiem przeciwko bogom. Du­ chową stroną techniki ognia jest przecież dana człowiekowi nadzieja i wiara we własne siły, w ludzką doczesną samodziel­ ność, czyniąca z niego pana stworzenia równego niemal Stwór­ cy; czyniąca z niego, jak w popularnym powiedzeniu, kowala swego losu. Nie przypadkiem jest Prometeusz w starych mitach przedstawiany jako antropoplasta, rzeźbiarz i stwórca ludzi. Nie przypadkiem czczony był on jako lokalne attyckie bóstwo wła­ śnie sztuki kowalskiej i garncarskiej, jako demon garncarstwa. Odległą konsekwencją tej nie znającej granic twórczości jest zro­ dzony przez mit prometejski późniejszy mit geniuszu, mit arty­ sty. „Nowożytne przeobrażenie symbolu Prometeusza - pisze Gadamer - to jakby początek całkiem nowej historii. Punktem wyjścia jest późnoantyczny przekaz o Prometeuszu - stwórcy człowieka, ale przekaz ten przełamuje się w nowej samowiedzy ducha wyzwalającego się z więzów chrześcijaństwa. Początek tej nowej historii przypada z pewnością na okres renesansu, ale jego wpływ widać wyraźnie dopiero u Shaftesbury'ego, ostatecz­ ną zaś formę nadaje mu Goethe w swojej słynnej odzie. W posta­ ci Prometeusza - stwórcy człowieka, ludzkość rozpoznaje wła­ sną twórczą moc w królestwie sztuki. Z dawnym symbolem spla­ ta się teraz mit geniuszu, mit wszechpotężnej produktywności ar­ tysty, ów specyficzny mit człowieka." 38 39 * ** Koło się zamknęło i znów powrócić możemy do tricksterskich postaci mitologii indiańskiej - tym razem do innego daw­ cy ognia, Jaguara, bohatera mitologii południowoamerykańskiej. �Ogień nie jest wartos'cia samą w sobie, o ile nie wiąże się z gotowaniem. „Narzuca się pytanie - pisze Kott - dlaczego A j schylos w tym wykładzie antropologii nie wspomniał ani sło­ wem, że Prometeusz nauczyć musiał ludzi także sztuki gotowa­ nia. Po wielkiej mitologii kultury Levi-Straussa Surowe i goto­ wane, zastanawiać musi podobieństwo mitów o Prometeuszu do mitów kulinarnych, które przechowała la pensee sauvage. W pe­ wien szczególny sposób - pisał Levi-Strauss w Uwerturze do Le Cru et le Cuit' - 'mity się nawzajem do-mys'lają'. W mitach 0 przyrządzaniu potraw Indian Ameryki Południowej, zwłaszcza w mitach ge i bororo, występuje Jaguar, szwagier i przyjaciel człowieka, któremu w darze przyniósł ogień. Ogień jest tutaj, jak i w mitach o Prometeuszu, związany z przejściem od natury do kultury. Jaguar, jak Prometeusz, jest 'dawcą sztuk i umiejętności'. Przyrządzanie potraw jest czynno­ ścią 'mediacyjną' - w znaczeniu dosłownym: gotowanie wyma­ ga pośrednictwa wody i naczynia; wędzenie pośrednictwa po­ wietrza; w znaczeniu symbolicznym przyrządzanie potraw jest 'czynnością mediacyjną między niebem i ziemią, życiem 1 śmiercią, naturą i społeczeństwem'. Gnicie jest śmiercią, pośre­ dnictwo ognia zabezpiecza jedzenie przed zgniciem. Mity kuli­ narne południowo-amerykańskie, ge i sherente, są w istocie mi­ tami kosmologicznymi. Ten meta - mit mówi: jeżeli słońce za daleko oddali się od ziemi, cały świat zgnije; jeżeli słońce zbyt­ nio się przybliży, świat zostanie spalony. Mit kulinarny o Jagua­ rze - dawcy ognia opowiada o relacjach między górą i dołem w topokosmosie." W istocie relacje pomiędzy górą i dołem w topokosmosie są, jak twierdzi Levi-Strauss, uniwersalnym tematem mitologicz­ nym świata, „...ziemia mitologii jest okrągła" - powiedział francuski etnolog w trakcie swych rozmów z Didier Eribonem; a mity nawzajem się „do-myślają". Ich centralnym tematem, rdzeniem owej nieskończonej, okrągłej mitologicznej ziemi jest temat przejścia od natury do kultury, przejścia związanego z tra­ gicznym pęknięciem relacji pomiędzy światem niebiańskim i światem ziemskim. Temat ten mity odnawiają i powtarzają w najrozmaitszych wariantach. Błazen, krewny i potomek Jagu­ ara i Kruka, Kojota i lelka, Hermesa i Merkurego, Prometeusza i Maui, nie przekazuje wprawdzie ludziom ognia, ale dziedziczy po swych przodkach konsekwencje tego ich pierwszego zuchwa­ łego czynu - poczucie bezgranicznej wolności w zakresie ducha i materii, w zakresie poznania, wiedzy, nauki i sztuki, w zakresie technologii i materialnej przemiany świata. Jest nauczycielem i zarazem wcieleniem - w dobrym i złym sensie - owej wolno­ ści. Jest żywym przykładem, na którym najlepiej i najjaśniej w i ­ dać jej prawdziwe dobrodziejstwa, ale też nie mniej realne nie­ bezpieczeństwa, jakie niesie zarówno dla pojedynczego człowie­ ka, jak też dla kultury oraz przyszłości kosmicznego ładu świata. 411 41 PRZYPISY: 1 B. Geremek, Problem skalania w wyobraźni społecznej średnio­ wiecza, w: Obecność, Londyn 1987, s. 179 Por. J. Le Goff, Metiers licites et metiers illictes dans UOccident medieval, w: Pour un autre MoyenAge, Paris 1977, s. 106 Tamże, s. 96 P. Ricoeur, Symbolika zła, przeł. S. Cichowicz, M. Ochab, Warsza­ wa 1986, s. 14 Por. W. Willeford, The Fool and his Sceptre. A Study in Clowns and their Audience, Northwestern University Press, 1969, s. 12 Tamże, s. 101 T. W. Boyd, Clowns. Innocent Outsiders in the Sanctuary: A Phe­ nomenology of Sacred Folly, „Journal of Popular Culture", vol. 22, win­ ter 1988, nr3, s. 104 Tamże, s. 106 W. Willeford, op.cit., s. 10 Tamże, s. 15 " Por. В. Swain, Fools and Folly during the Middle Ages and the Re­ naissance, New York: Columbia University Press 1932, s. 65, cyt. za: W. Willeford, op. cit., s. 85 Por. W. Willeford, op. cit., s. 11: nie przypadkiem wszak cytowana przez niego Thelma Niklaus (Harlequin, New York: G. Braziller, s. 18) twierdzi, że prawdopodobne jest, iż wszyscy europejscy klowni, mimo­ wie i komedianci zrodzeni zostali przez postać satyra z komedii greckiej, a ten z kolei - przez falliczne rytuały i obrzędy dionizyjskie. Nie przy­ padkiem też łacińskie słowo 'follis' używane było także w znaczeniu 'scrotum' (wł. 'coglione'), co dosłownie oznacza „krocze", ,jądra" (ale może też oznaczać genitalia kobiece); nie przypadkiem wreszcie inne ła­ cińskie określenie błazna - 'gerro' - wywodzi się z sycylijskiego okre­ ślenia genitaliów męskich i damskich. Przykłady można by mnożyć, a li­ teratura na ten temat jest niemal nieskończona, dość zatem wspomnieć jeszcze tylko o przytaczanym przez Paula Radina określeniu trickstera Indian Winnebago jako „głupiego fallusa", czy też o tym, że elementem stroju zarówno renesansowego arlekina, jak też rzymskich mimów i greckich Phallophores był fallus. O tym zaś, że kogut, który w wielu wyobrażeniach identyczny jest z błaznem, symbolizuje także fallusa, czytamy choćby u Szekspira (Hamlet, IV, v. 57-58). 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 2 13 C. Levi-Strauss, La potiere jalouse, Paris 1985, zwłaszcza s. 49-66. Por. np. A. Bruckner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985, s. 284,298, 302; K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian t. II; Kul­ tura duchowa cz. I, Warszawa 1967, s. 409; L.J. Pełka, Polska demono­ logia ludowa, Warszawa 1987, s. 49 14 15 Por. E . Kern, The Absolute Comic, New York 1908, s. 159-169 Por. np. E . Kern, op. cit., s. 117-208; P. Radin, The Trickster. A Stu­ dy in the American Indian Mytholoy with commentaries by Karl Kerenyi and C.G. Jung, New York 1971; E . Mieletinski, Poetyka mitu, przeł. J. Daucygier, Warszawa 1981, s. 221 i п.; M. Słowiński, Błazen. Dzieje po­ staci i motywu, Poznań 1990, s. 15-22 16 17 Por. H.-G. Gadamer, Prometeusz i tragedia kultury, przeł. M. Łu­ kasiewicz, w: Rozum, słowo, dzieje, Warszawa 1979, s. 171 P. Radin, op. cit. N. O. Brown, Hermes the Thief; The Evolution of a Myth, New York 1969, s. 48, cyt. za: E . Kern, op. cit., s. 128 E . Kem, op. cit., s. 177-208 Por. C.G. Jung, On the Psychology of the Tricster Figure, w: P. Ra­ din, op. cit., s. 200 C. G. Jung, op. cit., s. 203 Tamże. P. Radin, op. cit., s. 150 Tamże, s. 168 Tamże. E . Mieletinski, op. cit. Tamże. Por. M. Detienne, J.P. Vernant, Cunning Intelligence in Greek Cul­ ture and Society, Sussex and New Jersey 1978 Tamże, s. 7 Por. К. Kerenyi, Hermes przewodnik dusz. Mitologem źródła życia mężczyzny, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa 1993, s. 43 i tenże, The Tric­ ster in relation to Greek Mythology, w: P. Radin, op. cit., s. 156 M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. I: Od epoki ka­ miennej do misteriów eleuzyńskich, przeł. St. Tokarski, Warszawa 1988, s. 194 Cyt. za: K. Kerenyi, Hermes..., op. cit., s. 42 Tamże, s. 74 J. Kott, Góra i dół albo o wieloznacznościach Prometeuszu, w: Zja­ danie bogów. Szkice o tragedii greckiej, Kraków 1986, s. 32 H.-G. Gadamer, op. cit., s. 165 Por. M. Janion, Powstrzymać Prometeusza, w: Wobec zła, Chotomów 1989, s. 150 Por. H.-G. Gadamer, op. cit., s. 169. Tamże, s. 175 J. Kott, op. cit., s. 32 C. Levi-Strauss, D. Eribon, Z bliska i z oddali, przeł. K. Kocjan, Łódź 1994, s. 159 18 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 31 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 53 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/936edc1261fc6e5311e8eab4f1cfa315.pdf 65fcb3e8f5ece7690c538510e7a2cf82 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2655 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2468 Title A name given to the resource Lalki w rytuale / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.35-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lalki w rytuale Henryk Jurkowski Diachroniczne istnienie kultury jest już od dawna odczuwaną oczywistością. Ale to, co dziedziczymy po przodkach, ma formę znacznie zmienioną i zazwyczaj szczątkową. Ile elementów czy motywów słowiańskich ostało się w s'rodkowej Europie? Bardzo niewiele. Symboliczne topienie alegorii zimy, kolędowanie choć­ by i zaadaptowane do chrześcijańskich obyczajów chodzenie z szopką... Wszystko to stopniowo obumiera, jeśli nie całkiem już zniknęło z naszego życia. Tak to na ogół wygląda w perspek­ tywie kultur europejskich. Jeśli jednak skupimy się na doświad­ czeniu całej ludzkości, rzecz ukaże nam się w innym świetle w związku z różnorodnym tempem przemian kulturowych na po­ szczególnych terytoriach, a na nich wśród różnych grup etnicz­ nych: wiele dawnych form i obyczajów istnieje w dalszym ciągu i ich żywotność jest w dalszym ciągu bardzo duża. Oczywiście zagadnienie to wymagałoby obszernej dysertacji. Ja zamierzam ograniczyć się do lalek i do ich uczestnictwa w różnorodnych formach ludzkiej kultury. O ile w Europie lalka istnieje głównie jako uczestnik gry teatralnej we wszystkich możliwych dla niej funkcjach (jako postać w ilustrowanym baja­ niu, jako substytut aktora w iluzyjnym teatrze lalek, jako znak plastyczny postaci scenicznej w teatrze alternatywnym), o tyle w Afryce i w Azji pojawia się ona w działaniach przedteatralnych i prototeatralnych. Poprzez działnia przedteatralne i prototeatralne w tym wy­ padku rozumiem uczestnictwo lalek w rytuałach oraz w przed­ stawieniach, ukształtowanych teatralnie, które w dalszym ciągu służą człowiekowi w jego kontaktach z bogiem lub siłami nad­ przyrodzonymi. Na przykładzie różnorodnych i aktualnie wyko­ rzystywanych funkcji lalek można by próbować pokazać jeden z najważniejszych procesów kulturowych w dziejach ludzkości: od rytuału do świeckiego wykorzystania lalki: innymi słowy, od sakralnych funkcji prototeatru do jego zastosowania w sferze profanum - jako czystej rozrywki. To, co w innych dziedzinach kultury może być i było już tylko domeną historyka, jako fakty z przeszłości, w wypadku kulturowego uczestnictwa lalek może stanowić cząstkę aktualnej, współczesnej wędrówki po kulturze światowej, choćby niektóre z jej sakralnych elementów były w trakcie dokonującej się zmiany, zmierzając ku sferze profa­ num. Oczywiście, ktokolwiek podjąłby taką wędrówkę, nie może unikać odwołań historycznych. Odwrotnie - historia dostarczy wielu dodatkowych przykładów. Mnie chodzi o to, by pokazać cały proces uczestnictwa lalki w rytuale, prototeatrze i teatrze od chwili, gdy to uczestnictwo zostało odnotowane po raz pierwszy. Oczywiście zamierzam zrezygnować z jakichkolwiek podziałów geograficznych i przyjąć, że ludzkość jest jedną wielką całością, a jej historia w procesie przemian kulturowych w obrębie „świa­ ta lalek" tworzy obraz uchwytny dla współczesnego badacza. I ten proces właśnie jest przedmiotem mojego zainteresowania. Być może pewien wyjątek uczynię dla Europy. Dzięki pra­ com Charlesa Magnina znamy zarówno rytuały greckie, jak i rzymskie, w których uczestniczyły lalki. Znamy też informacje o figurach sakralnych, czasem ruchomych, w kościołach chrze­ ścijańskich. Skądinąd wiemy także wiele o pozostałościach z dawnych rytuałów pogańskich w kultywowanych do niedawna obyczajach europejskich. Wszystkie one należą do przeszłości i przywoływanie ich zaciemniłoby tylko obraz kultur pozaeuro­ pejskich, pozastających w dalszym ciągu w granicach sfery sa­ crum, prawie całkowicie zapomnianej w Europie. Pominiemy zatem rytuały europejskie jako najwcześniejsze manifestacje sa­ crum, pogrążonego w zbiorowej niepamięci. Będzimy mówili 0 zjawiskach, w których sacrum jest jeszcze żywe i pozostaje ciągle pewną szansą dla ludzkości, szukającej dla siebie nieusta­ jąco jakiegoś - pewnego - drogowskazu. Jest niemal pewne, że lalka z ruchomymi członkami wywo­ dzi się bezpośrednio z figur kultowych, takich jak fetysz, tali­ zman czy idol. Idol - nieruchoma figuratywna rzeźba - przedsta­ wiał bóstwo albo ubóstwionego przodka, lub też ich akolitów (np. duch ogniska domowego), umocowanych na pewnego ro­ dzaju podstawie (postumencie?). Zapewne w procesie oddziały­ wania bóstwa na człowieka (i odwrotnie) zrodziła się potrzeba uruchomienia członków figur. Figury afrykańskie dostarczają nam dowodów w tym zakresie. Niektóre z nich unieruchomione na postumentach posiadają ruchome głowy i ręce. Na tym etapie zachowały swoje „boskie" funkcje, co również potwierdza ich użycie w wielu afrykańskich rytuałach. W niektórych kulturach w ogóle lalkom przyznano status boskości, jak to wynika z zapi­ sków mnicha hiszpańskiego Sahaguna z okresu podboju Meksy­ ku: [...] wtedy (sztukmistrz) stawał, poruszał torbą, potrząsał nią 1 wywoływał tych, którzy się w owej torbie znajdowali... Natych­ miast zaczynały z niej wychodzić ludziki niby dzieci. Niektóre z nich przebrane były za kobiety; bardzo udane było to przebra­ nie: tak jak one nosiły spódniczkę i bluzkę; dobrze również prze­ brane były za mężczyzn: nosiły przepaskę, pelerynę, naszyjnik z drogocennych kamieni. Tańczyły śpiewały, wyrażały to, co sta­ nowi istotę ich serca. Kiedy już to wykonały, wtedy on ponownie potrząsał torbą i one się ukrywały, sadowiły się w niej. „Temu, który sprawia, że bogowie wychodzą, poruszają się i naśladują ", płaci się za to. 1 Nie jest jasne jednak, czy określenie „bogowie" wyrażało rzeczywistą wiarę w boskość lalek czy też była to tylko metafo­ ra, wskazująca na boskie funkcje lalek. Claude Levi-Strauss przekonuje, że człowiek pierwotny rozumiał już symboliczne funkcje sztuki. Jej twórcy i odbiorcy zdawali sobie sprawę z róż­ nicy między przedstawianym i przedstawiającym, czego dowo­ dzą czasowe tylko wcielenia już to w jednego z przodków, już to w jednego z bogów w kolejnych rytuałach. Możemy przypu­ szczać, że Sahagun mógł mieć problemy nazewnicze i stąd jego relacja nie jest precyzyjna. Przekazy z Afryki przekonują nas, że choć lalki wywodziły się ze świata sacrum, mogły też po odpo­ wiednim przygotowaniu być wykonywane przez ludzi. Odpo­ wiednia informacja dotarła do nas z południowej Nigerii. Według miejscowego mitu lalki pochodzą z podziemnego kraju, gdzie przebywają zmarli przodkowie. Otóż pewnemu człowiekowi z plemienia Akpan, imieniem Etuk Vyo, udało się 2 35 �dotrzeć do krainy zmarłych, gdzie zobaczył, jak zmarli przodko­ wie posługują się lalkami. Powróciwszy na powierzchnię nau­ czył ludzi posługiwania się lalkami, ale zmarli - na podobień­ stwo Zeusa, który ukarał Prometeusza za inną przysługę wy­ świadczoną ludziom - zesłali na niego śmierć. Lalki musiały wy­ woływać pewien respekt jako zjawisko zaskakujące, może nawet nadnaturalne, bo i inne przekazy mówią o ich, jeśli nie sakral­ nym, to magicznym pochodzeniu. Na przykład marionetki we­ dług tradycji nigeryjskiej pochodzą z Obio Iban Iban, to jest z wioski kobiet czarodziejek. A więc lalki wykonywały kobiety posiadające pewne dyspozycje magiczne. Również mężczyźni czarownicy posiadali taki sam przywilej. Pewne atrybuty czaro­ dzieja przypisywano głównie kowalowi i w większości krajów afrykańskich kowal był wykonawcą lalek. Przyznanie tego samego prawa do wytwarzania lalek męż­ czyznom i kobietom w Afryce wydaje się późniejsze w stosunku do sytuacji, o której informuje Mircea Eliade, z okazji opisu ry­ tuału inicjacyjnego na Ziemi Ognistej. Inicjacja dojrzałościowa u Selknamów była wyłącznie męską ceremonią tajemną: Mit o pochodzeniu opowiada, te pod przewodnictwem Kra, Kobiety-Księżyca, i potężnej czarownicy, kobiety zaczęty terrory­ zować mężczyzn, ponieważ miały moc przemieniania się w „du­ chy", to znaczy potrafiły wytwarzać maski i używać ich. Ale mał­ żonek Kra, Kran, Mężczyzna-Słońce, odkrył pewnego dnia taje­ mnicę kobiet i powiadomił o niej mężczyzn, którzy zmasakrowali w szale wszystkie kobiety z wyjątkiem dziewczynek i wtedy też zorganizowali tajemne ceremonie z maskami i rytuałami drama­ tycznymi, aby z kolei terroryzować kobiety. 2 Lalki, jak i maski posiadały zatem specjalną siłę magiczną, pozwalającą panować nad określonymi grupami ludzi. Był to jednak zdeformowany produkt sakralnej ontologii lalki. Jeszcze mniej interesuje nas walka płci. Ważne jest dla nas, że lalka po­ chodzi z zaświatów, ze specjalnego - sakralnego - terytorium, co upoważniało człowieka do korzystania z niej w różnorodnych re­ ligijnych obrzędach. Jest także czas najwyższy, by uczynić za­ strzeżenie, że nie wszystkie materialne wyobrażenia bóstw były rozumiane jako lalki zgodnie z naszą europejską semantyką. Szczególnie w Afryce ich nazewnictwo było wysoce zróżnico­ wane, a odpowiednie terminy wynikały z aktualnej funkcji figur w rytuale, pomijając ich główną funkcję, to jest funkcję substy­ tutu. Lalka wkraczała do różnych rytuałów i oczywiście nikt z jej użytkowników nie miał żadnych przeczuć co do jej przyszłego teatralnego charakteru. Jak się wydaje, wśród najwcześniejszych rytuałów poważne miejsce zajmował ryt odtwarzania aktu stwo­ rzenia. Tuż obok istotne miejsce zajmował rytuał związany ze stworzeniem, narodzinami człowieka i z jego śmiercią. O ile pierwszy nie angażował lalki, o tyle drugi odwoływał się do niej nieustannie. Znalazł on wyraz w rytuałach pogrzebowych i w kulcie przodków. Jak się wydaje, to z nich właśnie teatr lalek wziął swój początek. Tak sądzi W. H. Rassers i wielu innych ba­ daczy. Podobnie sądzi Rinnie Tang, omawiając rytuały pogrze­ bowe w Chinach: 4 Pogrzebowej procesji ważnych osób towarzyszą udekorowane platformy na kołach, na których znajdują się grający muzykanci oraz słomiane chochoły w maskach, które symbolizują opiekunów grobu. Przy końcu dynastii Tchou (770-256) chochoły te zostały zastąpione przez drewniane lalki z ruchomymi członkami. Maski noszone przez chochoły palono lub grzebano, odpowiednio do zwyczajów w rozmaitych regionach, podczas gdy lalki wracały do ludzi, którzy je wykonali. Lalki wytwarzali wyspecjalizowani rzemieślnicy, aby je wypo­ życzać, szczególnie na ceremonie pogrzebowe; oni też zapewnia­ 36 li ich manipulację i muzyczny akompaniament. Te bogate pogrze­ bowe procesje stały się prawdziwymi spektaklami. Pogrzebowe ceremonie mogą być uznane za początek chińskich lalkarskich przedstawień i tańców w maskach, pokazywanych przez aktorów. 5 Podobnie sądzi Jacques Pimpaneau, który daje nam szereg przykładów zastosowania lalek w rytuałach pogrzebowych. Jest rzeczą godną uwagi, że to właśnie kult przodków, również w Afryce, jest traktowany jako pierwszy impuls do powstania animowanej lalki. Jak można przypuszczać, dzieje się tak zapew­ ne dlatego, że obok zwierzęcych (totemizm) i fantastycznych przedstawień bóstw (siły natury) zmarli przodkowie jako uznani opiekunowie plemienia, a więc ich „dobre" duchy, dały początek boskim człekokształtnym idolom-lalkom. Pamiętamy, że Akpan Etuk Vyo przejął lalki z rąk zmarłych. Byłby to zatem akt symboliczny. A zatem lalki już to przedsta­ wiały zmarłych, już to służyły ich weneracji. Fangowie, żyjący w Kamerunie i w Gabonie, w swoim rytuale inicjacyjnym melane posługują się figurkami na patykach, aby wywołać wrażenie kontaktów inicjantów ze zmarłymi przodkami. Ten punkt kulmi­ nacyjny wymaga istotnych przygotowań. Adepci wtajemnicze­ nia, młodzi chłopcy, przebywają przez pewien czas w odosobnie­ niu na medytacjach, nauce i specjalnej diecie, by pewnej nocy, po zażyciu środków halucynogennych obejrzeć - ale już w in­ nym pomieszczeniu - pokaz lalek, w których rozpoznają swoich przodków. To samo stowarzyszenie Fangów w Gabonie w takich sa­ mych celach inicjujących posługuje się biustami na patykach z ruchomymi ramionami, które ukazują się ponad prymitywnym parawanem z chust. Poruszają nimi wioskowi dygnitarze. Pokaz służy kontaktom ze zmarłymi przodkami, a przy tym ma także znaczenie puryfikacyjne. „Lalki" te należą do wioskowego sa­ crum. Spoczywają na cylindrycznych skrzynkach z kory, w których znajdują się czaszki zmarłych. W obrzędzie inicjacyjnym deble, na Wybrzeżu Kości Słonio­ wej, młodzi adepci wtajemniczenia noszą figurki około 95 cm wysokości, posiadające postumenty (prawdopodobnie deble jest wyobrażeniem śmierci). Trzymając je za ręce, uderza­ ją rytmicznie postumentami o ziemię. Deble i podobne do nich deguele (te tylko dla wtajemniczonych) używane są w procesji pogrzebowej, w której lalkom towarzyszą dźwięki bębnów, grze­ chotek drewnianych, trąbek i śpiewów. Ceremonia ta ułatwia zmarłemu opuszczenie społeczności żywych. Wiele innych plemion i stowarzyszeń korzysta z lalek w podobnych celach. Do takich można zaliczyć spektakl zwany Akan, w Nigerii, odgrywany w plemieniu Ibibio przez kilkana­ ście nocy po zakończeniu wojny - ku czci zmarłych. W nie­ których regionach Afryki lalki uczestniczące w ceremonii po­ grzebowej otrzymywały - jak się zdaje - kształt symboliczny, jak na przykład w Zairze, gdzie występowały w postaci instru­ mentów muzycznych. Odejściu zmarłego w pełnej jego satysfak­ cji służył - również w Zairze - w plemieniu Bwende rytuał zwa­ ny niombo. Słowo to oznacza także trumnę w postaci wielkiego manekina, przeznaczoną zazwyczaj dla szefa plemienia. Przygotowanie niombo może mieć miejsce jeszcze za życia szefa plemienia, który zleca specjaliście wykonanie manekina, a przede wszystkim jego głowj, która powinna mieć wszystkie cechy przyszłego nieboszczyka. Na ogół głowa ta jest wykonana z czerwonej tkaniny, wypełnionej trawą i bawełną. Włosy naśla­ dują fryzurę szefa. Dba się również o podobieństwo brody i uszu. Otwarte oczy mają makijaż w postaci czarnych i białych linii, policzki są zaokrąglone, a usta odkrywają zęby spiłowane zgo­ dnie z lokalną modą. Czasem wtyka się w nie fajkę. Kiedy szef umrze, pozostaje jeszcze wiele innych czynności: 1. suszenie zwłok, które trwa sześć tygodni - nad ogniem; 2. owijanie go w pieluszki przez kobiety, które również dokonują przeglądu ca6 �łego ciała; 3. przekształcenie nieforemnej bryły z tkaniny w ma­ seans karcianej gry. Jeden z nich zastępuje zwłoki na łożu śmier­ nekina za pomocą igieł i nożyczek. ci, inni zaś niosą zmarłego do karczmy, sadzają przy stole i ma­ Całość wzmacnia się specjalnym pancerzem. Ogromny kor­ nipulują jego rękami tak, jakby zmarły grał w karty. Współcze­ pus pokryty jest tatuażem, zgodnie z pierwowzorem, oraz znaka­ sny lalkarz powiedziałby, że mamy tu do czynienia z „animacją mi symbolicznymi i ornamentami w kolorze niebieskim. Ramię zewnętrzną". Podobny obyczaj ożywiania nieboszczyka, choć lewe jest zgięte ukośnie ku przodowi, ramię prawe podniesione w innych okolicznościach, znamy także z Ukrainy. Tu zmarły po­ do góry i tak zafiksowane. Nogi w pozycji do tańca, ale są one rusza swoimi członkami jak marionetka (dzięki systemowi bardzo grube, szczególnie w kostkach. Niombo ma 3 metry wy­ sznurków) w czasie nocnego czuwania rodziny. Jest to zapewne sokości i 4 metry szerokości. Na ogół bywa szersze niż wyższe. znak sympatii i ostateczne pożegnanie z żywymi. Zazwyczaj niombo służy jedne­ Nowe aspekty kultu zmar­ mu zmarłemu, ale czasem posia­ łych przynoszą przekazy z Dada dwie głowy i mieści w sobie homeju i Nigerii, dotyczące dwa ciała. praktyk stowarzyszenia Gelede Plemię Bwende traktuje ry­ z plemienia Yoruba. W swoich tuał pogrzebowy w sposób po­ obrzędach posługują się oni lal­ godny, a właściwie zabawowy. kami na postumentach, których Już na kilka dni przed ceremonią członki poruszane są z pomocą pogrzebu członkowie plemienia sznurka. Lalkarz jedną ręką pod­ zaczynają tańczyć. W dniu po­ trzymuje postument, a drugą grzebu wynosi się niombo, na animuje lalkę, odtwarzając ta­ razie bez głowy, przed dom po­ niec erotyczny, który, po ujaw­ grzebowy. Otaczają je kobiety nieniu zakrytego początkowo se­ i wdowa. Płaczą. Gra orkiestra ksu lalek, kończy się aktem złożona z 6-7 muzykantów, płciowym. głównie perkusistów, którzy po­ To połączenie ceremonii po­ ruszają się w kręgu. Dołączają grzebowej z aktem płciowym Rysunek figury grzebalnej - n i o m b o , Zair do nich ludzie, którzy tańczą ma swoje głębokie uzasadnienie. i rytmicznie klaszczą. Wykonują W wielu krajach inicjacja mło­ dych w dorosłe życie odbywa się m.in. poprzez doświadczenie oni wiele różnych skoków, a także gestów obscenicznych. Po k i l ­ śmierci inicjacyjnej: trzeba umrzeć, żeby stać się nowym czło­ ku godzinach tańca podaje się posiłek dla wykonawców niombo wiekiem. Stan śmierci wyraża się często zmarionetyzowanymi oraz dla muzykantów. Teraz niombo otrzymuje głowę i przymo­ ruchami inicjantów: cowuje się je do platformy. Orkiestra gra. Dzieci i wnuczkowie zmarłego podnoszą wielokrotnie niombo do góry. Kobiety pod­ skakują, imitując jego taniec. W rytuale inicjacji młodzi ludzie przyjmują często śmiertelny Około czwartej po południu odgrywa się scenę pożegnania wygląd, albo ściślej - wygląd przywróconych do życia. Wracają niombo. Kobiety lamentują. Strzał z fuzji jest znakiem do formo­ oni do żyjących po pobycie w tajemnym miejscu, gdzie byli uwa­ wania się pochodu, w którym bierze udział cała wioska. Młodzi żani za zmarłych, później zaś zostali ponownie narodzeni. Naro­ ludzie podnoszą na ramiona platformę, przy czym dwóch dodat­ dzenie to nie ma istotnego znaczenia aż do ostatniej ceremonii, kowych animuje ręce i głowę zmarłego. Odgrywają oni małą ko­ w której są przywracani do życia. Inicjanci z plemienia Kissi medię. Oto niombo nie chce iść w kierunku grobu, ale pragnie w lasach Gwinei, jak i w innych społecznościach Afryki, mają po­ odwiedzić miejsca, które bliskie mu były za życia, a przede bielone ciała jak fantomy i ruszają się jak automaty albo lalki; wszystkim domostwa swoich kochanek. Przypadkiem trafia tak­ ich kroki, ich najmniejsze gesty są zmechanizowane i całkowicie że na podwórze misji chrześcijańskiej, ale wycofuje się z niego podporządkowane rytmowi bębna, w który uderza mistrz rytua­ z oznakami niezadowolenia, wreszcie pozwala się doprowadzić łu. Równocześnie mimo wagi gatunkowej ceremonii znajduje tu do grobu. Po krótkim dialogu, jak najlepiej pochować niombo, swe miejsce satyra i bufonada, a nawet nagle ujawniająca się uczestnicy pogrzebu wrzucają je do grobu i po wydaniu okrzyku wrogość: „ lalki" odrywają się od swego tła i grożąc zbliżają się wielkiej radości kontynuują swoje tańce i zabawę. do widzów, którzy wycofują się... Niewiele wiadomo o pochodzeniu tego rytuału, niemniej ana­ logie do mumifikacji zmarłych w Egipcie wydają się bardzo wy­ Można jednak sądzić, że ten dychotomiczny obrzęd, ryt prze­ raźne. Bardzo możliwe, że niombo wywodzi się z Egiptu i jest kroczenia, łączący śmierć z narodzinami, rozpadł się z czasem na prymitywną, „ludową formą" rytuałów znad Nilu. Jego odmiany dwa odrębne rytuały, szczególnie że obok rytu narodzin, ogrom­ znajdujemy również w Togo w postaci rytuału unii oraz w Gha­ ne znaczenie dla plemion pierwotnych miał ryt płodności w swo­ nie w postaci ga. Potrzeba zadowolenia zmarłego przybierała im jak najszerszym znaczeniu. O ile rytuał przekroczenia miał czasem formy naturalistyczne czy wręcz makabryczne. Jak po­ w dużym stopniu charakter symboliczny, o tyle ryt płodności był dają Nidzgorscy, w niektórych plemionach praktykuje się oży­ nastawiony na uzyskanie konkretnych efektów ważnych dla ca­ wianie zmarłego za pomocą specjalnej, choć nieznanej manipu­ łego plemienia, bo zabezpieczających jego byt. Zapewne dlatego lacji. W efekcie zmarły sam podąża do swego grobu. Plemię Mitw rycie tym znajdujemy elementy magii sympatycznej (analo­ sogo łączy ruch zmarłego z jego demonstracją wśród zieleni, gicznej), za pomocą której człowiek pragnął zobowiązać naturę w pełnym splendorze. Członkowie plemienia Mofu-Gudur w Ka­ i przenikający ją świat nadprzyrodzony do obdarzenia go jak naj­ merunie, dzięki zabiegom dokonanym na kościach zwłok, mogli bogatszymi plonami. Rytuał płodności z natury rzeczy prowoko­ łatwo manipulować jego ciałem i sugerować jego życie. Nie na­ wał jego uczestników do sakralnego, ale równocześnie instru­ leży jednak dziwić się Afrykanom. W Europie znano do niedaw­ mentalnego traktowania aktu seksualnego: na podobne obyczaje. Nadmorska wieś Leucate na pograniczu Katalonii znana jest Bardzo często, zwłaszcza w Afryce i Oceanii, młodzi inicjo­ z przywiązania jej mieszkańców, rybaków, do gry w karty. Kie­ wani cieszą się po obrzezaniu dużą swobodą seksualną. Faktu te­ dy więc któryś z nich umrze, jego koledzy organizują mu ostatni go nie należy jednak mylić z rozwiązłością, gdyż nie chodzi 8 9 u) 7 37 �0 swobodą seksualną we współczesnym zdesakralizowanym tego słowa znaczeniu. Jak wszystkie pozostałe funkcje życiowe, tak 1 seksualność jest w społeczeństwach przednowożytnych obar­ czona świętością. Jest to środek uczestnictwa w fundamentalnym misterium życia i płodności} 1 Znaczna część plemion pierwotnych była przekonana, że ko­ pulacja ludzi ma wpływ na przyspieszenie kiełkowania zboża. Pipiles z Ameryki środkowej wyznaczali specjalne osoby do wy­ konywania seksualnego aktu w momencie gdy pierwsze ziarna były rzucane w ziemię, co stanowiło przykład „sakralnego mał­ żeństwa". W Afryce lalki występowały bardzo często w rytuałach płod­ ności. Niektóre uczestniczyły w rozbudowanych ceremoniach. Tak było w wypadku lalek gelede plemienia Yoruba, które ucze­ stniczyły w rycie płodności ku czci bóstwa Sapata, rycie odby­ wającym się w okresie pierwszych siewów. Ceremonia składała się z szeregu tańców, w czasie których wtajemniczeni parzyli się, a nawet pewni młodzieńcy spółkowali z ziemią. Na ogół lalkarze demonstrowali akt płciowy w niezwykle uproszczonej wersji. Oto na jednej nitce zawieszonej horyzontal­ nie między palcami oddalonych od siebie stóp animatora, siedzą­ cego na ziemi, umieszczano dwie lalki, które w prymitywnym tańcu zbliżały się do siebie i , wykorzystując swe odkryte organy płciowe, łączyły się ze sobą. Były one niezwykle popularne. Spotykano je w Kamerunie, Gabonie, w Kongo i w innych kra­ jach. Były wykonane z rozmaitych materiałów, głównie z drew­ na i z rafii, z wyraźnym uwzględnieniem seksu i jego owłosienia. Dzisiaj lalki te utraciły już sakralne funkcje. Oddano je w ręce wyrostków, którzy traktują je jako pikantną zabawkę. Ślad zapom­ nianego sakralnego seksu odnajdujemy także w Brazylii, gdzie byli niewolnicy afrykańscy rozwinęli własny, ludowy wyrób za­ bawek figuralnych, przedstawiających coitus w sposób dyna­ miczny (m.in. w formie akcji lalek osadzonych na pistolecie, uruchomianych za pomocą spustu). Motywy seksu pojawiały się w rytuale często i w różnej for­ mie, i trudno by było wiązać je zawsze z kultem płodności. Lal­ karze Hausa z Nigru wystawiają wokół swego czworokątnego parawanu szereg lalek z olbrzymimi wzwiedzionymi fallusami, które stoją jak gdyby na straży wykonywanego przedstawienia. W każdym zaś razie wyznaczają sakralną przestrzeń, której nie wolno zajmować widzom. Spektakl składający się ze scen rodza­ jowych zawiera także efektowną scenę kopulacji, ale w żaden sposób nie wiąże się ona z czuwającymi postaciami na zewnątrz parawanu. Ci strażnicy, których orężem jest fallus, pozwalają myśleć o wykorzystaniu seksu w teatrze cieni w Karnataka, o czym pisze B.Tapper, badacz funkcji błazna w teatrze indyj­ skim: 12 Jedną z najistotniejszych funkcji, jaką poludniowoindyjski błazen pełni w teatrze cieni, jest odwracanie złego spojrzenia. Postacie komiczne często są opatrzone nieproporcjonalnie wiel­ kimi genitaliami. Potęguje to ich zdolność zwracania na siebie uwagi, a tym samym pozwala uniknąć spojrzenia złego oka. Bangarakka (kobieca postać komiczna) chroni animatorów poprzez wchłanianie złego spojrzenia widzów, bez szkody dla siebie, pod­ dając się nieszczęściom projektowanym przez zle oko. 13 Oczywiście niezależnie od tych funkcji już to sakralnych, już to protekcyjnych, należy się spodziewać, że widzowie doświad­ czali przy okazji demonstracji gry seksualnej sporo erotycznego podniecenia. Było to dobrym powodem utrzymywania tych mo­ tywów w repertuarze rytualno-widowiskowym wbrew protestom różnego rodzaju moralistów. Naturalnie znamy wiele rytuałów płodności, w których ele­ menty seksualne były zapoznane. Pochodziły one zapewne 38 K i o l l e k y a t h a , postać błazna z teatru cieni, Karnataka, Indie z późniejszego okresu, kiedy to objaśnienia sił życiodajnych stały się bardziej skomplikowane. Plemię Anang w Nigerii skupia uwagę widzów na wielkiej figurze (animowanej od środka), zwanej Matką - eka - w wodzie. Pojawia się ona wśród publiczności w splotach pytona i wraz z nim wykonuje taniec życia. Reprezentuje żeńską siłę płodności. Obecność węża kojarzy nam się ze sceną kuszenia w Raju. O ile jednak Biblia traktuje węża jako alegorię szatana-kusiciela, sprawcę grzechu pierworodnego, o tyle mitologie ludów, wyznających religie naturalne, uznają go za symbol życia i zabiegają o jego życzliwość. Ten sam motyw węża odnaleźli dawni podróżnicy w Kongu w ceremonii inicjacyjnej Djo w plemieniu Koyo. Uczestnikom uroczystości ukazywał się wąż, bóg-stwórca Elongo, o wysoko­ ści od 5 do 6 metrów, z głową na patyku, pokrytą zwojami rafii i piórami kury. Otaczały go i tańczyły wraz z nim lalki ifya (ku­ kły na patyku). Rytuał ten popadł już niemal w całkowite zapo­ mnienie. Jego ślady odnajdujemy w popularnym tańcu lalek kyebe-kyebe. Wśród Indian amerykańskich Hopi z Arizony węże reprezen­ tują także siły natury i życia w rytuale zwanym Paalólóąangw w otoczeniu wszechobecnych tancerzy kachinas. Pośrodku miej­ sca rytuału znajduje się wielki ekran (parawan), z którego wysu­ wają się głowy węży, podczas gdy ofiarnicy składają im swoje dary: Na jednym z bawełnianych ekranów wymalowano siedem oślepiających słońc w jasnych kolorach i poprzez nie wysunięto siedem węży wijących się ponad miniaturowym polem rosnącej kukurydzy. Potem pojawiły się dwa obrazy młodych dziewic, kła­ niających się sobie nawzajem i podnoszących swe ręce do głowy i opuszczających je. Na końcu, żywa dziewczyna wyszła spoza ekranu i ofiarowała jednemu z dygnitarzy kierujących ceremonią �uplecioną tacę z ich świętym kukurydzianym jedzeniem. Zazwy­ czaj węże wykonane byty z małych pierścieni, pokrytych skórą, i byty poruszane jak żywe przez szamanów znajdujących się z ty­ łu płótna. 14 Lalki oczywiście były także wykorzystywane do bardziej przyziemnych praktycznych celów. Poza tancerzami kachinas Indianie Hopi posiadają także ich miniatury w postaci czterdzie­ stu kilku figurek, wspierających Hopi w chwilach kłopotów i nieoczekiwanych trudności. Mówi się, że każda z nich służy określonemu powołaniu, a więc trzeba mieć wszystkie, by być zabezpieczonym na wszystkie możliwe wypadki. Również w Afryce miejscowi czarownicy posiadają liczne figurki o sile magicznej, które pozwalają rozwiązywać codzienne problemy. Jest więc wykrywacz złodziei, tropiciel zaginionych rzeczy (afrykański św. Antoni), czuwający w nocy, rzucający uroki i wielu innych. Jest także osobna grupa figurek, a także lalek, które służą za­ biegom leczniczym i przewidywaniu przyszłości. Wykorzystanie lalek dla celów leczniczych było szeroko rozprzestrzenione w Meksyku i w innych częściach Ameryki Północnej. Szaman z plemienia Irokezów demonstrował siłę swoich leków za pomo­ cą lalki. Była to martwa wiewiórka do której ogona przymoco­ wane były nici. Pod wpływem zastosowanych ziół odzyskiwała ona swoją energię, co było dobrą rekomendacją jego usług. Świadectwo to, pochodzące z wieku siedemnastego, było jed­ nym z wielu przykładów wykorzystania lalek przez szamanów lub tak zwanych „leczących ludzi". Wiele tego rodzaju przykładów znajdujemy w Afryce. W Ga­ bonie lalki służą do postawienia właściwej diagnozy, a ściśle biorąc są punktem odwołania dla znachora, który sugeruje pa­ cjentowi, że to lalka widzi, rozpoznaje, ustala diagnozę: „Bwiti 15 wskazuje... więc widzę... Bwiti mi powiada, że...", co w sumie wskazuje na magiczne rozpoznanie choroby. Stosunkowo dużo znajdujemy w Afryce lalek „dewinacyjnych", to znaczy lalek przepowiadających przyszłość lub rozwią­ zujących aktualne problemy poszczególnych osobników. W Zai­ rze w plemieniu Pende lalka galukoshi (lalka zgadująca) znajdu­ je się na kolanach wróża i skinięciem głowy reaguje na imię win­ nego kradzieży czy innego przestępstwa. Na Wybrzeżu Kości Słoniowej członkinie żeńskiego stowarzyszenia wróżbiarskiego Sandogo noszą swe lalki na głowie, stawiają je na ziemi i tańczą wokół nich, by ostatecznie ustalić ich wyroki. W Górnej Wolcie inne stowarzyszenie posługuje się lalkami kafigueledio. Lalki te nie mają twarzy, pokryte są śladami poświęconej krwi i prawdo­ podobnie służą do rzucania uroku. Niezwykły seans misteryjnej dewinacji urządzają wróżowie z Górnej Wolty. Wróż wyznacza przed sobą na ziemi hematytem lub kaolinem czworobok, podzielony na cztery sektory, a później na jednej stronie tej figury koło, połączone z czworobokiem l i ­ niami sinusoidalnymi. Umieszcza w środku tego wielkiego ry­ sunku naczynie ze skóry wołu w formie butelki, zawierającej „znaczone" muszelki kauri oraz żelazny dzwonek. Uczyniwszy to, „przepowiadacz rzeczy ukrytych" wiąże do każdego ze swych dużych palców u nóg koniec nitki, przechodzący na poziomie nóg dwóch figurek drewnianych wysokości 8 cm i umieszczo­ nych na dwóch kołach. Te figurki znajdują się w pobliżu przeci­ nających się linii w środku czworoboku. Kiedy ten cały materiał jest już zebrany, operator dzwoni dzwoneczkiem, wzywając po kolei przepowiadaczy zmarłych i żywych, a także swoich przod­ ków, Pytona, Hienę, Ziemię, Boga-Niebo, Sowę, Kaimana, H i ­ popotama, Rzekę, rybę Tetrodona, święte wzgórze Koumbou, wzgórze Nawo i Sangoe, wzgórze Tiolo, świętą sadzawkę oraz święte drzewo z Oussourou. 39 �Z kolei zwraca się do dwóch drewnianych figurek, przedsta­ wiających mężczyznę Sie i kobietę Yeli, upomina je, zaleca im, by były posłuszne, by nie s'mialy się, ale by wykonywały ich zadania. Potem rzuca na ziemię dwie muszle, przyzywając swego ojca i prosząc go, by nic złego nie wyniknęło dla niego z aktualnego seansu. W tym momencie muszle powinny zająć odpowiednią pozycję, jeśli zaś tak się nie stanie, przepowiadacz zaczyna swe wezwanie od początku. Następnie zwraca się do lalek, pytając czy sprawa jest delikatna i do czego się odno­ si, ponieważ petent nie stawia żadnych pytań i nie ujawnia, ja­ ki jest cel jego wizyty. Ten bowiem powinien być odkryty przez samego wróża z pomocą figurek z drewna. Przyjmuje się, że to pod wpływem bogów i innych protektorów, wezwanych na po­ czątku operacji, lalki przesuwają się na sznurku, pozdrawiają się, kłaniają i padają na ziemię. Sądzi się, że jest też jakiś kod interpretujący te ruchy. Czuwa nad nimi przepowiadacz-wróż, który rzuca zwykłe muszle, by kontrolować odpowiedzi lalek. W każdym razie seans kończy się zadowoleniem petenta, który płaci należne honorarium jakby w pełni zrozumiał odpowiedź lalek. Afrykanie akcentują specjalną więź między lalkarzem i jego lalkami, ale nie przypisują lalkom złych mocy, istniejących w nich autonomicznie. Tę wiarę natomiast posiadali dawni Chiń­ czycy. Uważali oni, że lalka ze swoimi otwartymi oczami jest po­ datna na zły wpływ demonów, które chętnie w niej zamieszkują. Liczne anegdoty opowiadają o samodzielnym życiu nawiedzo­ nych lalek, szczególnie w nocy. Dlatego lalkarz powinien chro­ nić swoje lalki, trzymać je w odpowiednim pudle pokrytym za­ klęciami, a ponadto zakrywać im oczy tkaniną zapisaną magicz­ nymi formułami. Specjalistami w formułowaniu tych zaklęć by­ li kapłani taoiści i lalkarze blisko z nimi współpracowali. Niemniej paranie się przedmiotami magicznymi, za jakie po­ wszechnie uważano lalki, powodowało wśród Chińczyków wie­ le niechęci wobec lalkarzy, z drugiej jednak strony zapraszano ich w pewnych sytuacjach, kiedy tylko ich działania magiczne mogły wyzwolić człowieka od wpływu dokuczliwych demo­ nów. 16 17 Mimo ciągłej obecności lalek „rytualnych" czy wykorzysty­ wanych w działaniach magicznych w Afryce da się zauważyć proces przechodzenia od lalek pierwotnych, sakralnych, do la­ lek teatralnych służących rozrywce uczestników wioskowych świąt. Przedstawienia Afrykanów nie mają jeszcze jednorodnej i sfabularyzowanej struktury dramatycznej. Składają się z szere­ gu epizodów, przedstawiających scenki z życia codziennego, postaci zwierzęce, a także postaci mityczne jak Une Meven z głową kajmana, jak Fanro czyli mistrz wody, jak Yankadi o podwójnej twarzy i czworgu piersi. Mimo obecności tych po­ staci przedstawienia te zdają się mieć charakter wyłącznie roz­ rywkowy. Można przypuszczać, że mamy tu przykład etapu przejściowego od lalek rytualnych do lalek teatralnych, z ich funkcjami poznawczymi i rozrywkowymi. W ostatnich dziesiąt­ kach lat proces ten został przyspieszony w wyniku licznych kontaktów lalkarzy afrykańskich z teatrem europejskim. W wie­ lu wypadkach sami Afrykanie zaliczają lalki rytualne do kultu­ ry ludowej i starają się upodobnić swój teatr do wzorców mię­ dzynarodowych. Nie jest to słuszne, ponieważ w ten sposób tra­ cą szansę na stworzenie teatru własnego, zakorzenionego w pierwotnej kulturze magicznej. Inną i jakże osobną sytuację odnajdujemy w Azji. Wydawa­ łoby się, że w Azji od wielu wieków istniały ukształtowane for­ my widowiskowe, zasługujące na nazwę teatru, takie jak indyj­ ski teatr cieni, indonezyjski i malajski wayang, japoński teatr ningyo joruri, zwany także bunraku, opera lalkowa w Chinach. Znamienną cechą tych wszystkich teatrów jest jawna obecność narratora: tayu w bunraku, pulavara w teatrze cieni w Kerali, dalanga w wayangu purwa, kulit czy gołek. Wśród tych teatrów tylko bunraku wyróżnia się świeckimi tematami w repertuarze, chociaż przygotowanie do spektaklu zawiera wiele pierwiastków sakralnych. Pozostałe wymienione tu teatry posiadają nie tylko sakralne tematy ale wypełniają sakralne funkcje. Wiele z nich pozostaje w kręgu kultury hinduskiej, co wyraża się w demon­ strowaniu na scenie i ekranie tematów z Mahabharaty i Ramajany, dwóch sanskryckich eposów. Jak rozróżnić rytuał od teatru? Innymi słowy czy słusznie te­ atry azjatyckie (szczególnie teatry cieni) nazywamy t e a t r a m i ? Richard Schechner zaproponował następujące rozróżnienie ele­ mentów rytuału i teatru według modelu stawiającego skuteczność przeciw rozrywce: Lalki „a la planchette", stosowane w afryce jako devinacyjne, czyli rozwiązujące trudne problemy 40 �Przygotowania lalkarzy teatru cieni do uczestnictwa w rytuale świątecznym, Kerala, Indie Skuteczność (rytuał) rezultat związek z nieobecnymi Innymi likwidacja czasu, czas symboliczny sprowadzenie tutaj Innych wykonawca nawiedzony, w transie publiczność uczestniczy publiczność wierzy krytyka jest zakazana twórczość zbiorowa Rozrywka (sztuka teatralna) zabawa tylko dla obecnych, tutaj podkreślenie naszego teraz publiczność stanowi Innych wykonawca świadomy swej funkcji publiczność przygląda się publiczność wyraża uznanie krytyka mile widziana twórczość indywidualna * 1 Zobaczymy, czy model ten da się zastosować w stosunku do przedstawień azjatyckich. Z góry można przypuszczać, że istnie­ ją także zjawiska pośrednie, hybrydalne, co zresztą pokaże ich opis i analiza. W Indiach wiele przedstawień teatrów cieni wystawia się z okazji festiwali ku czci jakiegoś bóstwa (w Indonezji dotyczy to głównie bogini ryżu Sri Devi), ale także z przyczyn bardziej przyziemnych, jak po to, by sprowokować deszcz, oddalić epi­ demię itp. W Indonezji przedstawienia wayangu towarzyszą człowiekowi we wszystkich przełomowych momentach życia: z okazji siódmego miesiąca ciąży, z okazji urodzenia dziecka, z okazji odpadnięcia pępowiny, z okazji uzyskania ważnego urzędu (podobnie w Chinach, gdzie z tej racji wystawia się krótką sztukę pod nazwą Pojednanie), z okazji małżeństwa czy pogrzebu. Przedstawienia takie służą również wypędzeniu złe­ go ducha, zażegnaniu niebezpiecznej choroby itp. Znamienne, że o ile Indonezyjczycy z pomocą teatru dokonują egzorcyzmów (uwolnienie człowieka nawiedzonego przez złego du­ cha), o tyle Chińczycy posługują się teatrem lalek w celu oczy­ szczenia z demonów pomieszczeń (domu prywatnego, urzędu, kina). Być może Chińczycy, inaczej niż Indonezyjczycy, trak­ towali demony jako zjawisko obiektywne, istniejące poza czło­ wiekiem. Do przedstawień mających na celu zapewnienie człowiekowi pomyślności w Indonezji wybierano tematy z Mahabharaty i Ramajany. M.in. panowało powszechne przekonanie, że z okazji siódmego miesiąca ciąży dobrze jest pokazać narodziny Arjuny, z okazji małżeństwa dobrze było pokazać ślub radży Baladeva. W innych okolicznościach, a szczególnie w wypadku egzorcyzmów lub zażegnania niebezpiecznej choroby, zarówno w Indo­ nezji, jak w Chinach i w Indiach posługiwano się specjalnymi te­ matami. Stosunkowo bliskie rytuałowi były przedstawienia wystawia­ ne w Indiach w czasie świątynnych festiwali ku czci bogini Bhagavati. Są to przedstawienia cieni nieprzezroczystych z ograni­ czoną ruchomością członków. W zasadzie pokazuje się je w po­ bliżu świątyni w pomieszczeniu zwanym Kuttu Madam, lub na specjalne zlecenie osób prywatnych. Kieruje nim pulavar, który jest znawcą dawnych pism i pieśni (vedy, purany), a także posia­ da własną wersję skróconej Ramajany w tym wypadku zwanej Kamba-Ramayana. Jest on rodzajem kapłana, z którym współ­ pracuje inny kapłan, wygłaszający proroctwa. Ten ostatni wła­ śnie modli się przed przedstawieniem do bogini i ogłasza wszy­ stkim wieść ojej przychylności dla przygotowywanego przedsię­ wzięcia. Regularne wystawianie tych przedstawień jest związane z na­ stępującą legendą. Hunuman, król małp, spieszący do Lanki na pomoc Ramie w jego walce z demonem Ravana, wyzwolił z cza­ ru Mahamayę. Ta pragnęła podążyć wraz z Hanumanem, by być świadkiem ostatecznej rozprawy z Ravana. Tymczasem bogini Parashakti wezwała ją na pomoc do walki z demonem Daruką. W pierwszej chwili Mahamaya odmówiła temu wezwaniu. Para­ shakti ponowiła swą prośbę, obiecując, że wyniesie Mahamayę do godności bogini z imieniem Bhagavati i że sprawi, że co roku będzie ona oglądać wydarzenia, których teraz nie zobaczy (wal­ kę Ramy z Ravana), w specjalnym przedstawieniu. Widowiska cieniowe przy świątyni Bhagavati są więc rekompensatą dla bo­ gini, która zechciała pomóc Parashakti w jej walce z Daruką. Jest to więc przedstawienie o charakterze wotywnym, z tym że ma­ my do czynienia z darem nie tyle wyznawców bogini, ile przy­ wilejem danym przez inną boginię. Tak czy inaczej pozostajemy 41 �w sferze sacrum. Przedstawienia tego rodzaju odbywają się tak­ że w innych s'wiatyniach. W Indonezji, jak i w wielu innych krajach związanych z „kul­ turą ryżu" ogromne znaczenie posiada mitologia ryżu i przedsta­ wiające ją rytuały. Znamienne, że w krajach tych ryż traktowany jest jak żywa istota, jak człowiek, albo jeszcze dokładniej - jak zwierzę. Nie jest to takie zadziwiające, jeśli przypomnimy sobie obyczaje społeczeństw totemistycznych, to jest społeczeństw myśliwych, którzy żywili się mięsem upolowanego zwierza. Po każdym szczęśliwym polowaniu odbywały się ceremonie mają­ ce na celu przebłaganie ducha zabitego zwierzęcia-żywiciela. Ta­ kim samym żywicielem był ryż, więc jego animalizacja czy antropomorfizacja nie musi się wydawać niczym dziwnym. Przedstawienia cieniowe (na ogół wayang purwa) służyły ry­ żowym rytuałom przy tradycyjnych okazjach: oczyszczenie wio­ ski w celu przygotowania jej do kolejnych siewów, sprowadzenie deszczu, zakończenie zbiorów ryżu i inne podobne. Z tej okazji wystawiano sztukę Sri Machapunggung, opowiadającą o przygo­ dach Devi Sri, bogini ryżu, która pragnęła uniknąć niemiłego jej małżeństwa. Wystawiano także jej wariant pod tytułem Mengukuchon, zawierający dowody na boskie pochodzenie ryżu. Przygotowaniami przedstawień kieruje dalang, kapłan, znawca dawnych tekstów, ich recytator i jedyny animator lalek, a przy tym dyrygent towarzyszącej mu grupy muzyków. Dalang zatem zaprasza uczestników do składania darów dla zmarłych przodków, modli się do zmarłych, by uzyskać ich aprobatę dla przedstawienia, okadza miejsce, gdzie ono się odbędzie, manife­ stuje swój pełen szacunku stosunek do figury cieniowej zwanej gununganem, będącej symbolem światowego, kosmicznego drzewa. W sumie dalang jest gwarantem religijnego charakteru całego przedstawienia. Oczywiście jego rytualne funkcje rozcią­ gają się na wszystkie przedstawienia, które realizuje, nie tylko na te, które są poświęcone bogini ryżu. Przedstawieniem o największej mocy religijnej i , jakbyśmy my powiedzieli, o mocy magicznej jest wayang ruwatan. Wysta­ wia się je dla zażegnania złych skutków, m.in. takich wydarzeń, jak: kocioł do ryżu przewróci się na ogniu; ekran wayangu prze­ wróci się na dalanga; rodzina jest niezadowolona z małej liczby dzieci; człowiek nawiedzony przez ducha staje się tabu dla wszy­ stkich innych i szuka duchowej pomocy. Badacze europejscy i amerykańscy najwięcej uwagi poświęcili egzorcystycznej funk­ cji ruwatanu. Zazwyczaj z okazji egzorcyzmów wystawia się sztukę Murwakala (Narodziny Kali): 19 wiają by Ь) zadai sweg z akl odpc dacz do li si, p k i je sam pod czą się. inti ktć W pi; la! la w c: d L n г V i W tej opowieści bogowie zstępują na ziemię., aby dać przed­ stawienie wayangu (teatru cieniowego) w celu powstrzymania morderczej napaści boga-olbrzyma Kali (syna wielkiego boga Siwy), który symbolicznie ściga ezorcyzmowanego: dziecko lub dorosłego. Ofiara zatem chowa się w jednym z instrumentów uży­ wanych w sztuce w ramach przedstawienia ruwatan i kiedy lal­ karz odczytuje mantrę o potężnej sile, Kala zostaje uspokojony, ofiara oczyszczona i porządek powraca na świat. 20 Przedstawienia ruwatanu odbywają się z reguły w ciągu dnia. Zaczynają o 10.00, a kończą około 4.00 po południu. Publicz­ ność siedzi zazwyczaj po stronie dalanga, patrzy zatem na lalki, a nie na ich cienie. Przedstawienie prowokuje tak wielką konden­ sację sił magicznych, że tylko doświadczony dalang (którego oj­ ciec już umarł) może je odprawiać. Przedstawienie jest zrozu­ miałe dla wtajemniczonych, ponieważ bogowie wstępują w po­ staci tradycyjnych bohaterów. Pojawia się przy tym wiele innych elementów wziętych z rzeczywistości. Ten „teatr w teatrze" roz­ grywa się na wielu piętrach: Kiedy bogowie zstępują na ziemię, aby wziąć udział w przed­ stawieniu wayangu sztuki Murwakala, ruwatan staje się faktu- 42 Lalka rytualna t s o n g o - t s o n g o , Gabon. Fot. Denis Nidzgorski ralnie bogaty i gęsty. Bogowie muszą „przebrać się " i przyjąć kształt innych postaci, co oznacza się jawajskim słowem malihan. Wisnu, wielki bóg, staje się lalkarzem, ale przyjmuje na sie­ bie postać Arjuny, szlachetnego wojownika. Brama, inny bóg, podejmuje grę płcią i staje się Sumbadrą, żoną Arjuny; a Nara­ da, śmieszny zdeformowany bóg, przyjmuje na siebie postać Semara, klowna, służącego bohatera Arjuny, i starszego brata, wielkiego boga Siwy, i staje się pendendang, albo doboszem. W ten sposób dwa przedstawienia wayangu przenikają się na­ wzajem - to, które było rozpoczęte oraz nowa sztuka w toczącym się przedstawieniu. Ponieważ opisywane w tym wypadku przedstawienie było Z jednej strony ofiarą na rzecz przodków, a z drugiej miało roz­ wiązać familijne problemy, wystąpili w nim również wspomniani tu przodkowie. W wyniku zbiegu okoliczności ta określona rodzi­ na była rodziną lalkarzy i muzyków. Po krótkim pobycie przod­ ków na ekranie, gwałtownie prześladowanych przez Kałę, obe­ cni, żywi członkowie rodziny, którzy zamówili przedstawienie, pojawili się na ekranie jako lalki. ' 2 Tych komplikacji było jeszcze więcej, ale przytoczony cytat wystarczająco informuje o możliwości piętrzenia planów fikcji i rzeczywistości w przedstawieniu wayangu. Oczywiście i w tym wypadku Kala został ujarzmiony i problemy rodzinne zostały uregulowane. W Chinach stosunki z demonami układały się w sposób bar­ dziej skomplikowany. Wiązało się to ze strukturą chińskiego spo­ łeczeństwa. Od czasów Konfucjusza największym respektem cieszyli się producenci żywności, chłopi, którzy tylko w okresie zimowym mieli czas na inne, manualne, rzemieślnicze prace, �traktowane nie tylko jako pewna odmiana ciężkiej całorocznej pracy, ale i jako pewna przyjemność. Ktokolwiek wyodrębnił się z grupy rolników i całkowicie poświęcił się rzemiosłu, traktowa­ ny był jako darmozjad. Wytworzyła się więc pewna niechęć mię­ dzy grupami producentów i rzemieślników, a w szczególności budowniczych domów. Byli oni uważani za odszczepieńców, którzy, co gorsza, umieli posługiwać się magią. Budowniczowie przyjęli proponowaną grę i otoczyli swój zawód rozlicznymi ta­ jemnicami. Powszechnie wierzono, że budowniczy domu może w nim ukryć magiczną formułę, która nie tylko będzie wpływać na losy mieszkańców domu, ale sprowokuje także obecność de­ mona lub demonów. W ten sposób pojawiła się konieczność puryftkacji domu po jego wykończeniu. Mogli tego dokonać ludzie w równym stop­ niu pogardzani za swoje powiązania z magią, a przy tym także „darmozjady" - lalkarze. Lalkarzy więc angażowano od niepa­ miętnych czasów do odegrania przedstawienia o puryfikacyjnej sile. Zazwyczaj wystawiano przedstawienie pod tytułem Zhao Xuantan ujarzmia tygrysa, które wykonywane było w pustym domu, a więc jak gdyby wyłącznie na rzecz demona. Miało go ono przerazić do tego stopnia, by dobrowolnie i na zawsze opu­ ścił dom. Oczywiście za tak straszliwe i pełne magicznej siły przedstawienie lalkarze pobierali podwójną opłatę. Na pustą scenę z lewej wchodził najpierw tygrys, podczas gdy kawałki surowej wieprzowiny były umocowane po stronie prawej. Tygrys znajdował mięso i zaczynał je pożerać. Z kolei z lewej wchodził na scenę Zhao Xuantan, wskakiwał na mały stolik na środku sceny i popatrzywszy na tygrysa zajadającego mięso, wykonywał niebezpieczny skok i spadał na grzbiet tygry­ sa jak na konia. Zakładał mu wędzidło albo czerwony sznurek wokół szyji i siedząc na nim okrakiem, kierował się płynnie do wyjścia na prawo. Wieprzowe mięso, które wykorzystano w sztuce, wyrzucano na śmietnik. Jeśli psy nie chciały go jeść, albo, co się zdarzyło parę razy, trawa, gdzie upadło, zmieniła ko­ lor, był to niedobry znak. Jeśli jednak otwierano jakąś świątynię albo nowy teatr, po­ 22 trzebne było przedstawienie o większej mocy. Odgrywano wtedy sztukę Król fantomów usuwa złe wpływy. Wezwani lalkarze bu­ dowali we wnętrzu budynku ołtarz ku czci Huanganga, patrona teatru w prowincji Guangdong. Na ołtarzu stawiali drewniane wiadro pełne ryżu, na którym kładli zwierciadło, parę nożyczek i linijkę. Z boku znajdowała się skrzynka z kartkami papieru za­ wierającymi rok, miesiąc, dzień i godzinę urodzin każdego z lal­ karzy, aby bóg zapewnił im swoją pomoc w czasie walki ze zły­ mi duchami. Znajdowało się tu jeszcze wiele innych pomocnych, symbolicznych instrumentów. Po ich wykorzystaniu w działa­ niach magicznych lalkarze odgrywali sztukę o królu fantomów, w trakcie której okazuje się, że straszliwy król fantomów jest tyl­ ko przebraniem bogini miłosierdzia Guanyin. Kiedy przestrzeń została oczyszczona, wpuszczano do sali publiczność, która oglądała inne przedstawienie Guan Gong w towarzystwie synowych. Wydaje się, że wszystkie opisane tu przedstawienia funkcjo­ nowały na terytorium sakralnym: służyły kontaktom z bóstwami i nastawione były na określony efekt. Biorąc pod uwagę wcze­ śniej cytowane rozróżnienie rytuału i teatru, wypadałoby powie­ dzieć, że nie kwalifikują się one jako rozrywka i teatr. Wpraw­ dzie trudno jest stwierdzić, że ich wykonawcy byli nawiedzeni i w transie, jak też, że spektakle zostały wytworzone (w sensie wspólnej kreacji - teraz) w sposób kolektywny. Zatem oznacza to tylko, że znów spotykamy się ze zjawiskiem z etapu przejścio­ wego między rytuałem i teatrem. Rytuał służy bowiem przypo­ mnieniu dziejów bóstwa i jego czynów, w omówionych wypad­ kach te funkcje adoracyjne są uzupełnione albo wręcz zastąpio­ ne przez funkcje błagalnicze, przez prośby o likwidację stanów zagrażających całej społeczności albo przez prośby o pomoc jed­ nemu z jej członków (choroba, nawiedzenie przez złe duchy). Te błagalnicze funkcje przedstawień sugerują nam wpływy innej dawnej tradycji i praktyki religijnej, a mianowicie szamanizmu. Rzecz tentująca wobec faktu, że w większości omówionych przypadków mamy tylko jednego koryfeusza przedstawienia, jednego mędrca, który dyryguje wrażeniami uczestników swego Scena, lalki i widownia przedstawienia cieniowego w a y a n g k u l i t . Jogyakarta. Indonezja 43 �Adresant Adresat \ / Podmiot ! Przedmiot / \ Pomocnik Przeciwnik 24 Odpowiednia interpretacja rytuału i seansu szamanistycznego przedstawiałaby się następująco: Rytuał bóg K k o k t u g a k s i - teatr koreański o korzeniach szamanistycznych seansu. Oczywiście rzecz jest bardziej skomplikowana, jak to za­ uważył Levi-Strauss: (Szaman) przed rozpoczęciem dramatu posiada dwa rodzaje danych: z jednej strony przekonanie, że stan patologiczny posia­ da pewną przyczynę i że ona może być dosięgnięta; z drugiej stro­ ny system interpretacji lub inwencji osobistej odgrywa wielką ro­ lę, która porządkuje różnorodne fazy bólu, od diagnozy do wyle­ czenia. Przekształcenie w bajkę rzeczywistości, która w istocie pozostaje nieznana, realizuje się dzięki równoczesnemu działaniu trzech rodzajów doświadczenia: po pierwsze doświadczenia sa­ mego szamana, który, jeśli jest rzeczywiście szamanem z powoła­ nia (a nawet jeśli nie, to w rezultacie jego praktyki), doświadcza stanów o charakterze psychosomatycznym; po drugie, chorego, który rzeczywiście czuje polepszenie albo też nie odczuwa go; po trzecie, widzów, którzy uczestniczą w procesie leczenia, odczuwa­ jąc przy tym pewne ożywienie oraz intelektualne i emocjonalne zadowolenie, będące podstawą zbiorowej zgody co do prawidło­ wości leczenia, prowadząc do jego następnej fazy. n Istota operacji szamańskich sprowadza się do następujących etapów: 1. wezwanie szamana w warunkach nieszczęścia zbio­ rowego lub indywidualnego; 2. wezwanie przez przybyłego sza­ mana duchów wspomagających. Udanie się w podróż w celu spotkania z bóstwami, które pozwolą zwalczyć antagonistów poszkodowanego i które pozwolą usunąć początkowy, negatyw­ ny stan; 3. powrót szamana z podróży, przekaz zdobytych war­ tości duchowych i zdobytych proroctw, uwolnienie duchów wspomagających. W kategoriach teatralnych mamy tu do czy­ nienia z teatrem jednego aktora, który bardzo często, oprócz tańca i zachowań wynikających z przebywania w transie, posłu­ guje się narracją. W tym także kryje się istotna różnica między rytuałem a szamanistycznym seansem. Pierwszy stopniowo re­ zygnuje z postaci koryfeusza i zastępuje go działającymi rzeko­ mo samodzielnie postaciami scenicznymi; drugi zachowuje ko­ ryfeusza i powierza mu nową funkcję: jedynego aktora i opowiadacza. W spektaklach parateatralnych zatem, takich jak wayang, szaman mógł pozostać głównym wykonawcą i recytato­ rem. Różnice w strukturze i funkcji rytuału i seansu szamana da się łatwo zauważyć na przykładzie słynnego diagramu A. Greimasa, stosowanego wobec analizowanych fabuł: 44 utrwalenie systemu wartości \ / uczestnicy rytuału (aktorzy) ! odtworzenie boskich czynów / \ społeczność 0 Seans szamana społeczność przywrócenie akceptowanych wartości I szaman usunięcie nieszczęścia lub choroby / \ dobre duchy złe duchy Różnice strukturalne, ważne dla przyszłego rozwoju teatru, są tu bardzo wyraziste. Struktura rytuału jest funkcją religijnych przekonań społeczności ludzkich, dlatego będzie podlegać wahaniom odpowiednio do zmiany przekonań religijnych. Struktura seansu szamanistycznego wynikająca ze stosunków wewnątrz społeczności ludzkiej wydaje się bardziej trwała. Uczestnicy rytuału jako aktorzy teatralni stali się służebnikami różnorodnych ról i różnorodnych fabuł. Szaman nawet zmieniając swoje funkcje (kapłan-lekarz, aktor, recytator, psychiatra), zachował całkowitą niezależność od fabuły, którą tylko relacjonuje. Posługuje się nią jak orężem dla osiągnięcia swoich religijnych (magicznych) i świeckich celów. W efekcie tej analizy możemy przypuścić, że to właśnie z powodu tych strukturalnych różnic rytuał dał początek spektaklom dramatycznym w sensie arystotelowskim, podczas gdy seans szamanistyczny dał początek spektaklom kierowanym przez narratora. Oczywiście wniosek ten ma charakter orientacyj­ ny. Teatr bowiem, niezależnie od jego specyficznego charakteru, żyje dzięki bogatemu kontekstowi różnorodnych impulsów. Moż­ liwe wpływy rytuału czy seansów szamanistycznych przemiesza­ ły się ze sobą, łącząc ze sobą elementy dramatyczne i epickie w jedną całość, przeciw której nikt już nie może protestować, i to w imię tak błahego powodu jak „czystość gatunkowa". I dlatego wayang już to jako rytuał, już to jako seans szamanistyczny pozo­ stanie dla nas teatrem. Obecność elementów dramatycznych i epickich we współ­ czesnym teatrze lalek ma oczywiście charakter dynamiczny i ich wzajemne układy zmieniają się bardzo często. Widać to szcze­ gólnie wyraźnie w krajach praktykujących pozostałości rytuału, gdzie lalkarze podejmują wysiłki na rzecz rozwoju przedstawień lalek teatralnych, zmodernizowanych i świeckich. Z drugiej stro­ ny w krajach o rozwiniętym lalkarstwie typu europejskiego próbuje się przywrócić pewne elementy rytuału. Jest to jednak odrębny temat. Dodajmy tylko na koniec, że dzieje rytuału są dość podobne do dziejów mitu. Społeczeństwa ludzkie zachowały swą energię mitotwórczą, co pozwala na przywołanie do istnienia mitów współczesnych. Podobnie rytuał jako sposób realizacji mitu odnawia się nieustająco w coraz to nowych kształtach. �PRZYPISY: 1 M. Sten, Teatr - którego nie było. Wydawnictwo Literackie, Kra­ ków 1982, s. 22 Claude Levi-Strauss, Anthropologic structurale, Plon, Paris 1958 Mircea Eliade, Inicjacja. Obrzędy, Stowarzyszenia tajemne. Naro­ dziny Mistyczne, Znak, Kraków 1997, s. 50 W. H. Rassers, Pandji, the Cultural Hero, The Hague 1959 Rinnie Tang, From the Funeral Mask to the Painted Face of the Chi­ nese Theatre. „The Drama Review", T96, 1982, s. 63 Jacques Pimpaneau, Des Poupees a l'Ombre. Le theatre d'ombres et de poupees en Chine, Universite Paris 7. Centre de Publication Asie Orientale, Paris 1977, s. 9 Olenka Darkowska-Nidzgorski, Denis Nidzgorski, „Le chant de I'oiseau". Theatre de marionnettes racines africaines. Paris 1997 (ma­ szynopis) Maryse Badiou, L'ombra i la marioneta o les figures dels deus, Pu­ blications de I'lnstitut del Teatre, Barcelona 1988, s. 21 Mircea Eliade, op. cit., s. 30, 52, 78 "' Andre Schaeffner, Rituel et pretheatre, in: Histoire des spectacles, Gallimard, Paris 1966, ss. 51-52 " Mircea Eliade, op. tit., s. 45 E . T . Kirby, Ritual Sex. Anarchic and Absolute, „The Drama Re­ view", t. 89, 1981, s. 4 2 3 4 5 6 7 8 9 l 2 13 Mel Helstien, Killekvatha i Bangarakka, Teatr Lalek, 21-22, 1988, s. 10 14 Armin W. Geertz and Michael Lomatuway'ma, Children of Cotton­ wood. Piety and Ceremonialism in Hopi Indian Puppetry, University of Nebraska Press, Lincoln and London 1987, s. 218 Paul McPharlin, The Puppet Theatre in America. A History: 1524 to 1948. Plays, Inc. Boston Publishers, 1969, s. 9 Olenka Darkowska Nidzgorski, Theatre populaire de marionnettes en Afrique noire, Paris 1976, s. 40-41 Jacques Pimpaneau, op. cit., s. 19 Wayne Ashley and Regina Holloman, From Ritual to Theatre in Kerala. „The Drama Review", t. 94, 1982, s. 68 Friedrich Seltmann, Schattenspiel in Kerala. Sakrales Theater in Sud-Indien. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1986, s. 87-90 Laurie Lobell Sears, Aesthetic Displacement in Javanese Shadow Theatre. Three Contemporary Performance Styles, „The Drama Review", t. 123, 1989, s.125 Tamże, s.126 Jacques Pimpaneau, op. cit, s 21 Claude Levi-Strauss, op. cit., s.197 Impuls do wykorzystania tego schematu dala mi praca Eleny S. Novik, Obriad i folklor w sibirskom szamanizmie, Nauka, Moskwa 1984 15 16 17 18 19 211 21 2 2 2 3 2 4 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/974ddc668d186cbdc040a5f64b9505bf.pdf b0a3bbafa667ead92cc0c8a390368a0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2649 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2462 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text g u0 5 6 i. . ... A* A- KONTEKSTY P O L S K A A N T R O P O L O G I A • 1998 S Z T U K A K U L T U R Y L U D O W A E T N O G R A F I A rok LII n r 2 ( 2 4 1 ) Indeks 3 6 9 4 0 3 S Z T U K A cena 5 zł Stanisław Cichowicz Ignorabimus. Notatki antropologiczne Teatr i Antropologia: Kirsten Hastrup Poza antropologią, Antropologjako przedmiotprzedstawienia dramatycznego Błazen zperspektywy kilku światów - rozmowa z Khalidem fyabji Monika Sznajderman Błazen. Narodziny i struktura mitu. Henryk Jurkowski lalki w rytuale Śmierć w mediach: • Magdalena Radkowska W poszukiwaniu zaginionej śmierci, czyli Ars moriendi dzisiaj Krzysztof Cibor Jak nie umiera królewna Schiffer Agnieszka Kirchner, Anna Wróbel „Ton nadaje radio Zet" Dorota Hall Śmierćjako przynęta Bronisław Malinowski Dzienniki (1908-19W �SPIS TREŚCI Stanisław Ignorabimus. Notatki antropologiczne Cichowicz TEATR I ANTROPOLOGIA Kirsten Błazen. Z perspektywy kilku światów. Z Khalidem Tyabji nie tylko o teatrze rozmawiają Jola Cynkutis, Dagnosław Demski i Sławomir Sikora Poza antropologią. Antropolog jako przedmiot przedstawienia dramatycznego . Przekształcenie s'wiadomos'ci w przedstawieniach rytualnych: kilka myśli i problemów Początki teatru w Afryce i w obu Amerykach Lalki w rytuale Błazen. Narodziny i struktura mitu Hastrup Barbara Myerhoff Leslie Du. S. Read Henryk Jurkowski Monika Sznajderman 6 20 29 32 35 46 ŚMIERĆ W MEDIACH Magdalena Krzysztof Radkowska Cibor Zuzanna Grębecka-Ćwiek Tomasz Rakowski Agnieszka Kirchner, Anna Wróbel Dorota Hall Agnieszka Kamińska Tomoho Umeda Tomoho Umeda Draginja Nadaidin Marceli Zygala Krzysztof Strachota Krzysztof Kosowski Adrianna Kabza Tomasz Strączek Iwona Chodorowska W poszukiwaniu zaginionej śmierci, czyli Ars moriendi dzisiaj Jak nie umiera królewna Schiffer. Kilka słów o śmiercionośnej reklamie Matczyny ból nie ma granic. Opis śmierci w czasopismach kobiecych Zaczytując się w brukowcach „Ton nadaje radio Zet" Śmierć jako przynęta Tamagotchi - ogniwo pomiędzy lalką a zwierzątkiem. Wirtualne cmentarze dla cyber-stworzonka Kendo. Pomiędzy życiem a śmiercią Krótka refleksja na temat śmierci w Manga i nie tylko Estetyzacj a śmierci Uwagi o śmierci w fotografii reporterskiej. Z inspiracji wystawy World Press Foto'97 Śmierć i śmierci obraz w Islamskiej Republice Iranu - szkic Równi ludzie, egalitarna śmierć w wolnych mediach państw rozwiniętej demokracji Jak mówi cisza - marsze przeciw przemocy „Tragarz śmierci" Świat żywych i umarłych 55 60 62 65 67 68 70 74 76 78 79 82 83 85 87 91 PRZECZYTANO, ZOBACZONO... Jarosław Eichstaedt Piotr Kowalski Ewa Klekot Wspomnienie o prawdziwych mężczyznach Nekrologia i antropologia współczesności Huculskie mity i Mit Huculszczyzny 96 99 101 Dzienniki, Zeszyt 2 103 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Streszczenia 112 Noty o autorach 112 Na Na o k ł a d c e : Leszek Mądzik, Tchnienie. Fot. Andrzej John s t r o n i e t y t u ł o w e j : Jan Bernasiewicz, Diabeł i śmierć, fot. Jarosław Wójcik z albumu Aleksandra Jackowskiego Sztuka zwana naiwną, Warszawa 1995 © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki i Fundację im. Stefana Batorego �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 2 - 1998 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Stanisław Cichowicz Ignorabimus. Anthropological Notes 3 THEATRE and ANTHROPOLOGY * ** The Fool. From the Perspective of a Few Worlds. Khalid Tyabji Talks Not Only About Theatre with Jola Cynkutis, Dagnosław Demski and Sławomir Sikora . . Out of Anthropology. The Anthropologist as an Object of Dramatic Representation The Transformation of Consciousness in Ritual Performances: Some Thoughts and Questions Beginnings of Theatre in Africa and the Americas Puppets in Rituals The Jester. The Birth and Structure of a Myth Kirsten Hastrup Barbara Myerhoff Leslie Du. S. Read Henryk Jurkowski Monika Sznajderman 6 20 29 32 35 46 DEATH IN MASS MEDIA Magdalena Radkowska Krzysztof Cibor Zuzanna Grębecka-Ćwiek Tomasz Rakowski Agnieszka Kirchner, Anna Wróbel Dorota Hall Agnieszka Kamińska Tomoho Umeda Tomoho Umeda Draginja Nadazdin Marceli Zygala Krzysztof Strachota Krzysztof Kosowski Adrianna Kabza Tomasz Strączek Iwona Chodorowska Raiders of the Lost Death or Ars Moriendi Today How Beauty Queen Schiffer Dies Not. Few Remarks on Lethal Advertising . . Motherly Love is Boundless. A Description of Death in Women's Magazines . Devouring Tabloids Radio „Zet" Sets the Tone Death as a Bait Tamagotchi - a Link Between Doll and Animal. Virtual Cemeteries for Cyber-Creatures Kendo. Between Death and Life A Brief Reflection on Death in Manga and not Only "Beautification" of Death Remarks on Death in Reporter's Photography, Ispired by World Press Photo'97 Death and the Image of Death in the Islamic Republic of Iran - essay Equal People, Egalitarian Death in the Free Media of Fully Democratic States How Silence Speaks. Marches Against Violence "The Porter of Death" A World of the Living and Dead 55 60 62 65 67 68 Mention of Real Men Necrology and Anthropology of the Present Time Hutzul Myths and the Myth of Hutzulshchyna 96 99 101 A Diary (1908-1913). Copybook 2 103 70 74 76 78 79 82 83 85 87 91 RECENTLY READ & SEEN Jarosław Eichstaedt Piotr Kowalski Ewa Klekot BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Summary of the Articles 1 1 2 Notes about Authors 1 1 2 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja Doradzają i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy B a r t m i ń s k i , Antoni Kroh, C z e s ł a w Robotycki, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak T ł u m a c z e n i a : Korekta: Projekt okładki Redaktor Adres Aleksandra R o d z i ń s k a - C h o j n o w s k a , Andrzej Szczepanik Barbara S a w ó w i strony techniczny: redakcji: tytułowej: Jacek K r ó l a k Krzysztof Nalewajko Instytut Sztuki PAN, ul. D ł u g a 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 831-32-71/4 wew. 243; fax 831-31 -49 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/ebccb5b1a142b9a09a0f4a9442bba015.pdf c0361964ce6112c50c398a8511dad048 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2646 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2461 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.222-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLES S/awom/r S/kora A n Autobiography C o m p o s e d of Photographs. T h e Meta­ p h o r and the P h o t o g r a p h y The a u t h o r discusses and interprets a n unusual b o o k - a l b u m by J o h n Berger and J e a n Mohr: ДлоГлег kVayof Te#ip"(1982), and in particular focuses on an interpretation of the photonarrative composed of about 150 photographs and conceived as a fictitious a u t o b i o g r a p h y of an old peasant woman. Attention is d r a w n t o the fact that one of the foremost manners of creating m e a n i n g by resorting t o a configuration of photographs can be deciphered as a n a t t e m p t at creating metaphors. T h e latter not only "provide food for thought" and stimulate the imagination but are also a n attempt at bringing t h e viewer-reader and viewed reality emotionally closer. T h e author accentuates the non-linear nature of the narrative c o m p o s e d of t w o s u p p l e m e n t i n g para­ d i g m s - history (chronology) and association proper to h u m a n memory as well as to mythical thinking. A s a result, however, the narrative possesses m o r e of a spatial (image) t h a n a t e m p o r a l (film, book) nature. In the opinion of the author, such a narrative m e e t s t h e r e q u i r e m e n t s of new postmodernist ethnography, outlined by S t e p h e n Tyler, whose task is not so m u c h the depiction or representation of reality as its evoking. R y s z a r d rCaspemw/cz Aesthetic T a u t o l o g y a n d the Primacy of Perception. A Brief R e m a r k o n the Burckhardt Vision of Art upon the E x a m p l e of Елллел/лрел a us R u b e n s The scientific w o r k s a n d personality of Jacob Burckhardt inspired historians of art representing s u c h diverse methodologi­ cal stands as Heinrich Wolfflin, A b y W a r b u r g o r Edgar W i n d , c o n n e c t e d with the milieu c o n c e n t r a t e d around the latter. Burck­ hardt himself conceived art to be one of the m o s t important sources of cognition; in his project of the history of culture, the work of art c o m p r i s e s the most essential point in w h i c h the past meets the present and offers the scholar insight into the m e a n i n g of history a n d the uninterrupted process of rendering it topical in the present. V i a art, the historian of culture is capable of transcending beyond t h e historical fact and the variability of events, s e e k i n g certain anthropological foundations of m a n within history. U p o n the example of Е л л л е ш л д е л aws Rubens, one of the last works by Burckhardt, published p o s t h u m o u s l y , this study tries to indicate the significance of the artistic analysis of the paintings by R u b e n s performed by the Swiss scholar, d e m o n s t r a t i n g , at the s a m e time, the place of art and its perception in the m o d e l of historical cognition, subjected to the ideals of directness a n d the stirring of historical imagination. D a r / u s z Czaya Image a n d R e a l i s m . Notes C o n c e r n i n g B a c o n This text was written on the m a r g i n of a Polish translation of Conversaf/ons и#? Franc/s B a c o n . 8nvfa//ry of f a c f by D . Sylvester. O n e of the m o s t frequent t h e m e s in Bacon's state­ m e n t s is his conception of painting, the key being realism. T h e a u t h o r tries to reconstruct a n d render m o r e precise the ,,new realism" proposed by the artist. He refers it to the dual c o m p r e h e n s i o n of the category of m i m e s i s in Plato a n d Aristotle, and confronts it with Bacon's opinions about the imitative duties of painting. In its ultimate consequences, the realism expanded by Bacon transcends far beyond aesthetics and remains meta­ physical. Huber/ CzacnowsA; M i r a c u l o u s Photographs On m a n y sites of contemporary M a r i a n revelations, p h o t o g ­ raphs c o m p r i s e one of the most interesting of the assorted m i r a c u l o u s signs of the s a c r u m . Apparently, s o m e of the 222 subsequently developed pictures d e p i c t the s a c r u m , w h i c h a s s u m e s various forms: from irregular w h i t e rays a n d the Host, to the figure of J o h n Paul II and even the face of God the Father. T h o u s a n d s of pilgrims present at the sites of the miracles are c o n v i n c e d abut the veracity of their experiences, an attitude which, to a considerable degree, shapes their religiosity. T h e y perceive a photographed miracle as proof of the truth of the faith and G o d , in accordance with the principle, still universal in folk mentality, that a p h o t o g r a p h cannot lie. 5wa K/etof The Most Holy Heart of Jesus. Scenes from t h e Life of a Symbol The article discusses the changeability of the meaning of the visual s y m b o l u p o n the example of the symbolic depiction of Jesus, k n o w n as the Most Holy Heart. Its d e c i p h e r i n g , conduc­ ted u p o n n u m e r o u s levels, c h a n g e s d e p e n d i n g on the cultural, social, and historical context in w h i c h the d e p i c t i o n appears. This religious symbol, whose tradition dates back to the Middle Ages, b e c a m e involved in politics, a n d to a c o n s i d e r a b l e d e g r e e a s s u m e d t h e role of the visual s i g n of Catholic f u n d a m e n t a l i s m . In turn, the aesthetic d i m e n s i o n of the depictions, whose majority is rejected by art as a s y m p t o m of par e x c e l l e n c e kitsch, d e t e r m i n e d its reception to s u c h a degree that the religious interpretation was no longer possible: images of the M o s t Holy Heart b e c a m e the carrier of caricature-like simplified meanings, and the visual symbol changed into a stereotype. Дло/ze/ P/bfr Kbwakk/ On the Pre-history of the Symbol The author characterises the m o s t significant s t a g e s in the d e v e l o p m e n t of the symbolic, Initially, cultural values were devoid of the status of a s y m b o l a n d r e m a i n e d a n i m m a n e n t c o m p o n e n t of the existence a n d activity of archaic m a n . Symbols appeared in cultures w h i c h had at their d i s p o s a l a dually defined i m a g e of the world. In order to justify this thesis, t h e author refers to historical poetics and presents p r e m e t a p horical forms of being in the w o r l d . T h e oldest forms of m a g i c are represented by m e t a m o r p h o s e s , w h i c h are c o n n e c t e d with thinking that identifies assorted classes of objects. T r a c e s of m e t a m o r p h o s e s c a n be d i s c o v e r e d in t r a n s m i s s i o n s of folklore speaking about the transformation of cultural heroes, in religious views c o n c e r n i n g m e t e m p s y c h o s i s , a n d in early philosophical conceptions about motion and c h a n g e . M d e t a m o r p h i c m a g i c was s u p p l a n t e d by thinking in catego­ ries of c o m p a r i s i o n s . It was comparison w h i c h for first time revealed the necessity of evaluation, a n d d i s t i n g u i s h e d the ontological relation of mutual d e p e n d e n c i e s . The function of s y m b o l i s i n g to the metaphor, w h i c h is a conventional c h a n g e in the characteristic of given objects. T h e m e t a p h o r does not serve a m a g i c a l identification of objects and their m e a n i n g but leads to their minute distinction. T h e author is of the opinion that the symbolic a n d the existence of the ideative sphere of v a l u e s c o m p r i s e a p r o b l e m facing anthropologists and their exegetic thought; this is probably the reason w h y as such it did not exist in archaic culture. JacWpa И/а/б Gilgamesh a n d His Star For four a n d a half millennia, the epic of G i l g a m e s h fascinates with the fantastic adventures of its hero. W h a t does the G i l g a m e s h p h e n o m e n o n consist of? T h i s u n u s u a l tale w o u l d not have survived forso long if it d i d not contain a t i m e l e s s m e a n i n g : the rebellion against d e a t h . A l t h o u g h Ihe s a g e s , shamans, a n d priests of all eras tell us that s u c h defiance is senseless, w e naively hope that G i l g a m e s h will succeed. �His failure is twofold: G i l g a m e s h does not w i n immortality nor does he experience spiritual transformation. He disobeys all teachers of life, and remains a v a n q u i s h e d hero. This defeat is also part of our humanity, a n d despite the abyss of time G i l g a m e s h is o n e of us. Mon/'ka S z n a j d e r m a n T h e A n g e l in Popular Imagination T h e author d e a l s with religious beliefs and images which, usually ignored by a n t h r o p o l o g y , constitute a curious collage blending the religiosity of the A g e of A q u a r i u s with traditional folk religiosity; she d o e s so u p o n the e x a m p l e of popular and thriving angelology. A t the s a m e time, the article proposes the thesis that this unique r e n a s c e n c e of a belief in angels, with which w e deal predominantly (albeit not solely) in present-day A m e r i c a n p o p u ­ lar culture, is closely c o n n e c t e d with religious sensitivity, the angel is a living form of c o n t e m p o r a r y popular religious imagina­ tion. T h e w o r l d of angels has c o m e back; furthermore, it has a c c o m p l i s h e d this feat only in an outwardly c h a n g e d form. Actually, m a n y old beliefs c o n c e r n i n g its nature a n d function have survived a n d inherited the legacy of theology a n d the a p o c r y p h s . T o d a y , m a n needs the angel as m u c h as he did in past centuries. Joanna To/carska-Bak/r T h e Prayer of the E l e m e n t s . A T i b e t a n Buddhist W o o d c u t T h e text outlines the cultural context of the w o o d c u t in Buddhist art of the Great Tibet region (Tibet proper, Nepal, a n d North India). T h e author inquires Into the purposefulness of applying the t e r m ,,art" in reference to Buddhist painting, sculpture, a n d w o o d c u t s . She presents the theology of depic­ tions a n d the so-called effective m e a n s (Sanskrit: upaya ) of Dharma, the Buddhist t e a c h i n g , a n d proposes her o w n clas­ sification of T i b e t a n w o o d c u t s . Finally, the article cites details c o n c e r n i n g the preparation of the matrix and the m a k i n g copies as well as the c e r e m o n y of c o n s e c r a t i n g the prints. И/о/с/есл M/chera B o d y a n d Imagination T h i s text is c o m p o s e d of three scenarios for the television series B o d y a n d Imagination w h i c h W . M i c h e r a directed in 1996-1997 for Polish Television. T h e series (a total of twelve episodes) deals with the history a n d anthropology of imagination, and is an e x a m p l e of popularisation w h i c h uses forms proper for artistic p r o g r a m m e s . T h e p r e s e n t e d scenarios: To B e a tVoman, Го Be а М а л , Л Ш с / а / F a c e are p r e c e d e d by brief c o m m e n t s on the anthropological understanding of imagination and the popu­ larisation of s c i e n c e . Krysfyna Czem/ Token For ages, the tattoo w a s a universal w a y of decorating the body a n d granting a person distinction and significance. T h e author presents n u m e r o u s e x a m p l e s of the application of the tattoo and subsequently d i s c u s s e s the painless and bloodless Tattoos by Z b i g n i e w Bajek in w h i c h the author himself becomes the object. In ensuing n u m e r o u s photographic self-portraits, Bajek s h o w s slides of assorted w o r l d - k n o w n paintings upon his white painted face. In this manner, the latter b e c o m e s a living c a n v a s for c o m p o s i t i o n s by B o s c h , D ü r e r , Brueghel or Dali. T h e author interprets the activity of the artist involving his o w n face, and contrasts it to i.a. the tradition of self-portraits, including those by W i t k a c y or Tne P///ow B o o k by G r e e n a w a y . In an age of bloody experiments, the Bajek p h o t o g r a m m e s are a safe example of the artistic u s a g e of the body. Bajek d e m o n s t r a t e s traces of art u p o n the body, the tokens of culture a n d its illumination. In doing so, he proves that art d o e s not exist w i t h o u t a recipient and that the art w o r k requires an e m b o d i m e n t a n d b e c o m e s subjected to a sui generis m e t e m p s y c h o s i s by p r o p o s i n g a s c r e e n projection of h u m a n thoughts, experiences, and sensitivity. Czes/aw ЯоЬогуск/ T h e Art and P e r s u a s i o n of S o - C a l l e d Billboards T h e article e x a m i n e s billboards as a n element of c o m ­ munication in its persuasive function and as an e l e m e n t of the visual surrounding. T h e aesthetic stratum of billboards m a k e s use of p o s t m o d e r n c o n c e p t s of the fine arts. T h i s role of billboards in Poland deserves further, m o r e detailed analysis. Marc;n S z p o * o Poster-clasm or an U n t a m e d C a m p a i g n This analysis of the p h e n o m e n o n of d a m a g i n g election c a m p a i g n posters is c o n d u c t e d upon the basis of material gathered during the 1995 presidential e l e c t i o n . T h e destruction of posters is closely c o n n e c t e d with their semiotic aspect. A d a m a g e d poster also carries a certain m e s s a g e , w h i c h is usually diametrically different from the o n e intended by its authors. T h e p r e s e n t e d analysis is f o u n d e d on proposals of deciphering the newly p r o d u c e d c o m m u n i q u e s . T h e destruction of depictions - most universal in the p h e n o m e n o n under e x a m i n a t i o n - is a practice frequently e n c o u n t e r e d in culture, starting with the distant past. D a m a g e of a substitute is the root of n u m e r o u s forms of activity from the d o m a i n of negative magic, w h e r e the person of the e n e m y is s u p p l a n t e d by his depiction. T h e conviction about the p o s s e s s i o n of the ,,might" and properties of the portrayed person via his i m a g e led to Byzantine and Protestant iconoclasm a n d executions c o n d u c t e d In effigie. T h e destruction of posters w a s universal, a n d pertained to all candidates. It w a s performed by incurring d a m a g e to s y m ­ bolically m a r k e d fragments of the depiction (face, eyes, mouth ) and the addition of symbols (star of D a v i d , five-armed star, h a m m e r and sickle, swastika) or annotations of various size. T h e posters were also dirtied or defaced with d r a w i n g s , in­ cluding vulgar ones. A specific form of destruction w a s the use of stickers s h o w i n g political rivals. In certain instances, the d a m a ­ ge s t e m m e d from playful sources, but the majority of cases expressed aggression a n d animosity t o w a r d s the depicted person. Oorofa Guf Internet Ethnography T h e article inaugurates a series of texts by the author pertaining to the Internet, Its philosophy, e t h n o g r a p h y , v o c a b u ­ lary, etc. Jaros/aw /of-OmźycW T h e Urbl et Orbi B o a r d G a m e T h e author describes g a m e s In w h i c h the players m o v e their p a w n s on the b o a r d along municipal transportation lines (the underground, trams...). T h e purpose is to b e c o m e acquainted with interesting objects in the given ,,town". Within this context, the author recalls the classification of g a m e s p r o p o s e d by R. Caillois - agon, alea, and mimicry. M e n t i o n is also m a d e of the African g a m e of s u m a n g o l o w h o s e participants ,,play in the w o r l d of the future". In c o n c l u s i o n , D r u ż y c k i d r a w s attention to the fact that the players create a real s p a c e , regardless w h e t h e r It is L o n d o n or St. Petersburg, together with its actual spatial configuration, or a mythical ,,world of the future". J e r u s a l e m J e r u s a l e m . A n Interview with N a r m i M i ­ chejda In 1989, Narmi Michejda, a molecular biologist by training, started taking photographs of places c o n n e c t e d with Jewish culture (i.a. Jerusalem, cemeteries). T h i s conversation with Maria J ę c z m y k and M a ł g o r z a t a Baranowska (literary critic) focuses p r e d o m i n a n t l y on p h o t o g r a p h y although 22J �Michejda also talks about her passion a n d departure from science towards t h e humanities a n d poetry. ,.Photography a n d painting c o m p r i s e only a certain stage, necessary i n order to g e t e v e n closer to poetry itself. T h e s e forgotten 'beings' p o s s e s s m o r e a n d more concealed faces (.,.). I b e g a n to s m u g g l e into the b i o c h e m i c a l prison a form of a l c h e m y - Baudelaire, Nerval, Kafka, Gorges o r m y b e l o v e d Cioran. In this manner, I betrayed the natural sciences physically a n d probably spiritually, a l t h o u g h I remained loyal to t h e m , albeit i n a new way. Biochemistry is adescription of life and death. I selected the other half for m y new loyalty. A s usual, it b e c a m e apparent that here too - o n the 'ice flow' of pain a n d death - the t o n g u e fails". Afagda/эла 5/eramska Is this the vision of doomsday a n d paradise afterwards? A n Analysis of o n e of the S y m b o l s of M a n ' s Destiny that A p p e a r in J e w i s h Cult Art in t h e Polish Territories In the article t h e author will analyse the images w h i c h a p p e a r e d in J e w i s h cult art i n t h e territories of central w e s t e r n Poland at t h e beginning of t h e nineteenth century, a n d were found until t h e turn of the twentieth century. It was a scene depicting sheep as they were c o m i n g out of a s h e d a n d m o v i n g towards a well. This picture can be found firstly on t o m b s , but has often b e e n found as a decoration on aronof ha-todea/?. In this analysis, based on biblical texts and fragments of prayers w h i c h were m a d e during t h e holidays of Rosh H a S h a n a a n d Yom Kippur, t h e author will try to prove that the scene is actually the vision of D o o m s d a y a n d the eternal paradise afterwards. S h e will also attempt to trace the g e n e s i s of this i m a g e to areas of P o l a n d . Sondan Poc/e/ Seven G a t e s of J e r u s a l e m This text discusses The S e i / е л Gafes o/^erusa/em, a n oratory by Krzysztof Penderecki, first performed in J e r u s a l e m in January 1997 and in Warsaw in M a r c h 1997. T h e a u t h o r was inspired by the Faith a n d Divinity in t h e W o r d , r e v e a l e d i n t h e Bible (a frequent occurrence in the works by Penderecki), in t h i s case - in the Psalms. A l l composers w h o follow t h e e x a m p l e of Monteverdi by writing music to texts of the P s a l m s a n d proposing a n interpretation of their c o n t e n t s a n d poetic images in some m a n n e r refer to his arch-models. T h e s a m e holds true for Penderecki whose patron is also t h e genius of Monteverdi, The author maintains that T7?e Seven Gafes о / J e r u s a / e m c a n be regarded as the crowning of the c o m p o s e r ' s hitherto experien­ ces, Zof/a Rydef (died 1997) w a s a n outstanding Polish p h o t o g r a p ­ her. T h e best k n o w n series of her p h o t o g r a p h s include L/ff/e Мал (the world of children), Т л е LVor/d of* Emof/on and /лтад/лайол (photo m o n t a g e s dealing with m o t h e r h o o d a n d t h e trepidation of old age), Т л е /лА'л/гу o f O/sfanf Pafns (metaphorical depictions of h u m a n life) a n d Л S o c W o g / с а / Record. W e publish two Opinions concerning Zofia Rydet - by U r s z u l a C z a r t o r y ­ s k a and A n n a B e a t a B o h d z i e w i c z - a s well as her o w n statements c o n c e r n i n g primarily Л 5 о с / о / о р ю а / Record. A dis­ cussion o n these works places e m p h a s i s o n t h e ethical mes­ s a g e a c c o m p a n y i n g the p h o t o g r a p h s a n d their author's d o c u ­ mentary passion. W e also present t h e soundtrack from the o u t s t a n d i n g film about Zofia Rydet W n / r y о/ D/sfanf P a f ń s directed by A n ­ drzej Różycki. The group of texts c o n n e c t e d with the anthropologist B r o n i ­ sław M a l i n o w s k i includes a consecutive fragment of correspondence w i t h Elsie M a s s o n , his first wife, p r e p a r e d by theirdaughter Helena Wayne (T7?e Sfory о/Afamage), a letter by B r o n i s ł a w Malinowski written during his first stay i n London to Aniela Z a g ó r s k a , a relative a n d translator of J o s e p h Conrad. W POPRZEDNICH NUMERACH Problematyce symbolu poświecony byt numer 3/1998 „Kontekstów", kulturze masowej nr 4/1988, filmowi i fotografii nr 3-4/1992, mitowi i literaturze nr 3-4/1995. O symbolu w „Kontekstach" pisali m . i n . : w numerze 1/1980, Z b i g n i e w Benedyktowicz, ЛЛгсед #wzde, /fwabyOm? (Y"W/grzo/wWogü rg/fgf;¿/o/gMomffm/og:i W/f^ry); w numerze 3/1988: Zbigniew Benedyktowicz, 2ymW w efMogra/w, S. A w i e r i n c e w , ¿ y m W , Jurij Ł o t m a n , S y m W и' jyj/wwe Wfwry, M i c h a ł K l i n g e r , 6 } ' m W w feo/ogń, Paul T i l l i c h , Zraczewf f шргдмчаДтчен/б j y r n W / ге/УдУ/нусл, M i r c e a Eliade, Mg/ć%WogfCzne wwagf о б а а Ы ш уулмбоЯЛл reWgfpzg/,' w numerze 3-4/1992: Dariusz Czaja, S y m W Uwag; n#A%WogfczrZ€, D o n Fredericksen, „Ддг Уо&ш"; w numerze 2/1995: W i e s ł a w Juszczak, O длггоро/одн ; aymWw, w t y m numerze o p u b l i k o w a l i ś m y również rozmowę redakcyjną O wzfropo/ogw f j y / n W w ; O fotografii w „Kontekstach" pisali m i n . : w numerze 4/1979: Aleksander Jackowski, /для AfłdgrsJWfgo w/Wzewf az/wW Wowg/; w numerze 1-2/1986: Krzysztof Kubiak, W o W / x o g r a / л n a g r o W - y ; w numerze 1-4/1987: R o c h Sulima, fofogro/Ia cAfopów pokif'c/z; w numerze 3/1990: Aleksander Jackowski, forfr?/ W z t / g g o /агы [o Zofii Rydet]; w numerze 3-4/1992: Małgorzata Baranowska, foczfdw&z m a j o w a //bfogra/fa wczw¿ Sławomir Sikora, Fofogra/wz - p a r n i e - уууобгдглщ A n n a Beata Bohdziewicz, foWzfeMmt czyff ркмелАд о болсы .fwwwo, Józef Szymańczyk, Vfjfcm ybfogro/gm (wywiad przeprowadzony przez A n n ę Engelking, cz. I), fotografie i teksty Mariusza Wieczorkowskiego oraz Ryszard Ciarka, odczwwac, myj/ec. #ozmow%z z 7acA/gm O/gaz&f'm; w numerze 1/1993: Józef Szymańczyk, /gafem _/bfogrq/fw (dokończenie); w numerze 1-2/1994: Hubert Czachowski, O/ixogrq/н / ef/zogra/w, Sławomir Sikora, f b w g r a / m ar/iyftw w/ftff. Fofogro/Za / *»f; w poprzednim numerze 1-2/1997: z a m i e ś c i l i ś m y blok tekstów poświęconych Bronisławowi Malinowskiemu: Grażyna Kubica-Heller, jpoz&omf z cortq Brorfúfowa Mo/fnowjtfggo i^ego 6¿ogrq/gm, Rozmowa z //g/ewg Жау/гс, Rozmowa z М'слде/е/п Kowigiem, Helena W a y n e ( M a l i n o w s k a ) , Wpfyw ма zyc'e / ¿/ztf/o ^ r o n W a n / a Ma/ma^s-Afćgo, Helena Wayne ( M a l i n o w s k a ) , Я ш о п а m a ^ g ^ r w a . 6i\$ry 8гол W a w a Ma/wowjJtfggo / ^/jfg Ma.fja/i oraz Terence W r i g h t , /Wropo/og yato дг/yj/o.' yb/ogra/fg Afa/mowftfggo z ГгоблоЫои/. 224 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/d449f01e91b30d3aa459082d11cf1343.pdf 59660eb16321a20bce594c56add00736 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2645 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2460 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.221 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH Małgorzata Baranowska - poetka i historyk literatury. Autorka min. takich książek, jak fumi(mi& miiryczny. Snrrfa/лд tvyoomzrüü i poez/u, 7» y«( wuzr życie, Warszawa, Mwiqcr, /nfw wieW oraz wielu artykułów z za­ kresu wyobraźni symbolicznej i kultury masowej, dwóch tomów wierszy МкШо, Zamrt w Лг«лг/асА. Ogłasza w „Twórczości" Prywofną Aiffon; poez/i. Zbigniew Bcncdyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej, min. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom № fWyc/i Wowf/. John Berger - historyk sztuki, krytyk, pisarz. Autor min. takich prac, jak 77ie SwmfM ( W füf/wr« о/У/гц«о, Лг| ( W Afvo/u/ion. 77ie ¿oot о/77ii«^j, Ą%»»6y км/сглщ Лбом/ Looting, ЛмгЯ/ier Wm o/7f//mg, fig Ewrf/i, Олег i» Europo, G. Anna Beata Bohdziewicz - absolwentka etnografii UW, współpracowała przy robieniu filmów min. z W. Borowczykiem, K. Kieślowskim, K. Zanussim. Fotograf, autorka m.in. następujących cyklów fotografii: foWziermit czy/i Ломл&а o W i n i ЛимЩ Anf)y?wzfÓKft oraz profesjonalnej kartoteki aktorów polskich. Hubert Czachowski - etnolog (UAM), pracuje w Dziale Folkloru w Muzeum Etnograficznym w Toruniu; prowadzi zajęcia na UMK. Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską o symbolu w filmie. Pracuje w Instytucie Etnologii UJ i w redakcji „Kontekstów" Redaktor książki MiWogif рори/дгле. Urszula Czartoryska - historyk sztuki, zajmuje się fotografią, emerytowany profesor Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu, starszy kustosz Muzeum Sztuki w Łodzi. Autorka książek frzygoaypWyczM/ofogrw/ii (1965). Or/ pop дли f/o izmti бомсергкн/ле/ (1973, 1976) oraz licznych artykułów. Krystyna Czerni - absolwentka historii sztuki UJ. Publikuje w „Znaku", „Tygodniku Powszechnym", „Odrze", „W Drodze". Gilíes Deleuze (1925-1996) - filozof francuski, wieloletni wykładowca na Uniwersytecie w Lyonie, Paris Vlll-Vincennes i College de France. Zajmował się przede wszystkim problemem uwarunkowanych historycznie i kulturowo obrazów myślenia, które mając charakter dynamiczny ciągle się zmieniają, choć więc wiecznie wracamy do tego co było, to stale wracamy inaczej. Jarosław jot-Drużycki - studiuje etnologię na UW. Redaktor pisma po­ święconego kulturze miasta „KurWar". Zajmuje się antropologią miasta. Richard Dyer - szef zakładu badań filmoznawczych - Joint School of Film and Literature - w Warwick University. Naukowiec, publicysta, działacz ruchu gejowskiego w Wielkiej Brytanii. Autor m.in. L/gAf Eiiferiuinmenf (1987) i Он/у biferfummenf (1992). Maria Jeczmyk - pracuje w Polskim Radiu S.A., program II, redakcja publicystyki kulturalnej. Autorka rozmów z artystami - cykl rozmów „Witryna sztuk wszelkich" oraz cyklu audycji Polska w Europie. Ryszard Kasperowicz - ukończył historię sztuki na KUL-u. Asystent w kated­ rze Historii i Teorii Doktryn Artystycznych (KUL). Przygotowuje pracę doktorską na temat B. Berensona. Ewa Klekot - absolwentka etnologii (UW): asystentka w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Zajmuje się sztuką popularną i uwarun­ kowaniami kulturowymi przekazu wizualnego. Andrzej P. Kowalski - archeolog, doktor filozofii, pracuje w Instytucie Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu. Wojciech Michera - antropolog kultury (studia UW), twórca telewizyjny, prowadzi zajęcia na UW i w Akademii Teatralnej w Warszawie. Autor książki Ллг/Шликл. Bohdan Pociej - muzykolog, krytyk muzyczny. Napisał min. K/wyrywi/ci /гимекку (1969), Ддсй. Muzyki i wic/We (1972), Weu - dztw;* - /оллд (1972), Szkice z późnego го/лдлгуглш (1978), Mw/i/er (1993), ДдсА i/ego muzyk (1995). Publikuje m.in. w „Znaku", „Ethosie", „Tygodniku Po­ wszechnym", „Ruchu Muzycznym". Autor licznych audycji radiowych. Czesław Robotycki - dr hab., pracuje w Instytucie Etnologii UJ. Autor licznych artykułów i książek, m.in. Eino/ogiw wobfc Wfiwy нурокголг/. Zajmuje się etnologią kultury współczesnej. Andrzej Różycki - ukończył Wydział Sztuk Pięknych UMK oraz wydział reżyserski w łódzkiej Szkole Filmowej. Fotograf i filmowiec, autor licznych filmów dokumentalnych bardzo często o profilu etnograficznym, m.in. Ko.W&ifmmyMwm, M«yepr)'wwlneKwWne. СлнЛд УУгголШ. №'«WÍсголоУс дд/ftic/i amg. Zona Rydet (1911-1997) - wybitna fotografka. Autorka min. takich cyklów fotografii jak Mufy czfow/at, Awwr uciić" i wyobrwzw, MoWczono/ć" ¿Wabc/i (/róg oraz Zwpi'.; wc/okgiczw)'. Wzięła udział w ponad 350 wystawach. Magdalena Sicramska - historyk, od 1986 r. kieruje Muzeum Żydowskiego Instytutu Historycznego. Zajmuje się badaniem żydowskiej sztuki kultowej, a szczególnie jej symboliką. Publikowała artykuły z tej dziedziny. Sławomir Sikora - etnolog (studia UW). Sekretarz redakcji „Konteksty". Zajmuje się antropologią fotografii i filmu. Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), studia doktoranckie IS PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Autorka książki Zaraza. MiWog/a Ашпу, cWery i Лкк. Marcin Szporko - etnolog (studia UW), studiuje na Międzywydziałowych Studiach Doktoranckich UW. Zajmuje się antropologią współczesności, a w szczególności antropologią polityki. Joanna Tokarska-Bakir - etnolog, adiunkt w Katedrze Etnologii UW. Napisała WyzWeme przez zmy.?/y. ТуЫЫД/е Wicrpcye .rokrio/ogiczni!, До/ w otw Opwfrzwwd (w druku). Jadwiga Wais - ukończyła socjologię na Uniwersytecie Warszawskim. Zajmuje się pograniczem filozofii i literatury. Publikowała min. w „Studiach Filozoficznych", „Edukacji Filozoficznej". „Kontekstach". Obecnie jest adiunktem w Zakładzie Filozofii AWF we Wrocławiu. Helena Wayne (Malinowska) - najmłodsza córka Bronisława Malinowskiego z pierwszego małżeństwa. Uczęszczała do szkoły w Anglii, studiowała historię w USA. Po powrocie do Anglii pracowała w Foreign Office Information Department a następnie kolejno w BBC Television, była reporterką pisma „Life". Wydała korespondencję Bronisława Malinows­ kiego z żoną, Elsie Masson Malinowską, 77ie Sfory « / Li/g. Edgar Wind (1900-1971) - Profesor historii sztuki, urodzony w Niemczech. Znajomość historii sztuki łączył z głęboką wiedzą na temat starożytności klasycznej, filozofii i estetyki. Był związany z Instytutem Warburga oraz profesorem w University of Oxford. Autor m in. takich prac, jak Arf ( W Лпдгс/iy, Е/оды«к% о/ Дуглбо/i, SfWif.t m /цопал/Л arf, Giorgiong'i ТгглргЛд. Terence Wright - profesor antropologii kultury, fotograf, wykładowca o me­ diach sztuki i antropologii wizualnej na wydziale humanistycznym w Uniwe­ rsytecie w Luton. Członek Oksfordzkiego Towarzystwa Fotografików. 227 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/721fd104ad0d34ef0ce36c6c6ff454c9.pdf d680be7e5e18fe2b3697050df2ef9b55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2464 Title A name given to the resource Błazen z perspektywy kilku światów. Z Khalidem Tyabji nie tylko o teatrze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.6-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cynkutis, Jola; Demski, Dagnosław; Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Błazen Z perspektywy kilku światów Z Khalidem Tyabji nie tylko o teatrze* rozmawiają J o l a C y n k u t i s , Dagnosław D e m s k i i Sławomir S i k o r a „Kiedy studiowałem na wydziale socjologii i antropologii, to chciałem wygłosić wykład w stroju plemiennym. Przyjść z siekierą do sali i poprowadzić wykład na temat: antropologowie w oczach ludzi z plemion." Sławomir Sikora: Khalidzie, może zacznijmy od początku. Wydaje mi się, że jesteś dla nas osobą intrygującą. Do Polski przyjechałeś ponad dziesięć lat temu, żeby robić doktorat z an­ tropologii, a w końcu wybrałeś teatr. Czy mógłbyś zatem powie­ dzieć nieco o swoich wyborach, a takie o pierwszych spotka­ niach z teatrem, jak to się stało, że zainteresowałeś się tym, co można by nazwać teatrem antropologicznym, teatrem otwartym na antropologię? Khalid Tyabji: Najpierw wstanę, bo lubię chodzić, wtedy głowa lepiej chodzi. Nawet kiedy robiłem przed wielu laty ba­ dania naukowe, nie myślałem o karierze w nauce, tylko raczej w teatrze, o czymś bardziej aktywnym, czymś co angażuje całe ciało, a także odgrywa bardziej aktywną rolę w społeczeństwie. Interesowałem się nauką, szczególnie teorią mojego profesora, J.P.S. Uberoia, który uważał, że na Zachodzie i w tak zwanej współczesności wszystko jest odwrócone do góry nogami. On chciał znaleźć taką teorię naukową i sposób bycia we współcze­ snym świecie, które uwzględniałyby indyjski punkt widzenia. Interpretował też materiały Malinowskiego i pisał o stosunkach między Malinowskim a Witkacym. Podobnie jak Mahatma Gandhi, który chciał znaleźć indyjską drogę do współczesności. Ale kiedy Gandhi zmarł, Nehru i Jinnah, w Indiach i Pakistanie, zgubili tę drogę, zaczęli naśladować zachodni sposób bycia, traktowania natury i ludzi. Przyjęliśmy system wiedzy uciele­ śniony w nowoczesnych zachodnich uniwersytetach. Mój pro­ fesor uważał, że Gandhi walczył o niepodległy sposób myślenia i to mnie bardzo fascynowało, ale to nie znaczy, że chciałem być naukowcem. Chciałem mieć paszport do społeczności nau­ kowej, a doktorat jest takim paszportem. Przez wiele lat, kiedy żyłem teatrem, próbowałem równocześnie robić badania, zbie­ rać materiał i myśleć o robieniu doktoratu. Nie mogłem jednak jednocześnie jechać na dwóch koniach, czerpać pełnej satysfak­ cji z którejkolwiek z dziedzin. Nie żałuję jednak pracy, którą poświęciłem antropologii. Bardzo się cieszę z tych wszystkich lektur, których przeczytanie przy moim obecnym trybie życia * Wywiad przeprowadzony został w końcu grudnia 1997 roku po polsku z wtrącanymi miejscami angielskimi słowami i zdaniami, które przede wszystkim ze względu na ograniczenia miejsca zostały spolszczo­ ne. Khalid Tyabji przyjechał do Polski po raz pierwszy w styczniu 1985 roku i z przerwami przebywał tu do sierpnia 1988. Potem gościł jeszcze kilkakrotnie w Polsce z krótszymi wizytami. Obecnie jest szefem grupy teatralnej w Indiach. Gra! też w filmach, m.in. w pokazywanej na na­ szych ekranach Kamasutrze oraz główną postać jogina w powstałym nie­ dawno francuskim filmie Hanuman. Opracowali: Anna Demska, Dagnosław Demski, i Sławomir Sikora. 6 byłoby już niemożliwe. Dało mi to perspektywę kilku różnych światów. Ale do Polski przyjechałem także dlatego, że myślałem, iż bę­ dę mógł pracować z Grotowskim. Przez wiele lat czytałem o nim i marzyłem o tym spotkaniu. Kiedy przyjeżdżałem, nie wiedzia­ łem, że jego już tu nie ma. Ciekawe jednak, że wybrałem temat na doktorat, który był związany z Polską. Dagnosław Demski: A jaki to był temat? K.T.: Stosunek między magią, religią a nauką, tzn. punkt, w którym dokonała się zmiana relacji między tymi obszarami. Przykładem miała być teoria kopernikańska. D.D.: To znaczy przejście od magii do nauki. K.T.: Nie, to jest sposób myślenia Frazera: on mówił, że jest magia, religia, a potem nauka. Ale potem, od czasów Malinow­ skiego, te trzy rzeczy mogły współistnieć i współwystępować. Mój profesor uważał, że rzeczywiście istnieją one w każdej kultu­ rze, a tylko inne są relacje między nimi. Współczesna nauka od­ wróciła niektóre rzeczy zupełnie do góry nogami w czasie tzw. re­ wolucji naukowej pomiędzy Kopernikiem i Newtonem, to zna­ czyło, że połowę tworzy nauka o przyrodzie, natural sciences, a druga część to arts and humanities, czyli nauka o ludziach. Me­ dycyna, a oddzielnie psychologia, socjologia i antropologia. A re­ ligia, rzeczy, które są święte, znalazły się poza systemem wiedzy, stały się sprawą prywatną. To jest wielka różnica w porównaniu z tym, co można znaleźć poza Europą i co działo się wcześniej w Europie. Od X V I I w. zmienił się sposób widzenia i powstało coś, co miało być wykładnią prawdy dla wszystkich. W Indiach krążą takie dowcipy. Większość naukowców w Indiach to brami­ ni, oni są z najwyższej kasty i z powodu przynależności do niej mają być wegetarianami i obowiązuje ich zasada ahimsa, czyli niestosowanie przemocy, niezabijanie zwierząt; mogą być brami­ nami w domu, ale potem idą do laboratorium i robią wiwisekcję zwierząt. Uważam, że antropologia i teatr mają wspólny punkt zainte­ resowania: człowieka. W tym znaczeniu są zatem uniwersalne. W obu przypadkach temat zainteresowania jest jednocześnie podmiotem. Ale nie lubię nazwy „teatr antropologiczny", brzmi ona zbyt akademicko. Kojarzy mi się też z eksperymentami re­ konstruowania obrzędów, które prowadzi się w uniwersytetach amerykańskich, a te działania nie za bardzo mi smakują. To oczy­ wiście może kojarzyć się też z Grotowskim i Gardzienicami - i to jest pozytywne skojarzenie, ale w porównaniu z nimi czuję się skromniejszy i jestem zakłopotany włączaniem mnie do tej samej kategorii. Tym niemniej interesuję się akademickimi, a szczegól­ nie antropologicznymi studiami na temat teatru. Pamiętam pewien incydent, który się zdarzył już po zarzuceniu doktoratu: stworzy- �łem przedstawienie, w którym grałem m.in. nieumiarkowanego reportera i wszyscy moi przyjaciele antropolodzy sądzili, że jest to aluzja pod ich adresem. W rzeczy samej mój doktorat obejmo­ wał antropologię antropologii, niezależne spojrzenie na znaczenie i interpretację zachodniej antropologii. Punktem wyjs'cia miał być klasyczny sposób myślenia, miałem badać pewien aspekt wiedzy ludów plemiennych, a potem zatoczyć pełne koło i zacząć badać źródła takiego spojrzenia na świat - czyli samą antropologię. S.S.: A jakim teatrem interesowałeś się na początku? K.T.: To stało się trochę przypadkiem. W szkole widziałem kilka dramatów i to mnie bardzo fascynowało, ale kiedy byłem sam przed ludźmi, to miałem tremę, byłem nieśmiały. Nigdy nie myślałem, że kiedyś zostanę aktorem. Kiedy zacząłem naukę w college'u, przy kolacji mój ojciec powiedział, że powinienem się zajmować teatrem. Odpowiedziałem, że nie, że to nie dla mnie. Nie wiem, dlaczego ojciec tak powiedział. Może dlatego, żebym miał większe poczucie pewności siebie, a może dlatego, że on sam bardzo lubił teatr. Studiował z Johnem Giełgudem. Zorgani­ zował przedstawienie Hamleta z Giełgudem w Delhi w 1946 ro­ ku. Dwa tygodnie później przeczytałem z przyjacielem ogłoszenie w gazecie o warsztatach teatralnych. To było w Delhi i prowadził je Anglik, który wybrał życie w Indiach, mieszkał tam dwadzie­ ścia siedem lat, a teraz ma już indyjski paszport. Jest świetnym re­ żyserem. D.D.: A jak on się nazywa? Т.К.: Barry John. Pierwszym przedstawieniem miał być Edyp w wersji Teda Hughesa, którego premierę zrobił Peter Brook z Giełgudem zresztą, ale o tym dowiedziałem się później. Jola Cynkutis: Czyli w tym zespole byłeś krótko? K.T.: Nie, byłem tam sześć lat. Kiedy zaczynałem, miałem sie­ demnaście lat. Ostatnie trzy lata byłem administratorem zespołu, a już po roku pracy zostałem asystentem administratora. Więk­ szość czasu spędzałem w teatrze, ale na trzy miesiące w roku za­ mykałem się po to, żeby zdać egzaminy. Angażowała mnie gra i przygotowanie spektakli, a to znaczy, że musiałem nauczyć się mnóstwa rzeczy. Po całym mieście szukałem różnych rzeczy do przedstawień, robiłem sam dekoracje, zajmowałem się rekwizyta­ mi, maskami, oświetleniem, nagrywaniem, drukowaniem, prasą i reklamą, kontaktami z władzami i rachunkowością, ludźmi z wszystkich sfer... S.S.: Właściwie otrzymałeś zatem profesjonalne przygotowa­ nie? K.T.: Tak, to być może jeden z najlepiej znanych i profesjonal­ nie przygotowanych ludzi teatru w Indiach. Pierwsze zadanie, które pamiętam w czasie warsztatu, polegało na tym, żeby znaleźć w sobie zwierzę, ale nie takie, które istnieje w świecie, tylko to, które się ma w sobie. S.S.: I jakie to było zwierzę? K.T.: O tym nie myślałem, chodziło raczej o doświadczenie uczuciowe niż obrazowe. Trzeba było je odnaleźć w ruchu, głosie i w stanie bycia. Byłem jak opętany. Doświadczyłem innego sta­ nu bycia, którego wcześniej nie znałem. Wtedy jeszcze nic nie wiedziałem o Grotowskim i dopiero później dowiedziałem się, że ta praca była nim inspirowana. To był trzymiesięczny warsztat. Mieliśmy do dyspozycji foyer i boisko przy prywatnej szkole. Ro­ biliśmy wiele ćwiczeń fizycznych, ćwiczenia gimnastyczne z ele­ mentami akrobatyki, ćwiczenia, które rozwijały pracę zespołową. To, co wydawało mi się w tym wspaniałe i co nadal uważam za nadzwyczajne, to fakt, że w tych ćwiczeniach element fizyczny oczywiście istniał, ale był tylko pretekstem do czegoś, co prowa­ dziło poza, co angażowało nie tylko mięśnie, ale całe 'ja'. Gimna­ stykowałem się wówczas, ale na dłuższą metę to było nużące, a tu odnalazłem receptę na robienie gimnastyki w o wiele bardziej fa­ scynujący, absorbujący i znaczący sposób. Do tego czasu nigdy nie wyobrażałem sobie, że może istnieć taki związek między gim­ nastyką a teatrem. W ciągu sześciu lat robiliśmy bardzo różne rze­ czy: Szekspira, rock-operę Jesus Christ Superstar, Becketta, Ka­ fkę, Gozzi'ego, Ramajanę, Petera Shaffera, Roszaka, Petera We­ issa, klasykę, musicale, sztuki nowoczesne, przedstawienia zacho­ dnie i indyjskie - to było bardzo dobre i całościowe doświadcze­ nie, i nauka w teatrze. Barry kochał się w Indiach i bardzo dużo wiedział na temat ich historii i kultury. Wiele jego adaptacji przeszło przez indyjski filtr. To wszystko działo się w połowie lat siedemdziesiątych, a my na­ leżeliśmy do nowoczesnego zachodniego stylu - uniwersytet, dżinsy dzwony, długie włosy. Barry stał się moim entree do tego wszystkiego, a był też doskonałym nauczycielem. Pozostał moim bliskim przyjacielem. Ale mnie pociągało najbardziej to pierwsze doświadczenie. Zacząłem czytać o Grotowskim. I miałem ochotę prowadzić podobne poszukiwania, ale reszta zespołu nie była tym zainteresowana, i w końcu odszedłem. D.D.: Czyli już wtedy słyszałeś o Grotowskim? K.T.: Tak. W czasie pierwszego warsztatu bardzo głęboko za­ przyjaźniłem się z Barrym Johem i on pożyczył mi Towards a Po­ or Theatre. W kraju, gdzie jest taka wielka bieda, to ma jeszcze inne znaczenie: można zrobić teatr bez pieniędzy, niepotrzebne są rekwizyty, kostiumy, światła itd. Oczywiście najważniejsze było traktowanie aktora jak podstawowy instrument w teatrze, bardziej bogatego poprzez ubóstwo zewnętrznych środków materialnych. To odpowiadało ściśle ascetycznej filozofii indyjskiej, którą się także fascynowałem. Warto może dodać, że ten teatr jest jednak bardzo kosztowny - wymaga ciężkiej pracy aktora. Grotowski to ktoś, kto mówi z nowoczesnego, obecnego punktu widzenia na te­ mat działań ducha. Muszę powiedzieć, że przeczytałem wszystko, co napisał Grotowski i co udało mi się zdobyć, ale chronologia te­ go uległa całkowitemu pomieszaniu tak, że poznałem teatr Gro7 �towskiego, parateatr i teatr źródeł jako synchroniczny i korespon­ dujący obszar działań i badań. Odnajduję u siebie głębokie współ­ brzmienie z jego poszukiwaniami i potrzebami. Zawsze mnie in­ spirował i podziwiałem jego dążenie do wykończenia rzeczy, jego całkowitą praktyczność, bezlitosną i poetycką. S.S.: Można zatem powiedzieć', że na początku spotkałeś się Z teatrem europejskim? K.T.: Tak. Ale ponieważ Barry bardzo interesował się trady­ cyjnym teatrem, tradycją indyjską, kilka miesięcy później zrobili­ śmy warsztat z klasyką indyjską - nie Mahabharatę, ale Ramajanę. Wtedy uczylis'my się różnych elementów z khatakali. Przez Grotowskiego też zwróciłem uwagę na własną tradycję, bo on czerpał dużo rzeczy z tradycji wschodniej. Ćwiczenia na każdą część ciała. Ciekawe z indyjskiego punktu widzenia było to, że Grotowski dostarczył nam kluczy, by otworzyć drzwi do naszej własnej kultury, do spojrzenia na siebie w odmienny sposób. Są­ dzę, że nieważne skąd się bierze przykłady. To, co ważne, to próba połączenia tego, co bardzo stare, z tym, co współczesne. S.S.: A jak wyglądały Twoje pierwsze indywidualne próby Z teatrem? K.T.: Tuż po spektaklu Edyp zacząłem sam prowadzić war­ sztaty: zarabiać kieszonkowe „ucząc" w różnych szkołach, a tak­ że prowadząc takie warsztaty, w jakich chciałem sam uczestni­ czyć. Kiedy opuściłem tę grupę teatralną, przez długi czas byłem zainteresowany metodą warsztatów jako doświadczeniem ludz­ kim bez odnoszenia tej pracy do przedstawienia. Byłem również skłonny, by pracować z grupą, aż rzecz będzie „gotowa", bez wcześniejszego ustalania daty. To pewnie spowodowało, że nie prowadziłem dotąd żadnego przedstawienia grupowego. Od kiedy w Nowym Jorku, trochę przez przypadek, zacząłem robić przed­ stawienie jednego aktora w kontekście miejskim, zdałem sobie sprawę z możliwości robienia teatru przeze mnie samego. Teraz, kiedy wróciłem do Indii, będę się znowu starał stworzyć grupę.* Jestem również zainteresowany czymś, co łączy się z pracą war­ sztatową w przestrzeni teatralnej - kiedy nie ma widowni, zdarza­ ją się czasem niezwykłe i niezwykle piękne doświadczenia ludz­ kie. Chciałbym wiedzieć, czy możliwy jest sposób dzielenia tych doświadczeń z większą liczbą ludzi. Czy jest możliwe powtarza­ nie, wieczór za wieczorem, takich pięknych i rzeczywistych chwil istnienia człowieka? Dopiero po dziesięciu latach prowadzenia warsztatów zacząłem czuć, że wiem coś na ten temat, że mogę to robić. J.C.: Te własne warsztaty prowadziłeś w oparciu o doświad­ czenie z Barrym. Czy je rozwijałeś? K.T.: Tak. Najbardziej interesowała mnie praca z ciałem. Dla mnie najbardziej magiczny teatr polega na tym, że aktor bez re­ kwizytów, bez żadnej dodatkowej pomocy, na oczach widzów przekształca się w kogoś innego - staje się inną osobą lub bytem. Chociaż uwielbiam kudiyattam z całą charakteryzacją, strojem i kilkoma rekwizytami, których się używa, to jednak teatr wydaje mi się jeszcze bardziej fascynujący, kiedy się patrzy na aktorów, gdy nie są ucharakteryzowani. Kiedy zbliżał się czas rozstania z grupą Barry'ego, zacząłem mieć bardzo odmienny typ aktywności teatralnej - to, co później zostało nazwane Ogólnym błazeństwem - we wsiach w środko­ wych Indiach. Próbowałem raz zrobić spektakl z własną małą gru­ pą, ale przekształciło się to w katastrofę. Od tego czasu porzuci­ łem tę grupę i zacząłem bardziej uczestniczyć w codziennym ży­ ciu plemion, mniej grać, kiedy byłem „tam", w moim drugim do­ mu, na moim drugim biegunie. Kiedy się jest w mieście, czasem trudno wyobrazić sobie życie, które dzieje się właśnie teraz, to że płomienie właśnie płoną. Niestety są to coraz bardziej smutne pło­ mienie. S.S.: Czym się inspirowałeś? * Dziewięcioosobowa grupa pracuje od pierwszego marca 1998 r. K.T.: Wrócę do innego punktu w czasie warsztatów. Był to dla mnie ważny punkt w odchodzeniu od tego, co znałem. Z Barrym i jeszcze jednym nauczycielem ze szkoły dramatycznej w Delhi, Robinem Dąsem (świetny artysta, malarz, scenograf, reżyser, rze­ mieślnik), zrobiliśmy wyprawę do Orisy. Spędziliśmy tam dwie noce wśród plemion. To było coś fantastycznego, ale było mi przykro, bo oni tańczyli w deszczu, a my mieliśmy parasole, żeby ochronić aparat do nagrywania i kamerę. To tak brzydko wyglą­ dało w jednej przestrzeni. Ale dowiedziałem się wówczas, jak wy­ gląda życie i sposób bycia u ludzi z plemion. Bardzo się cieszy­ łem, że mogłem zobaczyć, jak ludzie potrafią się bawić, tańczyć, śmiać się, współodczuwać i współpracować. Że mogą mieć tak niezwykłe ciała - miękkie i delikatne w swej zadziwiającej sile. W następnym roku pojechałem sam do innej części Orisy. Na ma­ pie wybrałem dużą przestrzeń bez żadnej drogi. Kiedy szedłem ścieżką w czasie dnia, to miałem dziwne uczucie, że jestem zupeł­ nie sam, że nic nie znaczy to, kim jestem w Delhi, studentem na uniwersytecie, że ktoś zna moją rodzinę... Byłem przygotowa­ ny na noc w lesie, ale chciałem też spotkać się z ludźmi z wioski. Oni, słusznie zresztą, trochę się bali ludzi z zewnątrz. Miałem ta­ ki plan, żeby grać, boja w ogóle nie znałem ich języka, byłem ob­ cy. Nie chciałem dać rzeczy materialnych, prezentów; raz, że nie można dać wszystkim, i po drugie, że to jest coś materialnego, a mnie się wydawało, że oni tego nie potrzebują, nie znałem ich życia. Chciałem dać coś od siebie - i to miał być spektakl. Ale nie wiedziałem jaki spektakl. To wszystko samo się okazało. Szedłem i zobaczyłem, że z drugiej strony idzie człowiek z plemienia, i ma trochę dziwny sposób chodzenia. Ale poczułem od razu, że ja mo­ gę się bawić z tego sposobu chodzenia, że jego poczucie humoru na to pozwala. I zaczął się fantastyczny kontakt, zabawa. To są lu­ dzie, którzy nie mają takich barier, jak ktoś się bawi. I stąd się wzięło uczucie, że mogę to też zrobić w wioskach. S.S:. Czyli to się stało zupełnie spontanicznie? K.T.: Tak. To nie była gra, a raczej bawienie się z ludźmi w da­ nej sytuacji - rzeczywistość spontaniczna, improwizacja działają­ ca. S.S..A możesz to spotkanie bliżej opisać? Co on zrobił, kiedy zacząłeś go naśladować? K.T.: Śmiał się. Egzagerował moje zachowania. To było śmia­ nie się z sytuacji, ale też z siebie, bo to był jego problem. Potem każdy poszedł w swoją stronę. Wieczorem, kiedy byłem blisko wioski, miałem bęben i może przez pół godziny stałem i grałem tylko na bębnie. I powoli zaczęły pojawiać się głowy, jedna tam, druga tam. Najpierw dzieci wyszły zobaczyć, co się dzieje. Zaczą­ łem je naśladować, a one śmiały się z tego. Wybierały z grupy ko­ goś, żeby wchodził ze mną w interakcję. Później on zawstydzony, wycofywał się i wypychał kogoś innego... J.C.: To było naśladowanie czy dialogowanie, Khalidzie? K.T.: Obie rzeczy naraz... To dobre określenie, dialogowanie przez naśladowanie. Być lustrem, czasem pękniętym lub krzy­ wym, lustrem twórczym. Naśladując też dźwięki. Na początku wychodziły dzieci, potem chłopcy w moim wieku i to dla nich by­ ło wyzwanie, chcieli udowodnić, że na pewno możemy zrobić coś, czego ty nie możesz. Próbowali zmęczyć mnie do końca, bie­ ganiem, skakaniem. A potem pojawili się starzy ludzie. Skręcali się na ziemi ze śmiechu, taki niesamowity, otwarty uśmiech. Po­ tem wszedłem do wioski, biegałem wszystkimi ścieżkami, wcho­ dziłem do każdego domu i oni też w tym brali udział: kiedy ja my­ ślałem, że byłem już we wszystkich domach, to oni przychodzili i mówili, że tam a tam jeszcze nie byłem. - Chodź tam. To trwa­ ło dwie, trzy godziny, wszyscy już wiedzieli, że chodzi taki gość i mieli przygotowane coś do jedzenia, picia i różne bębenki. Stop­ niowo zaczęli wyciągać swoje instrumenty i grać, czasami to trwało do rana. Rano oni szli do pracy, a ja się czułem po takiej nocy jak u siebie, z ufnością, bez obawy. Ale nadal nie mogłem z nimi rozmawiać, zamienić ani jednego słowa. �S.S.: I co się działo później? Czy dalej wędrowałeś? K.T.: Tak. Potem znalazłem taką wioskę, która mi się bardziej podobała i ja im się spodobałem. Zacząłem tam przyjeżdżać co roku, wtedy, kiedy miałem wolne na uniwersytecie. Brałem udział w ich normalnym życiu: pracowałem na polu, czasem chodziłem na polowanie z łukiem na zwierzęta czy łowienie ryb, krabów... ale sam nie polowałem... zbierałem w lesie grzyby, nasiona i inne owoce, budowałem domy, bambusowe płoty. Tam jeśli nawet sta­ nie się coś tak strasznego - oni rąbią drzewo na bosaka i czasem się zdarzy, że siekiera wyląduje na nodze - to najpierw on będzie się s'miał z tego, że jest taki głupi. Wszyscy będą się najpierw śmiać, ale potem oczywiście przyjdą rannemu z pomocą. D.D.: Wyjeżdżałeś tam jako człowiek teatru czy antropolog? K.T..W tym czasie przygotowywałem rozprawę doktorską na temat ludów plemiennych. Ale kiedy już tam byłem, to zrozumia­ łem, że chciałem tam po prostu być, a nie być antropologiem. My­ ślałem raczej o badaniu antropologów z punktu widzenia ludzi z plemion. Esencją antropologii jest zrozumienie kultur ludzkich z różnych części świata. Zrozumieć człowieka nieznanego. Aleja chciałem z nimi pić, jeść, tańczyć i pracować - badać ich przez sa­ mo życie z nimi, a nie przez notowanie wszystkiego. Tam nie ma papieru, nie ma pióra. Jest żywa bezpośrednia komunikacja z ludźmi i duchami. Tam nie ma ludzi, którzy piszą, i tych, którzy są niepiśmienni - ci ludzie żyją w „tradycji ustnej", co jest zupeł­ nie innym sposobem bycia w świecie. Przypominają mi się słowa pewnego starego Indianina z Ameryki, który powiedział: jeśli wy­ rzucisz wszystkie swoje książki na słońce i deszcz, one się roz­ padną i znikną, podczas gdy my, Indianie, czytamy wielką księgę Natury. D.D.: Podczas badań terenowych wśród mieszkańców wsi w Indiach dochodzi do „spotkań", czujesz, że dzieje się coś faj­ nego. Doświadczyłeś badań terenowych, performance, życia wśród plemion. Jaka jest specyfika tych różnych spotkań i inte­ rakcji? K.T.: Specyficzną cechą, która odciska się na tego typu inte­ rakcjach wśród ludzi z plemion jest ich całkowita otwartość na grę i taniec, natomiast w ogóle nie ma tam gry łączącej się ze statu­ sem społecznym (status game), a kobiety cieszą się wolnością. S.S.: Czy sądzisz, że takie „działania" można też robić gdzie indziej, w innym miejscu? K.T.: Tak. Powtórzyłem je nawet w Polsce. Najwięcej w cza­ sie festiwalu teatrów ulicznych w Jeleniej Górze, przez dziesięć dni codziennie w innym miasteczku. W 1985 roku okazało się, że przypadkowo miałem grać w No­ wym Jorku przed publicznością w wieku od pięciu do siedem­ dziesięciu lat. Chodziło o to, żeby oni wzięli udział w tym przed­ stawieniu. Byłem zmartwiony i zdenerwowany, i wtedy zdałem sobie sprawę, że sytuacja ta bardzo przypomina tę wśród plemion: ludzie są w bardzo różnym wieku, a ja chcę, żeby wzięli udział w przedstawieniu. Jedyną różnicą było to, że była to publiczność zdecydowanie należąca do tradycji pisma. Nie używałem mowy, ale wykorzystałem między innymi tablice z namalowanymi napi­ sami. Stworzyłem to przedstawienie, starając się coraz bardziej wciągać w nie ludzi, coraz większą ich liczbę. Potem to rozwinę­ ło się w przedstawienie nazwane Foolshow [Błazenada], J.C.: Czy to, co przeniosłeś na grunt polski można nazwać początkiem Błazenady? K.T.: Tak, to było Ogólne błazeństwo i Foolshow, zabawa z ludźmi, próba przekształcenia przestrzeni codziennej w teatral­ ną. S.S.: A czy chodziło Ci przede wszystkim o nawiązanie kon­ taktu? K.T. Tak, chodziło o mój kontakt z ludźmi i kontakt pomiędzy ludźmi. O stworzenie sytuacji wesołości i zabawy, pozbycie się barier, o dobry humor, kontakt między ludźmi o szczęśliwej i we­ sołej naturze: po angielsku in good humour znaczy także zdrowy. Zakładało to także zabawę między dziećmi i dorosłymi. Oczywi­ ście w mieście ludzie są bardziej zamknięci, jest też duża różnica pomiędzy ludźmi z różnych miast. W Indiach, ci którzy pracują fi­ zycznie, niedawno przybyli z wiosek, są biedni, ale potrafią się le­ piej bawić niż ludzie na wyższym poziomie. Jest też różnica mię­ dzy Europą a Indiami. Jeśli w Europie przebieram się za błazna, to ludzie traktują mnie jak aktora, artystę i błazna, a w Indiach, ci którzy grają na ulicy, są na najniższym poziomie kastowym i spo­ łecznym. S.S.: A czy próbowałeś robić identyczne rzeczy w Indiach i tu, w Europie, i czym różni się odbiór? K.T.: Niektóre rzeczy mnie zaskakiwały, zdarzały się bardzo podobne reakcje w Delhi i w miastach w Polsce. Wchodziłem na przykład do nieznanego domu, a wszyscy wychodzili, bo się bali, II. 2. Pieśń Błazna, park w Kalkucie, 1992. Fot. Manuel Bauer 9 �П. 3-10. Pieśń Błazna, kolejne postaci-wcielenia (wg numerów), omówione w rozmowie, por. s. 19. Fot. Mr. Tyagarajan oczywiście nie do końca poważnie. Byłem sam w ich domu, cho­ dziłem, włączałem i wyłączałem światła, bawiłem się nimi, żeby ludzie na ulicy mogli zobaczyć spektakl ze światłami. Wchodzi­ łem przebrany za błazna. Sprawdzałem też torby, teczki, kiesze­ nie. Kradłem zapiekanki, lody, papierosy... Nawet dzieci odbiera­ łem rodzicom i oni mi ufali. Czułem, że to są sytuacje, kiedy ser­ ce robi się gorące. Ale raz w Szwecji miałem taką sytuację, to by­ ła ważna okazja, osiemsetna rocznica miasteczka i zamku. Dosta­ łem wtedy największe pieniądze przez te cztery lata, około tysią­ ca funtów za godzinny spektakl. To miało być takie wydarzenie w zamku. Najpierw Ogólne błazeństwo, a potem Foolshow. Ludzie mieli się włączać. Ale na początku zrobiłem błąd z punktu widzenia tamtej kultury. Wszyscy byli bardzo po­ ważni, ładnie ubrani, dzieci z lokami, białe ubranka. Burmistrz wszedł na scenę, uścisnął mi dłoń i o nic mnie nie zapytał. Zaczął mówić długo, o mnie, ponieważ moje imię pojawiało się ciągle to jedyne, co rozumiałem. A to znaczy, że mówił wszystko z gło­ wy, bo przecież nic o mnie nie wiedział. Nie chciałem, by mnie przedstawiano jako „performera", myślałem o innym początku: pojawić się przez pęknięcie w murze czy ponad nim - ale on to zepsuł. I kiedy zacząłem się nudzić, to stanąłem za nim, on miał duży brzuch, i zacząłem go po nim gładzić. Ale nikt się nie śmiał, a on też się nie śmiał. Próbowałem go nawet łaskotać, ale to nic nie pomogło. Wszyscy byli bardzo poważni. Nic nie mogłem z ni­ mi zrobić, bo oni nie chcieli. S.S.: A jak myślisz - od czego to zalety? Dlaczego raz to się udaje, a raz nie? K.T.: Po tym przedstawieniu myślałem wiele o tym, jakie błę­ dy popełniłem. Nie wiedziałem wiele o okolicznościach i o tym, jaką spotkam publiczność. Gdyby burmistrz zaczął się śmiać, ca­ łe spotkanie rozegrałoby się inaczej. Ale on zachował się tak, jak gdyby to „kulturowe małpowanie" przekraczało jego godność. W ten sposób dałem jedynie upust własnemu błazeństwu. Nie by­ łem dobrze przygotowany na to spotkanie. Nie wiedziałem, że tam będzie tak dużo oficjalnych gości. Ale taka porażka, że nie udało mi się przejść przez wszystkie etapy Foolshow, przydarzyła mi się tylko raz. Potem w Szwecji, w innych miejscach spotkałem się z bardzo ciepłymi ludźmi. W Oxfordzie, Londynie i w małym miasteczku na Islandii miałem raczej problem z przesadnym entu­ 10 zjazmem uczestników, dzieci zniszczyły i porwały moje rzeczy, rozniosły wszystko w proch - absolutnie oszalały. Innym razem było sporo śmiechu, czasem nawet bardzo dużo. Pamiętam też taki zabawny przykład Ogólnego błazeństwa, który zdarzył się w czasie mojego pierwszego przedstawienia w Polsce, na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Akademia Ru­ chu uzyskała od milicji pozwolenie na to przedstawienie. Właśnie kiedy kończyłem tworzenie (z sześciu czy siedmiu osób) wielkiej socjalistycznej rzeźby zwycięskiego proletariatu, który trzymał głowę błazna, i zawiesiliśmy szyld „Sztuka socjalistyczna" przyjechał samochód pełen milicjantów na inspekcję. Wśród ma­ łej widowni, wielu moich przyjaciół, zapadła cisza, a ja, choć z obawą, od razu ruszyłem w kierunku samochodu i wskoczyłem na dach. Zajrzałem do samochodu przez boczną szybę na porzą­ dnie wyglądających milicjantów w nieskazitelnych mundurach. Uśmiechnięty pomachałem im ręką, a oni niepewnie odmachali w taki sam dziecinny sposób... Miałem wiele zabawy z łamaniem reguł i wygłupianiem się z milicją. Jako błazen i gość Międzyna­ rodowego Festiwalu Teatrów Ulicznych cieszyłem się niewypo­ wiedzianą wolnością. Kiedyś zwędziłem milicjantowi czapkę i założyłem na swoją. Biedak, biegł za mną mówiąc: „proszę pa­ na, bardzo proszę, mi nie wolno!" J.C.: W Polsce poza Jelenią Górą miałeś doświadczenia je­ szcze w takich miejscach, które są bardziej oddalone od miast, jak na przykład Czarna Dąbrówka. K.T.: Najfajniejsze spotkanie miałem chyba wśród Cyganów, koło Zakopanego, w Czarnej Górze. Tam czułem się jak u siebie. Może wpłynęło na to pewne pokrewieństwo, znalazłem się wśród ludzi, których niektóre cechy, skóra, włosy, oczy przypominały moje (często ludzie w Polsce myślą, że jestem Cyganem). Ale to chyba coś innego tworzyło uczucie bycia w domu. To sposób trak­ towania drugiego człowieka. Uczucia między ludźmi. Poczucie ludzkiej rodziny. Byłem także bardzo zdziwiony, jak wiele słów zgadza się z hindustani, sanskrytem. Wszyscy powiadali, że Ro­ mowie przybyli z Indii. Chaty i domy, które zbudowano wokół wozów, wyglądają nędznie z zewnątrz, ale mają cudownie ciepłe wnętrze z lśniącymi kryształami, starymi wyrobami z drzewa, wspaniałym jedzeniem, muzyką... Byłem tam gościem zespołu Węgajty, który spotkałem już wcześniej. Grali też miejscowi mu- �zycy. Ale dla mnie momentem pozostawiającym niezatarte wspo­ mnienie w czasie „błazenady" byta chwila, kiedy przebrałem się i stałem kobietą. Stary pijany mężczyzna w filcowym kapeluszu, który chodził za mną wkoło, nie mógł się oprzeć i chwycił mnie za jaja! Udało mi się wyrwać i znaleźć schronienie w grupie ko­ biet. To, co mnie poruszyło, to niezwykle poczucie solidarnos'ci, które miałem z kobietami. „Byłem" kobietą i tak włas'nie one mnie traktowały. Mielis'my dużo zabawy nabijając się z mężczyzn zgromadzonych po drugiej stronie ulicy. S.S.: A czy możesz opowiedzieć o swoich doświadczeniach w ośrodku dla dzieci autystycznych w Warszawie?* K.T.: Wiedziałem, że głównym problemem będzie nawiązanie kontaktu, zdobycie zaufania i zredukowanie obawy. Nie wiedzia­ łem wczes'niej jakie to będzie trudne... to wymagało poszukiwania w samej sytuacji, i oczywiście bywało z tym różnie. Pierwszego dnia trudno było nawet dotknąć palcami pewnych dzieci, kiedy in­ ne wspinały mi się już na grzbiet. Obecnos'c rodziców na pewno czyniła tę przestrzeń bezpieczniejszą... Trudno powiedzieć, jak to zrobiłem. Chciałem bardzo uścisnąć im dłonie, sprawić, by się us'miechneiy, poczuły bezpiecznie, bawić się z nimi. Mys'le, że to, co było ważne, to fakt, że odsłoniłem własną kruchość i podatnos'c na zranienie, pokazałem łzy, ból, rozczarowanie... Ale przy moim ostatnim z nimi spotkaniu miałem poczucie niesłychanego osią­ gnięcia, udało mi się je wszystkie zgromadzić w przestrzeni na s'rodku, pozostawiając dorosłych na brzegu - raz robilis'my wszy­ scy razem hałas, a innym razem zachowalis'my milczenie. Innym razem, kiedy byłem na oddziale psychiatrycznym w szpitalu w Londynie - pewna czarna dziewczyna, kiedy tylko mnie zobaczyła, zaczęła się s'miac w sposób zupełnie nie kontro­ lowany - i s'miala się przez całe przedstawienie, cos' we mnie tak ją dotknęło. Sądziłem, że ona po prostu taka jest, ale potem do­ wiedziałem się, że przez ostatnie dwa lata ona tylko płakała. Nikt nie widział, żeby się s'miala w tym czasie. Tego typu incy­ denty, których było sporo, dają mi też motywację i energię do pracy. * Spotkania w ośrodku przy ulicy Górskiej inspirowane byty przez Ewę Modzelewską. S.S.: Czy tworząc spektakle, korzystasz Z tekstów, czy odwołu­ jesz się tylko do pewnych idei? Czy struktura, którą tworzysz jest tylko twoim własnym wytworem ? K.T.: Teksty, które czytam, są dla mnie inspiracją, ale niewie­ le tekstów wykorzystuję w przedstawieniach. Z jednej strony szu­ kam sposobu przedstawiania, który nie wiąże się z tekstem, a z drugiej nie spotkałem tekstu, który w całos'ci bym akceptował i chciał przedstawić. W moim najs'wiezszym przedstawieniu, nad którym przyjechałem pracować do Polski z Jolą [Cynkutis] jest trochę inaczej: na początku nie miałem słów, które mogłyby opi­ sać to, co chciałem zrobić. Czułem, że mam to przedstawienie w sobie. A Jola jest kirns', kto rozumie, że tak włas'nie może być! Zacząłem działać, pracować, pobudzany pewnymi fizycznymi ele­ mentami wprowadzanymi przez Jolę, i odkrywałem, że pewne wzory zaczęły się wyłaniać. Z tego skonstruowaliśmy łańcuch działań. Kiedy byłem ostatnio w Indiach, miałem bardzo niewie­ le czasu, by szukać w bibliotece tekstów, które odpowiadałyby obrazom związanym z poszczególnymi epizodami. Zanotowałem przypadkowe zestawienia i przyleciałem z tym do Polski. Tu skomponowałem tekst całego przedstawienia. Czasem zdanie' stworzone jest z dwóch słów jednego autora, trzech drugiego i je­ szcze jednego od trzeciego, stąd trudno włas'ciwie powiedzieć, kto to napisał. Czasem gęsty tekst sprowadzony jest do słów-kluczy, które służą mojej wizji. Praca z Jolą polegała również na połącze­ niu tekstu i działania. Znalezieniu takiego sposobu na tekst, by wypływał on z działania. J.C.: To trochę tak jakbyś swoim działaniem, swoim poszuki­ waniem czy swoją pracą pisał dramat, zamiast wypełniać coś, co już zostało napisane, wtłaczać krew w strukturę, która została na­ pisana przez kogoś innego... To wymaga czynnego rozeznania, co dany tekst zawiera ważnego dla Ciebie, jak Ciebie porusza. S.S.: A czy mógłbyś powiedzieć coś o swoich ćwiczeniach, tych, które Cię przygotowują do gry w teatrze. Jak to wygląda? K.T.: Ćwiczenia idą w dwóch kierunkach. Z jednej strony do­ tyczą trenowania ciała, żeby można było robić różne rzeczy z cia­ łem i głosem, a z drugiej, żeby uwolnić organizm od „kaftana bez­ pieczeństwa" zwykłego, cywilizowanego ciała, żeby był on bliż­ szy własnej pierwotności, żeby cały organizm, ciało, umysł i głos płynęły razem jako jedna istota. Nawet jeśli aktor czegoś' się uczy, �8 technika musi zostać „zgubiona" w ciele. Tracimy wiele czasu, żeby nauczyć się chodzić, ale potem zapominamy o tym. Kiedy się ziarnie nogę i chodzi o kulach, to najpierw jest trudno, a potem staje się to prawie normalnością. Technika zadomawia się w cie­ le. Podobnie jest z tańcem i śpiewaniem... J.C.: Powiedziałeś uwolnić organizm, a nie wyzwolić... K.T.: Wyzwolić też, ale uwolnić od mechanicznego sposobu bycia, zachowań, nawet tych teatralnych, które są powtarzane w przestrzeni teatralnej: glos, gesty s'wietnie opanowane, mogą być puste, bez ducha. Trzeba połączyć się z prądem bycia. To wią­ że się ze skupieniem, medytacją, wizualizacją, transem. Nie moż­ na powtarzać. Jak mówi Grotowski, każdego dnia trzeba tworzyć na nowo. J. C.: Pewnie jest tak, że te ćwiczenia pomagają wydobywać to, co jest w nas zawarte, a jest nieznane i tym nieznanym prze­ twarzać albo powoływać nowe znaki... K.T.: A też z grupą ludzi jest inaczej. Chodzi o to, żeby oni mieli ze sobą niecodzienny kontakt, porozumienie bez słów, rozu­ mienie ciała, żeby mogli pracować jak jedno ciało, aby złamaniu uległy bariery pomiędzy ludźmi. S.S.: A czy można powiedzieć, że ten Twój teatr jest w pew­ nym sensie teatrem paraterapeutycznym. Chcesz pomagać lu­ dziom w byciu ze sobą, byciu z Tobą, zadowalać ich, budzić w nich śmiech itd. Masz też trochę doświadczeń z osobami cho­ rymi. Czy terapia to coś, co jest ci bliskie? K.T.: Na pewno. Terapia także dla mnie. Ale nie myślę o niej wiele. Uznaję, że ta praca daje wyniki terapeutyczne. Wszystko to, co pomaga aktywnej głębokiej relaksacji, otwarciu się przed innymi, dostarcza kanałów dla uwolnienia emocji na pewno ma skutek terapeutyczny. Jest bardzo cienka granica między teatrem i grupami terapeutycznymi, to ma wiele wspólnego, ale to nie jest moim celem. Traktuję to jako miejsce, gdzie można znaleźć sie­ bie, i może pod tym względem jest to to samo. To przestrzeń, gdzie można transformować energię, kiedy jesteś bardzo smutny czy wściekły, na przykład krzycząc, w sposób twórczy. To jest oczyszczenie. Katharsis... Ale nawet gdy mam do czynienia z pa­ cjentami oddziałów psychiatrycznych, moje usiłowania wiążą się przede wszystkim z uzyskaniem dobrego kontaktu i musimy się dobrze bawić. Jestem przekonany, że kiedy się dobrze bawimy, to jest to doświadczenie terapeutyczne, ale mnie najbardziej zależy na tym, żeby ludzie spotkali się w inny sposób niż na co dzień, że­ by to było piękne. S.S.: A w czym Ci pomaga teatr? K.T.: Mój teatr jest częścią moich poszukiwań w życiu, to jed­ na z moich ekspresji, kanał do działania, przestrzeń do badania życia... Nie myślę o teatrze jako o zawodzie. Teatr to miejsce, gdzie można spotkać nawet sacrum. Marzę o teatrze, który byłby takim momentem unoszącym i energetyzującym dla wszystkich: 12 i aktora i publiczności. Może odziedziczyłem potrzebę pracy w przestrzeni publicznej, spotykania się z publicznością. Myśla­ łem kiedyś, by podobnie jak mój ojciec i brat, podjąć służbę pu­ bliczną, ale zmieniłem zdanie, kiedy dowiedziałem się o tym wszystkim, co w rzeczywistości z nią się wiąże. Teatr także jest przestrzenią publiczną. Jeśli jest dobry, można go także nazwać służbą publiczną, służbą duchową. To, co mnie interesuje, to ja­ kość ludzkiego doświadczenia w publicznej przestrzeni teatru. Być może teatr jest też moją jedyną terapią i w ukryciu leczę się, ponieważ według licznych standardów normalnego życia je­ stem zupełnie szalony! Aktor doświadcza wielu stanów, które kli­ nicznie można by zaklasyfikować jako formy choroby (podobnie jak w przypadku szamanów). Z tym, że aktor opanowuje wchodze­ nie i wychodzenie z tych stanów. On może, a nawet rzeczywiście musi, rozwinąć zewnętrzne oko. Świadomość siebie i przestrzeni, rodzaj samo-strażnika. Czasem inni mogą być tym zewnętrznym okiem, strażnikami, którzy strzegą tego, co się dzieje. Zauważ na przykład, że nie zdarzają się fizyczne uszkodzenia. 5.5.: A skąd w ogóle pomysł na błazeństwo? Pomysł, że bę­ dziesz występował jako błazen. K.T.: Zainteresowałem się postacią błazna, kiedy grałem go w Królu Learze. Wcześniej miałem dużo kłopotów z byciem w dwóch światach: plemiennym i w Delhi. One są zupełnie inne z każdego punktu widzenia. Nie mogłem ich połączyć. W jednym miejscu żyłem na bosaka, z wąskim kawałkiem materiału prze­ wiązanym wokół bioder, w drugim - w dżinsach, na motorze, a czasem ubrany jeszcze bardziej oficjalnie. Ale przecież nie cho­ dzi tylko o ubranie. I kiedy zacząłem interesować się postacią bła­ zna ze względu na rolę, którą grałem, to miałem poczucie, że pa­ suję do tej postaci, że to jestem ja. To jest coś, co mówi o mnie, most między życiem a teatrem, sceną i życiem. Postać, która dzia­ ła w życiu i w teatrze. To jest coś takiego jak joker w kartach, mo­ że być każdą kartą, ale i sobą, gra każdą rolę, ale nie traci własnej tożsamości, własnego 'ja'. Tak więc poprzez postać błazna odna­ lazłem most pomiędzy Delhi i plemionami. J.C.: Czy w hinduskiej tradycji istnieje postać błazna? K.T.: Istnieje. J.C.: Czym się różni od europejskiego? K.T.: W każdym rejonie istnieją różne rodzaje błaznów. Róż­ nią się ubiorem, ale charakter samej postaci jest bardzo podobny. Są błazny królewskie, takie, co chodzą po ulicy i postać błazna w teatrze klasycznego sanskrytu. Jednym z typów błaznów są dziś baulowie. Podobnie jak błazny europejskie noszą kolorowe łaty, ale ich strój jest zupełnie odmienny - to długie, powiewne suknie, ubrania, szarfy. Turban zamiast czapki. Broda lub gładko wygolo­ na twarz. Kobiety noszą specyficznie zawinięte sari i podobnie jak mężczyźni mają długie włosy związane na czubku głowy w wę­ zeł. Mają też bardzo specyficzne instrumenty muzyczne. �Baulowie to sekta wędrownych sadhu, wywodzących się z ru­ chu bhakti, którzy w pewien sposób przypominają jurodiwych w Rosji, opętanych. Krytykują i oskarżają społeczeństwo za nic nie znaczące rytuały i dyskryminację, nakłaniają ludzi do samore­ alizacji. Wierzą, że bóg wciela się w każdego człowieka, a nie w zewnętrznego boga. Choć można ich traktować jak wykonaw­ ców, to zajmują oni przestrzeń pomiędzy sferą sacrum i profanum, nie rozłączają tych dwóch sfer. Jeden z błaznów (Vidhuszaka) w klasycznym teatrze sanskryckim kudiyattam jest prawie nagi, ma ciało i twarz wysmarowane białą pastą, na której w określonych miejscach namalowane są du­ że czerwone plamy, tak duże jak nosy europejskich klownów. Na głowie ma drewniane ozdoby i falujący, przypominający sukienkę ubiór wokół bioder. Zarówno bengalscy baulowie, jak i aktorzy z teatru kudiyattam z Kerali noszą w czasie przedstawień dzwon­ ki dookoła kostek. Podobnie i ja używam dzwonków, ale wybra­ łem czapkę europejskiego błazna - jest ona znana w regionalnych kulturach Indii ze względu na jokera, który znany jest między in­ nymi dzięki kartom. Lubię też jej symbolikę. W nowym przedsta­ wieniu w ogóle nie używam czapki - błazen to ja bez czapki. W Indiach istniało wielu sławnych błaznów - takich jak Stańczyk w Polsce. Birbal był dworskim błaznem, ministrem na dworze ce­ sarza Akbara. Gopal Bhand sławę zawdzięcza temu, że policzył gwiazdy nad Bengalem, a Tenalirama, na południu, swoim literac­ kim i słownym błazeństwom. Ale są też głupcy, którzy stali się błaznami... J.C.: A która postać błazna jest Ci najbliższa? K.T.: Może postać wędrowca. To jest chyba najstarszy błazen. J.C.: Czyli jesteś na granicy, chodzisz po tej linii, pomiędzy światem plemion a cywilizacją. K.T.: Jest taka linia. Błazen może oczywis'cie być postacią na scenie, ale starsza postać błazna to postać istniejąca w życiu. I jest też linia między życiem codziennym a działaniem na scenie, dla mnie ta relacja przebiega też w samym błaźnie. Ja nie chcę być ar­ tystą, który zamknie się w s'wiecie artystycznym i oddzieli od te­ go, co się dzieje w s'wiecie. Czuję się błaznem, bo nie mieszczę się w dzisiejszym s'wiecie. Ten s'wiat odwrócony jest dla mnie do góry nogami i działa na mnie ostro. Artysta i błazen muszą patrzeć na s'wiat trochę z zewnątrz, z dystansu, kontemplując. Musi on po­ kazywać soczewki albo lustra. Soczewka może zbliżyć lub odda­ lić obraz, skupiać lub rozpraszać widzenie. To mogą być zwykle, pęknięte, wykrzywione lub magiczne lustra. Przez lustro czy so­ czewkę można dostrzec historię i przyszlos'c. Jestem błaznem z kogucim grzebieniem, który stale świadom jest przyszłości, a nie zachowywania przeszłości. Kłaniam się jej tylko. S.S.: A w jaki sposób istnieje w Tobie tradycja Indii? K.T.: We wszystkim, co robię, bardzo mnie inspiruje taki sta­ ry hinduski tekst o teatrze Natyaszastry. Były cztery Wedy i cza­ sem się to określa jako piątą Wedę. W aktorstwie są cztery pod­ działy: pierwszy to aktorstwo cielesne, ćwiczenia ciała, używanie każdej części ciała jako instrumentu aktorstwa, drugi to głos, a trzeci - rekwizyty i kostium; w tradycyjnym teatrze nie ma wie­ le scenografii, ale jest bardzo rozwinięty strój i makijaż. Czwarty element, to trudno wytłumaczyć, to wewnętrzny stan bycia, we­ wnętrzna prawda. Ćwiczenia w tradycyjnym teatrze dotyczą naj­ pierw ciała, to są skodyfikowane gesty, wiadomo, jakie gesty trze­ ba zrobić w dramacie, w jaki sposób śpiewać. Uczeń musi się naj­ pierw tego wszystkiego nauczyć. Musi zmienić ciało z powsze­ dniego na extra-daily [niecodzienne], w terminologii Barby trzeba w tym celu robić różne ćwiczenia, masaże. Najpierw jest zewnętrzne ciało, a potem zaczyna się wchodzić do środka. Istnie­ ją ćwiczenia dla rąk, oczu, twarzy, całego ciała. Trzeba nauczyć się poszczególnych rzeczy, ich kolejności, cieleśnie opanować tańczenie rytmu stopami, opowiadanie historii gestami rąk (mudra), nagłe trzepotanie rzęsami, przesuwanie oczu na boki, wibra­ cje policzków w czasie śpiewania raga... Po latach praktyki to za­ czyna istnieć w ciele i wtedy zaczyna się prawdziwa zabawa. Jak powiadają Japończycy o aktorze teatru No: kwiat zaczyna się otwierać. W indyjskim teatrze sattvika abhinaya * zaczyna wtedy rosnąć. Sattvika abhinaya dotyka wewnętrznego stanu bycia akto­ ra, wizualizacji, oddechu, kojarzenia. W Indiach trudno używać określenie „teatr tradycyjny" - bo jest bardzo wiele tradycji. Natyaszastra - to jeden z najlepiej wypracowanych tekstów, na temat tego, co tworzy przedstawienie. Dla mnie jest on taje­ mnicą, która wymaga wyświetlenia, i wielką pokusą. Zdecydowa­ łem w młodości nie być tradycyjnym wykonawcą, często wyma­ ga to przynajmniej ośmioletnich studiów. Chciałem pracować z takim samym rygorem, ale moim celem było znalezienie i pra­ ca nad odmiennym językiem współczesnego teatru indyjskiego. Nie poszukuję jednak zadowolenia w nowości. Nie szukałem Gro­ towskiego dlatego, że uważa się go za awangardę, lecz dlatego, że poszukiwał on i poszukuje czegoś bardzo starego w dzisiejszych czasach. W kwietniu oznajmił on, że planuje obecnie umrzeć. Po­ strzegam jego śmierć także jako coś w starym stylu, żyć, kończyć i zamykać sprawy, widzieć koniec i być nań przygotowanym, z wdziękiem i godnością. Gdybym miał wybrać dwie książki do pracy w teatrze, tobym wybrał coś z Grotowskiego i Natyaszastrę. Gdybym musiał wy­ brać tylko jedną, to nie wiem którą. Może to zależałoby od nastro­ ju. To jest świetna para. Czytanie tradycyjnych tekstów powodu­ je, że głowa inaczej myśli. Inspiruje mnie nie tylko antropologia. Inspirują mnie też ludzie, którzy żyli jakby w teatrze świata... Gandhi, Gautama Budda, Jezus Chrystus... * Atmosfera, duch przedstawienia. Od sativa - czystość, duchowość; abhinaya - przedstawienie teatralne, gra. В �W college'u miałem przyjaciela, dzięki któremu poznałem pewnego muzyka, baula. Kilka lat później dowiedziałem się, że Grotowski też interesował się baulami. Okazało się, że ten które­ go on sprowadził do Polski, mnie też zafrapował od pierwszego wejrzenia. Kilka lat temu byłem jego uczniem - przez siedem miesięcy pobierałem intensywną naukę. Musiałem niestety później odejs'c... Brałem też udział w wielu krótkich warsztatach prowadzonych przez różne osoby z różnych stron Świata i Indii. Oddziaływał na mnie mocno Badał Sircar z Kalkuty. Poznałem też Deepaka Mazumdara również z Kalkuty, który był wrogiem tego pierwszego. Zostałem przyjacielem ich obu, choć oddzielnie. Badał Sircar był człowiekiem, na którego silnie oddziałała koncepcja „teatru ubo­ giego" Grotowskiego, chodziło zwłaszcza o stronę materialną. To pasowało do jego współczucia biednym i skłonności komunistycz­ nych, do pracy teatralnej z biednymi ludźmi i na tematy biednych ludzi. Mocny teatr. Deepak Mazumdar brał udział z szalonym Baulem Gour Khepa w działaniu „teatru źródeł" Grotowskiego. Z pojęciem sattvikabhinaya [satuikagene] w indyjskim teatrze wiąże się inny termin navarasa, czyli dziewięć żywic, smaków, stanów emocjonalnych, nastrojów, jak na przykład rados'c, miłos'ć, wściekłos'ć, wstręt. Tych dziewięć stanów koresponduje ze stana­ mi psychicznymi. Trzeba znaleźć kolor, a potem cos' takiego jak odcień tego koloru - istnieje główny smak (stan, uczucie), który jest później zmieniane przez przyprawy i zioła itd., tak więc uczu­ cie miłos'ci może być zabarwione przez wstręt, strach, zazdros'c, pożądanie lub inne tego typu połączenia. W „tradycyjnych" przedstawieniach fascynuje mnie to samo co w „nowoczesnych" - pewnego typu żywos'ć, rodzaj emanacji. To straszne kiedy oglą­ da się doskonale technicznie przygotowane przedstawienie, które nie ma rasa, jest bez soku, bez ducha. Wolę cos', co jest technicz­ nie mniej sprawne, ale zrobione z pasją. S.S.: Ale jeśli chodzi o tradycyjne gesty z teatru hinduskiego, to trudno znaleźć kogoś, kto by je rozumiał. K.T.: Właśnie o to mi chodzi. Ja nie korzystam z dawnych ko­ dów i znaczeń, ale staram się tworzyć cos', co będzie zrozumiałe w dzisiejszych czasach, cos' co rodzi się dzis'. Dawne gesty i zna­ ki można także wykorzystywać do powiedzenia czegoś' współcze­ snego. Ale nie można używać obecnie właściwego języka gestów (mudra) z wyjątkiem bardzo specyficznej publiczności, ponieważ dziś ludzie nie rozumieją już tego sposobu komunikacji. Publicz­ ność klasycznego dramatu sanskryckiego zawsze była ograniczo­ na. Nie był on tak popularny jak teatr z czasów Szekspira, to ra­ czej coś takiego jak rytuał w świątyni. Czasem próbuję doprowa­ dzić aktora do takiego stanu, kiedy gest rodzi się w nim, a czasem, żeby znalazł on znaczenie dla danego gestu. Potem trzeba zbadać, czy znaczenie dla aktora i widza jest takie samo. 14 S.S.: Czy Twoje działania są takim stałym badaniem interak­ cji z widzami? K.T.: Nie. To jest raczej ćwiczenie przed zewnętrznym okiem, jeszcze przed spotkaniem z widzami. Bo ona albo on jest pierw­ szym widzem, krytycznym widzem. I potem się jeszcze bada, czy widzowie odbierają to tak samo, czy zupełnie inaczej, czy w ogóle nie rozumieją. Zewnętrzne oko to taki człowiek, który patrzy z ze­ wnątrz na pracę aktora. Jola była dla mnie zewnętrznym okiem w dwóch spektaklach. To może być reżyser, ale ja szukałem i zna­ lazłem kogoś innego, kogoś, kto współpracuje, pomaga w rozwi­ nięciu, wyjaśnieniu, wyklarowaniu tego, co tworzę. Kogoś, z kim rodzi się spektakl, ale ten spektakl rodzi się w aktorze. To oko z zewnątrz jest akuszerką, położną. Pracowałem z dwiema osobami w roli „zewnętrznego oka". Na początku i teraz z Jolą, a także z Shaupon Boshu w Pondicherry. Z Shauponem świetnie się pracuje na już przygotowanym ma­ teriale, kiedy nadaje mu się ostateczną formę. Ale nie rozumie on ewolucyjnego procesu kreacji przedstawienia. Pod tym względem Jola jest niezwykła - rozumie, że przedstawienie może się rodzić. Shaupon widzi wszystko już jako przedstawienie, a nie proces do niego wiodący. Jest niecierpliwy, a przecież czasem z trzech go­ dzin pracy powstają trzy sekundy czegoś wartościowego. Ale obo­ je mają niezwykłe cechy i umiejętność pomocy w realizacji tego, co chce się zrobić, bez narzucania siebie ani swoich fantazji temu procesowi. Niestety, teatr znużył Shaupona i zajął się teraz filozo­ fią. J.C.: A pamiętasz tę rozmowę z Januszem, że aktorstwo jest doskonałym kłamstwem. Jego rozumienie aktorstwa jest mi zu­ pełnie obce. Teatr dotyka i tworzy pewne formy, które muszą ko­ munikować, ale też muszą zawierać coś, co jest twoje osobiste, co jest właśnie tym ziarnem prawdy. To trochę podobne do balanso­ wania, posługiwania się formą znanego, by zawrzeć w tym to, co nieznane. S.S.: Ale to chyba zależy od tego, jak się rozumie prawdę i kłamstwo. Kłamstwo kojarzymy z czymś brzydkim i nieszcze­ rym. Ale udawanie jest czymś innym - jeśli Khalid idzie i widzi na ścieżce osobę, która jest chroma, i zaczyna ją naśladować, to w zasadzie udaje kogoś lub coś. J.C.: Może to być najprostszą formą pewnej otwartości na dialog. K.T.: To jest bardziej coś takiego, jak odbijanie kogoś w lu­ strze. Zrozumiałem to, kiedy pracowałem ze studentami. Wiedzia­ łem, że oni zawsze naśladują człowieka od zewnątrz. Naśladują pozycje fizyczne, ale nie dotykają tego, co najważniejsze, ducha tego człowieka. I to może obrazić kogoś. A jeżeli pójdziesz z du­ chem, wejdziesz w niego, to czujesz ten jego wewnętrzny stan, i nie naśmiewasz się już z niego, to jest współ-odczucie z drugim �człowiekiem, moment współbycia. Śmiejesz się nie z ludzi, lecz z nimi. S.S.:Ale odgrywanie czegoś jest tworzeniem przestrzeni Jak gdyby", zawieszeniem rzeczywistej przestrzeni. Wchodzisz na ry­ nek, ludzie przechadzają się spokojnie, z dziećmi, z wózkami, a ty nagle pojawiasz się w swoim przebraniu, z jakimś rekwizytem i zaczynasz próbować ich po pierwsze złączyć. Tworzy się wokół Ciebie krąg, czworokąt, zupełnie inna struktura, Ty kontra oni, kontra to oczywiście zbyt mocne słowo. Potem dopiero to „prze­ ciwieństwo" próbujesz roztopić. K.T.: Nie. Ludzie są tacy jak w rzeczywistości, tylko ja zmie­ niłem swój sposób bycia. Zaczynam ściskać im dłonie, żeby zła­ mać barierę codzienności i nawiązać kontakt w innej rzeczywisto­ ści, innej atmosferze niż normalna. Pojawia się nienormalna po­ stać. Ja przez swój makijaż, strój, sposób bycia pozwalam innym s'miac się ze mnie, bo ja jestem bardzo dziwny, może nawet cho­ ry w porównaniu z nimi. Ja naprawdę chcę, żeby ci ludzie mieli dobry humor, s'miali się, bawili, tańczyli i poznawali siebie na­ wzajem. Naprawdę chcę to zrobić. To nie jest udawanie, nie ma ,jak gdyby" - to bawienie się na ulicy jest zawsze tu i teraz. To jest cos' innego niż się gra w teatrze w przygotowanym spektaklu. Ale nawet w teatrze próbuję uciekać od „jak gdyby" przez przy­ gotowanie i znalezienie struktury tu i teraz. Tu i teraz dzisiaj nie jest tym samym, czym było tu i teraz wczoraj. S.S.: A do czego potrzebny jest Ci w tym kostium błazna? K.T.: Na ulicy kostium błazna i makijaż pozwalają mi przekra­ czać bariery normalnego życia. Pomalowana twarz, jeden kolor z jednej strony, inny z drugiej, to jest nienormalne, to jest przekro­ czenie granicy. Ludzie od razu widzą, że to ktos' inny. Ale strój i makijaż to tylko rodzaj trampoliny do działania. Jeśli zachowu­ jesz się „normalnie" będąc w kostiumie i makijażu, to jesteś' po prostu eksponatem, ale jeśli wykorzystujesz je, by wskoczyć do innej rzeczywistos'ci, to są one trampoliną. Przez inną rzeczywi­ stość nie mam na myśli rzeczywistos'ci wyobrażonej, udawanej rzeczywistos'ci, mam na myśli prawdziwą rzeczywistość, której cechy zostały zmienione. W normalnej rzeczywistos'ci dwoje ob­ cych ludzi może ze sobą nie rozmawiać, a nawet na siebie nie pa­ trzeć. Kiedy pojawia się błazen mogą wspólnie zacząć się z niego s'miac i omawiać jego błazenadę. Błazen nie udaje, że jest w śre­ dniowiecznym czy bajkowym świecie, jest tu i teraz, w prawdzi­ wych kolorach i z prawdziwymi dzwoneczkami, wchodzi w inte­ rakcje z takimi ludźmi, jacy się właśnie tu znajdują. S.S.: A czy w swoich rekwizytach próbowałeś kiedyś używać lustra? Pokazywać lustro ludziom. K.T.: Mam taki rekwizyt, który sam zrobiłem, ale jeszcze go nie używałem. To kij z moją głową, ale zamiast twarzy ma lustro. Każdy widzi swoją twarz, ale w błazeńskiej czapce. S.S.: A może powiedziałbyś coś jeszcze o tradycji plemiennej. Dlaczego i jak są dla Ciebie inspirujące plemiona? K.T.: To było inspiracją dla Błazeństwa ogólnego i Błazeń­ stwa. Próbowałem znaleźć sposób na spotkanie i bawienie się z ludźmi w innym mieście, innym s'wiecie. Dlaczego plemiona? Dlatego, że bardzo podoba mi się ich sposób bycia na świecie. Oczywiście można je idealizować, ale tam jest dużo do idealizo­ wania. To jest jedyne społeczeństwo na świecie, gdzie czuję, że ludzie są ze sobą tak jak być powinni. Potrafią się śmiać i odczu­ wać cielesną radość. Oni nie mają nic takiego jak teatr, ale z ze­ wnątrz można powiedzieć, że robią różne takie rzeczy, które teraz są pokazywane na scenie jako przedstawienia: śpiewy, tańce, dzia­ łania. To coś, co się fascynująco ogląda. Ale dla nich to jest rytu­ ał i obrzęd. Jestem jeszcze od tego daleko, ale mam taki ideał, że­ by współczesny teatr szedł w tym kierunku, by stał się obrzędem dla ludzi. 5.5.: A jaka jest różnica pomiędzy rytuałem a teatrem? K.T.: Zgadzam się z Grotowskim, że słowa mają różne kono­ tacje i że czasem lepiej nie używać pewnych słów. To coś związa­ nego z przestrzenią świętą, ale to nie musi wiązać się z religią. To coś duchowego, coś co jest najważniejsze dla człowieka. Może przestrzeń duchowa. 5.5.: To zdaje się Schechner powiedział, że teatr wyodrębnił się z rytuału wtedy, kiedy wyodrębniła się widownia, która już nie uczestniczyła stricte w przedstawieniu: to ciekawe, że teatr próbuje teraz wrócić do tej pierwotnej formy. Czy jest to możli­ we? Czy jest możliwe coś takiego jak wspólnota wiary? K.T.: Nie chodzi o wiarę. Chodzi raczej o rodzaj wspólnego błysku energii. Pozytywną energię w kierunku drugiego człowie­ ka, moment rozjaśnienia wszystkiego - dlaczego ja jestem, wspól­ ne katharsis, wspólny oddech przez chwilę. D.D.: A kiedy się spektakl kończy, to co zostaje? K.T.: To jest magia teatru, że coś istnieje, a potem nie ma już nic, jest tylko pamięć ludzi. Może już następnego ranka bardzo mało zostaje z tego, co widziałeś, z tej przestrzeni, w której byłeś, albo coś zostaje, czasem bardzo długo. Ja osobiście miałem bar­ dzo mało takich doświadczeń w teatrze, ale wiem, że jest to moż­ liwe. S.S.: A jakie spektakle najbardziej Cię poruszyły? K.T.: Dwa: Awwakum z Gardzienicami i taki spektakl tradycyj­ ny w Kerali w Indiach. To był jednoosobowy spektakl o śmierci. Przez 25 minut umierał człowiek. Grał go jeden z najlepszych ak­ torów, jakich widziałem - Guru Ammanur Chakyar z tradycji kudiyattam w Kerali. Miał wtedy około osiemdziesięciu lat. On sam badał i uczył się od nauczyciela, który badał oddech umierającego człowieka. Tak głęboko wszedł w ten proces, że to, co przedstawił, było tym samym procesem. Tuż przed śmiercią zapada kurtyna. 15 �W kudiyattam postać nie umiera na scenie. Sama śmierć nie jest pokazana, ponieważ tego nie można pokazać, śmierć zdarza się tylko w rzeczywistos'ci. Ale technika pracy aktora - niecodzien­ ność w używaniu ciała czy twarzy - budowana jest na gruncie rze­ czywistości. To było cos' niesamowitego. Magię tej sceny zwięk­ szało jeszcze os'wietlenie ogniem z lampki olejowej. S.S.: A Gardzienice? Czy to było w samych Gardzienicach? K.T..W Gardzienicach. Stan bycia między ludźmi i w samym człowieku. To mnie poruszało i miałem z tego dużo rados'ci. W i ­ działem tam pełnię człowieka, ludzi, którzy dają siebie. Takie pa­ lenie się ciepłym ogniem, dzielenie ognia z innymi jest mi po­ trzebne. Zobaczyć to i przeżyć - tego szukam. Bardzo ważna jest współpraca aktorów i atmosfera spektaklu. D.D.: A czy oni palą się tylko podczas spektaklu? K.T.: Po spektaklu są już w bardziej normalnym stanie bycia, choć ten ogień na scenie daje im energię do codziennej pracy. Po­ zostaje ciepło w organizmie, ciepło w człowieku. Oni pracują pa­ ląc się, w normalnym życiu jest podobnie. J.C.: Tez oni proponują ludziom pewną formę bycia, zapra­ szają ludzi na warsztaty, dają im dach nad głową przez jakiś czas, żywią. Proponują pewną formę bycia, która dostraja ucze­ stniczących do tego, by mogli przeżyć albo zawrzeć siebie w ja­ kimś wspólnym działaniu. To się nie dzieje tak po prostu. Trzeba powołać pewną formę i pozwolić jej zadziałać. K.T.: To się łączy z tym kluczem, o którym mówiłem... Ja ma­ ło czasu spędziłem z nimi, a dziwne było to, że strasznie mi się to podobało, ludzie, przestrzeń, spektakl, ale i cały czas myślałem, że muszę znaleźć cos' takiego w Indiach. To była praca silnie związana z kulturą Europy centralnej. Czułem się bardzo blisko z nimi, ale jednoczes'nie czułem, że jestem w tym obcy. Muszę znaleźć w swojej kulturze taki sposób bycia, zarówno w życiu, jak i teatrze. S.S.: A czy sądzisz, Że można przechodzić z jednej kultury do drugiej; będąc Europejczykiem wejść w kulturę Indii i odwrot­ nie, będąc stamtąd na przykład Indusem, tak jak Ty, wejść w kulturę europejską; otrzymałeś edukację przynajmniej po czę­ ści europejską, mieszkałeś w różnych krajach, a chociaż studio­ wałeś w Delhi, to przecież twój nauczyciel studiował w Londynie: czy można zatem wejść w inną kulturę? K.T.: Myślę, że to zależy; ja od początku życia wychowałem się przynajmniej w dwóch kulturach, bo pochodzę z tradycji mu­ zułmańskiej w Indiach, z drugiej strony moja rodzina chciała zro­ bić taki most między kulturą europejską i własną, indyjską. U mnie w domu na przykład na obiad jadało się dania indyjskie, a kolacja była europejska. Spędziłem połowę życia w Indiach, a połowę poza nimi, bo mój ojciec był dyplomatą i wędrował po różnych krajach. To oddziałuje na stosunek do samych Indii. Większos'ć Indusów jest związana z jednym stanem, jednym języ­ kiem, jednego typu jedzeniem, a gdzie indziej są nie u siebie. A ja miałem zawsze poczucie, że należę do całych Indii. To może za­ leżeć od pochodzenia. Mój pradziadek brał udział w walce o nie­ podległość i patriotyzm w rodzinie był silny. Jestem człowiekiem zadomowionym w wielu kulturach, przypuszczalnie dlatego żyję w pewien sposób poza nimi wszystkimi. Tu znowu pojawia się motyw błazna. Wielu ludzi z obu kultur indyjskiej i europejskiej czuje się dobrze w swojej kulturze, ale przyjęli też inną. Ja chcę być w obu, choć moje poczucie tożsamości z pewnością wyrasta z Indii i nie chcę tego zmieniać. To ma związek z określoną wraż­ liwością, czuciem życia. Duża częs'ć mojej wrażliwości wywodzi się z silnych standardów rodziny i jej wpływu. W mojej rodzinie muzułmańskiej islam był zmieszany z liberalizmem, duchem re­ formatorskim, niekonwencjonalnos'cia, dziwactwami... Była w niej nowoczesność pomieszana z miłością do tradycji i poczu­ ciem bycia Indusem. Mój ojciec zaprojektował flagę narodową współczesnych Indii! Był on elegancki zarówno w domu w trady­ cyjnym sherwani, jak i w garniturze, uwielbiał zarówno poezję Ghaliba, jak i Yeatsa. Dla mnie istnieje większy kontrast między s'wiatem metropolii a s'wiatem plemiennym niż pomiędzy Europą a Indiami. W młodości wyobrażałem sobie, że możliwe jest „sta­ nie się" członkiem plemienia. Powoli odkrywałem, że jest to nie­ możliwe i zdałem sobie sprawę, że wartością mojego stanowiska, jeśli w ogóle takie istnieje, to bycie „mostem". II. 13. Martwe dusze wg. Gogola, Jola Cynkutis i Khalid Tyabji, DSW Wrocław 1988. Fot. Marek Grotowski 16 �5. S.: A powiedz, jaką widzisz atrakcyjność w kulturze Zacho­ du, nie Polski czy Anglii, ale po prostu Zachodu. Czy uważasz, że jest coś atrakcyjnego w tej kulturze? K.T.: Atrakcyjność tej kultury polega może na tym, że jest ona lustrem, pozwalającym patrzeć inaczej na swoją kulturę. Chociaż oczywiście Europa ma fascynującą historię i podoba mi się wiele rzeczy w Europie - architektura, przyroda, muzyka, pożywienie, literatura, ale na nieszczęście większość tych rzeczy nie należy już do dnia dzisiejszego. Oczywiście przyjemnie jest odkryć, że w niektórych miejscach, takie proste sprawy jak kupowanie bile­ tu kolejowego są proste, i nie stanowią wielkiego wyzwania. Bar­ dzo lubię profesjonalizm, energię i zaangażowanie w pracę Euro­ pejczyków. Lubię poczucie zbiorowej świadomości w wielu przy­ padkach... Ale muszę tu dodać, że Polska dla mnie nie jest „Za­ chodem". Polska jest dużo bliższa mojej własnej kulturze niż „Za­ chód". Przypominam sobie, co mówił mój profesor, kiedy po raz pierwszy wyruszyłem do Europy do pracy terenowej. Powiedział, że kiedy spotkam naukowca, powinienem powiedzieć mu, że nie przyjechałem tu po jego pomoc, ale aby dać pewną radę. Wszyst­ ko jest u nich wspaniałe, ale brakuje jednej „malej rzeczy", której pilnie potrzebują w swojej diecie, bez której z pewnością umrą to „odrobina samorefleksji". S.S.: A powiedz, czym jest dla Ciebie przyroda? Kiedy miałeś pierwszy pomysł na swój teatr, to wybrałeś takie, miejsce gdzie nie ma dróg, gdzie jest las, pojechałeś w „dzikość". K.T.: Jest wielka różnica pomiędzy starym lasem i tym posa­ dzonym przez człowieka. Pozostało już niewiele starych lasów i dżungli. Kiedy wchodzę w kontakt z lasem, czuję, że przecho­ dzą przeze mnie różne prądy. Najważniejszą cechą starego lasu jest jego wielka różnorodność. Natura oznacza współistnienie różnorodności, współzależność, wyjątkowe piękno i czystość kiedy jest nie splamiona przez ludzi - jest dla mnie Ogrodem Boga. D.D.: A czy ludzie w wioskach są ciągle tacy sami? Czy cią­ gle tak samo potrafią tańczyć i bawić się jak dziesięć lat temu? K.T.: Zasmuca mnie, kiedy widzę, jak to się zmienia... Oni mówią, że w mieście jest brudno, wszędzie są gówna, są tam nie­ dobrze traktowani; w lesie muszą się bać tylko dzikich zwierząt, a tam trzeba się bać drugiego człowieka. Nie lubią radia, bo mówią, że tam nie ma naszych piosenek, a my raczej wolimy śpie­ wać i nie chcemy zmieniać swojego sposobu życia, ale, że za trzy­ dzieści lat będziemy kulisami... Zmiany zachodzą zastraszająco szybko. Są dwie grupy: jedni przeszli na stronę miasta, oglądają popularne filmy, zmienili fryzury, zapuścili wąsy. Jak ktoś zacznie mieszkać wśród ludzi z miasta, to coś się zmienia w twarzy, w oczach, coś takiego jak brud wychodzi z twarzy, to widać... Oni inaczej patrzą na drugiego człowieka. To dziwne... Osobiście w i ­ działem tyle zmienionych twarzy przez te lata. Tubylcy z plemion mają nieoceniający i niewyrachowany sposób patrzenia na ciebie. Kiedy młodzieniec zostaje, jak to mówię, „zepsuty" życiem w mieście, jego oczy stają się chytre, podejrzliwe, coś zmienia się wokół ust, pojawia się kalkulacja, a stosunki ludzkie stają się transakcjami. D.D.: A czy nie wydaje Ci się, że miałeś szczęście poznać tych ludzi w momencie, kiedy jeszcze nikt tam nie dotarł. A teraz, kie­ dy wzrasta zainteresowanie nimi, pojawią się turyści, to mogą im zagrozić... K.T.: Oni mają nawet taki obrzęd: kiedy rosną owoce mango, to nie można ich zrywać do czasu, kiedy nie są dojrzałe. To sza­ man ustala datę i jest święto trwające trzy dni, mango-mania - po­ tem zaczynają dopiero zbierać owoce. Nawet małe dziecko nic nie zerwie, bo wie, że nie wolno. Ale teraz przychodzą handlarze i ku­ pują worki mango za może parę groszy. I nawet jeśli w jednych wioskach oni jeszcze tego przestrzegają i nie zrywają owoców, to przychodzą ludzie z innych wiosek i robią to dla pieniędzy... II. 14. Khalid Tyabji w filmie Hanuman 5.5.: A na czym polega istota teatru?... Bo etymologicznie te­ atr wiąże się z oglądaniem, patrzeniem na coś, słowa teoria i te­ atr mają wspólną etymologię, ale teoria stała się czymś trochę antyludzkim, oderwanym, ideą, czymś obiektywnym i zewnętrz­ nym, związanym przede wszystkim z nauką, a teatr, o tym prze­ cież mówimy, jest takim proludzkim działaniem. O co może za­ tem chodzić w teatrze? K.T.: O wszystko. J.C.: Zrobiłeś teraz monodram. Szkielet jest gotowy. Chcesz go pokazać ludziom. Jaką intencją chcesz tych ludzi dotknąć? Chodzi mi o moment przeżycia. Bo Sławek pyta o esencję teatru. K.T.: Może wrócę do czegoś co zacząłem, a nie dokończyłem: chciałem, żeby ludzie wyszli z teatru z pewną energią, naładowa­ ni jak bateria. To coś, co się wiąże z życiem duchowym. Żeby ra­ zem ze mną dotykali pewnego świata, innego niż codzienny. Mówisz, że teatr związany jest z oglądaniem i z tego powodu nie lubię słowa 'spektakl' i 'show', bo to jest coś bardziej na ze­ wnątrz, coś co jest tylko przed oczami... Jak się kręci film o dzia­ łaniu teatralnym, to czasem to, co jest żywe wygląda bardziej pu­ sto, bo nie ma tej wibracji, brak człowieka - widz i aktor muszą być w tej samej przestrzeni. Aktorstwo w sanskrycie to abhinaya - to send forth, żeby przesłać siłę... S.5.: A czy widziałeś jakiś spektakl Kantora? K.T.: Tak. Niech sczezną artyści. Bardzo mi się to podobało, raz w Nowym Jorku i raz we Wrocławiu. Ciekawe, bo we Wrocła­ wiu on był chory, i przez pierwsze dwadzieścia minut nie było go na scenie, stało tylko krzesło z napisem: Kantor. Coś było nie tak, nie ten rytm, coś nie grało... On patrzył z boku i bardzo się dener­ wował, wszedł na scenę, zaczął dyrygować i zaczęło być tak, jak miało być. 5.5.: Rzeczywiście w teatrze jest coś ciekawego, czego nie da się opisać, w czym rzecz, rzecz nie jest w czystych gestach, gesty są przesycone czymś więcej... K.T.: To samo jest z tekstem. Jest bardzo wiele rodzajów w i ­ dzów, ale ja robię teatr, który mnie interesuje. I tam nie historia jest najważniejsza, ale coś, czego nie da się nazwać: próbowałem to nazwać stanem bycia. Jak powiada jeden z moich nauczycieli, Badał Sircar - „ludzie zapomnieli, jak odczuwać". D.D.: To dotyczy aktora czy publiczności? K.T.: Stan bycia musi się zmienić w obu, ale oczywiście to ak­ tor spełnia rolę czynnika prowokującego, to on jest motorem zmian. W tym nowym spektaklu chcę zwrócić uwagę na to, co zo­ stało zapomniane w życiu współczesnym, że jako ludzie tylko przez chwilę jesteśmy wędrowcami na ziemi. To dotyczy czegoś 17 �innego niż konsumowanie produktów. To coś", co bardziej wiąże się na przykład z oddechem. Czy to nie jest niesamowite, strasznie piękne, że pojawiamy się w s'wiecie i po jakimś' czasie znikniemy? Dostalis'my czas na ziemi. Oddychamy i żyjemy. We współcze­ snym s'wiecie nie myślimy już w ten sposób. Ten ostatni spektakl po bengalsku nazywa się Moner manush, co można przetłuma­ czyć jako Człowiek serca, ale słowo mon znaczy jednoczes'nie ser­ ce i głowę. Oczywiście mamy słowa na każdą z tych rzeczy osob­ no, ale tu chodzi o obie rzeczy naraz i o to też chodzi w spekta­ klu. To połączenie pełni ważną rolę w filozofii hinduskiej. D.D.: Ale czy to jest to samo: bo Ty jesteś raz aktorem, a raz oglądasz na przykład Kantora, czy to jest to samo? K.T.: Muszę powiedzieć, że niestety większość moich dos'wiadczen w charakterze widza była wyjątkowo nudna. Najczę­ ściej po dziesięciu minutach jestem tak znudzony, że odczuwam klaustrofobię i chcę wyjść. Znacznie bardziej interesuje mnie sie­ dzenie w parku lub na ulicy i obserwowanie ludzi w prawdziwym życiu niż oglądanie aktorów na scenie, ponieważ oni są tak nie­ prawdziwi, a przez to nudni. Sceniczny s'miech i płacz jest okrop­ ny i nie do wytrzymania. Kiedy s'miech i płacz są prawdziwe, to są zawsze naładowane. To są szczęśliwe i bardzo żywe chwile. Na szczęście w moim życiu widziałem kilka przedstawień, które przekonały mnie, że na scenie możliwe jest cos' przeciwnego do nudy. To daje mi siłę do pracy. J.C.: Padło ładne pytanie: czy jak oglądasz spektakl, to jesteś aktorem? K.T.: Nie. Rzadko. Czasem się dziwię, że są ludzie, którzy analizują, jak on to zrobił? Jak jest dobry spektakl, to ja przestaję o tym myśleć: może jestem dobrym widzem, bo wchodzę całko­ wicie w to, co widzę, to jest jak sen, nie analizuję już tego. Kiedy czuję, że aktorzy „grają", nie mogę się w ogóle wciągnąć w to, co mówią. Oni nie mówią, oni tylko udają, że mówią. D.D.: Ale czy nie ma pewnej różnicy między aktorem a wi­ dzem, nawet uczestniczącym. Kiedy jesteś aktorem, to jest to ro­ dzaj samoekspresji, obnażenia siebie. Podejrzewam, że Ty z sie­ bie coś dajesz, Że dotykasz czegoś osobistego. J.C.: To ciekawe co mówisz, bo ja się zawsze buntuję przed używaniem słowa obnażanie się czy ekshibicjonizm w teatrze. Niewątpliwie jest taka część, aktorów być może większa, którzy lubią taką formę bycia na scenie, jest to im potrzebne. Jest też część aktorów, którzy potrafią czerpać z siebie, z tego czym są, co jest najważniejsze dla nich, przetwarzać to na taką formę, żeby tego nie zdradzić, tylko natchnąć życiem i powołać znak. Do zna­ ków czy symboli mogą się odnosić różne kultury. To dla mnie jest esencja teatru, powoływanie takich znaków, szukanie ich w so­ bie i poza. Jest to praca nie skończona, ale można dotykać pew­ nych fragmentów, poszerzać o spotkania międzygrupowe czy międzyteatralne z różnych krajów, dążyć do stanu otwarcia. Tak jak Khalid mówi idzie ścieżką i nagle musi pojąć tę osobę, która przed nim staje, pojąć nie naśladować, a korzysta tylko z jakie­ goś fragmentu ciała tej osoby, natomiast pojmuje ducha tej oso­ by. Jak mi się wydaje taka jest funkcja teatru. Bo jednakże teatr tworzą ludzie. K.T.: Ale to 'ja'jest tylko narzędziem... ducha świata, bo teraz myślę o tym ćwiczeniu, które z Jolą robiliśmy, że trzeba było zna­ leźć ducha s'wiata... czułem, że jakaś' energia płynie przeze mnie, ale to nie znaczy, że ja działam jako j a ' , ja jestem tylko narzę­ dziem tej energii. D.D.: 1 na tej podstawie rozumiesz, Że to było to. Bo skąd wiesz, że to było dobre... K.T.: Nie wiem, że było dobre, ale wiem, że było prawdziwe... D.D.: Albo w Twoim subiektywnym odczuciu, że to co robisz, jest prawdziwe. Jak to rozpoznajesz? K.T.: Dużo można mówić, na temat tego 'prawdziwe', ale przypomina mi się pewien Chińczyk, który był mistrzem w ope­ rze pekińskiej, to był jeden z trzech aktorów, który grał postać 18 Króla Małp. To jest bardzo akrobatyczna rola. Uczył się od szóstego roku życia, rodzice byli za biedni, żeby mu dać jeść. Od­ dali go do nauczyciela, żeby ten go uczył i żywił. Nauczyciel był jak drugi ojciec. Mając ponad sześćdziesiąt lat wyjechał po raz pierwszy poza Chiny, do Anglii, gdzie miał publiczne spotkania na temat opery pekińskiej. Padło pytanie, które profesor z uniwer­ sytetu przez kilka minut tłumaczył na chiński, a brzmiało ono: jak można poznać to, czy aktor jest dobry czy zły. Ten aktor słucha­ jąc pytania dziwił się coraz bardziej, a na końcu powiedział tylko: to trzeba zobaczyć. S.S.: To są rzeczy oczywiste, w etymologicznym znaczeniu. D.D.: Ale jest ten warsztat, pracujesz nad spektaklem i do­ chodzisz do pewnych rozwiązań i wtedy praca jest inna, i sam oceniasz, czy może z tym lustrem... tu jest poszukiwanie. J.C.: W trakcie takiej ewolucji, czyli dochodzenia do tej ze­ wnętrznej formy, albo się oddalasz od prawdy, która stworzyła pierwszy moment, stała się zaczynem, albo jesteś w niej. Ty mu­ sisz czuć, czy odchodzisz od niej czy nie. Jak straciłeś, to znaczy, Że trzeba wracać do początku i inną drogą rozwijać to, co było inicjatorem momentu. Jak zachować prawdę... K.T.: To jest najtrudniejsza rzecz w teatrze... Bo czasem jedną strukturę powtarzasz codziennie, czasem nie chcesz, ale musisz, bo spektakl jest reklamowany, bo ludzie kupili bilety. Ale to nie dzieje się w każdym teatrze, stąd skojarzenie z kłamstwem, tak jak w życiu codziennym. Acting jako robienie też czegoś' niepraw­ dziwego. S.S.: To zależy pewnie, jakie znaczenie przypiszemy słowu 'gra'. W tym codziennym znaczeniu znaczy to nieszczerość... K.T.: Dlatego wytłumaczyłem to po angielsku... S.S.: Po angielsku jest podobnie, to act znaczy 'grać' i 'dzia­ łać'. Ale fenomenolog religii van der Leeuw pisze o teatrze jako 'świętej grze', 'poważnej grze'. Gadamer odwołuje się do pojęcia gry i mówi, że ludzkość nie byłaby ludzkością bez gry, to znaczy, że nie można sobie wyobrazić bez niej kultury. Być może jest to patrzenie na tę samą rzecz z dwóch punktów widzenia: raz widzi­ my, że gra jest czymś nieszczerym, a innym razem to właśnie gra okazuje się tworzyć człowieka, dotyka jego istoty. Przecież kim innym jesteś na uniwersytecie - można powiedzieć, że tam grasz, kiedy chodzisz na zajęcia i zdajesz egzaminy, a kim innym - kie­ dy idziesz do dżungli czy w góry, spotykasz ludzi i zaczynasz się z nimi „bawić", co też określamy słowem gra. K.T.: Są też gry dziecięce, które są żywe i prawdziwe. Tak sa­ mo w sporcie: mecz w piłkę ma pewne zasady i reguły, taka sama struktura wydarzeń, te same zasady, ci sami gracze, może być po­ wtarzana dzień po dniu, ale za każdym razem jest tak jak jest włas'nie teraz, tam nie ma kłamstwa. Nie udajesz, że grasz, po prostu grasz, dając z siebie wszystko. Zdaje się, że w życiu nawet trzeba grać w tym drugim sensie, bo nie można wszystkiego powiedzieć ani pokazać, bo nie można tutaj tańczyć na stołach, ale teatr na to pozwala. J. C.: Powiedziałeś wcześniej w rozmowie, że studia i dyplom to paszport do poruszania się w świecie nauki, czy może błazen być paszportem do poruszania się w świecie... D.D.: Czy to są te same światy? K.T.: To paszport do każdego s'wiata... Jeden z powodów, dla których żałuję, że nie skończyłem doktoratu, wiąże się z tym, że nie dostałem tytułu doktora błazna. S. S.: To ciekawe. A powiedz, czy próbowałeś kiedyś grać i bła­ znować w świecie nauki? K.T.: Jeszcze nie, ale mam taką nadzieję. S. S.: A masz jakiś pomysł? K.T.: Miałem kiedyś' zabawny pomysł. Kiedy studiowałem na wydziale socjologii i antropologii, to chciałem wygłosić wykład w stroju plemiennym. Przyjść z siekierą do sali i poprowadzić wy­ kład na temat: antropologowie w oczach ludzi z plemion. S.S.: Myślisz, że uda Ci się to zrealizować? �K.T.: Mam nadzieję, że tak. Kiedy miałem wybrać studentów do szkoły dramatycznej, poszedłem w czapce błazna, bo sądzi­ łem, że to będzie fair play, chciałem, żeby studenci byli wyluzowani, ale traktowałem ich jednocześnie bardzo poważnie. Czapka miała podkreślać fakt bycia w roli egzaminatora. D.D.: A jak ludzie zazwyczaj reagują na błazna? Jaki są re­ akcje na ulicy? K.T.: Ludzie się często s'mieja, bo jest ktos', kto wygląda na bardziej chorego umysłowo niż oni, to taka postać, z której moż­ na się s'miac. To zależy. Kiedyś' w czasie juwenaliów wszedłem na dyskotekę w stroju błazna, było może sto osób w kolejce, a ja wszedłem bez biletu i ten, kto stał na bramce, był bardzo zadowo­ lony, że taki gos'ć przyszedł. Od każdego dostałem alkohol, może nawet za dużo... Ale rok temu zostałem prawie pobity. Pojechałem do plemion w Goa i miałem tournee teatralne. Był ze mną organizator. W le­ sie ubrałem się w kostium, zrobiłem makijaż i wszedłem do wio­ ski. Były tam tylko kobiety i dzieci zgromadzone przy pompie wodnej. Zacząłem się bawić z dziećmi i kobietami, i wszyscy się s'miali. Ale może po pięciu minutach przyszła stara kobieta, która popatrzyła na mnie, zaczęła od razu krzyczeć: diabeł, diabeł. Ona była trochę chora. Mężczyźni byli kilometr dalej w knajpie i pili, i kiedy usłyszeli krzyk, to przybiegli do wioski, łamiąc po drodze gałęzie z drzew. Byli bardzo pijani i machali nimi bardzo blisko mojej głowy. Nie znałem ich języka i potraktowali mnie jak praw­ dziwego diabła: zrobiło się już ciemno, a ja byłem pomalowany. Próbowałem im śpiewając tłumaczyć, że nie mam nic przeciwko nim, ale nie za wiele z tego wynikało. Na szczes'cie był organiza­ tor, który znał język, zachował spokój i powtarzał ciągle: on jest aktorem z teatru, ze szkoły dramatycznej, i to jest tylko spektakl, to nie jest diabeł. Tak powtarzał ze dwadzies'cia-trzydzies'ci razy i powoli to trafiło do tych pijanych głów. Potem nawet tańczylis'my i s'piewalis'my razem. Ale mówili, że gdyby nie było tego człowieka, toby mnie na pewno wykończyli. D.D.: Jak się wtedy czułeś? K.T.: W końcu był to bardzo fajny wieczór, ale zrozumiałem, że nie wszędzie będę tak samo traktowany. Nie mogłem znaleźć sposobu, żeby dotknąć ich bez języka. Gdybym był sam, może bym znalazł jakiś' sposób, ale nie wiem... D.D.: Jak myślisz, kim byłeś dla ludzi z plemienia w Orisie? K.T.: Kiedy zacząłem rozumieć trochę ich język odkryłem, że mówią o mnie nieco jak o jokerze - „ktos' kto gra"... D.D.: A czym dla Ciebie jest praca w filmie? К.Т.: W pewnym sensie jest zupełnie inna. Bo w teatrze praca polega na znalezieniu sposobu, żeby dotykać pewnego rodzaju bycia prawdziwym codziennie, w tej samej strukturze, a w filmie trzeba to zrobić tylko raz, albo kilka razy w jednej godzinie, trze­ ba być przygotowanym na pierwszą improwizację. Mam z tym kłopoty, w teatrze jak cos' nie idzie jednego dnia, to trzeba szukać sposobów na poprawienie tego w dniu następnym, w filmie to jest niemożliwe. „Pierwsza improwizacja" zostaje zarejestrowana i prawdopodobnie będzie trwała dłużej od twego życia, chociaż możesz być z tego powodu niezadowolony. W filmie cokolwiek robisz, prowadzi do produktu końcowego, który tworzony jest z małych fragmentów i okruchów. W teatrze moment przedsta­ wienia jest sednem, produktem, jeśli tak wolisz. S.S.: A czy mógłbyś opowiedzieć jakiś spektakl, na przykład Pieśń błazna, przez jakie wcielenia tam przechodzisz? K.T.: Na początku wychodzę z widowni, przebrany za widza, bo przychodzę z zewnątrz, jestem jednym z nich. Przez jakiś czas gram rolę aktora. Mam sen, we śnie gubię czapkę i muszę przejść przez różne postacie z życia zewnętrznego, ale takie, które nazy­ wam ciemnymi, niedobrymi, bo zgubiłem mądrość, jestem terrory­ stą, potem mężczyzną, który traktuje kobiety przedmiotowo, po­ tem kobietą, która sprzedaje swoje ciało, człowiekiem, który sądzi, że świętość można kupić, wystarczy zapłacić, ale nie trzeba nic zmieniać w sobie (taki stosunek do świątyni ma wielu Indusów), człowiekiem z plemion, który staje się kulisem, żołnierzem, pu­ stym muzykiem, aktorem z popularnego filmu, człowiekiem, który płaci za miłość swojej małej siostrzenicy, jeszcze dziecku... S.S.: I na końcu odnajdujesz czapką i mądrość. K.T.: Potem znajduję czapkę-mądrość, i wtedy znajduję miej­ sce, skąd można patrzeć na to wszystko z oddali. S.S.: Czy mądrość wiąże się z dystansem? K.T.: Przywraca równowagę, bycie człowiekiem. Taka jest koncepcja, nie wiem, jak to widz odbiera. Miałem różnych w i ­ dzów, bardzo często odbierają to ciepło, czasem narzekają na to, że im mówię o rzeczach, które znają. Ale była taka kobieta, którą mąż bił przez wiele lat i po tym spektaklu znalazła siłę, żeby od niego odejść. Były też dwie kobiety, które powiedziały, że chcia­ ły popełnić samobójstwo i ten spektakl je uratował. Przez te stra­ szne rzeczy znalazły siłę, żeby być sobą. D.D.: Opowiadałeś, że w ostatnim filmie francuskim grałeś jogina. Jak się czułeś? J.CSobą? K.T.: Tak. To człowiek, który odszedł od społeczeństwa i mie­ szkał tylko z małpami. Wolał żyć z przyrodą. On był bardzo bli­ ski czegoś we mnie. Kiedy szedłem na próbę, szedłem z bambu­ sowej chaty pełnej baulów do nowoczesnego hotelu w Bengalu. Nadal nosiłem pół-dhoti na biodrach, łatwo było przykucnąć i wejść od razu w rolę. Przez pewien okres żyłem jak sadhu, jako uczeń baula. Otrzymałem inicjację. D.D.: Miałeś kontakt z joginami, pozateatralny... K.T.: Tak. Byłem uczniem jednego jogina z sekty baula, w Bengalu. Oni są związani z wiedzą tantrycką, ale są jednocze­ śnie bardzo podobni do średniowiecznych błaznów, mają swoje normalne życie, normalne dla nich, i swój kostium, ubranie na spektakl, śpiewają, tańczą, grają na instrumentach... D.D.: Mają swoją publiczność? Czy to jest rodzaj spektaklu? K.T.: Tak, coś takiego. Raczej pieśni, tańce, rodzaj komunika­ cji z publicznością. Mój nauczyciel był bardzo silną postacią, ale było w nim coś złego, nie mogłem się z tym zgodzić. Na przykład na przemoc. S.S.: Czy on stosował przemoc wobec Ciebie? К.Т..Ш. D.D.: Czy to była część jego filozofii? K.T.: Nie, myślę, że to była część jego ego. To był bardzo do­ bry przykład takiego jogina, który doszedł do dosyć wysokiego stopnia, i używał mocy, którą otrzymał przez to doświadczenie, do powiększania swego ego. 19 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/dfd64d613b95ea27e2b6c49b03a4487d.pdf d085a440972b0437aac5de5a5c4bbc3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1417 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.187-240 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X X X V I I : 1993, z. 1 P L ISSN 0071-1861 Michał Buchowski, Wojciech J. Burszta, O założeniach interpretacji antropo­ logicznej, P W N , Warszawa 1992, ss. 128 Antropolog czy etnograf polski z zainteresowaniem bierze do ręki książ­ kę, zapowiadającą określenie teoretyczno-metodologicznych podstaw nauki, której często zarzucano w Polsce nikłą świadomość teoretyczną i faktyczne ograniczanie się do opisowych badań konkretnego wycinka rzeczywistości historycznej (przeważnie kultury ludowej), którym nie przyświecały na ogół żadne ambicje teoretyczne. Wysiłek podjęty przez Michała Buchowskiego i Wojciecha J. Bursztę zasługuje na uwagę, gdyż autorzy poruszając się na najwyższym szczeblu metanauki, starają się, jak sami piszą, przeprowadzić analizę poznawczych i interpretacyjnych możliwości antropologii, pojmując tę ostatnią przede wszystkim jako naukę o społeczeństwach odmiennych od tego, w jakim funkcjonuje antropolog. Jest to świadome wprowadzenie przez autorów pewnego ograniczenia - antropologia bowiem zajmuje się wszystkimi społeczeństwami ludzkimi, zarówno tymi, których współczynniki humanistyczne są całkowicie odmien­ ne od tych, jakie właściwe są kulturze nowożytnoeuropejskiej (s. 5), jak też tymi, których antropologowie sami są uczestnikami. I wówczas nie przedmiot decyduje o specyfice podejścia antropologicznego, ale przyjęcie szczególnej perspektywy poznawczej i zespołu dyrektyw metod ologicznych niezależnych niejako od tego przedmiotu (do których należy zaliczyć holizm, historyzm etc). Tymczasem autorzy przeprowadzając swoistą obronę „kultury pierwot­ nej" koncentrują się na odmienności przedmiotu i z niego starają się wypro­ wadzić specyfikę podejścia antropologicznego. Stoją na stanowisku istotnej odrębności kultury pierwotnej od kultury nowożytno-europejskiej i różnice te starają się określić w terminach jednego głównie semiotyczno-strukturalnego typu interpretacji antropologicznej i przy użyciu aparatury pojęciowej wypracowanej głównie przez kulturoznawczy ośrodek poznański. Forma interpretacji antropologicznej inspirowana przez językoznaw­ stwo, semiotykę i hermeneutykę w większym stopniu niż inne typy analiz antropologicznych (funkcjonalizm, materializm kulturowy) rodzi problemy �188 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA natury epistemologicznej i skłania do refleksji nad takimi zagadnieniami jak relatywizm versus obiektywizm poznania, rola języka w kulturze i jej poznaniu, emiczna lub etyczna postawa badawcza etc. Antropologowie funkcjonaliści przystępując do badania obcych sobie kultur przyjmowali milcząco założenie, że rzeczywistość ta dostępna jest obiektywnemu po­ znaniu przy pomocy kategorii analitycznych badacza (jakkolwiek w pełni doceniali rolę znajomości tubylczego języka w odtwarzaniu kategorii pojęciowych właściwych badanym ludziom). Nie wiemy wprawdzie ile zjawisk kultury pierwotnej umknęło przez to ich uwagi, wiemy natomiast do jak znakomitych rezultatów dochodzili. Wiemy także, że posługując się właściwą sobie aparaturą analityczną mogli uchwycić wiele zjawisk pierwo­ tnego świata, których tubylcy nie byliby w stanie sobie uświadomić [!]. Przekonanie, że każda kultura zrozumiała jest jedynie w swoich własnych kategoriach, datujące się od czasów Boasa nie oznacza w praktyce przyj­ mowania skrajnego relatywizmu pojęciowego, który znalazł m.in. wyraz w koncepcjach etnonauki i antropologii kognitywnej - oba nurty określane czasem niezbyt uprzejmie jako „ostatnie tchnienie relatywizmu kulturo­ wego". Autorzy przychylając się w zasadzie do stanowiska relatywizmu pojęciowego, jakkolwiek nie skrajnie pojętego, wyrażają przekonanie, że nie jest możliwe ponadkulturowe wartościowanie poznawczych wyników badań naukowych. Ze stwierdzeniem takim trudno byłoby się zgodzić. Kultura to bowiem nie tylko rzeczywistość myślowa, składająca się z sądów normatyw­ nych i dyrektywnych, ale także obiektywna praktyka społeczna wyrażająca się w konkretnych utylitarnych działaniach i przedmiotowych wytworach, zmieniających zastaną rzeczywistość w pożądanym kierunku. Co więcej, relatywizm językowy, który w przekonaniu Sapira i Whorfa miały być podstawą relatywizmu pojęciowego nie jest z tym relatywizmem pojęciowym tożsamy. Łatwo można wykazać, że u podstaw odrębnych języków leżą te same pojęcia, których przekładalność nie nastręcza większych trudności badaczowi. Kładł na to nacisk Lévi-Strauss poszukując pod powierzchnią zróżnicowanych kulturowo form uniwersaliów w kulturze (por. także prace nowsze innych autorów np. Hortona o uniwersalnie podzielanych ideach bazowych i zróżnicowanych kulturowo - ideach wtórnych - s. 84). Gdy­ byśmy zakładali skrajny relatywizm pojęciowy - wykluczałoby to jakiekol­ wiek badania porównawcze i formułowanie uogólnień dotyczących kultury ludzkiej. Fakt, że niektórzy ludzie wyróżniają sześć stron świata, a nie cztery, nie odróżniają lewej strony od prawej czy wyróżniają tylko dwa rodzaje kolorów, nie oznacza, że w innych sferach formułowane przez nich pojęcia nie będą tożsame z naszymi. Poza tym sam fakt, że potrafimy te różnice sformułować, a także zaakceptować świadczy o tym, że gdzieś tam w naj­ głębszych podstawach myślimy podobnie. Spór pomiędzy relatywizmem a obiektywizmem poznania wydaje się więc w dużej mierze pozorny. To co zawdzięczamy relatywizmowi, to przede wszystkim liberalność postaw i poszerzająca perspektywę poznawczą otwar- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 189 tość na inne sposoby myślenia i wzory życia, która nie wyklucza obiekty­ wizmu poznania, wręcz przeciwnie wzmacnia go i pogłębia. Przyjęcie skrajnej postawy relatywistycznej wykluczałoby też stosowanie interpretacji rozumiejącej w klasycznym diltheyowskim rozumieniu - tak postulowanej zarówno przez funkcjonalistów jak i później fenomenologicz­ nie nastawionych etnologów. W jej miejsce autorzy proponują tzw. interpretację humanistyczną, jako najbardziej odpowiedni i budzący najmniej wątpliwości typ interpretacji możliwy do zaakceptowania przez antropologię. Według definicji Kmity: „Interpretacja humanistyczna czyli przyporządkowanie sensu podjętej czynności jest [...] odmianą teoretycznego wyjaśniania faktu podjęcia czyn­ ności imputującego (trafnie bądź nietrafnie) danemu podmiotowi pewną społecznie akceptowaną wiedzę łączącą daną czynność z jej preferowanym rezultatem, ów preferowany rezultat identyfikuje się z sensem czynności". (Kmita 1987, s. 265). Interpretacja humanistyczna nie jest więc równoznaczna z interpretacją rozumiejącą - zakłada bowiem widzenie faktów poprzez odmienny typ wiedzy i wartości aniżeli ten, który jest udziałem badacza. Autorzy czerpią więc obficie z dorobku kulturoznawstwa, zapożyczając zarówno wypracowaną przez tę szkołę aparaturę pojęciową, jak i niektóre pomysły teoretyczne. Kulturoznawstwo w Polsce, odmiana filozofii kultury pretenduje do przyjęcia roli, jaką w antropologii anglosaskiej pełniła i pełni antropologia społeczna i kulturowa, w antropologii francuskiej - antropolo­ gia strukturalna, w Rosji - szkoła semiotyczna w Tartu (Kmita 1985, s. 5). Powierzchowny czytelnik prac kulturoznawczych uderzony byłby zapew­ ne swoistym żargonem naukowym wprowadzonym przez tę szkołę. Przy bliższej analizie okazuje się jednak, że ten na pozór wysoce formalny i sztucz­ ny język służy precyzacji wielu podstawowych dla humanistyki pojęć, wery­ fikacji dawnych teorii i formułowaniu nowych, których definiowanie bez pomocy tego języka byłoby zapewne trudniejsze (jakkolwiek nie niemo­ żliwe!). Tak też jest zapewne z „kulturą typu magicznego" - koncepcją zaproponowaną przez autorów omawianej pracy. Kulturoznawcy traktują kulturę jako rzeczywistość myślową, której kwintesencję stanowią sądy (przekonania) normatywne i dyrektywalne, (a więc reguły, zasady i wartości z jednej strony, przepisy i instrukcje z drugiej), które odkrywa się poprzez ustalenie semantyki rekonstruowanych pojęć - semantyki właściwej przedstawicielom badanej kultury, opatrywanej na ogół komentarzem wyrażonym w języku badacza. Jest to badanie kultury w pierwszym rzędzie jako systemu komunikowania przy czym funkcję komunikacyjną pełni nie tylko (jakkolwiek przede wszystkim) język, ale również inne dziedziny kultury jak obyczaj, mit, rytuał, sztuka... Zdaniem kulturoznawców możliwy jest podział kultury na: sferę praktyki techniczno-użytkowej, która determinuje materialną bazę funkcjonowania społeczeństwa, sferę praktyki symboliczno-komunikacyjnej, która zapewnia �190 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA społeczną współpracę, komunikację i integrację oraz praktykę światopo­ glądową waloryzującą inne formy i typy działalności, w której da się wyróż­ nić trzy historyczne warianty: magiczny, religijny i filozoficzno-religijny. Wymienione dziedziny praktyki społecznej tworzą hierarchiczną struk­ turę funkcjonalną, w której prymat praktyki techniczno-użytkowej, łagodzo­ ny jest przez waloryzujące ją (podobnie jak praktykę symboliczno-komunikacyjną) przekonania światopoglądowe. Rzecz w tym, że wyodrębnienie wszystkich tych sfer kultury i praktyki społecznej nie stanowi problemu w odniesieniu do kultury nowożytno-europejskiej, okazuje się natomiast problemem, gdy przystępujemy do analizy kultury pierwotnej. Autorzy przeprowadzając „ o b r o n ę " wprowadzonej przez siebie kon­ strukcji teoretycznej, jaką jest pojęcie „kultury typu magicznego", określają ją jako synkretyczno-kulturową, co oznacza, że nie da się tam (przynajmniej na poziomie świadomości tubylców) wyraźnie oddzielić sfery techniczno-użytkowej od komunikacyjnej i światopoglądowej. Tubylcy nie potrafią wyraźnie odróżnić czynności użytkowych od symbolicznych i światopoglą­ dowych. Ich świadomość społeczna ma charakter synkretyczny - magiczny właśnie. Autorzy polemizują w zasadzie ze znanymi stwierdzeniami Malino­ wskiego, że tubylcy wyraźnie odróżniają czynności magiczne do technicz­ nych, przypisując im inny rodzaj skuteczności. Powołują się na Leacha, który pisał o Malinowskim: „Byłoby znacznie lepiej, gdyby utrzymywał, że Europejczycy, tak samo jak Trobriandczycy niezdolni są do rozróżniania obydwu kategorii. Pragnąć udowodnić, że Trobriandczycy dzikimi nie są, usiłował im narzucić taką precyzję klasyfikacji, jaka normalnie wymagana jest tylko od profesjonalnych logików" (Leach 1957, s. 129). Mówiąc, że świadomość społeczna tubylców ma charakter synkretyczny - magiczny właśnie, nie usiłują bynajmniej autorzy wskrzesić dawno już przebrzmiałej koncepcji Levi-Bruhla, że umysł człowieka pierwotnego jest całkowicie pogrążony w mistycyzmie, że nie odróżnia on świata realnego od własnych fantasmagorii, nie umie tworzyć powiązań przyczynowo-skutkowych i wyciągać poprawnych wniosków z doświadczenia. Mówiąc o świado­ mości synkretycznej autorzy chcą podkreślić, że wszystkie niemal czynności w kulturze pierwotnej mają charakter wieloaspektowy i wielofunkcyjny - po­ siadają nie tylko cel praktyczny, ale integrujący społecznie - komunikacyjny, są też w określony sposób waloryzowane światopoglądowo-mistyczno-religijnie. Niemal każda czynność posiada tam charakter rytuału i tak jest pojmowana. Trobriandczyk wie, wprawdzie, że przy pomocy samej magii nie można uprawiać ogrodów, jednakże ta uprawa, nierozerwalnie spleciona z rytuałem, ma dla niego sens przede wszystkim magiczny. Działając ra­ cjonalnie wierzy jednak równocześnie w magiczną moc swoich słów oraz interwencję duchów przodków i sił nadprzyrodzonych. Nie trzeba oczywiście udowadniać, że jest to typ myślenia nieobcy przed­ stawicielom kultury nowożytnoeuropejskiej - rangę mistycznej waloryzacji �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 191 wielu działań współczesnego człowieka potwierdza ciągła obecność w jego życiu obrzędów i praktyk religijnych (prezydent Wałęsa w czasie swojej wizyty w Jerozolimie wsunął w Ścianę Płaczu karteczkę z życzeniem do Pana Boga w języku polskim, wychodząc z założenia, że Pan Bóg zna język polski i relatywizm pojęciowy nie stanowi dla Niego problemu), myślenie magiczne obecne jest w języku reklamy, propagandy, przemówień, deklaracji politycz­ nych, etc. Przesadne jest oczywiście twierdzenie Leacha, że Europejczyk, podobnie jak trobriandczyk nie rozróżnia tych dwóch sfer myślenia, różnica bowiem polega właśnie na tym, że współwystępowaniu tych dwóch typów działań w obydwu typach społeczeństw towarzyszy odmienny stopień świadomości tego faktu. To właśnie mieli na myśli autorzy omawianej książki mówiąc o kulturze typu magicznego". Teza o integralności poszczególnych sfer życia: techniczno-uży tkowej, symboli czno-komunikacyjnej i światopoglądowej w kulturze pierwotnej nie byłaby oczywiście czymś nowym - był to fakt wielokrotnie obserwowany i potwierdzany przez wielu badaczy antropolo­ gów (funkcjonalistów przede wszystkim, ale także i innych), novum nato­ miast stanowi odniesienie tej zasady również do myślenia pierwotnego. Zasadniczą tezą, jaką stawiają autorzy odnośnie myślenia pierwotnego (Rozdział I I : „ M o w a magiczna a język nowożytny") jest to, że człowiek pierwotny w większym stopniu niż człowiek cywilizowany posługuje się tzw. mito-logiką, która polega na ciągłym przekształcaniu związków metonimicznych w metaforyczne i odwrotnie. W przeciwieństwie do struktualistów w rodzaju Leacha czy samego Lévi-Straussa, twierdzą oni, że człowiek pierwotny nie jest jeszcze w stanie odróżniać tych dwóch typów związków: przedmiotowo-metonimicznych i symboliczno-semantycznych czyli metaforycznych. Metoni­ mia zakłada faktyczny (przedmiotowy) związek pomiędzy znaczącym a ozna­ czanym (na zasadzie przyległości - część zastępuje całość), metafora - oznacza związek symboliczny, w którym związek pomiędzy znaczącym a oznaczanym jest nie tylko czysto kulturową konwencją, ale i abstrakqa. Zgodnie z teorią Malinowskiego język w kulturze pierwotnej pełni przede wszystkim funkcję pragmatyczną. Oznacza to, że jego funkcja symboliczna nie jest jeszcze przez tubylców rozpoznawana. Słowo znaczy coś tylko o tyle, o ile można go zastosować i wywołać przez nie jakiś stan rzeczy, natomiast nie znaczy nic, jeśli nie wiąże się z jakimś działaniem i ma służyć jedynie wyrażeniu myśli mówiącego. Malinowski stał na stanowisku, że najpierw ukształtowało się czynne (pragmatyczne) zastosowanie języka - dźwięk na tym etapie nie jest jeszcze symbolem - jest ściśle powiązany z rzeczą którą oznacza, następnym etapem jest rytualne zastosowanie języka - gdzie słowo działa na rzecz, ale równocześnie rzecz wyzwala słowo w ludzkim umyśle i wreszcie trzecim etapem jest powstawanie mowy narracyjnej, w której symbol odrywa się od oznacza­ nego stanu rzeczy i staje się konwencją. Dopiero w tym ostatnim stadium wykształca się semantyka, można mówić o metonimii i metaforze oraz o langue (systemie znaków) i przeciwstawnych parole - mowie jednostkowej. �192 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Autorzy tak piszą na ten temat: „Mówienie - myślenie typu czysto magicznego charakteryzuje także swoisty synkretyzm polegający na tym, że mowa magiczna zarówno symbolizuje to do czego się semantycznie odnosi, jak też pozostaje z symbolizowanym stanem rzeczy w stosunku przedmiotowometonimicznym - wpływa nań podmiotowo lub jest jego częścią (w sensie fizycznym)", (s. 35). Wyrażając to prościej - chodzi o to, że tubylec wypowiadając jakieś słowo nie tylko uświadamia sobie jakąś rzecz, ale stara się również na nią oddziaływać. Następuje identyfikacja słowa z rzeczą, stąd wiara w realną siłę sprawczą słowa, czyli jakbyśmy powiedzieli inaczej w magiczną moc słowa. Słowo wyraża nie tylko istotę rzeczy, ale sama rzecz jest w słowie zawarta. G. van der Leeuw w Fenomenologii religii pisze: „Nie wiemy nic o począt­ kach języka. Jest jednakże prawdopodobne, iż najpierwotniejszy język skła­ dał się ze słów pragnienia i afektu. Wywoływano lub likwidowano sytuacje i okazje" (van der Leeuw 1978). Tej funkcji, jak się zdaje nie utracił, przynajmniej częściowo, również język nowożytny. W całej sferze uczuć, literaturze i poezji, czy też w bardziej prozaicznych przejawach życia publicznego - polityce i propagandzie, ta funkcja języka jest wciąż obecna. Nieprzypadkowo, antropolog Andrzej Waligórski zatytułował jedną ze swoich prac Język sugestii, magii i propagan­ dy we współczesnym społeczeństwie brytyjskim (notabene była do dysertacja doktorska, napisana pod kierunkiem Bronisława Malinowskiego). Nato­ miast puste słowa, ten twór nowożytnego języka, o których również pisze G. van der Leeuw (s. 39), są niekiedy istotnie trudną do wykorzenienia plagą. Rozdział I I I nosi tytuł „Rites de passage" i przywołuje od razu na myśl znaną i głośną w antropologii pracę van Gennepa. Autorzy precyzują w nim pojęcie rytuału, definiując go jako zestandaryzowane, pozatechniczne dzia­ łanie społeczne, które należy odróżnić od ceremonii (czyli właśnie owej skonwencjonalizowanej etykiety). Ta ostatnia nie posiada bowiem owej wa­ loryzacji magiczno-światopoglądowej. Te ustalenia terminologiczne pełnią ważną funkcję - pozwalają na od­ powiednie klasyfikowanie i rozróżnianie określonych form zachowań spo­ łecznych. Wydaje się jednak, że bardziej słuszne byłoby objęcie pojęciem rytuału również owych „rytuałów" świeckich czyli ceremonii i innych form skonwencjonalizowanego zachowania się, pozwoliłoby to bowiem na uchwy­ cenie interesującego zjawiska „rytualizacji" niektórych form zachowań pozareligijnych i pozamagicznych, poprzez odrywanie się tych zachowań od ich pierwotnej motywacji i funkcjonowania na zasadzie „rytuału" właśnie czyli pustej etykiety lub konwencji. Waga badań nad rytuałem wiąże się z tym, że stanowią one niejako kondensację relacji społecznych i przekonań stając się bogatym źródłem informacji o społeczeństwie. Arnold von Gennep podzielił, jak wiemy rytuał przejścia na rytuały separacji {rites de separation), które oddzielają jednostkę od jej dawnego �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 193 statusu, rytuały marginalne {rites de marge), które służą celebracji zmiany i rytuały włączenia {rites de agrégation), które włączają jednostkę wraz z jej nowym statusem do nowej grupy społecznej. D o obrzędów przejścia zaliczył van Gennep wszelkie obrzędy związane z cyklem życiowym jednostki - na­ rodzinami, dzieciństwem, dojrzewaniem, narzeczeństwem, małżeństwem i śmiercią, oraz obrzędy doroczne. Koncepcję swoją traktował jako heury­ styczną, jako nawet rodzaj olśnienia, które pozwoliło mu na odkrycie uni­ wersalności występowania sacrum i profanum w życiu ludzkim i stałego mieszania się (kontaminacji) tego co społeczne z tym co nadprzyrodzone. Koncepcja rytuałów przejścia pozwoliła mu także ukazać stadialność egzystenqi ludzkiej, która znajduje właśnie odbicie w rytuałach wspomagających przejście z jednej grupy wiekowej do drugiej, z jednej pozycji społecznej do drugiej. W społeczeństwach pierwotnych rytuały te mają sakralny charakter. W związku z tym pozostaje interesujący problem - dlaczego rytuały przejścia powszechnie obecne w życiu człowieka pierwotnego znikają lub raczej tracą na znaczeniu w społeczeństwach cywilizowanych? Twórca tzw. „szkoły z Manche­ ster" Max Gluckman próbuje dać odpowiedź następującą. W społeczeństwach pierwotnych, gdzie obserwować można wielofunkcyjność działań ludzkich oraz zjawisko wielorakości i niezróżnicowania ról społecznych, jakie jednostka pełni w stosunku do innych jednostek i grup społecznych, obrzędy służą właśnie oddzieleniu i zaznaczeniu ról tam gdzie nie są one formalnie rozdzielone. W społeczeństwach cywilizowanych natomiast role są wyraźnie rozdzielone i zdefiniowane w praktyce społecznej, stąd nie zachodzi konieczność obrzędowe­ go ich rozdzielania. Zróżnicowanie życia świeckiego prowadzi do spadku roli rytuału i mistycznej etykiety (s. 62). Ranga rytuałów w społeczeństwie pier­ wotnym wiąże się także z szeregiem innych funkcji, jakie pełnią one w życiu społecznym, umacniają i kodyfikują strukturę danego społeczeństwa, ustanawia­ ją i umacniają pewne normy i wartości, pełnią funkcję edukacyjną stając się ważnym i uznanym środkiem transmisji wiedzy i treści kulturowych z pokolenia na pokolenie, rozładowują konflikty i napięcia, wyrażają ludzkie pragnienia i emoqe, poza tym dzięki rytuałowi i związanym z nim wierzeniami dostarczają pewnego modelu uniwersum pełniąc zatem funkcję poznawczą. Koncepqa rytuałów przejścia, tak b e 2 d i t o ś n i e skrytykowana przez Maussa (który wyraził pogląd, że jedynym „osiągnięciem" van Gennepa było stwierdze­ nie występowania we wszystkich zjawiskach - początku, środka i końca) w przedstawieniu autorów staje się zagadnieniem frapującym i wielowątkowym, mogącym stać się źródłem inspiracji dla wielu nowych i ciekawych interpretaqi zjawisk życia społecznego. Nic też dziwnego, że wątek ten powraca w pracach wielu antropologów współczesnych - na gruncie neostrukturalizmu brytyjskiego rozwijają go między innymi Mary Douglas, Edmund Leach, Victor Thurner. Wszystkim tym autorom chodzi, najogólniej rzecz biorąc, o zdefiniowanie sytuaqi, które w społecznym odczuciu określane są jako niebezpieczne, nadzwyczajne, wyjątkowe, obwarowane zakazami i nakazami, posiadające cechy dwóch sytuacji jakościowo odmiennych (s. 59). �194 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Rozdział V: „Rola danych lingwistycznych w podmiotowym rekonstruo­ waniu kultury" - podnosi kwestie poruszane już wyżej znaczenie dla huma­ nistyki tzw. podmiotowego badania kultury i jak sam tytuł wskazuje roli języka w tego typu badaniach. Tzw. podmiotowa antropologia dążąca do odtwarzania tubylczej wizji świata i tubylczych wyobrażeń o świecie w ter­ minach oryginalnych ich semantyki społecznej musi uwzględniać rangę języ­ ka jako najlepszego środka wnioskowania o istnieniu i organizacji tubyl­ czych pojęć i brać pod uwagę problem przekładalności kulturowych pojęć w aspekcie międzykulturowym. Na ogół jednak mimo tendencji relatywi­ stycznych przeważa stanowisko, że przezwyciężenie trudności związanych z przekładem jest zadaniem możliwym i wykonalnym - jednym z ważniej­ szych zadań, jakie stoją przed antropologami. Nowej antropologii, która doceniając w pełni rolę językowo-kulturowych uwarunkowań prowadzonych badań i osiąganych wyników, nie neguje całkowicie ich obiektywnej prawo­ mocności, proponują autorzy nadać nazwę „antropologia sceptyczna". Rozdział V I : „ N a t u r a i kultura w perspektywie strukturalistycznej" to interesujący szkic ukazujący koncepcje twórcy strukturalizmu antropologicz­ nego poprzez pryzmat osiowej dla jego rozważań opozycji pomiędzy naturą a kulturą. Wszystkie badane i preferowane w badaniach strukturalistycznych zjawiska, takie jak: język, pokrewieństwo, klasyfikacje, mit, totemizm, mu­ zyka, sztuka analizuje Lévi-Strauss jako pewne struktury myślowe unifiku­ jące porządek natury i kultury w koherentny system myślowy. Przeciwień­ stwo natury i kultury da się w jego przekonaniu sprowadzić do trzech podstawowych opozycji: 1) uniwersalność versus partykularność, 2) spon­ taniczność versus normatywność oraz 3) bezwzględność contra względność (s. 107). Natura jest uniwersalna, spontaniczna, samowyjaśnialna (tzn. bez potrzeby odwoływania się do kultury). Kultura jest czasowo i przestrzennie zrelatywizowana, regulowana za pomocą ustanowionych norm i wyjaśnialna przy pomocy kategorii zaczerpniętych z natury. Szczegółowe znaczenie dla powstania kultury ma wykształcenie się ustanowionych norm - one to bowiem w pierwszym rzędzie pozwalają odróżnić zachowania kulturowe od biologicznych. Pierwszym wyrazem przekroczenia progu natury przez człowieka jest pojawienie się zakazu kazirodztwa i jego inwersji w postaci reguł egzogamii. Zakaz kazirodztwa jest o tyle paradoksalny, że przynależy zarówno do porządku natury jak i kultury - z jednej strony zgodnie z prawami natury zakazuje pewnych typów stosunków biologicznych, z drugiej uruchamia wymianę matrymonialną, która jest zjawiskiem czysto kulturowym. W świadczeniach matrymonialnych, podobnie zresztą jak w języku, którego powstanie uważa Lévi-Strauss za dalszy krok w przekroczeniu przez człowieka progu natury, przejawiają się trzy podstawowe struktury ludzkiego myślenia: 1) wymóg Normy jako Normy (chodzi o podkre­ ślenie właściwej umysłowi ludzkiemu tendencji do wprowadzenia porządku w chaos natury), 2) zasada wzajemności (w myśl której każde świadczenie �195 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA musi zostać zrównoważone przeświadczeniem, co prowadzi do różnych form wymiany), 3) syntetyczny charakter daru (który syntetyzuje i integruje spo­ łecznie ludzi). Do. wymiany kobiet i informacji dodaje Lévi-Strauss jeszcze trzeci typ powszechny w społeczeństwie ludzkimi - wymianę dóbr i usług pomiędzy jednostkami i grupami. Wspomniane tu podstawowe struktury logiczne ludzkiego umysłu są wcześniejsze od wszelkiej działalności kulturowej (a więc zakazu kazirodz­ twa, reguł egzogamii etc.). Lévi-Strauss stoi na stanowisku pierwszeństwa struktury wobec praxis. Stąd jego zdanie: „natura jest prekulturą i subkul­ turą równocześnie" traci swoją pozorną sprzeczność, gdyż oba te porządki zostały wyprzedzone i przeciwstawione przez „Logikę" wyprzedzającą wszel­ kie ludzkie myślenie (s. 119). Stąd już tylko jeden krok do kreacjonistycznego stanowiska (często zarzucanego Lèvi-Straussowi), poszukującego pierwotne­ go „Sensu" istnienia kierującego zarówno porządkiem natury jak i kultury. Struktura w tym przypadku to narzucający się ludziom niejako od zewnątrz sposób porządkowania pojęć natury i kultury. Warstwa informacyjna pracy jest istotnie imponująca - świadczy nie tylko o erudycji autorów (także w zakresie najnowszej literatury przed­ miotu), ale też o ich kulturze filozoficznej. Wymaga jej zwłaszcza semiotyczno-strukturalny typ interpretacji antropologicznej, jaką przyjęli oraz intere­ sujące ich najbardziej zawiłe, niejednokrotnie metanaukowe problemy epistemologiczne. Jest to typ refleksji rzadko podejmowany w polskiej literatu­ rze etnograficznej. Stanowi on pewne novum pozwalające wznieść się ponad podziały i wewnętrzne spory pomiędzy poszczególnymi szkołami i kierun­ kami, poszerzając niepomiernie ogólnometodologiczną świadomość osób zajmujących się antropologią. Osobną sprawą jest kwestia języka - zbyt hermetycznego, by praca wartościowa i interesująca (zawierająca także propozycje własnych interpre­ tacji) mogła zdobyć szerszy krąg czytelników i wyjść poza wąskie grono specjalistów. Pragmatyczna, afektywna funkcja języka (w sensie powodowa­ nia pożądanych stanów) ma, jak się okazuje, również niebagatelne znaczenie w nauce. LITERATURA K m i t a J. 1985 Kultura i poznanie; W a r s z a w a . 1987 Interpretacje, [w:] Filozofia i nauka. Zarys encyklopedyczny, Warszawa. Leach E. 1957 The Epistemological ture. Evaluation van Background to Malinowski's of Work of Malinowski, Empiricism, [w:] Mon and Cul­ R . F i r t h (ed.), L o n d o n , der L e e u w G . 1978 Fenomenologia religii, W a r s z a w a . Barbara Olszewska-Dyoniziak �196 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Czesław F.obotycki, Etnografia wobec kultury współczesnej, 1992, ss. 125 UJ, K r a k ó w Kultura ludowa to dziś nie funkcja miejsca zamieszkania, to pewien określony typ reakcji kultowej właściwy przedstawicielom różnych warstw i grup społecznych. Myśl tę można uznać za przesłanie recenzowanej tu książki Czesława Robotyckiego, budzącej moje mieszane (choć ogólnie pozytywne) uczucia: od zainteresowania ciekawym, samodzielnym i orygi­ nalnym zarysowaniem koncepcji antropologii w dobie współczesnej do pew­ nego zdziwienia przykładami niektórych szczegółowych analiz, zwłaszcza w ostatniej części pracy. Autor, obok Z. Benedyktowicza, L . Stommy, R. Tomickiego, J.S. Wasi­ lewskiego należy do tych etnografów polskich, którzy pozostają pod bezpo­ średnim wpływem strukturalistycznych i postrukturalistycznych kierunków w etnologii, zwłaszcza zaś nawiązują do osiągnięć moskiewsko-tartuskiej szkoły semiotycznej. Niełatwy typ analizy, jaki narzuca strukturalistyczne ujmowanie kultury, znalazł u wspomnianych etnografów interesujące roz­ winięcie wzbogacone własnymi propozycjami analizy. Autor omawianej pracy nie powiela gotowych schematów, nie przytacza sprawozdań z cudzych myśli, starając się zarysować własną wersję tego, co rozumie przez interpretację antropologiczną i przedstawia własną próbę jej konkretyzacji. Istotę tej interpretacji określa np. w zdaniu: „Prymitywny i współczesny to struktury, a nie następstwo czasowe. Antropolog zadaje sobie na ogół pytanie, jak ta pierwsza istnieje w drugiej i odpowiedź na to pytanie stanowi właśnie interpretację antropologiczną (s. 108), lub wyko­ rzystując wypowiedź Ludwika Stommy: [...] etnologia nie jest nauką o kul­ turach chłopskich. Etnologia nie jest nauką o kulturach egzotycznych ludów. Etnologia nie jest też nauką o innych kulturach nieelitarnych. Etnologia jest nauką o wewnętrznych mechanizmach wszystkich kultur. Domeną etnologii są więc zjawiska zbiorowe mające charakter nieuświadomiony, przejawiające się na zewnątrz pod postacią, jak to wyliczał Edward B. Tylor: „wiedzy, wie­ rzeń, sztuki, moralności, prawa i obyczajów", czyli działań, umiejętności i przeświadczeń, których interpretacje, o ile w ogóle są podejmowane przez członków danej społeczności - przybierają z reguły formę wtórnych racjo­ nalizacji lub odwołań do mitycznych ad initio. Pod pojęciem wewnętrznych mechanizmów kultury rozumieć należy zarówno prawdziwościowe struk­ tury tzw. pamięci kulturowej, wyznaczającej ogólne ramy transmisji kultury jak też ich uchwytne czasowo realizacje (kombinacje poszczególnych opo­ zycji i mediacji, braudelowskie koniunktury) ujawniające się w zewnętrznej rzeczywistości kulturowej barwną mozaiką konkretnych jednostek empirycz­ nych (mitemy, zdarzenia) (Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewski 1977). Pod stwierdzeniem, że etnologia jest nauką o wewnętrznych mechani­ zmach kultur podpisałby się dziś każdy współczesny etnolog czy antropolog, �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 197 w tym także i przede wszystkim antropolog-funkcjonalista. Ale w ujęciu Stommy i Robotyckiego owe wewnętrzne mechanizmy kultury rozumiane są w określonym sensie - dotyczą powiązań na poziomie myśli nieuświadomio­ nej i symbolicznej. Dlatego miejsce realistycznego, pozytywnego opisu, jakim posługiwała się etnografia tradycyjna zajmuje dziś luźniejsza interpretacja w formie eseju łączącego w sobie zarówno wymogi naukowe, jak i swobodne skojarzenia należące do sfery sztuki. Wraz z tym zmienia się także przedmiot opisu - nie będzie to już ogół zobiektywizowanych wytworów i działań ludzkich lecz te sfery kultury, które w myśleniu potocznym uchodzą za zabobony, przesądy, myślenie magiczne i mityczne (s. 7). Jednym słowem świat symbolicznych znaczeń, które tworzą ludzie na różnych poziomach i w różnych sferach życia, a których interpretacja i właściwe czy ponowne odczytanie staje się naczelnym zadaniem antropologa kultury. Jak pisze Jacques Derrida: „nie istnieją fakty lecz tylko milcząca wielość sensów każdego zdarzenia" (1992, s. 22). To stanowisko dekonstruktywizmu, a także postmodernizmu, najnowszych dziś prądów w humanistyce znajduje wyraźne odbicie w poglądach autora i typie analiz, jakie prze­ prowadza. Snując rozważania nad istotą antropologii w dobie współczesnej roz­ poczyna autor od wyraźnego rozróżnienia podejścia etnograficznego od antropologicznego. Pierwsze, przynajmniej w warunkach polskich, zrodziło się głównie z zainteresowań etnografów polskich ludem i folklorem, którym to badaniom przyświecały w dużej mierze cele patriotyczne. Elementy fol­ kloru warstwy chłopskiej uważano za przejaw, zalążek, pierwociny czy wręcz synonim kultury narodowej. W warunkach rozbiorów badania nad kulturą ludową służyć miały podtrzymywaniu świadomości narodowej stąd upo­ wszechnił się romantyczny model tej kultury i do dziś mówi się o niej (choć tradycyjna kultura ludowa nie ma już współcześnie empirycznego odpowied­ nika) w dość wysokich rejestrach narodowych. Od strony teoretycznej w interpretowaniu owej kultury ludowej mieściły się różne paradygmaty teoretyczne: ewolucjonizm, szkoła kulturowo-historyczna, funkcjonalistyczna, historyczna etc, co dawało w rezultacie eklek­ tyczny schemat interpretacji bazujący na pozytywistycznych i realistycznych założeniach teoriopoznawczych, w których brakowało pogłębionej koncepcji człowieka, systemowego ujęcia kultury, w którym w ogóle nie było mowy 0 rozważaniach nad kulturą jako tekstem, znaczeniem czy symbolem (s. 19). Pojęcie antropologii, które nie ma w Polsce dalekich tradycji, wiąże autor z tym ostatnim właśnie typem rozważań, wyrażając przekonanie, że inter­ pretacja antropologiczna to interpretacja w kategoriach znaczenia, znaku 1 symbolu. Deklaruje się tym samym autor jako przedstawiciel modnej w ostatnich latach w antropologii polskiej orientacji, jak już wskazywaliśmy, akcentujących silne powiązania z moskiewsko-tartuską szkołą semiotyków rosyjskich i estońskich. Stanowisko to bazuje na założeniu, że kultura to �198 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „wielopoziomowy" i „wielojęzyczny" system semiotyczny, w obrębie które­ go stale odbywa się wewnętrzny dialog i który można tłumaczyć w jego własnych kategoriach tzn. bez odwoływania się do rzeczywistości zewnętrz­ nej wobec kultury tzn. np. do czynników biologicznych, społecznych, czy psychologicznych. Można jednym słowem tłumaczyć kulturę przez kulturę w języku mitu (obrazowym i symbolicznym) sztuki (projekcyjnym i od­ twarzającym) i nauki (modelowym). Kultura ludowa nie może być charak­ teryzowana jedynie przez czynnik społeczny, gdyż nie jest właściwością jedynie warstwy chłopskiej. Kultura „typu ludowego" może być właściwa mieszkańcom miast - robotnikom, inteligentom, warstwom elitarnym stano­ wi bowiem typ reakcji kulturowej w kategoriach myślenia mitycznego i sym­ bolicznego. Dlatego gdy dziś mówimy w etnografii o wymiarze społecznym w bada­ niach nad kulturą, rozumiemy przez to na ogół myślenie w kategoriach „swój", „obcy", jako podstawowych kategoriach służących identyfikacji w różnych konfiguracjach grupowych. W świetle nowej koncepcji kultury ludowej zmienia się także pojęcie folkloru - nie jest on już tylko wytworem chłopskiej kultury tradycyjnej. Dawniej można go było zdefiniować jako stan izolacji świadomościowej charakterystyczny dla kultur zamkniętych. Ale czy w dobie komunikaqi masowej zniknęły warunki do wytwarzania się folkloru? Na pewno nie. Pozostaje bowiem myślenie stereotyp we, życzeniowe, myślenie w kategoriach wartości, które tworzy nowy folklor wielkich społeczności zurbanizowanych i zindustrializowanych. Owo odczytywanie sensów zbiorowych reakcji, nowych symboli, znaczeń przypisywanych różnym fragmentom otaczającej nas rzeczywistości, pozostanie więc domeną antropologa, co pozwoli mu się zmierzyć z kulturą współczesną. Dzięki temu, mimo że antropologia stanowić zaczyna w coraz większym stopniu naukę pogranicza, naukę interdyscyplinarną, co autor w ciągu swych wywodów wielokrotnie i z całym naciskiem podkreśla, zachowuje ona jednak wciąż odrębny przedmiot i nie grozi jej, jak to prognozowano w latach powojennych kres i całkowite wchłonięcie przez socjologię. Można jednak w tym miejscu zauważyć, że o ile dopuszcza się inne od proponowanego przez autora paradygmanty uprawiania antropologii (np. socjologizujący, czy funkcjonalistyczny) można powiedzieć, że antropolog pozostaje wciąż najbliższy socjologowi. Jest on jednak socjologiem szczegól­ nego typu - po pierwsze preferuje obserwację uczestniczącą i swobodny nieskategoryzowany wywiad w stosunku do metod ilościowych i badań ankietowych, ujmuje kulturę zawsze całościowo jako system zależności (czy to strukturalnych czy funkcjonalnych) i odkrycie ich wewnętrznych powią­ zań uważa za podstawowy cel swojej analizy, podczas gdy socjologowie mieli tendencję do fragmentaryzacji rzeczywistości, rozczłonkowywania jej na ele­ menty policzalne, które stanowiły jedyną przesłankę do budowy teorii, po trzecie antropolog widzi kulturę zawsze w ścisłym powiązaniu z podłożem �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 199 historycznym, podczas gdy socjolog nie uważa historii za jedyny i najistot­ niejszy czynnik kształtujący i wyjaśniający kulturę danego społeczeństwa. Te trzy różnice wyznaczyły specyficznie antropologiczną perspektywę poznaw­ czą w badaniach nad kulturą, łączącą w sobie historyczny, holistyczny i relatywistyczny punkt widzenia, przy czym relatywizm ten stosowany bywa raczej w odniesieniu do całości kultury (etos, styl, konfiguracja kultury) aniżeli do jej wewnętrznych podziałów. Przyjęta przez autora opcja teoretyczna bazuje na zawężonym, ideacyjnym rozumieniu kultury. Jest to rozumienie kultury jedno z możliwych, a na jego ograniczenia wskazywał sam Edmund Leach, główny kontynuator, ale także i krytyk koncepcji Levi-Straussa w Wielkiej Brytanii. Uważa on, że owe struktury idei, główny przedmiot badań strukturalistycznie zorientowa­ nych antropologów nie stanowią przecież niezależnego zjawiska lecz do­ stosowane są zawsze do warunków ekonomicznych i politycznych danego społeczeństwa. Ich zróżnicowanie w obrębie kultury jest nie tylko wyrazem wewnętrznych mechanizmów dokonujących się na poziomie samej kultury (będących funkcją wewnętrznych intelektualnych treści człowieka), ale jest także funkcją uwarunkowań społecznych. Owa tendencja do jednostron­ nego, men tali stycznego ujmowania zjawisk, której towarzyszy niejednokrot­ nie ignorowanie społecznego i realnego wymiaru rzeczywistości, która cechu­ je współczesną naukę bywa też przedmiotem krytyki. Niektórzy uważają, że analiza jedynie świata symbolicznych znaczeń (czy w języku - reguł gier językowych: Sprachspiel) nie może niczego wyjaśniać i może stanowić za­ ledwie interesującą rozrywkę intelektualną dla tych, którzy się nią zajmują, nie wnosząc nic nowego ani do nauki, ani do życia praktycznego. Ze stanowiskiem takim trudno byłoby się zgodzić - pasjonującą jest bowiem sprawą wiedzieć jak to się dzieje, że dana rzecz może przekazywać informacje inne od tych, jakie zawarte są w niej samej, czyli komunikować o czymś, co jest zawarte poza nią. Rozwój semiotyki - nauki o znakach, który można uznać za jedno z największych osiągnięć intelektualnych X X wieku nie tylko może w przyszłości doprowadzić do wypracowania ogólnej teorii wyjaśniającej działanie umysłu ludzkiego, ale prawidłowe odczytywanie znaków niewątpliwie przyczyni się do pogłębiania zrozumienia między ludźmi. Dlatego koncepcja antropologii zarysowana przez autora wydaje się być interesująca, choć nie całkiem do zaakceptowania w szczegółowych roz­ wiązaniach (o czym za chwilę), a także całkowitym odwrocie od tendencji pozytywistycznych i postpozytywistycznych, za którym autor się opowiada. Chcąc określić charakter współczesnej antropologii jako dyscypliny autor podkreśla jej: 1) imperializm tematyczny, 2) interdyscyplinarność, 3) empiryczny charakter, 4) interpretacyjność. �200 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Antropologa interesuje współcześnie każdy przejaw ludzkiego życia, o ile da się go ująć w kategoriach znaczenia. Ów imperializm zakresowy wynika z pogranicznego charakteru antropologii, a także obserwowanego ostatnio procesu antropologizacji nauk humanistycznych. Przeżywając kryzys ant­ ropologia wplątała się w spory ontologiczne, epistemologiczne i aksjologicz­ ne z innymi dyscyplinami, dostarczając różnego rodzaju argumentów, które ze względu na te cechy antropologii, o których pisaliśmy wyżej okazały się atrakcyjne dla przedstawicieli innych dyscyplin humanistycznych. Sama jed­ nak nie dookreśliła ściśle swojego zakresu, stąd mówi się dziś częściej o „in­ terpretacji antropologicznej" niż o „antropologii" i trwają ciągle spory o to czy jest ona dziś nauką czy sztuką. Często określa się antropologię jako sztukę interpretacji przejawów ludzkiej świadomości w kategoriach znaczenia, mitu, kultury (s. 25). Stąd suchy pozytywny opis ustępuje miejsca esejowi 0 swobodnych skojarzeniach literackich. Jedno tylko pozostaje bez zmian - konsekwentnie empiryczna podstawa antropologii. Najpierw fakty, potem interpretacja. W tym empirycznym podejściu upatruje właśnie autor siłę tej dyscypliny. W pewnym miejscu określa autor swoje stanowisko następująco: „Przy­ jęta przez mnie postawa badawcza polega w wielu wypadkach na «grasowa­ niu» po marginesach różnych dyscyplin wiedzy i dopowiadaniu interpretacji zjawisk już analizowanych z innych punktów widzenia" (s. 7). Osobiście nie mam nic przeciwko „grasowaniu" w nauce, o ile robi się to w sposób inteligentny (daleko bardziej podejrzane z moralnego punktu widzenia jest np. grasowanie na cudzych nieszczęściach), wydaje mi się jednak, że należałoby raczej powiedzieć, iż podczas gdy dawny etnograf czy antropolog mając wyraźnie wyodrębniony przedmiot badań, jakim była kultura określonego typu „prostszego" społeczeństwa (chłop­ skiego czy prymitywnego) czuł się zobligowany do opowiedzenia się po stronie takiej czy innej szkoły etnologicznej, obecnie, gdy przedmiotem jego rozważań staje się kultura współczesna, musi być przede wszystkim humanistą poruszającym się swobodnie w polu badawczym innych dy­ scyplin, wykazując znajomość ich teorii, metod i wyników, bowiem inter­ dyscyplinarność jest w ogóle cechą nauki X X wieku. Nie sposób sobie wyobrazić współczesnego etnologa-strukturalisty, który by nie znał osiągnięć językoznawstwa, filozofii, psychologii, w dużej mierze także historii sztuki 1 literaturoznawstwa. Spośród trzech możliwych linii rozwojowych, jakimi mógł przebiegać rozwój antropologii: 1) pogłębienia znaczenia jednej z istniejących szkół, 2) powstania nowej szkoły o wiodącym znaczeniu, 3) rozwoju w kierunku współpracy interdyscyplinarnej, trzecia z tych dróg wydaje się zyskiwać współcześnie coraz bardziej na znaczeniu. Nie oznacza to jednak, że an­ tropolog „grasuje" jedynie na zdobyczach innych nauk dopowiadając niekie­ dy swoją interpretację. Wręcz przeciwnie, wnosi on do tych nauk własne koncepcje teoretyczne i metodologiczne, własny zasób pojęć i wyraźnie �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 201 wydzieloną problematykę badawezą. Autor to zresztą sam doskonale ukazu­ je w dalszych partiach książki, gdzie rozpatruje antropologiczne możliwości interpretacji zagadnienia narodu oraz twórczości popularnej. W pierwszym przypadku antropolog styka się przede wszystkim z historykiem i socjolo­ giem, w drugim z historykiem sztuki i literaturoznawcą. Problematyka narodu to typowa problematyka pogranicza - jest ona przedmiotem dociekań historyków, socjologów, etnologów, literaturoznawców, historyków sztuki, gdyż znajduje ona odbicie w literaturze, folklorze, sztukach plastycznych, publicystyce etc. Najogólniej rzecz biorąc naród ma swój aspekt społeczny, kulturowy i językowy - w każdej z tych sfer etnolog mógłby wyznaczyć odrębną dla siebie problematykę badawczą. Rozpatrywanie narodu musi uwzględniać ponadto trzy socjologicznie różne poziomy uczestnicwa: państwo, naród i grupę etniczną (s. 36). Na gruncie państwowym dokonuje się identyfikacja formalno-prawna, na poziomie narodu świadomościowo-emocjonalna, na poziomie grupy etnicznej - emocjonalna. Problematyka grup etnicznych stanowiła tradycyjną problematykę et­ nologii (regionalizmy, instytucje mniejszościowe i religijne) i może stanowić punkt wyjścia dla rozważań nad narodem - uchwycenia zjawiska niejako w mikroskali, gdzie ściera się pojęcie ojczyzny prywatnej i ideologicznej, wyraźnie rysuje się zagadnienie tożsamości w kategoriach: swój - obcy. Na wyższym poziomie analizy, gdy mówimy już o narodzie jako pewnej wspólnocie ideologicznej wyrażającej się w poczuciu tej wspólnoty, ogólnie można powiedzieć, że podczas gdy socjologa interesuje bardziej społeczny wymiar istnienia narodu (typy więzi narodowej, charakter elit narodowych, świadomość narodowa, ideologie, programy, deklaracje) o tyle antropologa interesuje mityczny wymiar narodu. Może on go rozpatrywać na trzech poziomach: 1) przez wskazanie na zmityzowany charakter wiedzy o kulturze ludowej jako wartości narodowej; 2) przez ukazanie sposobów użycia i funkcjonowania znaków więzi narodowej; 3) przez ukazanie pewnych mitologicznych zabiegów wobec tradycji na­ rodowej (dzieła sztuki, prace naukowe, język propagandy, zabiegi zmierza­ jące do ożywienia folkloru etc). Przykładem takiego znaku więzi narodowej, szeroko analizowanym przez autora był np. krzyż z kwiatów, układany na Placu Zwycięstwa w Warszawie ku czci Stefana Wyszyńskiego od czerwca 1981 do czerwca 1983, wzbudza­ jący sentymenty i uczucia narodowe Polaków. Nie wnikając w całą bogatą problematykę narodu w wymiarze interdys­ cyplinarnym zarysowaną przez autora w rozdziale 3, skoncentruję się tu na jednym zagadnieniu - różnicy w podejściu historyka i socjologa do tej problematyki. Jest to przykład instruktywny, gdyż potwierdza moją tezę, że antropolog nie tylko dopowiada interpretację do zagadnień analizowanych �202 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA już z innych punktów widzenia, ale wypracowane przez niego kategorie pojęciowe stanowią w określeniu istoty problemu wkład być może najważ­ niejszy. Autor znakomicie tę kwestię ukazuje wprowadzając rozróżnienie pomiędzy historią (która jest domeną historyka) i tradycją (którą zajmuje się etnolog). Choć obie te kategorie służą opisywaniu przeszłości, to jednak należą do różnych porządków opisu: historia opisuje fakty w języku nauki, tradycja wyraża interpretację przeszłości w języku mitu. Tradycja jest w wię­ kszym stopniu wywołana emocjami, nie potrzebuje tak jak historia racjo­ nalnych uzasadnień. Należąc do podstawowych kategorii analitycznych et­ nografii nadaje inny, subiekywny sens historii. Składa się ona z trzech aspektów: przedmiotowego (dziedzictwo), czynnościowego (przekaz treści) i podmiotowego (postawa wobec przeszłości). Ten ostatni jej aspekt wydaje się najważniejszy zwłaszcza w świetle interesującego nas tu problemu narodu. To dzięki tradycji tworzy się zbiorowa autoświadomość i stereotyp własnej grupy. Nie ma jednej historii lecz jest ich tyle, ile jest paradygmatów okre­ ślających sposób widzenia świata. Tradycja należy więc do mitycznego po­ rządku świata - tworzone przez nią teksty pomijają, gubią lub przekształcają fakty historyczne w swoich całościowych interpetacjach przeszłości (s. 44). Dlatego powinny być przedmiotem analizy metakulturowej, jako fakty, które oderwały się od swojego obiektywnego podłoża i uległy procesowi mityzacji. Taki jest wkład antropologów do rozumienia historii, która j u ż jako zapis dziejów przeżyła się. Jest nauką o problemach masowych i ich transformacjach, a nie o faktach (s. 42). Na przykładzie Śląska autor ukazuje właśnie ów proces przenikania się historii i tradycji, będący rezultatem m.in. pewnych mitologizujących zabie­ gów dokonywanych zarówno przez stronę polską, niemiecką, jak i społecz­ ność międzynarodową. W wyniku tych zabiegów wytworzyły się trzy po­ stawy emocjonalne wobec tradycji Śląska: postawa ideologiczna - polegająca na nachalnym udowadnianiu polskości Śląska nawet za cenę fałszowania podręczników historii i niszczenia zabytków architektury niemieckiej. Dalej - postawa heroiczna, akcentująca moralny aspekt walki z niemczyzną - Nie­ miec przedstawiany jest jako wróg i obcy, a takie ogólnoeuropejskie wartości jak: praca, rodzina, wierność, religia przyporządkowane są jedynie swojskiej, własnej kulturze śląskiej. Podkreśla się jej ludowy charakter, który był zawsze synonimem poczucia wspólnoty narodowej i słowiańskiej etc. Wresz­ cie istnieje trzecia postawa wobec przeszłości, którą autor określa jako nostalgiczną - najczęściej spotykaną w literaturze pięknej, która eksponuje pamięć ojczyzny prywatnej, fascynagę oryginalnością śląskiego obyczaju łączącego w sobie elementy polskie i niemieckie. Postawa ta określa Śląsk jako „małą ojczyznę" ludzi nastawionych na codzienność i pracę, odznacza­ jących się specyficznym poczuciem humoru i fatalistycznym sposobem w i ­ dzenia świata (s. 80-81). Rozdział 4, w którym rozważane są zagadnienia twórczości popularnej, gdzie antropolog styka się z historykiem sztuki i literaturoznawcą przede �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 203 wszystkim, przynosi najpierw interesujące rozważania na temat folkloru społecznych protestów, do którego wytworzenia dały asumpt wydarzenia w Stoczni Gdańskiej z sierpnia 1980. Formy sztuki ludowej: poezja, pieśni, hasła, symbole, sztuka plastyczna, zrodziły się jako reakcja na tę niecodzien­ ną sytuację - powstała w wyniku tego sztuka „a vista" - spontaniczna, niecyzelowana, mająca wszelkie znamiona sztuki ludowej. Na tym przy­ kładzie można było obserwować naocznie swoiste procesy kulturotwórcze zmierzające do „przywrócenia autentyczności i wagi ludzkim słowom i ges­ tom, czy też szerzej rytuałom, twórczości i moralności. Przywrócenia obycza­ jowi swoiście polskiego charakteru" (s. 76). „Struktury reakcji kulturowych tkwią w nas głęboko i tłumione wybuchają niekiedy w miejscach i chwilach nieprzewidzianych" (s. 77). O ile do tego momentu rozważania autora nie budzą najmniejszych sprzeciwów, stanowią przykład analiz interesujących i niebanalnych, o tyle podawane w następnym paragrafie przykłady analizy otoczenia wizualnego mogą wywoływać pewne zdziwienie u etnografa przyzwyczajonego do reali­ stycznego sposobu interpretacji. Autor rozważa w nich przykłady takich peryferyjnych elementów otocze­ nia wizualnego jak: instrukcja posługiwania się śpiworem ze zdjęciem wpólleżącej, brzydkiej i tłustej, pozbawionej wdzięku kobiety, ulotkę zachęcającą do pracy w M P K z wizerunkiem gładko uczesanego młodzieńca z narzu­ coną niebieską chustą z frędzlami, rzeźbę ogrodową z okolic Zalipia koło Dąbrowy Tarnowskiej przedstawiającą chłopca, trzymającego w rękach na­ czynie i karmiącego siedzącego mu na ramieniu ptaka z rozpostartymi skrzydłami, dalej - kalendarz ścienny z życzeniem kupiony u kominiarza, etc. Pomijając dobór tych zupełnie peryferyjnych elementów otoczenia wizu­ alnego, pewne opory wywołuje sposób ich analizy w kategoriach historii sztuki wysokiej, a więc poszukiwanie analogii do motywów, jakie znaleźć można w dziełach znanych malarzy, takich jak: Giorgiono, Tycjan, Cousin - przedstawiających Venus - italską boginię rozkoszy, piękną i pełną wdzię­ ku, która rzekomo miała być prototypem owej brzydkiej, tłustej baby z in­ strukcji posługiwania się śpiworem. Natomiast chłopiec z plakatu zachęcają­ cego do pracy w M P K to analogia do znanych schematów portretowych Artura Durera, Diego Silvy Velasqueza, itp. w odniesieniu do każdego z analizowanych przykładów. Historia sztuki pomogła autorowi w analizie wybranych przedmiotów odkryć schematy ikonograficzne, które uległy daleko idącym przekształ­ ceniom. W związku z tym nasuwają się tu antropologowi nieprzywykłemu do tak śmiałych i odległych interpretacji pytania, czy wybrane przedmioty można nazwać nie tylko sztuką w ogóle, ale nawet kiczem i czy interpretowanie ich w terminach historii sztuki wysokiej jest w ogóle uprawnione? Tradycyjna twórczość ludowa miała swoją niezaprzeczalną wartość artystyczną - łatwą do uchwycenia przez artystę - malarza, rzeźbiarza, czy �204 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA znawcę - historyka sztuki. Stosowanie analizy estetycznej do tego typu sztuki było jak najbardziej uzasadnione, jakkolwiek najczęściej analizowana ona była w swoich własnych ludowych kategoriach. Autor staje po pierwsze na stanowisku współczesnej estetyki, w której występuje tendencja do niewprowadzania kategorycznego rozróżnienia na sztukę wysoką i niską (czyli kicz), po drugie, strukturalistycznego stanowis­ ka, które Lévi-Strauss wyraził w znanym cytacie: „znajdując upodobanie w swoim odosobnieniu artysta hołubi iluzję być może płodną, lecz przywilej, jakiego sobie udziela nie jest realny. Kiedy wierzy, że tworzy dzieło oryginal­ ne, odpowiada on twórcom z przeszłości i teraźniejszości, rzeczywistym, bądź wyobrażonym. Czy jest się tego świadomym czy nie, nigdy nie kroczy się samotnie drogą tworzenia (Lévi-Strauss 1985, s. 87). Odniesienie owych przedmiotów do dziel sztuki wysokiej pozwoliło auto­ rowi, w jego przekonaniu, ustalić tematy mitologiczne i schematy rozwiązań malarskich, będące śladem, echem zaledwie dawnych stylów i epok. Usprawiedliwienia dla tego typu wniosków można by szukać, w moim przekonaniu, głównie w socjologii. W świetle teorii opadu kulturowego (który to proces wzmógł się ostatnio dzięki kulturze masowej) przenoszenie takich schematów jest wysoce prawdopodobne. Dzięki kulturze ma­ sowej różnym albumom, reprodukcjom, fotografiom, reklamom, plakatom, których treść osiada w zbiorowej wyobraźni, wytworzył się rodzaj „wy­ obrażeniowego zaplecza" potocznej świadomości (s. 83), które może znaleźć odbicie nawet w tego rodzaju peryferyjnych, pozbawionych estetycznej war­ tości wytworach. Także teza bazująca na historii sztuki, potwierdziła się przez socjologię*. Lévi-Strauss zaszczepił w antropologii odwagę interpretacyjną, która zapuściła już głębokie korzenie w umysłach antropologów i dużo wody upłynęło od czasu, gdy mój mistrz Profesor Andrzej Waligórski, zdeklaro­ wany zawolennik funkcjonalizmu w czasach, gdy idee Lèvi-Straussa dopiero zaczęły przenikać do Polski, zwykł mawiać o Lèvi-Straussie: „on ma gorąco pod kapeluszem". Dziś tę żartobliwą wypowiedź można zinterpretować jako historyczną, stwierdziwszy tylko, że była ona przejawem swoistego folkloru, jaki swego czasu wytworzył się w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii UJ, a który, co z wielkim żalem należy stwierdzić, zniknął już bezpowrotnie. Gdy Waligórski zauważył w czasie wykładu wystający ze stołu gwóźdź, który rozerwał mu marynarkę, od razu zadał pytanie - jaka jest tego funkcja? Dziś * M o ż n a jednak również z a u w a ż y ć , że taka, a nie inna forma wizualna omawianych elemen­ t ó w tłumaczy się po prostu poprzez ich funkcję, nie zaś w terminach historii sztuki, ani socjolo­ gicznej teorii opadu kulturowego. N a przykład młodzieniec w chuście z frędzlami reklamującej pracę w M P K to jeden z faktycznie zaobserwowanych m ł o d y c h ludzi wracających z wojska, którzy kupują sobie takie właśnie chusty i zbierają na nich podpisy k o l e g ó w , a większość z nich poszukuje właśnie pracy i dlatego bierze się ich do reklamy. „ A r t y s t a " nie miał tu najprawdopodobniej żadnych skojarzeń z motywami sztuki wysokiej i do analizy tego elementu wizualnego otoczenia wystarczyłaby zapewne po prostu analiza socjologiczna. �205 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA musiałby ustąpić i zadać pytanie - jakie jest tego znaczenie? Tak oto zmieniają się paradygmaty w nauce. Dowcip ten to tylko przypomnienie starych, dobrych czasów - w niczym nie umniejsza on walorów interesującej pracy Robotyckiego. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z., R o b o t y c k i Cz., S t o m m a L . , T o m i c k i 1977 Antropologia kultury w Polsce - pojęcia, R., W a s i l e w s k i J . S . inspiracje. Materiały do słownika, „Polska Sztuka L u d o w a " , t. 10, z. 1 D e r r i d a J. 1992 Pismo filozofii, K r a k ó w . Lévi-Strauss 1985 C. Drogi masek, L ó d ź . Barbara Olszewska-Dyoniziak Thomas Rhys Williams, Cul tur al Anthropology, Prentice Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1990, ss. 434 Znajomość amerykańskich, brytyjskich lub innych obcojęzycznych pod­ ręczników antropologii kultury jest w Polsce znikoma. Trochę wiedzy na ten temat zaszczepił studentom polskim i swoim uczniom Profesor Andrzej Waligórski. Jego losy życiowe sprawiły, że przez szereg lat miał bezpośredni kontakt z antropologią brytyjską, uczestnicząc w seminariach Bronisława Malinowskiego w London School of Economics, pisząc pod jego kierunkiem pracę doktorską i uczestnicząc w zainicjowanych przez niego badaniach afrykańskich (wśród plemienia Lu o z Kenii w* latach 1946 - 1948; Waligórski 1969). W Polsce przez długi czas za odpowiednik antroplogii kultury uważano etnografię czy etnologię. A przecież to nie to samo. W jednym ze swoich artykułów określiłam etnografię jako „opis ludów", antropologię zaś jako „naukę o człowieku" (Olszewska - Dyoniziak 1993). Pierwszej z nich przy­ świecały cele opisowe, kolekcjonerskie, często ideologiczne i patriotyczne (podtrzymywanie świadomości narodowej, gdyż przez długi czas w wieku XDC i później kulturę ludową uważano za pierwociny czy wręcz synonim kultury narodowej), druga stawiała sobie zawsze cele nomotetyczne, zmie­ rzając do odkrycia praw rządzących rozwojem i funkcjonowaniem kultury ludzkiej. Tak szeroko i ambitnie zarysowany przedmiot antropologii zaczyna 1 1 Por. Olszewska-Dyoniziak 1976. A r t y k u ł stanowi przegląd i t y p o l o g ważniejszych, g ł ó w n i e v r brytyjskich i amerykańskich, p o ć ? e z n i k ó w antropologii kultury. �206 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA się upowszechniać w Polsce dopiero w ostatnich latach. Teraz dopiero można obserwować pierwsze sygnały zaszczepienia na grunt polski tego modelu uprawania antropologii, jaki już dawno ugruntował się w antropologii zachod­ niej. Wszystko to jednak stanowi zaledwie początek. Stąd też w dalszym ciągu rysuje się potrzeba uprzystępnienia Polakom zdobyczy antropologii zachodniej, nie tylko przez tłumaczenie dzieł wybitniejszych antropologów lecz również poprzez popularyzację ukazujących się na Zachodzie podręczników antropolo­ gii. To ostatnie zadanie jest o tyle ważne, że Amerykanie (podobnie jak Brytyjczycy i częściowo także Niemcy) doszli do perfekcji jeśli chodzi o eleganc­ ję, przejrzystość, przystępność, adekwatność i merytoryczną poprawność w przedstawianiu podręcznikowej wiedzy. Można zaryzykować twierdzenie, że właściwy dla kultury zachodniej szacunek dla człowieka, przejawiający się w trosce o formalną i funkcjonalną doskonałość oferowanych mu wytworów i urządzeń, wyraził się także w tej dziedzinie. Podręczniki te dalekie są od chaotycznego i niechlujnego stylu niektórych opracowań, opartych na wyrywko­ wym materiale i przypadkowej literaturze - właściwy jest im ład i metodyczność w przedstawianiu przemyślanego, opartego na wszechstronnej erudycji materia­ łu, poprawne klasyfikaqe i pogłębione uogólnienia. Same w sobie podręczniki te przyczyniają się nie tylko do przedstawiania stanu wiedzy antropologicznej, ale także do jej rozwoju. Nie bez znaczenia jest także forma wydania i szata graficzna. Warto pofatygować się do Biblioteki Jagiellońskiej czy którejś z innych bibliotek naukowych, by zobaczyć jak został np. wydany podręcznik Williamsa A . Havillanda (1981) - śródtytuły, wyeksponowane w tekście na osobnym tle hasła i terminy, odpowiednio dobrane ilustraqe, wszystko to stwarza wrażenie przejrzystości, przystępności, ułatwiając odbiór i za­ chęcając do lektury. D o tego typu podręczników należy też niewątpliwie omawiana tu praca Thomasa Rhys Williamsa. Nawiązuje ona do najlepszych tradycji podręcz­ ników amerykańskich, zamykając w sobie ogrom trudu autora. Nie przypad­ kowo więc autor uznał za stosowne, dedykując książkę swojej żonie i synom, usprawiedliwić się, że tyle czasu musiał im zabrać z rodzinnego życia, by napisać to dzieło. Sądząc po rezultacie, był to jednak wysiłek opłacalny. Podręcznik składa się z czterech części i czternastu rozdziałów. Część I , zatytułowana „Rozwój kultury" obejmuje następujące rozdziały: 1. Era łow­ ców, 2. Intensywne zbieractwo i rolnictwo, 3. Rozwój cywilizacji. Część I I zatytułowana „Badanie współczesnych kultur" zawiera rozdziały: 4. Bada­ nie kultury, 5. Analiza faktów kulturowych. W części I I I , zatytułowanej „Życie społeczne i kulturowe ludzi" znajdują się rozdziały: 6. Wkraczanie w świat: niemowlęctwo, dzieciństwo, wiek młodzieńczuy, 7. Socjalizacja 2 3 2 Niemal w tym samym czasie ukazały się ostatnio w Polsce aż trzy podręczniki antropologii kultury, patrz: Brozi 1992; Nowicka 1991 oraz Olszewska-Dyoniziak 1991. 3 P r z e t ł u m a c z o n o j u ż n a język polski prawie wszystkie ważniejsze prace C . Levi-Straussa oraz w i ę k s z o ś ć prac B . Malinowskiego. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 207 i osobowość, 8. Język i komunikacja, 9. Wzory adaptacji do środowiska. 10. Organizacja życia społectznego: pokrewieństwo, ugrupowania krewniacze i małżeństwo. 11. Porządkowanie życia społecznego: kontrola społeczna, prawo, polityka, państwo. Koncepcja świata nadprzyrodzonego: nadnaturalizm i religia. 13. Zmiana kulturowa. Część I V , zatytułowana „Antropologia wobec przyszłości" składa się z jednego rozdziału. 14. Antropologowie i ich praca badawcza. Całość kończy Epilog: „Przyszłość antropologii" oraz słow­ nik ważniejszych terminów antropologicznych, indeks autorów i indeks te­ matyczny. Układ treści jest dość typowy dla wielu podręczników antropologii. Nie ma w książce natomiast osobnego rozdziału poświęconego szkołom i kierun­ kom antropologii; stanowiska te jednak manifestują się w toku prezentacji poszczególnych zagadnień. Najczęściej cytowanymi autorami wydają się być Bronisław Malinowski i George Murdock, ale bynajmniej nie funkcjonalizm Malinowskiego stanowi przesłanie tej książki. Już powierzchowna lektura tego obszernego, bo liczącego 434 strony podręcznika skłania do wniosku, że autor przychyla się do stanowiska neoewolucjonistycznego, przyjmując raczej przyrodniczy model antropologii aniżeli humanistyczny (ang. science i humanities). Część I pracy to szczegółowy opis przebiegu ewolucji kulturowej począw­ szy od paleolitu trwającego od ok. 4 milionów lat do 12000 lat n.e., poprzez okres mezolitu (ok. 15000-8000 lat n.e.) aż do neolitu (ok. 8000-4000 lat n.e.) oraz okresu powstawania wielkich (ok. 4000-450 lat n.e.). Dla każdego z tych okresów autor omawia podstawowe techniki wytwarzania narzędzi, wyodrębniając na ich podstawie określone kręgi kulturowe czy okresy (kore­ spondujące zazwyczaj z odpowiednimi typami środowisk geograficznych) - dla paleolitu będą to okresy: szatoperoński, oryniacki, grawetański, soluterański, magdaleński. Odpowiednie regionalne tradycje odnaleźć można w epoce mezolitu i neolitu: kulturę natufską w Jordanii i Izraelu, kartumską w Północnej Afryce, archaiczną w Ameryce Północnej i maglemowską regio­ nalną tradycję w Europie. Autor przedstawia nie tylko najbardziej typowe dla tych okresów narzę­ dzia i techniki ich wytwarzania, ale również formy organizacji społecznej, techniki wychowywania dzieci i niemowląt, podział pracy według płci, po­ czątki budownictwa, formy współżycia w małych grupach etc. Konkluduje, że dzięki wszystkim tym urządzeniom ludzie byli w stanie nie tylko przetrwać w trudnych warunkach, ale rozwijać sukcesywnie coraz to wyższe formy życia (udomowienie roślin i zwierząt), pozwalające im na przeżycie we wszystkich niemal typach środowisk. Rewolucja neolityczna uświadomiła ludziom jak dalece ich intelektualne możliwości i społeczno-kulturowe urzą­ dzenia pozwalają w istotny sposób zmieniać dotychczasowy tryb życia na bardziej bezpieczny, dostatni, zapewniając większą ilość wolnego czasu na zajmowanie się innymi zajęciami aniżeli te, które są bezpośrednio związane z walką o codzienne przeżycie (s. 57). �208 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA W rozdziale 3 ,,Rozwój cywilizacji" autor omawia proces powstawania cywilizacji w konkretnych regionach (południowa Azja, Egipt, kultury śród­ ziemnomorskie, Indie, Chiny, cywilizacja Andyjska etc). Dowodzi to, jak sądzę, że opowiada się za tezą multilinealnej ewolucji. Nawoływanie do uwzględniania w rozwoju kultury przede wszystkim techniczno-środ o wiskowych zmiennych jest także widoczne w rozdziale 9, ukazującym wzory adaptacji do środowiska. Według danych zebranych przez Murdocka odno­ śnie 563 kultur ludzkich, 63% (356 kultur) ludzkości opiera swą egzystencję na produkcji żywności (rolnictwo), 37 % (207 kultur) żyje natomiast lub żyło głównie ze zbieractwa, łowiectwa lub rybołówstwa. Typy gospodarki są jak najściślej skorelowane z typami środowisk geograficznych. Wyjaśniając typy gospodarki i wzory adaptacji ludzi do środowiska antropologowie przyjmują na ogół 5 podstawowych typów interpretacji: 1) ewolucyjną, 2) ekologiczną, 3) marksistowską i neomarksistowską, 4) materializmu kulturowego, 5) formalnej ekonomii. Interpretacja ewolucyjna operuje takimi koncepcjami jak: „adaptacja", „zwyczaj", „ e w o l u g a " zapożyczonymi z biologii i zmodyfikowanymi tak by mieściły w sobie rolę i wpływ kultury. Niektóre wyjaśnienia ewolucyjne obejmują też koncepcję energii czy systemu energetycznego (mowa tu o koncepqi Leslie White'a) zaczerpniętej z fizyki i inżynierii. Wyjaśnienia ekologiczne poszukują związków pomiędzy społecznymi i kulturowymi przejawami życia ludzi, a środowiskiem naturalnym. W tym typie wyjaśniania ludność danego regionu traktowana jest jako , jednostka biologiczna" podporządkowana takim samym „prawom", jakim podlegają również inne istoty zwierzęce żyjące w tym środowisku. Cechy środowi­ ska naturalnego uważane są w tym typie interpretacji za istotny czynnik w kształtowaniu i ukierunkowywaniu życia społecznego i kulturowego. Wyjaśnienie marksistowskie przyjmuje, że warunki materialnego życia ludzi stanowią „ostateczną determinantę" wszystkich pozostałych dziedzin kultury i społeczeństwa. W ortodoksyjnej myśli marksistowskiej owe wa­ runki materialnego życia ludzi określane są jako „infrastruktura" inaczej „baza". Wszystkie inne formy kultury i społeczeństwa określane są jako „superstruktura" czyli inaczej „nadbudowa". Według koncepcji marksistow­ skiej wszystkie polityczne, religijne wychowawcze i społeczne instytucje kul­ tury kształtowane są bezpośrednio przez infrastrukturę i pozostają pod jej bezpośrednią kontrolą . Wyjaśnienie materializmu kulturowego opiera się w zasadzie na wykorzysta- ' niu koncepcji marksistowskiej, z włączeniem jednak do niej elementów demo­ grafii i ekologii , które w istotny i zasadniczy sposób tę teorię modyfikują. 4 5 4 D z i ś wiadomo, że stosunki produkcji m o g ą leżeć poza d o m e n ą samej gospodarki, w szerszej strukturze społecznej, którą na szczeblu pierwotnym s t a n o w i ą np. stosunki pokrewieństwa, a gos­ podarka jawi się j a k o jeden z a s p e k t ó w (niekoniecznie d o m i n u j ą c y czy determinujący, a nade wszystko niekoniecznie wyjaśniający) systemu społecznego; por. Godelier 1972, s. 93-95. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 209 Wyjaśnienie formalnej ekonomii nawiązuje do tzw. „neoklasycznej" teorii ekonomicznej opartej na koncepcjach logiki formalnej i matematyki (tzw. teoria ogólnej równowagi). Bazuje ona na idei, że wybory ekonomiczne ludzi zmierzają zawsze do maksymalizacji zysków, co odnosi się także do społeczeństw plemiennych. Stąd niektórzy antropologowie przychylają się do stanowiska, że reguły formalnej ekonomii mogą mieć również zastosowanie do analizy prymitywnych systemów gospodarczych. Określa się tych uczo­ nych jako „formalistów" i przeciwstawia ich „substantywistom" tzn. tym antropologom, którzy uważają, że zasady rządzące gospodarkę pierwotną są tak diametralnie różne od tych, jakie rządzą gospodarką społeczeństw wyżej rozwiniętych, że nie można ich zrozumieć przez zastosowanie reguł analizy wypracowanych przez formalną ekonomię. Nie sposób oczywiście przybliżyć w tym miejscu czytelnikowi treści wszystkich rozdziałów omawianego podręcznika. Każdy z nich stanowi osobną, bogatą w treść rozprawkę, opartą na obszernej literaturze przed­ miotu. Odsyłając zatem czytelnika do szczegółowej lektury interesujących go rozdziałów, zatrzymamy się tutaj na jednym z nich, ale o znaczeniu węz­ łowym, dotyczącym typów analizy danych kulturowych wykorzystywanych przez antropologów (Rozdział 5 „Analiza danych kulturowych"). Ewa Nowicka (1991) w swoim podręczniku wyodrębnia trzy podstawowe typy wyjaśniania właściwe antropologii: 1) genetyczne czyli przyczynowe, 2) teologiczne czyli funkcjonalne, 3) kontekstowe czyli strukturalne. Można dyskutować czy jest to klasyfikacja rozłączna, ale zostawmy na razie ten problem. W świetle koncepcji autora omawianego podręcznika typów takich jest więcej. Wyróżnia on bowiem aż siedem typów analizy danych kulturowych wykorzystywanych przez antropologów. Zanim przejdziemy do bliższego ich omówienia, zacznijmy od przytoczenia sformułowanej przez autora definicji antropologii. Pisze on: „Antropologowie kulturowi zmierzają do formułowania twier­ dzeń ogólnych, odnośnie cech wspólnych dla wszystkich kultur, w ciągu całego okresu trwania kultury ludzkiej, opartych na zrozumieniu kultury jako całości raczej aniżeli na badaniu wybranych jej dziedzin" (s. 103). Oczywiście definicja ta jest wyrazem przyjęcia określonej opcji epistemologicznej i teoretycznej, której autor w dalszych wywodach nie przestrzega konsekwentnie. 5 Marvin Harris uzupełnia teorię m a r k s i s t o w s k ą o teorię wzrostu ludności Malthusa oraz koncepcje woluntarystyczne, uwzględniające w większym stopniu niż to czynił marksizm twórczą rolę c z ł o w i e k a w kształtowaniu dziejów ludzkich. Samo istnienie walk klasowych u w a ż a za niewystarczający czynnik przeobrażeń - konieczne są do tego nowatorskie osiągnięcia w dziedzinie technologii, b ę d ą c e dziełem myślących ludzi, gdyż jedynie one zdolne są przełamać kryzysy demograficzno-ekonomiczne wynikające ze wzrostu ludności i kurczenia się z a s o b ó w ś r o d o w i s k a naturalnego. �210 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA M o ż n a się z nim jednak zgodzić, że cechą podejścia antropologicznego jest badanie zjawisk ludzkiego świata w wymiarze: 1) transkulturowy 2) transtemporalnym i 3) holistycznym. Termin „transkulturowy" w ujęciu autora oznacza, że antropologowie zmierzają głównie do badania uniwersalnych czy wspólnych cech w kul­ turach ludzkich. I tutaj nasuwają się wątpliwości - termin „transkulturowy" może bowiem oznaczać coś zgoła przeciwnego, że antropologowie usiłują uchwycić niepowtarzalne, unikatowe cechy konkretnych kultur. Przyjmując takie a nie inne rozumienie terminu transkulturalny autor odcina się od postaw relatywistycznych. Termin „trantemporalny" oznacza, że antropolog bada kulturę ludzką na przestrzeni całego okresu jej istnienia, stąd odwoływanie się do danych archeologicznych uważa on za niezbędny etap swej pracy badawczej. Ta głęboka chronologiczna perspektywa pozwala bowiem poznać warunki wzrostu, stabilności i przemian kultury oraz osadzić każdą badaną kulturę w historycznym kontekście ogólnego, historycznego rozwoju. I wreszcie termin „holistyczny" odnosi się do orientacji, która traktuje wszystkie dziedziny kultury jako równie ważne dla istnienia i funkcjonowa­ nia całego systemu kulturowego. Oznacza to, że nawet badając pojedynczue aspekty kultury (strukturę społeczną, język czy religię) antropolog musi mieć zawsze na uwadze ich związki z wszystkimi pozostałymi dziedzinami kultury. Są to konstatacje zupełnie oczywiste dla współczesnego antropologa, wy­ chowanego w duchu tradycji funkcjonalistycznej. Przejdźmy do zaproponowanej przez autora klasyfikacji typów wyjaś­ niania antropologicznego. Są to kolejno: 1) analiza w terminach „emic-etic" 2) etnonauka 3) analiza struktur głębokich 4) analiza interpretacyjna 5) podejście konceptualne 6) podejście korelacyjne 7) podejście kontekśtualne A d . 1. Analiza w terminach „emic-etic" sprowadza się do uchwycenia rozbieżności pomiędzy tym co ludzie mówią, myślą i czują, a tym co jest obserwowane przez antropologa jako faktyczne zachowanie. Jeśli tubylec np. informuje badacza, że w jego plemieniu „mężczyzna nigdy nie bije swoich żon", a w parę godzin później antropolog obserwuje, że ten sam mężczyzna uderzył żonę tak silnie, aż wypadła przez drzwi swojego bambusowego domku i upadła ciężko na ziemię - wówczas mamy do czynienia z tą rozbieżnością, o którą chodzi (przypadek zanotowany przez autora w 1960 roku w plemieniu Dunsanów na Borneo). Tubylec przekazał antropologowi stwierdzenie pewnego stanu idealnego, w któryr zeczywiście wierzył. Antropolog zaobserwował i dokonał stwierdzenia stanu realnego w zasadniczy sposób rozbieżnego ze stwierdzeniem tubylca i ideą tkwiącą w jego umyśle. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 211 Wedlug Marvina Harrisa, który właśnie wprowadził do antropologii terminy „emiczny" i „etyczny", odniesienie do siebie tych dwóch sfer faktów jest sprawą zasadniczej wagi w badaniach antropologicznych: pozwala bo­ wiem na uzyskanie bardziej pełnego i adekwatnego obrazu kultury - opis „emiczny" ukazuje, w jaki sposób tubylcy widzą i konceptualizują swój świat kultury, opis „etyczny" ukazuje, jak faktycznie przebiegają zachowania kulturowe badanych ludzi. Ukazanie kontrastu pomiędzy tym co „idealne", a tym co „realne" winno zatem stanowić główny problem badawczy an­ tropologa. Sam Harris uważa podejście „etyczne" za bardziej płodne nauko­ wo ponieważ pozwala ono na wyjaśnienie owego „emicznego Universum", a nie tylko jego rejestrację. Z wyjaśnieniem „etycznym" wiąże się jednak również ryzyko - dwaj różni badacze prowadzący badania tej samej kultury w tym samym lub różnym czasie mogą dojść do całkowicie różnych wniosków w jej opisie i ocenie; autor podaje szereg takich potwierdzonych przykładów. Na sposób interpretacji obserwowanych danych może wpływać bowiem płeć, wiek, narodowość czy przynależność kulturowa badacza. A d . 2. Idea analizy „emiczno-etycznej", zaproponowana przez Marvina Harrisa została zakwestionowana przez zwolenników tzw. „nowej etno­ grafii" utożsamianej często z „etnonauką" lub „etnolingwistyka". Wierzą oni, że prawdziwe naukowe badanie kultury winno koncentrować się jedynie na opisie stanu idealnego tzn. analizie sposobu, w jaki członkowie danej kultury myślą, czują czy konceptualizują swój świat. Tylko tubylcze „teorie kultury" się liczą i mogą prowadzić do formułowania wniosków wolnych od etnocentrycznych uprzedzeń i zniekształceń wynikających z ukształtowanych przez tradycję euroamerykańską schematów myślowych (Charles Frake -jeden z pierwszych agitatorów etnonauki). Stąd przedstawiciele etnonauki zwracając się do metod lingwistycznych zmierzających do odtworzenia poznawczej „ m a p y " badanego społeczeństwa, wierzą w możliwość dotarcia do logicznego fundamentu kultury, który będzie można wyrazić w języku matematycznym, logiki formalnej i teorii zbiorów. A d 3. Analiza danych kulturowych w terminach „struktur głębokich", zainicjowana przez Lèvi-Straussa, bazuje na założeniu, że człowiek wyposa­ żony jest od urodzenia w pewne przekazywane biologicznie wzory myślowe, które leżą u podstaw wszelkich operacji myślowych człowieka. Analogicznie do zaprogramowanego matematycznie komputera ukierunkowują one myśl ludzką i nadają jej ogólny kształt. W przekonaniu Levi-Straussa odkrycie, ujawnienie tych „głębokich struktur" jest pierwszoplanowym zadaniem an­ tropologa. „Umysł" ludzki jest więc, jego zdaniem, źródłem wszystkich form kultury i społeczeństwa. Owe elementarne struktury myślowe zorganizowane są na zasadzie binarnych opozycji: męskie - żeńskie, prawe - lewe, wysoki - niski, dobry - zły, jasny - ciemny etc. Levi-Strauss wydaje się przyjmować założenie, że te podstawowe, sformalizowane cechy ludzkiego myślenia są takie same u wszystkich ludzi niezależnie od czasu i miejsca, w którym oni �212 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA żyją. Obserwowane różnice kulturowe są zawsze wtórnym odbiciem zespołu owych podstawowych, długotrwałych i niezmiennych struktur myślowych. Jest to stanowisko w zasadniczy sposób odmienne od tego, jakie przyjmują przedstawiciele etnonauki - odkrycie poznawczej organizacji właściwej danej kulturze, które jest ostatecznym celem etnonauki, dla Levi-Straussa stanowi zaledwie wstęp do odkrycia tego co się za nią kryje, a co jest powszechne, wspólne i uniwersalne w ludzkim myśleniu. A d 4. Wreszcie wyodrębnić można czwarty typ analizy zaproponowany przez Clifforda Geertza - tzw. „podejście interpretacyjne". Bazuje ono na założeniu, że działalność ludzka przebiega w sposób „stochastyczny" (prawdopodobny, przypadkowy) tzn., że wydarzenia kulturowe są przypad­ kowe raczej aniżeli przebiegają według ustalonych i niezmiennych sekwenq i . W stochastycznym modelu kultury większość zachowań kulturowych postrzegana jest jako zachowania nowe, innowacyjne i odrębne, nie mające swojego odpowiednika w żadnym innym miejscu i czasie. Badacza in­ teresuje przede wszystkim ich wyjątkowość i niepowtarzalność raczej aniżeli związek z ustalonymi regułami określającymi wszelkie przeszłe i przyszłe działania. A d 5. Podejście, które określa autor jako „konceptualne" dotyczy rodza­ j u danych, jakie antropolog zbiera w terenie i zakłada, jak się zdaje fakt, że może on się skoncentrować na rejestrowaniu jedynie jednego konkretnego zespołu faktów, z pominięciem lub zignorowaniem innych. A b y przybliżyć, na czym polega istota tego podejścia wprowadza autor klasyfikację faktów kulturowych na siedem podstawowych grup: a) do pierwszej grupy należą fakty składające się na „idealny" obraz kultury, tzn. tubylcze poglądy, opinie, odzwierciedlające ich sposób myślenia i odczuwania, ich sposób widzenia własnej kultury; b) druga grupa faktów odzwierciedla „realny" obraz kultury i obejmuje faktycznie zaobserwowane przejawy zachowań; c) trzecią grupę faktów stanowią obiekty materialne takie jak narzędzia, broń, środki transportu, domostwa, przedmioty sztuki i codziennego użytku, udomowione zwierzęta etc; d) czwarta grupa faktów składa się z trwałych zapisów takich jak filmy, notatki, taśmy, dotyczących języka, zachowania czy też innych „realności" takich jak np. rozmiary populacji, gęstość zalud­ nienia, rozrodczość czy stopień umieralności; e) piątą grupę faktów stano­ wią wszelkie formy zapisu właściwe badanym kulturom - ryty, piktografy (obrazkowe symbole), malowidła, które umacniają własne zapisy antropolo­ ga i pozwalają na ustalenie sekwencji pewnych znaczących wydarzeń w kul­ turze. Przykładem tego typu danych kulturowych mogą być pisane sprawo­ zdania dotyczące migracji czy ważniejszych zmian politycznych (podboje, nowi przywódcy, etc). Przykładem tego typu faktów mogą być różnego rodzaju symboliczne przedmioty - jak np. pasy i sznury z czerwonych, białych i purpurowych muszli, jakie Morgan zaobserwował u Irokezów, a które stanowiły symbole pewnych ważniejszych religijnych i politycznych wydarzeń, f) Szóstą grupę faktów stanowią wszelkie zaobserwowane kon- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 213 trasty pomiędzy kulturą „realną", a „idealną" tzn. porównanie tego co ludzie czują, myślą i rozumieją z tym co faktycznie robią. Ten typ kulturo­ wych danych wskazuje na specjalne mechanizmy obronne wykorzystywane przez ludzi - takie jak: racjonalizacja, projekcja, sublimacja, represja etc. Ilustracją tego może być podawany już powyżej przykład rozbieżności po­ między stwierdzeniem tubylca z plemienia Dunsanów, że „mężczyzna nigdy nie bije swoich żon", a faktycznie zaobserwowanym przez autora wypadkiem silnego uderzenia przez tego samego mężczyznę jego żony. W późniejszej rozmowie na ten temat mężczyzna ów stwierdził: „jesteś w błędzie - ty tego nie widziałeś"; g) Siódmy rodzaj faktów zbieranych przez antropologów kulturowych to pisane notatki i komentarze oparte na wiedzy i zrozumieniu badanej kultury przez antropologów, które zazwyczaj byłyby niezrozumiałe dla członków badanego społeczeństwa. Antropolog np. wie, że grupy społe­ czne opisywane przez Tikopijczyków jako „paito", przez Nuerów jako „thok dwiel", przez Kaczinów z Birmy jako „ a m y u " czy przez Chińczyków jako „tsung-tsu" to ten sam identyczny rodzaj grup, które on sam określiłby jako „patrylinealne grupy descendencji". Takie techniczne terminy stanowią pewien skrót myślowy, wykorzystywany przez antropologa dla uporząd­ kowania i zorganizowania wielkiej liczby informacji, jakie uzyskuje on bada­ jąc daną kulturę. A d 6. Analiza korelacyjna znana jest w antropologii od samego zarania dyscypliny. W 1989 roku Edward Burnett Tylor zebrał dane porównawcze dotyczące form zawierania małżeństwa i form pokrewieństwa spotykanych w różnych kulturach ludzkich. Użył on terminu „przyleganie" (adhesioń) na określenie faktu, że pewne formy zachowania wydają się skorelowane z pewnym określonym typem kultury. Stwierdził np. że w kulturach w których występuje matrylinealna forma descendencji, spotyka się na ogół zwyczaj unikania teściowej. Zwrócił tym samym uwagę na fakt, że pomiędzy poszczególnymi elementami kultury mogą istnieć całkowicie nieoczekiwane związki. Analiza korelacyjna wymaga znajomości dużej liczby kultur, stąd jej zastosowanie przez długi czas było ograniczone. Na wielką skalę tego ro­ dzaju-badania porównawcze zaczęto dopiero prowadzić w 1943 roku przy Uniwersytecie w Yale. Najpierw dotyczyły one 150 kultur, w 1957 już 565 kultur, w 1967 - 862 kultur, w 1980 liczba przebadanych kultur wynosiła już 1100 kultur. Badania tego typu prowadzone są w ramach organizacji zwanej „ H u m a ń Relation Area Files" ( H A R F ) działającej już nie tylko przy Uniwersytecie w Yale, ale również w dwudziestu innych ośrodkach uniwer­ syteckich w Stanach Zjednoczonych i zagranicą. Na podstawie danych zbie­ ranych przez H A R F można dokonywać wszelkich możliwych korelacji po­ między różnymi formami zachowań kulturowych a typami kultury, z który­ mi są powiązane. W 1943 roku np. Horton badał związek pomiędzy nasile­ niem alkoholizmu a typem kultury, w 1945 roku Ford badał związki pomiędzy typem kultury a przyrostem naturalnym. Murdock badał specjalne �214 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA stosunki, jakie zachodzą pomiędzy terminologią pokrewieństwa a: 1) regu­ łami descendencji, 2) regułami zawierania małżeńsw, 3) regułami rezydencji, wykorzystując próbę 85 kultur przebadanych przez H A R F i 165 kultur, do których dane zebrał sam. Jego prace na ten temat uważane są za równie ważne osiągnięcie, co znacznie wcześniejsza praca Tylora.W 1953 roku John Whiting i Irving Childe badali związki pomiędzy typami opieki nad dziećmi a zachowaniem dorosłych w 75 kulturach ludzkich. Gwałtowny wzrost stosowania metody korelacyjnej nastąpił w momencie zastosowania komputerów do badań antropologicznych, które umożliwiły dokonywanie wielkiej liczby skomplikowanych korelacji. Analiza korelacyjna krytykowana była głównie przez Bronisława Mali­ nowskiego (1931) i Edwarda Sapira (1934) za traktowanie kultury jako zbioru izolowanych i niepowiązanych ze sobą wewnętrznie elementów. Wynikiem tej krytyki było m.in. wprowadzenie w ostatnich trzech deka­ dach do analizy korelacyjnej analizy wieloczynnikowej badającej zależność nie tylko pomiędzy dwoma zmiennymi, ale starającej się uchwycić związek pomiędzy wieloma zmiennymi przy pomocy matematycznych współczyn­ ników korelacji. A d 7. Krytyka atomistycznego traktowania kultury i ewolucjonistycznych założeń o jednakowości postępu dla wszystkich kultur ludzkich doprowadziła do powstania w ramach antropologii tzw. kontekstualnego wyjaśniania zjawisk. Początek dały idee i badania Franza Boasa, jednakże pełne rozwinięcie metoda ta znalazła w szkole funkcjonalnej A.R. Radcliffee-Browna i B. Malinowskiego. Boas stwierdził, że każda kultura winna być traktowana jako równorzędna w stosunku do innych i winna być rozumiana jedynie w swoich własnych terminach. Zaczął traktować poszczególne kultury jako „unikalne całości" wyjaśnialne jedynie w termi­ nach unikalnej historii przez jaką przeszedł dany lud. Założenie to określa­ ne jest obecnie jako kulturowy relatywizm. Przez wyjaśnianie kontekstualne możemy więc rozumieć odniesienie każdego obserwowanego przejawu ludzkiego zachowania do owego niepowtarzalnego kontekstu w jakim jest osadzona dana kultura. Ale analiza kontekstualna może być też rozumiana głębiej. W latach 30-tych i 40-tych zaczęto krytykować idee skrajnie pojętego relatywizmu poszukując wspólnych podstaw kultury, które mogłyby być podstawą do prowadzenia badań porównawczych. Bronisław Malinowski za takie uniwersalne podstawy kultury uważał potrzeby ludzkie. Przekraczają one granice kulturowe i stanowią podłoże wyłaniania się we wszystkich kulturach ludzkich takich samych jej uniwer­ salnych aspektów (gospodarka, system władzy, system kontroli społecznej, system edukacyjny, religijny, sztuka, etc), które różnią się jedynie w szcze­ gółach ich realizacji. Założenie o istnieniu wspólnych podstaw dla wszy­ stkich kultur złagodziło więc ideę relatywizmu, ale jej całkowicie nie przekreśliło. W latach 50-tych ów relatywizm w złagodzonej formie wyraził się w stanowisku traktującym każdą kulturę jako „cybernetyczny system �RECENZJE r OMÓWIENIA 215 sprzężeń zwrotnych", co zakłada, że zmiana w jednej części systemu znajduje swoje reperkusje w innych częściach systemu i wpływa na cha­ rakter jego całości. Podsumowując można więc powiedzieć, że metoda kontekstualna bazuje na trzech podstawowych założeniach: 1) założeniu o całościowym charak­ terze kultury, 2) założeniu o wspólnych podstawach kultury oraz 3) założe­ niu relatywizmu kulturowego, ale raczej w jego metodologicznym aniżeli ideologicznym rozumieniu. Oznacza to, że ów relatywizm nie jest pojmowa­ ny w sposób skrajny, zakładający że poszczególne kultury mogą być badane jedynie w swoich własnych terminach, ale traktuje się tę ideę jako użyteczne narzędzie analityczne dla wyjaśnienia skomplikowanych niekiedy problemów życiowych na jakie napotykają badani ludzie, a które związane są z lokal­ nymi warunkami ich życia, co nie oznacza negowania występowania cech wspólnych w różnych kulturach (Kluckhohn). Wyjaśnienie kontekstualne to zatem nie tylko wyjaśnianie w terminach unikalnej historii danego społeczeństwa, ale również wyjaśnianie systemowe przez odniesienie danego zjawiska do kultury pojmowanej jako całość współ­ zależnych i wzajemnie powiązanych elementów. Metoda kontekstualna za­ tem zakłada, że można porównywać ze sobą jedynie kultury jako całości, a nie pojedyncze, wyrwane z kontekstu kulturowego elementy. Jednym słowem ten sam element spotykany w różnych kulturach może mieć w każdej zupełnie inne znaczenie, dlatego niedopuszczalne jest atomistyczne traktowa­ nie go jako samodzielnej i niezależnej jednostki badań. Współwystępowanie tylu uzupełniających się lub wręcz alternatywnych metod analizy w antropologii świadczy o tym, że wciąż jeszcze mimo przeszło stuletniego rozwoju jest ona nauką młodą poszukującą coraz to nowych, bardziej precyzyjnych, doskonalszych i adekwatnych sposobów opisu i metod wyjaśniania rzeczywistości kulturowej. Jednakże fakt ist­ nienia wielości uzupełniających się czy alternatywnych metod jest także dowodem prężności dyscypliny i tkwiących w niej potencjalnych możliwości rozwojowych. Skoncentrowaliśmy się tutaj na bardziej szczegółowym przedstawieniu tylko jednej z proponowanych przez autora klasyfikacji, ale o znaczeniu podstawowym. Podręcznik w nie obfituje, każdy właściwie rozdział przynosi nowe, indywidualnie przez autora wprowadzone sposoby porządkowania materiału, świadcząca o tym, jak dalece gruntowna i przemyślana jest wie­ dza, którą reprezentuje. W rozdziale 7: „Socjalizacja a osobowość" przytacza np. tablicę porząd­ kującą różne teorie „kultury i osobowości" (s. 164): I . Antropologia psychoanalityczna: a) ortodoksyjna - Freud, Roheim, Ferenci; b) neofreudowska - Fromm, Erikson, Bettelheim. I I . „Kultura i osobowość" a) „konfiguracjonizm" - Benedict, Mead, Hallowell; �216 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA b) „podstawowa osobowość" - Kardiner, Linton, D u Bois, Mead, Galdwin i Sarson; c) „charakter narodowy" - Kluckhohn, Mead, Beteson, Hsu, La Barre; d) „korelacyjno-międzykulturowa" - Whiting, Spiro, Levine. I I I . Antropologioa kognitywna a) „prymitywna mentalność" - Tylor, Levi Brühl, Boas, Lévi-Strauss; b) „rozwojowa" - Tyler, Cole, Pirce-Williams; c) „etnosemantyczna" - Conklin, Frake, Kay, Berlin. I V . Struktura społeczna i osobowość a) „materializm kulturowy" - Marks, Engels, Bucharin, Harris b) „pozycjonalizm" (układ pozycji społecznych) - Vehlen, Weber, Merton; c) „symboliczny interakcjonizm" -- G.H. Mead, H . Blumer, E. Gofïman. Systematyzacje tego typu odsłaniają zapewne czytelnikowi polskiemu nieuświadamiane lub w niedostatecznym stopniu uświadamiane problemy i rozróżnienia. Powinno to zachęcić do lektury. Na koniec przytoczmy charakterystyczne zdanie, jakie wypowiedział autor w podsumowaniu ostatniego rozdziału: „Dowiadujemy się od antro­ pologów, że w trudnych okresach i sytuacjach ludzie myślą jasno, uczą się szybko i dobrze i wykorzystują swoją górnolotną wyobraźnię, odwagę i zdol­ ności do pokonywania, rozwiązywania i przezwyciężania w praktyczny spo­ sób trudności związanych z problemami, jakie niesie życie" (s. 388). Nie znaczy to oczywiście, że inne świadectwa historii ludzkiej - z jej straszliwymi i krwawymi wojnami, przejawami gwałtu i bezsensownego okrucieństwa (dodajmy tu głodu, nędzy, chorób i innych nieszczęść) - powinny być z tego opisu wyłączone. Ale mimo to wnioski autora są optymistyczne. Od okresu ok. 4 milionów lat przed n.e., gdy ludzkość liczyła zaledwie kilka tysięcy osób, żyła na krańcach przyrodniczego świata zdominowana przez silniejsze, szybsze i bardziej zwinne stworzenia, istoty ludzkie jako gatunek doszły do pozycji dominującej na kuli ziemskiej, rozrastając się do miliardów jednostek i wypełniając każdą ekologiczną niszę naszej planety. Choć wielu ludzi w ciągu tej długiej historii żyło w nędzy i braku pewności jutra oraz sensu swojego istnienia, to jednak w ostatecznym rozrachunku 300 000 pokoleń ludzi wyszło zwycięsko z tego trwającego 4 miliony lat pochodu. Optymizm autora jest budujący, ale czy w pełni uzasadniony? W tym pozytywistycznym modelu nauki, jaki prezentuje omawiana praca, brakuje jak się zdaje miejsca na bardziej ogólną refleksję filozoficzną dopuszczającą wątpliwości, niepewność, brak jednoznacznych roztrzygnięć w ocenie tego co słuszne czy pewne w historii ludzkości i możliwe do realizacji w per­ spektywie jej dalszego rozwoju. Ale może lepiej być optymistą, gdyż na zasadzie samospełniającej się przepowiedni, optymizm ten może okazać się twórczy, pozwalając na rozwiązanie większej ilości problemów w sposób pozytywny. �217 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA LITERATURA Brozi K.J. 1992 Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1, Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin. Godelier M. 1972 Haviland Rationality and Irrationality in Economies, New Y o r k . Monthly Review Press. W. 1981 Cultural Anthropology, N e w Y o r k , wyd. 3. Nowicka E. 1991 Świat kultury - Świat kulturowej, człowieka, systematyczny wykład problemów antropologii Warszawa. Olszewska-Dyoniziak B. 1976 Antropologia społeczna 1991 Człowiek 1993 „Opis jako przedmiot nauczania, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 20, z. 1. - kultura - osobowość. ludów" i ,,Nauka Wstęp do klasycznej antropologii kultury, K r a k ó w . o człowieku", czyli etnografia i antropologia kultury, „ L u d " , t. 75, P o z n a ń . Waligórski 1969 A. Społeczność afrykańska rykańskiego plemienia Luo, w procesie przemian, 1890, 1949. Studium wschodnioaf- Warszawa Barbara Olszewska-Dy oniziak Andrzej Pośpiech, Pułapka oczywistości. Pośmiertne spisy ruchomości szlach­ ty wielkopolskiej z XVII wieku. Studia i Materiały z Historii Kultury Mate­ rialnej, t. L X I V , Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Letter Quality, Warszawa 1992, ss. 143 Inwentarze ruchomości jako masowe źródło do różnych dziedzin historii kultury materialnej zaczęto wykorzystywać dopiero w ostatnich dziesięcioleciach w związku z rozwojem nowoczesnej aparatury obliczeniowej. Uprzednio były one przytaczane pojedynczo lub w niewielkich zespołach rzadko dochodzących do kilkuset pozycji. Andrzej Pośpiech wykorzystał w sumie dwieście inwentarzy wielkopolskiej szlachty, co stanowi dwie trzecie odnalezionych dzięki kwerendzie wiejskiej rejestrów. Porównawczo sięgnął on do 50 pośmiertnych spisów ruchomości szlacheckich z terenu województwa ruskiego. Ta niewielka ilość przebadanego materiału pozwoliła autorowi na szczegółową analizę życiorysów znacznej części zmarłych właścicieli ruchomości, ich upodobań i wyboru w zakresie posiadanych przedmiotów. Zagadnienie to poruszył nawet w osob­ nym artykule o Stanisławie Kurowskim, zmarłym w 1651 r. (Pośpiech 1989). Trzy inne artykuły omawiają zagadnienia szlacheckiej zamożności na podstawie inwentarzy wielkopolskich, majątek osobisty szlachcica wielkopolskiego, oraz miejsce ubioru w analizowanych spisach (Pośpiech 1981, 1986, 1992). Warto podkreślić szczególny wkład autora do historii polskiego ubioru narodowego na skutek jego ustalenia dotyczącego szybkiego r ozp o wszechni ani a się kontuszy w drugiej połowie X V I I w. Moda kontuszowa stała się strojem ubożejącej szlachty wielkopolskiej. �218 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Zachodnioeuropejskie badania nad inwentarzami ruchomości szły do­ tychczas raczej w kierunku bardziej masowego wykorzystywania tego źródła, nie unikając także ich krytycznej analizy. Należy tu przytoczyć przynajmniej zbiory referatów z dwóch międzynarodowych konferencji w Wageningen w Holandii (patrz: Pr o ba te inventories..., 1980) i w Bernie (Inventaires..., 1988). Zaowocowały one wzmożonymi badaniami zwłaszcza we Francji i na wyspach Brytyjskich. Lektura licznych już opracowań nasuwa uwagę, że wykorzystywanie inwentarzy ruchomości przez histo­ ryków gospodarczych przynosi więcej ważnych ustaleń w zakresie okre­ ślania poziomu życia różnych warstw społecznych w danym kraju (należy tu wspomnieć o M . Baulant 1985, 1989), a także poziomu rolnictwa, czy budownictwa, aniżeli w dziedzinie odzieży. Uwagę tę nasuwają dwie większe prace Daniela Roche o odzieży ludności Paryża i o kulturze pozorów czyli historii odzieży we Francji w X V I I i X V I I I w. W pracach tych przytaczano wiele danych statystycznych o stanie posiadania gar­ deroby przedstawicieli różnych warstw ludności miejskiej, ilości posia­ danych okryć, spodni, spódnic czy bielizny. Jednakże bez materiałów ze źródeł ikonograficznych i zachowanych zabytków te dane są tylko suchym wyliczaniem pożytecznym dla dalszych badań historyka ubiorów (Roche 1981, 1989). Wstępne wyniki badań Johna Styles dotyczących północnej Anglii w X V I I I w. musiałyby być w przyszłości także oparte na szerszym tle porównawczym (Styles 1992). W naszej części Europy jedynie moja książka o ubiorze narodowym wykorzystuje ponad pięć tysięcy inwentarzy ruchomości (Turnau 1991). Na Węgrzech, w Słowacji, w Czechach, w Rosji i na Białorusi przytacza się tylko niewielką część posiadanych inwentarzy. Na tym tle porównawczym książka Andrzeja Pośpiecha jest przede wszystkim analizą źródłoznawczą wielkopolskich inwentarzy szlacheckich ruchomości. Autor zna dotychczasowe krytyki źródłowe. Wykazuje on doskonałą znajomość badanego środowiska, co ułatwiła mu praca dok­ torska o szlacheckim handlu ziemią i przemianach struktury majątkowej w powiecie kaliskim (Pośpiech 1989). Jego szczegółowa analiza zawartości poszczególnych inwentarzy, wraz z układami rodzinnymi, ma ogromne znaczenie źródłoznawcze. Pod tym względem książka musi być starannie wykorzystywana przez dalszych badaczy nie tylko w Polsce, co ułatwi obszerne streszczenie angielskie. Najważniejsze ustalenia dotyczą czasu sporządzania inwentarza i motywów tego postępowania. Selektywność zapisu jest sprawą oczywistą; nie warto było opisywać mało wartościowych przedmiotów. Jednakże autor stwierdził, że niekiedy drobiazgowość redakqi nie była związana z wiarygodnością przekazu. Czasem zresztą i sami twórcy inwentarzy nie ukrywali ich braków, a nawet celowych pominięć. Roz­ patrując te zagadnienia w szerszej skali chronologicznej można by dodać jeszcze zmiany cen poszczególnych mobiliów np. odzieży lub bielizny, które wobec tego nie były wyliczane ze względu na niską wartość w sto- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 219 sunku do kosztowności, sreber stołowych lub mebli. Już w ciągu X V I I I w. zaczyna się obserwować to zjawisko mimo gwałtownie rosnących liczb pozostawionych spisów. Autor chciał zbadać szlachecki świat przedmiotów na podstawie dro­ biazgowej analizy dwustu inwentarzy. Z jego rozważań wyziera rozczaro­ wanie, że tego dokonać nie zdołał. W inwentarzach pomijano wiele przed­ miotów, które nie warte były wyliczenia ze względu na cenę i stopień zużycia, nie były sporną częścią majątku i wreszcie mogły być pominięte świadomie dla zmniejszenia masy spadkowej. Na podobne trudności na­ trafiłam w swej pracy przy wykorzystywaniu także analizowanych przez autora spisów. Dlatego mogę stwierdzić, że żaden inwentarz nie oddaje w pełni stanu posiadania mobiliów zmarłego szlachcica czy mieszczanina. Pamiętać należy, że spisywano rzeczy znajdujące się w pozostawionym przez niego majątku i mieszkaniu. Część cenniejszych przedmiotów mogła być ukryta bądź wyniesiona. Utrudnia to jednak najbardziej analizę szczegółowego stanu posiadania zmarłych. Zagadnienie to najbardziej pasjonowało autora omawianej książki. Przy korzystaniu z wielu tysięcy spisów wybiera się tylko określone typy przedmiotów charakteryzuj ące użytkowanie ich przez przedstawicieli określonych grup społecznych czy środowisk. Dla przykładu mogę stwierdzić, że w analizie tak szlacheckich, jak mieszczańskich spisów ruchomości w niewielkim stopniu interesowałam się liczbą kaftanów czy okryć wierzchnich a w znacznie większym ich typem, a więc: czy były to kontusze, kiereje czy giermaki. Badacz różnych typów mobiliów interesuje się dotacją ich występowania i zmianami mody na pewne formy. D o tego celu przesunięcie nawet o kilka lat daty sporzą­ dzania inwentarza nie odgrywa tak znacznej roli wobec znacznie ważniej­ szego braku, jakim jest wiek właściciela ruchomości, którego niemal nigdy nie uwzględniano. Także nie istniała tu możliwość świadomej zmiany tych mobiliów. Sporządzająca inwentarz rodzina nie miała wyraźnych powodów do nazywania delii kontuszem, a nieznajomość tych ubiorów była mało prawdopodobna. Natomiast szczegółowa i doskonale przedstawiona kryty­ ka źródłowa inwentarzy szlachty wielkopolskiej dokonana przez Andrzeja Pośpiecha stanowi ważny argument w dyskusji nad publikowaniem poje­ dynczych spisów. Inwentarze są źródłem masowym i wyciąganie wniosków z jednego lub kilku spisów wyrwanych z kontekstu chronologicznego, społecznego i geo­ graficznego dla przedstawienia pewnych typów ruchomości nie jest uzasad­ niona i należałoby publikować tylko znaczne zespoły lub też zrezygnować z druku. Także wyciąganie wniosków tylko z tego typu źródła bez znajo­ mości szerokiej bazy porównawczej w zakresie danego typu mobiliów nie pozwala na bardziej ogólne ustalenia. Nie podoba mi się komercyjny raczej tytuł omawianej książki. Analiza inwentarzy ruchomości nie jest pułapką dla badacza, który krytycznie roz­ patruje każdy przekaz źródłowy. Doskonale napisana książka Andrzeja �220 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Pośpiecha pomaga w krytycznej analizie tego coraz szerzej wykorzystywane­ go źródła. Praca ta wnosi nowe ujęcia tak do metodologii źródeł histo­ rycznych jak do obrazu mentalności szlachty wielkopolskiej X V I I w. Pod­ kreślenie we wnioskach skromnego standardu życia tej szlachty zwalcza wiele utrwalonych stereotypów myślenia o tej warstwie społecznej. Przybliża zara­ zem te inwentarze, które, jak zaznaczono, nie są tylko „omnium rerum mobilium" lecz raczej „omnium rerum nobilium". LITERATURA Baulant M. 1985 Un dossier: La personne âgée dans la société Briarde aux XVI le et XVI Ile siècle, „ A n n a l e s de D é m o g r a p h i e Historique", s. 283-302. 1989 L'appréciation du niveau de vie. Une problème, une solution, Histoire et Mesure", t. 4, nr 3-4, s. 267-302. Inventaires 1988 Inventaires après-décès économique et et ventes des quotidienne e meubles. e XIV -XIX Apport siècle, à une histoire de la M. Baulant, vie A . J . Schuurman P. Servais (eds), Louvain-la Neuve. Pośpiech 1981 A. Majątek osobisty ruchomości szlachcica z XVII w świetle wielkopolskich pośmiertnych inwentarzy wieku, „ K w a r t a l n i k Historii Kultury Materialnej", r. X X I X , nr 4, s. 463-482. 1986 Miejsce ubioru w wielkopolskich pośmiertnych inwentarzach szlacheckich XVII wieku, „ K w a r t a l n i k H K M " , r. X X X I V , nr 3, s. 443-449. 1989b Majsterkowicz do badań polskiego, 1989a w kont uszu ( Szlachecki osobowości), pośmiertny [w:] Szkice z dziejów Srebrna XVII jako źródło społeczeństwa „ S t u d i a i M a t e r i a ł y z Historii Kultury Materialnej", t. 61, s. 177-190. Majętności na sprzedaż. Szlachecki handel ziemią w powiecie kaliskim w latach 1580-1655, 1992 inwentarz mobiliów materialnego bytowania łyżka — probierz w.), [w:] Nędza szlacheckiej i przemiany struktury majątkowej Wrocław. zamożności? {Przykład i dostatek na ziemiach polskich od średniowiecza Wielkopolski po wiek XX, materiały Sesji zorganizowanej przez I H K M P A N 20-22 maja 1991 r., Warszawa 1992, s. 151-162. Probate 1980 Probate inventories. A new source for the historical study of wealth, materiał culture and agricultural development, A . van der Woude, A . Schuurman (eds.), Wagenin¬ gen, „ A . A . G . Bijdragen", t. 23. R o c h e D. 1981 Le peuple de Paris. Essai sur la e culture populaire au XVIII siècle, Paris, s. 164-201. 1989 La culture des apparences. Une histoire du vêtement e XVII -XVIII e siècle, Paris. Styles J. 1992 The consumption of clothing in the north of England in the eighteenth century, A n g l o D u t c h C o n f é r e n c e on Textile History, Tilburg. T u r n a u I. 1991 Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa. Irena Turnau �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 221 Pro Georgia. Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, I , Towarzystwo Gruzińsko-Polskie, Warszawa 1991. Wydany został pierwszy numer nowego pisma poświęconego historii stosunków gruzińsko-polskich. Być może problematyka ta nie jest tak istot­ na dla naszego kraju, jak chociażby stosunki z naszymi sąsiadami. Prace zamieszczone w piśmie są jednak interesującym uzupełnieniem dziejów na­ szych kontaktów ze Wschodem, zarówno Azją, jak i wschodnią częścią Europy. Czytelnik polski znajdzie tu wiele informacji, z których najciekaw­ sze wydają się być te dotyczące licznych, jak się okazuje, nieraz zaskakują­ cych kontaktów między obu narodami. Słowo wstępne, podpisane przez Komitet Redakcyjny, przedstawia krótki zarys historyczny ponad pięćsetletnich już kontaktów gruzińsko-pol­ skich. Historię tę tworzyły kolejne fale emigracji polskiej docierające na Kaukaz, oraz emigranci z Gruzji, którzy osiedlili się na ziemiach polskich. Zeszyt zawiera m.in. artykuły poświęcone twórczości Szoty Rustawelego, niektórym aspektom historii politycznych stosunków z początków X X w., misji wojskowo-dyplomatycznej Tytusa Filipowicza w Tbilisi, a także „Ty­ godnikowi Polskiemu" - czasopismu, które w 1918 r. przez krótki okres ukazywało się w Tbilisi. Poza tym w piśmie są dokumenty dotyczące ogłoszenia niepodległości Gruzji w 1918 r. oraz ciekawe wspomnienia o kilku bardziej znanych Gruzinach mieszkających w Polsce w okresie międzywojennym. Stosunkom polsko-gruzińskim poświęcono dotąd w Polsce niewiele pub­ likacji. Tym większe znaczenie ma więc pismo poruszające tę tematykę. Wydaje się, że powinno ono nie tylko znaleźć odbiór wśród czytelników zafascynowanych Kaukazem lub Gruzją, ale także - u osób zainteresowa­ nych historią Polski i związków naszego kraju ze Wschodem. Dagnoslaw Demski „Przegląd Wschodni. Historia i wspóteesność Polaków na Wschodzie", z. 1^1:1992 W styczniu 1993 r. członkowie Redakcji „Przeglądu Wschodniego" i Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim zorganizowali uroczyste spotkanie połączone z dyskusją o kierunkach polskiej polityki wschodniej. Uczest­ niczyli w nim m.in. naukowcy, przedstawiciele Ministerstwa Spraw Zagrani­ cznych, działacze towarzystw polonijnych i inne osoby zainteresowane - najogólniej mówiąc - sprawami Polaków na Wschodzie. Zgodnie z za­ mierzeniem organizatorów, spotkanie to było jednocześnie szczególnym sposobem zamknięcia i podsumowania rocznej obecności Pisma na rynku �222 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wydawniczym. Jako że wszelkie rocznice są zwykle okazją do dyskusji i przemyśleń - pozwolę sobie na kilka refleksji. Cztery Zeszyty, jakie ukazały się w pierwszym roku działalności Redakcji „Przeglądu", poświęcone są - zgodnie z przyjętymi założeniami - szeroko ujętej problematyce historycznej, poczynając od X I V w. po współczesne losy Polaków na Wschodzie. Ów Wschód przy tym, to nie tylko tzw. Kresy lecz obszar daleko bardziej rozległy (geograficznie i semantycznie) rozciągający się od obecnych wschodnich granic Polski po Sachalin i Mandżurię. Od paru lat dzieje i różne formy działalności Polaków na Wschodzie (pogranicznym, kresowym, Dalekim i syberyjskim) znajdują się w centrum uwagi dużej części społeczeństwa polskiego. Budzą także spore zainteresowa­ nie naukowców. Jest to zrozumiałe. Prz;ez ostatnie dziesięciolecia bowiem wszystko to, co miało związek z Polakami mieszkającymi przede wszystkim na terenach b. ZSRR traktowano jako tzw. tematy polityczne, objęte surową cenzurą. Był to fragment historii, którą próbowano skazać na zapomnienie. Będące wynikiem określonych zmian politycznych, jakie miały miejsce w ostatnich latach, runięcie murów, którymi odgradzano zwłaszcza minione półwiecze historii Polaków na ziemiach b. ZSRR - przede wszystkim od świadomości młodego, ,,pokolumbowego" pokolenia - spowodowało istny zalew publikacji ukazujących losy Polaków w wymiarze jednostkowym, rodzinnym, społecznym, państwowym. Nadszedł czas ujawniania dokumen­ tów archiwalnych, opatrzonych dotychczas napisem „ściśle tajne" i wyjaś­ niania tzw. białych plam, obejmujących nie tylko okres obecnego stulecia lecz także wiele faktów z minionych epok. Wobec swoistej mody na sprawy wschodnie, zwłaszcza zaś na losy Polaków (w tym: bliskie współczesności) oraz wielości istniejących i przygotowanych do druku publikacji, a także znacznego zakresu prowadzonych obecnie badań naukowych - „Przegląd Wschodni" stoi przed trudnym zadaniem sprostania niemałej konkurencji i pozyskania szerokiego grona stałych czytelników. Od jego redaktorów i współpracowników przede wszystkim zależy też czy zdołają - jak czynili to dotychczas - przyciągnąć autorów, którzy mają coś nowego do powiedzenia i utrzymać dobry poziom Pisma. Wydane w pierwszym roku istnienia 4 Zeszyty „Przeglądu Wschodniego" są dobrą wizytówką. Mam nadzieję, że kolejne roczniki będą równie in­ teresujące i bogate w nowe treści, informacje o odkryciach naukowych, prowadzonych badaniach i nasuwających się spostrzeżeniach, uzupełniając wciąż jeszcze - moim zdaniem - niedostateczną (mimo wielości publikacji, audycji radiowo-telewizyjnych, a także odzywających się co jakiś czas gło­ sów, ubolewających, iż nastąpiło przesycenie tego rodzaju tematyką) wiedzę naszego społeczeństwa o Polakach na Wschodzie. Należy podkreślić, że karty tej księgi polskich losów znaczone są nie tylko problemami bolesnymi, dramatycznymi, rysującymi się czarną, mroczną kre­ ską w ludzkiej pamięci. We wschodnim wątku naszych dziejów - zwłaszcza jeśli spojrzeć nań w tak rozległym planie czasowym, jak czynią to twórcy �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 223 „Przeglądu" - nie brakuje jasnych, barwnych stronic. Są one reprezentowane np. przez różne formy twórczości. Mówienie o nich uważam za konieczne, jeśli chce się ukazać prawdziwy, pełny, zróżnicowany obraz historii i współ­ czesności. Ten właśnie mniej znany i eksponowany wątek przewija się bardzo wyraźnie na kartach „Przeglądu". Tematyka poszczególnych Zeszytów jest najczęściej różnorodna. Teksty napisane przez historyków, znawców sztuki, literatury, architektury, filolo­ gów, etnologów i przedstawicieli innych dyscyplin łączy natomiast przeważ­ nie wspólny obszar geograficzny. Stosunkowo najbardziej zróżnicowany tematycznie i „przestrzennie" jest Zeszyt 1. Zamieszczone w nim teksty dotyczą bowiem wybranych zagadnień historyczno-politycznych, narodowościowych, literatury, architektury i in.; niejednorodny jest też obszar zainteresowań poszczególnych autorów. Zeszyt ten otwiera bardzo ważny, moim zdaniem, artykuł Stefana Kieniewicza pt. „Kresy. Przemiany terminologiczne w perspektywie dziejowej". Równie istotne jak sprawy terminologii i ich zwiąsiku z najważniejszymi wydarzenia­ mi historycznymi, które objęły obszar Kresów są - nie zaznaczone w tytule, a znakomicie uwypuklone w artykule sprawy świadomościowe, zmieniają­ cych się postaw, odczuć i skojarzeń. Zeszyt 2 poświęcony jest przede wszystkim Polakom na Syberii w X I X w.: dziejom powstańców, zesłańcom. Problematyka historyczna spla­ ta się tu z opracowaniami na temat różnych form twórczości artystycznej (literatury, malarstwa, rysunku i in.), jakie rozwijały się na terenie Syberii. Artykuły zamieszczone w Zeszycie 3 łączy wspólny obszar - Litwa. Zakres prezentowanych tu zagadnień jest bardzo szeroki: od wybranych problemów historycznych i dziejów szlachty polskiej po współczesne prze­ miany narodowościowe, kwestie etniczne (ujęte przez historyków oraz - widziane oczyma dzisiejszych mieszkańców Wileńszczyzny) i sprawę kul­ tury religijnej wsi polskiej. W Zeszycie 4 dominuje „problematyka ukraińska". Obok artykułu pre­ zentującego współczesne przemiany narodowościowe na Ukrainie omawiane są tam również m.in. rozmaite formy kultury artystycznej mieszkańców Lwowa związane z życiem muzycznym, twórczością literacką, architekturą. Stałym działem Pisma są „Dokumenty i Materiały". Można w nim znaleźć m.in. unikalne najczęściej materiały archiwalne, informacje o zawar­ tości wybranych archiwów, nie publikowanych pracach zmarłych już naj­ częściej badaczy, fragmenty kronik, listów, dzienników, dokumenty urzędo­ we i in. Publikacja tego typu materiałów ma nie tylko znaczenie poznawcze, lecz także znakomicie uzupełnia i poszerza wiodącą tematykę poszczegól­ nych Zeszytów. W każdym Zeszycie znajduje się także dział Recenzji, w którym omawia­ ne są wydawnictwa związane bezpośrednio z tematyką poruszaną na łamach „Przeglądu". Pozostałe działy pisma to: „ K r o n i k a " oraz „In Memoriam". Mają one przede wszystkim charakter dokumentalno-informacyjny. �224 RECENZJE I O M Ó W I E N I A Lista autorów, którzy publikowali dotychczas w „Przeglądzie Wschod­ n i m " jest długa. Obok badaczy polskich, reprezentujących różne dyscypliny nauki, znajdują się na niej również nazwiska zagranicznych współpracow­ ników pisma. Dzięki nim przed polskim czytelnikiem otwierają się np. nie dostępne dotychczas archiwa. Udział badaczy spoza Polski może też mieć niemałe znaczenie w przypadku dyskusji o problemach wymagających wielo­ stronnego, obiektywnego oglądu. Należą do nich właśnie sprawy Polaków na Wschodzie oraz wszelkie kwestie etniczne, zagadnienie kształtowania się stosunków międzysąsiedzkich, oceny niektórych wydarzeń historycznych itp. Z pewnością kolejne Zeszyty „Przeglądu" otworzą się szerzej na taką dysku­ sję. W jakimś stopniu wymusi je też nie tylko określona sytuacja historyczno-polityczna lecz także - rozwój badań prowadzonych w Polsce i poza jej granicami, dotyczących m.in. szeroko rozumianych kwestii etnicznych, kon­ taktów i wpływów kulturowych. Na odkrycie, zbadanie i opracowanie czeka też jeszcze wiele faktów i zagadnień należących np. do sfery kultury ludowej, religii, działalności artystycznej i in. Z pewnością - zgodnie z istniejącą już tradycją - informacje o nich będą nadal zamieszczane w Piśmie. Bardziej zróżnicowany stanie się też zapewne obszar stanowiący wspólne tło pub­ likowanych artykułów i materiałów. Myślę, że Redakcja „Przeglądu Wschodniego", zamykając pierwszy rok swej działalności, ma wiele powodów do zadowolenia. W tym miejscu chciałabym też życzyć Jej kolejnych, interesujących roczników i poszcze­ gólnych Zeszytów oraz coraz większej liczby znakomitych autorów i wier­ nych czytelników. Iwona Kab z Ińska-Staw arz Krystyna Chabros, Beckoning Fortune. A Study of the Mongoł dalalga ritual. Asiatische Forschungen, Bd 117, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1992, ss. 316, 11 i l . czarno-białych Książka znanej mongolistki Krystyny Chabros przyciąga uwagę nie tylko treścią. Jej wielkim walorem jest bowiem także precyzyjna i logiczna kom­ pozycja tekstu oraz niezwykle staranna edycja. Istnieją okoliczności, w których człowiek odwołuje się do pomocy „sił wyższych", ucieka do nadzwyczajnych środków i zabiegów, modli się lub po prostu komunikuje swe życzenia, oczekiwania, w nadziei na ich spełnienie. Dzieje się tak przede wszystkim w różnorakich sytuacjach przełomowych w życiu człowieka, świata przyrody, kosmosu, w biegu czasu... Są one najczęściej związane z faktycznym, jak w przypadku choroby, lub symbolicznym zagrożeniem życia, trwałości grupy i/lub szeroko rozu­ mianego środowiska. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 225 Jedną z form komunikowania ludzkich pragnień są rytuały i właściwe dla nich zachowania. Należy do nich m.in. mongolski rytuał „przywoływania", „przywracania" pomyślności, stanowiący zasadniczy przedmiot rozważań Autorki prezentowanej tu książki. Beckoning Fortune jest rezultatem wielo­ letnich prac gabinetowych oraz badań terenowych, które K . Chabros prze­ prowadziła w latach 1988-1989 wśród Chałchasów i Ojratów mieszkających w ajmaku Uws i kobdoskim. Na podstawie tej pracy Autorka uzyskała doktorat. Generalnie rzecz biorąc, dalalga polega na wykonywaniu ruchów okręż­ nych prawą ręką lub obiema dłońmi (na wysokości klatki piersiowej albo łona) przy czym jako rytualny rekwizyt występuje tu np. dekorowana strzała lub jej symboliczne ekwiwalenty: rozgałęziony kij, przednia noga owcy i in. Istotnym elementem rytuału jest też m.in. spalanie ziół oraz/lub zwierzęcej sierści albo kości, wspólna uczta uczestników ceremonii, recytowanie oko­ licznościowych tekstów (jak wyjaśnia Autorka, są to raczej inkantacje niż modlitwy skierowane do określonych bóstw). K . Chabros zwraca uwagę na trzy podstawowe elementy rytuału: 1) gest przywoływania pomyślności, 2) towarzyszące mu okrzyki ąuruil, qurui\ i 3) cel analizowanego zachowania. Omawia także znaczenie kontekstu, w którym występuje rytuał dalalga. Są to m.in. dwa okresy cyklu rocznego: jesienny i wiosenny. Należy przy tym zauważyć, że dalalga wiąże się zawsze z przełomowymi etapami wspomnia­ nych pór roku - ich początkiem, środkiem lub końcem. W cyklu dobowym natomiast czasem, w którym organizuje się dalalga jest np. moment poprze­ dzający zachód słońca, gdy dzień zmienia się w noc. U pasterzy czasowy kontekst rytuału związany jest ściśle z kalendarzem podstawowych prac i rytmem koczowania. U rolników natomiast wyznacza go najczęściej czas zakończenia żniw (może to być również ostatni miesiąc jesieni). K . Chabros wskazuje przy tym na istotne różnice między rytuałem wiosennym i jesien­ nym, jak też na zasadnicze odrębności cechujące obie pory roku. Dalalga odbywa się nadto po polowaniach, podczas niektórych obrzędów przejścia, jest także elementem zabiegów leczniczych oraz ceremonii ofiarnych (składa­ nia ofiar przeznaczonych dla owoo, gospodarzy wód, bóstw opiekuńczych, Nieba, gór, władcy ognia, Gesera i in.). Są to zawsze momenty o szczegól­ nym, sakralnym znaczeniu dla wspólnoty, rytuał dalalga zaś - jak podkreśla Autorka - jest związany z cyrkulacją życia i śmierci. Szczególne znaczenie ma spalanie określonych obiektów podczas rytuału dalalga. (Wiosną np. jest to m.in. sierść wielbłądzia, pochodząca z szyi i górnej części nóg, jesienią zaś - kość piersiowa antylopy). Mongołowie przypisują tym zabiegom określone funkcje magiczne. Wiosną oczekują, iż dzięki dalalga zostaną powtórzone typowe dla tej pory zjawiska (topnienie śniegów, narodziny zwierząt), jesienią zaś - spodziewają się akumulacji występujących wówczas w obfitości dóbr. Istotne dla skuteczności rytuału jest przede wszystkim uwolnienie energii witalnej, życiodajnych sił; za ich siedlisko uważa się m.in. właśnie obiekty spalane podczas dalalga. �226 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Wskazanie na udział dalalga w procesie uwalniania energii, uaktywniania jej dla kreacji (a może raczej: re-kreacji) różnych form życia uważam za niezwykle ważne. Zagadnienie związku między zachowaniami rytualnymi a uaktywnianiem życiodajnej energii, przekazem sił witalnych na różnych piętrach Universum było już sygnalizowane w literaturze mongolistycznej (patrz np.: Bawden 1985; Hamayon 1991, 1992a,b; Kabzińska-Stawarz 1991, s. 88-89, 118; 1992) nie zostało ono jednak dotychczas omówione w wyczer­ pujący sposób. Książka K . Chabros wnosi tu wiele nowego, znakomicie wyjaśniając znaczenie dalalga. Uzupełnia też dotychczasowy stan wiedzy o udziale zachowań rytualnych w utrzymaniu i przemieszczaniu zasobów życiodajnej energii. Tłumaczy tym samym ich rolę w utrwalaniu podstaw egzystencji Natury w różnych przejawach jej istnienia. Autorka analizuje związki dalalga z obrzędami przejścia oraz ich wy­ stępowanie w takich sytuacjach zmiany jak: ubój zwierząt, odjazd panny młodej do domu teścia, wyjazd syna do wojska, choroba, śmierć itp. W ta­ kich właśnie momentach następuje m.in. wyłączenie jednostki ze wspólnoty rodzinnej, a zarazem utrata cząstki potencjału energetycznego grupy, prze­ mieszczenia jej do innego, „obcego" świata, naruszenie dotychczasowej sta­ bilizacji. W tych przypadkach rytuał ma za zadanie przywrócenie stanu równowagi. Temu celowi służy też dalalga występujący np. po narodzinach dziecka, a więc w sytuacji wejścia nowego członka rodziny do rodu ojca przy jednoczesnym, symbolicznym odłączeniu od matki, a zarazem - przywróce­ nia matce praw członka określonej wspólnoty. Podobne znaczenie dla stałe­ go obiegu energii, przemieszczania jej potencjału, ma - jak trafnie zauważa Autorka - dalalga organizowany przez myśliwych. Szczególną rolę rytualną pełni mięso (głównie owcze). Jest ono spożywane przez uczestników dalalga. Naczynie z mięsem przykłada się także do ciała na wysokości piersi. Dla współczesnych Mongołów mięso jest przede wszystkim nośnikiem energii. W przeszłości natomiast prawdopodobnie przypisywano mu również rolę symbolicznego łącznika między żywymi i zmarłymi. Związek ten nie został jednak dostatecznie wyjaśniony ani w dotychczasowych opracowaniach, ani też w recenzowanej pracy. Autorka stwierdza, że inwokacje wygłaszane w czasie rytuału są skierowane do gór, których władców (duchy opiekuńcze) uważa się za konceptualizację przodków. Można więc przyjąć, iż duchy przodków są obecne także w czasie dalalga. K . Chabros ma dobre przygotowanie etnograficzne, przede wszystkim jednak jest językoznawcą. Połączenie tych dyscyplin daje interesujące rezul­ taty w jej pracach. Przykładem jest m.in. Beckoning Fortune. Przedmiot analizy lingwistycznej stanowi tu np. okrzyk ąurui towarzyszący rytuałowi dalalga i występujący u różnych grup mongolskojęzycznych a także ture­ ckich. Autorka podaje przykłady tłumaczenie tego okrzyku i wskazuje na różne możliwości jego interpretacji, m.in. jako „obcy świat", albo „chodź, zbierz się". Sama jednak, jak się zdaje, podobnie jak większość badaczy, skłania się ku koncepcji, iż termin ąurui jest nieprzetłumaczalny. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 227 Qurui pełni także określone funkcje magiczne. Służy przywołaniu po­ myślności przez jednoczesne zwalczanie zła (jak wykazały moje badania, podobną rolę pełni np. okrzyk uuxai\ wznoszony przez łuczników i widzów po każdym celnym strzale podczas zawodów sezonowych). Wiele miejsca w omawianej pracy zajmują teksty inwokacji wygłaszanych w różnych sytuacjach rytualnych, w których kontekście występuje dalalga (s. 210-289). Autorka wykorzystuje przede wszystkim istniejące publikacje, podając transkrypcję przytaczanych tekstów, ich tłumaczenie na angielski oraz komentarz. Z niejasnych dla mnie powodów nie wspomina natomiast 0 efektach własnych badań, nie przytacza też materiałów, które najprawdo­ podobniej zebrała podczas prac terenowych. Analizując znaczenie gestu dalalga K . Chabros odwołuje się m.in. do koncepcji sformułowanej przez J.S. Wasilewskiego (1978), opartej w dużej mierze na materiale mongolskim. Zgodnie z tą koncepcją, ruch okrężny (obrotowy) wykonywany - jak w przypadku dalalga - w kierunku „ze słońcem" służy podtrzymaniu życia i łączy uczestników ceremonii z przod­ kami, ustanawia więc rytualną więź między dwoma cyklami: energii życiowej 1 związku międzypokoleniowego istniejącego w ramach określonego lineażu. Służy też nawiązaniu kontaktu z „Supernaturą", z „innym wymiarem", w najszerszym znaczeniu zaś - powoduje pożądany ruch świata, kosmosu. Wiele uwagi poświęcono w pracy znaczeniu rekwizytów używanych pod­ czas dalalga: strzały, kija (i przywiązywanych do nich przedmiotów, np. monet, woreczków z gotowanym ziarnem), mięsa, liny, skóry zwierząt, naczyń i in. Kije i liny traktowane są przy tym jako nośniki energii, naczynia zaś - jako jej zbiorniki. Zdaniem Autorki, o kluczowej obecności strzały w rytuale można mówić tylko w odniesieniu do jego zlamaizowanej wersji (lamajski rytuał będący odpowiednikiem mongolskiego dalalga wyrasta z ko­ lei prawdopodobnie z bon i praktykowanych w nim zabiegów z użyciem „wróżebnych strzał". Typowo mongolskim rekwizytem jest natomiast roz­ gałęziony kij. M o i m zdaniem, informacja ta powinna być podana na począt­ ku, nie zaś - jak to uczyniła Autorka, dopiero na s. 159-160. We „Wstępie" bowiem (s. 1), wskazując znaczenie terminu dalalga oraz zbliżonego doń buyan kesig K . Chabros pisze: ,,this name derives from the gestures which the officiant makes; holding some ritual object, typically a decorated arrow, he describes circles with it in the air" [podkr. moje - I.K-S]. Stwierdziwszy. brak mongolskich i szamańskich korzeni omawianego rytuału, zwłaszcza zaś - zapożyczenie strzały, K . Chabros dochodzi do wniosku, iż w takim przypadku badanie znaczenia tego rekwizytu wniosłoby niewiele do wiedzy o rytuale (s. 177). Wydaje mi się jednak, że taki wniosek jest zbyt pochopny. Autorka wyjaśnia wprawdzie, że wiedza pasterzy mon­ golskich w tym zakresie jest niewielka (powołują się oni na tradycyjną obecność dalalga i strzały w ich rodzimej kulturze) pojawia się jednak - jak sądzę - szerszy problem, dobrze znany etnologom. Otóż, posiadanie wiedzy o genezie badanych zachowań, znajdującej potwierdzenie w faktach �228 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA i źródłach historycznych, jest obowiązkiem badacza, nie należy jej jednak wymagać od informatorów. Ich widzenie rzeczywistości i sposoby jej inter­ pretowania, choć nierzadko różne od tzw. obiektywnej prawdy historycznej, są nie mniej ważne dla zrozumienia badanej kultury niż realne fakty. Uwa­ żam też, że Autorka zbyt rzadko oddaje głos swoim informatorom, stosun­ kowo często natomiast przytacza prace innych badaczy, wykorzystując je przede wszystkim jako szerokie tło porównawcze. Takie operowanie materia­ łem nie jest oczywiście błędem ani powodem do czynienia zarzutów i nie ma większego znaczenia dla prezentowanych wniosków. Moja uwaga dotycząca bardzo wyraźnej, nieuzasadnionej - jak myślę - przewagi cytatów z prac już publikowanych (w wielu przypadkach dobrze znanych) nad materiałem tere­ nowym, pochodzącym „z pierwszej ręki", wynika być może przede wszyst­ kim z osobistego stosunku do tego typu materiałów, będących przecież szczególnie żywym źródłem tworzonym przez badaczy, oraz przekonania o ich wartości naukowej. Nie bez znaczenia są też w tym przypadku oczeki­ wania wobec Autorki, która informuje o swoim pobycie w terenie, budząc tym samym nadzieję, iż zechce się podzielić z czytelnikami większą częścią przeprowadzonych tam wywiadów i zanotowanych obserwacji. Przytoczenie oryginalnych wypowiedzi informatorów nie tylko znakomicie uzupełniłoby analizę rytuału, lecz także ukazałoby sposób postrzegania określonych zja­ wisk i zachowań przez osoby reprezentujące badaną kulturę. Książka K . Chabros zawiera obszerną bibliografię, liczącą 251 pozycji (uwzględniono w niej prace wydane do 1990 r.). Z przyjemnością odno­ towałam, iż Autorka często odwołuje się do efektów badań uczestników ekspedycji etnograficznej P A N do Mongolii i wykorzystuje zgromadzone przez nich materiały. Dotyczą one nie tylko dalalga lecz także wielu innych zachowań występujących w kulturze mongolskiej, w tym m.in. - ich znaczenia symbolicznego. Można natomiast żałować, że omawiana praca jest tak oszczędnie ilustrowana, choć trzeba jednocześnie przyznać, że zamieszczone w niej rysunki i fotografie ukazują najważniejsze zachowania rytualne, dobrze uzupełniając podane w tekście informacje, będące przed­ miotem analizy. Beckoning Fortune zainteresuje zapewne przede wszystkim mongolistów. Myślę jednak, że można ją również polecić wszystkim tym, którzy zajmują się problemem zachowań rytualnych i ich znaczenia. Nie tylko ze względu na treść lecz także jako przykład rzetelnej, drobiazgowej i wyczerpującej analizy wybranego zagadnienia. Dogłębnie analizowany przez K . Chabros rytuał, podobnie jak sam termin dalalga, kryje bogactwo symboliki, ukazy­ wane stopniowo przez Autorkę. Odgrywa on złożoną rolę społeczno-kulturową, ważną zarówno z punktu widzenia pomyślności pojedynczego człowieka, jak i większych grup społecznych. Znaczenie omawianego rytuału przekracza jednak wymiar ludzki, ziemski, dalalga bowiem - jak wykazano w recenzowanej pracy - łamie wszelkie granice czaso-przestrzenne, służąc tworzeniu doskonałej całości. �229 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA LITERATURA Bawden C R . 1985 Vitality and death in the Mongolian dichtung, Hamayon 1991 Helden­ R. Le Chamane matériaux 1992a epic, [w:] Fragen der mongolischen t. 3. Asiatische Forschungen 91, Wiesbaden» s. 9-24. ,joue" sibériens, et gagne ou Vact ion rituelle chamanique, sur la base de [w:] Destin de rituell. Revue du College de..., s. 65-77. Le jeu de la vie et de la mort, enjeu du chamanisme sibérien, „ D i o g e n e " , n r 158, s. 63-77. 1992b Postface, „ D i o g e n e " , nr 158, s. 151-160. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1991 Games of Mongolian 1992 M c w przyrodzie Shepherds, Warszawa. nie ginie, „Etnografia Polska", t, 36, z. 1, s. 135-159. Wasilewski J.S. 1978 Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 22, z. 1, s. 81-108. Iwona Kabzińska-Stawarz Alice Sórkózi, Political Prophéties in Mongolia in the 17-20th Centuries, Akadémiai Kiadó, Budapest 1992, ss. 165 Procesy zachodzące we współczesnym świecie dowodzą niezbicie, że żyjemy w czasie wielkiego przełomu. Jeśli wierzyć astrologom - dokonujące się na naszych oczach wydarzenia są wynikiem specyficznego układu planet. Znając ten układ można było przewidzieć dużo wcześniej współczesne konflikty, wojny, zmiany układów społeczno-politycznych, klęski ekolo­ giczne i in. Odkrywanie przyszłości, tak poprzez obserwację mapy Nieba, jak i rozmaite wróżby, przepowiednie, interpretacje snów i in. fascynowało ludzkość niemal od kolebki. Jak słusznie podkreśla we „Wstępie" do swej książki A . Sarkózi, literatura profetyczna jest prawie tak stara jak ludzkość. Tworzyły ją niemal wszystkie kultury świata. Dzieła tego typu znane są także Mongołom i od lat stanowią przedmiot badań Autorki. Większość tekstów reprezentujących tę część literatury mongolskiej nie ukazała się jednak do tej pory drukiem, nie została ujęta w formie odrębnej monografii, aczkolwiek niektórzy mongoliści (m.in. W. Heissig, Ch. Bawden, A . G . Sazykin i in.) wskazywali na naukowopoznawcze znaczenie tego rodzaju źródeł i bogactwo zawartych w nich treści. A . Sarkózi włożyła wiele trudu w wydobycie, opracowanie i uporząd­ kowanie materiałów źródłowych reprezentujących mongolską literaturę pro­ fetyczną X V I I - X X w., znajdujących się m.in. w kolekcji Węgierskiej Akade­ mii Nauk oraz w bibliotekach zachodniej Europy i Petersburga. W omawia­ nej tu pracy zaprezentowała jednak tylko 13 spośród ponad 170 ksiąg profetycznych, dokonując transkrypcji tekstów mongolskich i ich tłumacze­ nia na język angielski, opatrując je także odpowiednimi przypisami. Dotyczą �230 / R E C E N Z J E I OMÓWIENIA one przede wszystkim warstwy językowej. Stosunkowo mało jest nato¬ miast w komentarzach odniesień do szerszego tła historyczno-kulturowego. Wszystkie teksty zamieszczone w omawianej książce zostały opracowane niezwykłe starannie. Tłumaczenia są przejrzyste, choć - jak zwykle w takich przypadkach - można się spodziewać, że językoznawcy będą się spierać 0 niektóre interpretacje. Oddzielny rozdział poświęcony został zagadnieniu synkretyzmu, przede wszystkim wyraźnym wpływom indo-tybetańskim i chińskim na mongolską literaturę profetyczną. Odpowiednie teksty egzemplifikują jej nurty, wywo­ dzące się z tych dwóch wielkich kręgów cywilizacji. Przeważają przy tym zdecydowanie prace o tybetańskim rodowodzie. Przepowiednie odnoszą się do konkretnych osób (np. władców), określają też mniej lub bardziej szczegółowo przyszłość ludzkości. Wizje poszczegól­ nych autorów, dotyczące końca świata są, najczęściej katastroficzne. Przebija z nich jednak optymistyczne przesłanie dla tych, którzy postępują godnie 1 wytrwają w wierze do końca. Niektóre teksty podają np. ogólną charak­ terystykę kolejnych lat i miesięcy, zwracając uwagę na niebezpieczeństwa grożące ludzkości w tym czasie. Autorstwo przepowiedni przypisuje się konkretnym postaciom historycznym lub bóstwom. Zawsze jednak ich źród­ łem jest Niebo, które objawia swą wolę za pośrednictwem wybranych, powołanych do tego celu osób. Lektura poszczególnych tekstów jest zajmująca. Zainteresują one, jak sadzę, nie tylko mongolistów, znawców języka, literatury itp., lecz także np. badaczy historii Mongolii. Są także znakomitym źródłem do badania men­ talności społeczeństwa mongolskiego, zwłaszcza warstw pozostających w bezpośrednim kręgu oddziaływania dworu i klasztorów. Iwona Kabzińska-Stawarz Svod etnograficeskich ponjatij i terminov. Narodnye znanija. Folklor. Narodnoe iskusstvo, vyp. 4, B.N. Putilov, G. Strobach (red.), Moskva 1991, ss. 166, nib. 1 Przygotowana w kooperacji Instytutu Etnografii im. N . N . Mikłucho-Makłaja A N SSSR z Centralnym Instytutem A N G D R (przed połączeniem obu niemieckich państw) czwarta już edycja Svoda etnografićeskich ponjatij i terminov (zob. rec. cz. 2 w: „Etnografia Polska", t. 36:1992, z. 1, s. 215-217) stanowić może doskonały materiał wprowadzający do aktualnej wciąż dyskusji nad charakterem i miejscem badań etnograficznych we współ­ czesnej myśli humanistycznej; w tym konkretnym przypadku w odniesieniu do trzech powiązanych ze sobą, ale i samodzielnych sfer kultury: wiedzy ludowej, folkloru i sztuki ludowej. Pytanie bowiem o kierunki, granice �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 231 podstawowych zadań badawczych w obrębie tych trzech dyscyplin, odpowia­ dających im pojęć i terminów nie uzyskało jak dotąd zadowalającego oświet­ lenia, a zróżnicowane postawy przejawiają się tak w ogólnoteoretycznym, jak i metodologicznym planie oraz konkretnej praktyce badawczej. Intencją obecnego tomu stała się więc próba przybliżenia dyskusyjnych kwestii i pro­ pozycji ustaleń pozwalających na osiągnięcie najkorzystniejszych rozwiązań badawczych w wybranych sferach kultury ludowej. Ważną rolę w wypeł­ nieniu tego przesłania odgrywa część wstępna opracowana przez czołowych badaczy: rosyjskiego - B.N.Putiłowa i niemieckiego - G. Strobacha. Jej charakter informacyjno-postulatywny uzasadnia metodę i dobór materiałów części zasadniczej - słownikowej, rysuje kontekst, krąg problemów i meto­ dologiczne przesłanki europejskiej myśli etnograficznej. Wyróżnione dyscy­ pliny mieszczą się bowiem, zdaniem autorów, od dawna w polu etnogra­ ficznego poznania rozpatrywane przez pryzmat „etnicznej specyfiki" bądź jako leżące poza bezpośrednią rzeczywistością etnograficzną, traktowane jako „źródło" zamykające w sobie informacje, materiały, przetransponowa­ ne świadectwa różnych aspektów ogólnych. W konstatacjach odwołujących się do badań wiedzy ludowej najistotniej­ sze wydaje się dostrzeżenie i wyeksponowanie „dwoistości wiedzy" charak­ terystycznej dla archaicznego stadium świadomości pierwotnej, a tym samym idei nierozdzielności wiedzy „praktycznej" i mitologii, rytuału, „irracjonal­ nych działań". Putiłow i Strobach słusznie podkreślają konieczność umac­ niania interpretacji działalności ludzkiej jako całościowego systemu, w ob­ rębie którego, pierwotnie, w przeszłości, procesy technologiczne korelowały z uniwersalnym mitycznym systemem, tym samym jakakolwiek działalność sankcjonowana była nie tylko realnymi potrzebami, ale i rytuałem. Zasada jedności widzenia świata (modelu świata) występująca w społeczeństwie pierwotnym i długi czas przejawiająca się w tradycyjnych społecznościach determinować powinna charakter postępowania badawczego, który uwzględ­ niałby również specyficzną osobliwość procesu poznania: brak podziału na „naturalne" i „ponadnaturalne" (świat prezentuje się wyłącznie na poziomie realności), brak występowania kryterium prawdziwość - fałszywość; tutaj „reguły" (jako jedna z gałęzi wiedzy) są logiczne jak logiczny jest model świata zabezpieczający pomyślność jego nosicieli, niemożność rozdzielania ani przeciwstawiania „praktyczności" i „ideologiczności" (należy mówić o uniwersalnym charakterze korespondencji pomiędzy tworzoną rzeczą, bu­ dową ludzkiego ciała, społeczną organizacją kolektywu i wyobrażeniami o budowie kosmosu). Właściwe przyjmowanie jedności, nierozdzielności związków semantycz­ nych, światopoglądowych, genetycznych, funkcjonalnych należy, zdaniem autorów, do jednego z ważnych zadań badawczych, podobnie jak poświę­ cenie większej uwagi gałęziom słabo spenetrowanym: ludowej geografii i to­ pografii, hydrografii, zoologii i botanice, technologii różnych procesów. Szczególne miejsce uzyskuje badanie ludowej wiedzy ekologicznej. Wśród �232 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA postulatów badawczych pozostaje również analiza tworzenia się i funkcji ludowej wiedzy w jej historycznym rozwoju w różnych społecznych forma­ cjach aż do czasów obecnych oraz pytania o formy i funkge wiedzy ludowej w warunkach zmian cywilizacyjnych, a także zwrócenie uwagi na etniczną specyfikę różnych obszarów wiedzy, które może dać rezultaty wyłącznie przy szczegółowym opisie materiałów, ich systematyzacji, poznaniu historyczno-genetycznych aspektów w kontekście jednej kultury tradycyjnej etosu. Tutaj konieczne wydaje się skojarzenie z obszernymi badaniami porównawczymi ukierunkowanymi w stronę typologii, określenia ogólnych prawidłowości historycznych determinujących ludową wiedzę, jej miejsce w dorobku ludz­ kości. Potrzeba opracowania dotyczy również problemu zróżnicowania form wiedzy ludowej i sposobów ich ochrony, przekazu wyrażania, kontekstu sytuacyjnego jak również ważności czynników różnicujących - płci, wieku, charakteru specjalizacji, momentów społecznych. Wpółczesne miejsce wiedzy ludowej w badaniach etnograficznych wyznacza więc swoiste ,,prawo dopeł­ nienia" między dwiema nierozdzielnymi sferami tradycyjnej rzeczywistości, ale i pozostałymi działami ludowej kultury, tworząc z nimi spójny system. Zależności te chyba najmocniej uwidaczniają się w badaniach folkloru, na co również zwrócili uwagę Putiłow i Strobach. Skrótowy rys ewolucji tego kluczowego pojęcia (począwszy od J. Thomsa), głównie w rosyjskiej myśli badawczej posłużył autorom m.in. do słusznej krytyki orientacji filologicznej, która ustaliła się w folklorystyce rosyjskiej już od końca lat dwudziestych - początku trzydziestych naszego wieku. Folklor jako „ustna poetycka twórczość ludowa", „sztuka słowa", czyli artystyczne wyrażenie tradycyjnej wiedzy i wyobrażeń stanowiących jego osnowę światopoglądową został więc „wypreparowany" z naturalnej sfery swego bytu, tj. środowiska etnograficz­ nego, pozostając w obrębie metodologii literaturoznawczej. Wśród negaty­ wów takiej orientacji (pozytywy były i są niezaprzeczalne) właśnie oderwanie od naturalnego podglebia w decydujący sposób zmieniało jego status, po­ zbawiając go znacznych obszarów tradycyjnego materiału kultury duchowej oraz organicznych związków z różnymi sferami sztuki tradycyjnej (muzyki, tańca, teatru i in.). Konieczność badań synkretycznych, rozwijania koncepqi jedności folklorystycznego i etnograficznego podejścia do folkloru dostrzegali niektórzy tylko uczeni rosyjscy (D.K. Zielenin, L I . Tołstoj, O . M . Frejdenberg, W.J. Propp, P.G. Bogatyriew), choć koncepcja ta w obec­ nym czasie zdobywa sobie coraz większe uznanie. Bardziej jednak niż stosu­ nek folklorystyki do etnografii interesuje autorów sytuacja odwrotna - relaq a etnografii do folkloru, usamodzielnienie się folklorystyki, „filologizaqa" badań sprawiły, że dzisiejsza etnografia odnosi się do folkloru jako do samodzielnego obszaru kultury (podobnie jak w odniesieniu do literatury czy muzyki), którym jakoby rządziły inne zasady. W efekcie tego podejścia w obrazie tradycyjnej kultury badanej przez etnografów jest on programowo pomijany, bądź tylko sygnalizowany. Autorzy krytycznie odnoszą się do tematu, szczególnie popularnego w najnowszych badaniach etnograficznych, �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 233 ujmującego „folklor jako etnograficzne źródło". Ich zdaniem, podobne po­ dejście skrajnie zawęża i zubaża folklor jako zjawisko kultury, niewiele wnosząc do eksploracji etnograficznych. Najwłaściwsze byłoby przyjęcie założenia o całościowym charakterze świata etnosu i folklorze pozostającym jego naturalnym składnikiem. Wyprowadzony z tych przesłanek najbar­ dziej efektywny kierunek badań polegałby na poznaniu folkloru w kon­ tekście tradycyjnej kultury ludowej, wskazaniu na genetyczne, semantyczne, strukturalne i funkcjonalne związki faktów folklorystycznych z innymi zjawiskami rzeczywistości etnograficznej. Tu najnowsze badania rosyjskie - W.J. Proppa, E . M . Mieletinskiego, G.W. Ciwjana, W . N . Toporowa, N . I . Tołstoja, W.W. Iwanowa, SJ. Niekljudowa, E.S. Nowik, A . K . Bajburina, B . N . Putiłowa i in. - wyraźnie wskazują na produktywność tej orientacji. Zatem nałożenie się zadań folklorystycznych i etnograficznych pozwala dotrzeć do głębokich warstw folkloru, które określają właśnie jego fenomen, dostrzec specyficzny język i rządzące nim wewnętrzne reguły. Jednocześnie weryfikacji wymagają niektóre ustalenia dotąd nie poddawane w wątpliwość: chociażby formuła „sztuka słowa", która rozpatrywana z pozycji estetyki literaturoznawczej, bez podkreślenia ludowego pojmowania tej kategorii, doprowadziła do pozostawienia poza zasięgiem zainteresowania folklorys­ tyki form nierzadko trudno uchwytnych, „ulotnych", które ze swej natury, funkcjonalności, łączności z modelem świata powinny doń przynależeć. Su­ rowej krytyce poddają również autorzy koncepcję, zrodzoną jeszcze w latach trzydziestych w nauce rosyjskiej - pojmowania folkloru jako twórczości ludowej, czyli sztuki ludzi pracy, która w praktyce przejawiała się w uzna­ waniu ideologicznych stereotypów oraz akceptacji zjawisk nie odpowiadają­ cych socjologicznym kryteriom ludowości ani wyższym potrzebom estetycz­ nym. Zjawiska te egzystowały wyłącznie dzięki swej socjalnej przynależności. Kolejne pytanie wymagające rozpatrzenia, zdaniem autorów informacyjno-postulatywnej części edycji, dotyczy społecznej natury folkloru, a tym samym poszerzenia pola przedmiotowego folklorystyki o obszary społecznie jej przynależne, gdzie „kultura folklorystyczna" funkcjonowała na równi ze środowiskiem wsi lub osiedla robotniczego, a więc o środowiska miejskie z ich zróżnicowaną stratyfikacją socjalną, rzemieślnicze (każdy typ profesjonalno-kulturowej specyfiki), młyny, armię, flotę, katorgę, więzienie, miej­ sca zsyłek, szkoły, bursy, klasztory itp. 2'właszcza dzięki jedności folklory­ stycznego i etnograficznego podejścia do oralnej kultury tradycyjnej rezul­ taty naukowe mogą być znaczące. Opcję tę obserwujemy także w badaniach międzynarodowych. W nauce niemieckojęzycznej (w znacznym stopniu i międzynarodowej) dominuje koncepcja pojmowania folkloru „sensu largo" (wg rozróżnienia J. Burszty), a uwagę badaczy, oprócz obszarów wykracza­ jących poza ustną tradycję poetycką (obyczaje, muzyka, tańce, gry) przycią­ gają również związki tradycji ustnej z różnymi formami tradycji pisanej, przetransponowanymi i zasymilowanymi zgodnie z ludowymi kanonami. Punkt ciężkości międzynarodowych badań przesuwa się też ku problemom �234 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA recepcji tradycji historycznych we współczesnej rzeczywistości oraz w stronę nowych form, zjawisk i funkcji przy zmieniających się społeczno-kulturo­ wych uwarunkowaniach. Ostatni z komponentów tytułowej triady - sztuka ludowa - zaprezen­ towany został również w duchu informacyjno-postulatywnym dominującym w całej edycji. Autorzy przede wszystkim dostrzegają istotną i cenną zmianę, jaka dokonała się w ostatnich latach w tym obszarze badań, poświadczającą też generalną tendencję wyznaczoną dążeniami do odkrycia i poznania spe­ cyfiki etnicznej we wszystkich sferach kultury tradycyjnej - badanie sztuki ludowej w jej głębokich, etnicznych związkach. Tak z punktu widzenia ogólnej metodologii i teorii, jak i w wytyczaniu praktycznych dróg badań istotny pozostaje problem etnograficznego podejścia do sztuki jako przed­ miotu poznania i jego odniesień do historii sztuki, oczywiście przy pod­ stawowym założeniu - ukazania „etnicznej specyfiki", ale też „odrzuceniu „estetycznego nihilizmu" (S.W. Iwanow), niedocenianiu szczególnego arty­ stycznego wyra™ dzieł, przejawiającego się poprzez znaczenia etniczne, etniczno-genetyczne i funkcjonalne. Na plan pierwszy wysuwa się zatem poznanie związków dzieł i form sztuki ludowej z całokształtem życia etosu, z jego wyobrażeniami (modelem świata), w szczególności z mitologią, rytua­ łem, funkcjami praktycznymi i poznawczymi. Stąd ważny pozostaje szczegól­ ny zwrot ku semantyce, odsłanianiu złożonej symboliki, ku mikroelementom technicznej strony twórczości w zakresie: sztuk plastycznych, form dekoracyjno-użytkowych, artystycznej obróbki metalu, ornamentyki, tkactwa, hafciarstwa, plecionkarstwa, itd. Zarysowuje się też specyficzna rola badań wczesnych form i stadiów sztuki ludowej przynosząca cenny materiał dla poznania osobliwości etnicznych i etnokulturowych procesów naszych cza­ sów (zwłaszcza w zakresie niektórych już zanikłych form kultury deter­ minujących również antropologiczne typy tradycyjnych społeczności). Myśl główna przyświecająca etnograficznej orientacji w badaniu sztuki ludowej, jak również pozostałych przywoływanych tu dziedzin, zawiera się w pojmowaniu ich przejawów jako elementów dynamiki życia etnosu wto­ pionych w procesy egzystengi przez swój związek z rytuałem oraz inne praktyczne funkcje. Ta orientacja przyświeca też przywoływanym w książce terminom i pojęciom, dzięki czemu słownik ten może być percypowany na kilku poziomach: od ogólnej deskrypcji zjawisk do głębokich odniesień mityczno-rytualnych. Należy mocno zaakcentować również inną myśl wio­ dącą książki, wynikającą z wymienionego wyżej założenia, iż w kontekście tradycyjnego modelu życia etnosu, w ogólnym obszarze jego kultury owe trzy dziedziny tworzą nierozszczepialną całość ze względu na ich związek z praktyką i określającym ją światopoglądem, ich funkcjonalne ukierun­ kowanie, charakter semantyki i ześrodkowanych w nich informacji o historii etnicznej i specyfice etnosu. W tym świetle jako jedno z najistotniejszych zadań współczesnej etnografii jawi się przełamanie izolacji w poznawaniu ukazanych dziedzin - postulat badań kompleksowych. O pełnym powodze- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 235 niu wskazanego stanowiska świadczą hasła słownikowe (79) opracowane przez znanych z kompetencji naukowych badaczy rosyjskich i niemieckich, wsparte reprezentatywną, międzynarodową bibliografią. Omawiane kom­ pendium wiedzy świetnie odpowiada zwłaszcza potrzebom zorientowanych antropologicznie folklorystów, których interdyscyplinarne obserwacje wy­ magają głębokiego osadzenia w złożonej i wielopoziomowej rzeczywistości etnograficznej. Takie spojrzenie przynieść może właśnie pożądane efekty badawcze, choć wymaga ono dużej sprawności intelektualnej badającego. Jego próbą są np. następujące hasła: mit, poznanie mitologiczne, czas mitologiczny, mitologiczna kosmogeneza i socjogeneza, model kosmiczny, symbol, symbolika, dające podstawy światopoglądowe wszystkich etnograficzno-folklorystycznych faktów. Na uwagę zasługują też takie hasła ogólne jak: książka popularna, kalendarz, karnawał, teatr ludowy, ku­ kiełkowy, maski, etnometeorologia, medycyna ludowa, metrologia oraz wiele innych bazujących na źródłach wschodniosłowiańskich, europejskich i pozaeuropejskich, istotnych dla badaczy polskich w perspektywie komparystycznej, ale przede wszystkim ze względu na preferowaną metodę kompleksowego oglądu. Obecna edycja „Zbioru pojęć i terminów etnogra­ ficznych" to zatem rodzaj klucza do szczegółowych eksploracji, w których wszystkie elementy etnograficzno-folklorystycznego bricolage pozostają wo­ bec siebie w trwałym związku. Anna Brzozowska-Krajka Dominique Cardon, Guide des teintures naturelles. Plantes - Lichens - Champingons - Mollusquies et Insectes, Delachaux et Niestlé, Neuchâtel - Paris 1990, ss. 400, 49 tablic barwnych; współpraca przy wyborze ilustracji: Gaétan du Chatenet Autorka tej podstawowej pracy z zakresu farbiarstwa barwnikami natu­ ralnymi sama wypróbowała działanie znacznej części omawianych surow­ ców. We „Wprowadzeniu" wyjaśniła jednak, iż nie zdołała uwzględnić nie­ których surowców występujących sporadycznie w afrykańskich i amerykań­ skich dżunglach i używanych tylko przez niektóre plemiona. Miała też trudności z wyborem omawianych roślin farbiarskich. W założeniu autorce chodziło przede wszystkim o ukazanie barwników szerzej stosowanych w farbiarstwie na przestrzeni dziejów. Część z tych roślin miała także znaczenie lecznicze. D . Cardon przytoczyła wyjaśnienia z zakresu teorii światła i re­ akcje chemiczne spotykane w farbiarstwie oraz omówiła przygotowanie surowców włókienniczych do przyjęcia farby. Chodzi tu o różne typy zapraw i stosowanie barwników kadziowych. Autorka scharakteryzowała następnie typy barwników (z podziałem na roślinne i zwierzęce oraz - wedle kolorów �236 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA i ich odcieni). Podręcznik ukazuje praktyczne recepty farbiarskie. Wykorzy­ stano tu doświadczenia badawcze autorki, zdobyte podczas przygotowy­ wania jej tezy doktorskiej o technologii średniowiecznego sukiennictwa w Langwedocji, Katalonii i na Balearach. Należy podkreślić niezwykłą konsekwencję układu omawianej książki. Nie można było przyjąć łatwiejszego układu słownikowego, dobry indeks ułatwia też znalezienie określonych barwników. Tablice barwne zawierają niezwykle staranne przerysy omawianych materiałów farbiarskich, ułatwiając ich identyfi­ kację w razie trudności terminologicznych. Praca, oprócz części wstępnej, zawiera omówienia barwników roślinnych i zwierzęcych. Barwniki mineralne natomiast, mimo ich wczesnego użytkowania przez człowieka, nie należą do tematyki książki (dotyczy ona bowiem tylko naturalnych środków farbiarskich). W wewnętrznym podziale na rozdziały autorka omówiła zielone rośliny barwiące na czerwono, co na język chemii przekłada się jako barwniki chinonowe. Z bardziej znanych wymieniła krokosz i różne typy marzanny. Przyjęła często stosowany podział wewnętrzny w charakterystyce barwników (w książce ma on odniesienia do barwnych tablic). Po opisie barwnika i ustaleniach terminologicznych podano miejsce upraw i występowania zwierząt, których części są używane do celów farbiarskich, informacje o czasie zbioru, zasadach wydobywania barwnika, uzyskiwanych barwach i ich zastosowaniach. Omawiano też obszernie zastosowanie barwników od starożytności do współ­ czesności, wraz ze skalą produkcji przemysłowej. W kolejnych rozdziałach autorka skoncentrowała się na sposobach bar­ wienia na żółto roślinami zawierającymi flawony oraz roślinach barwiących od czerwieni do czerni, zawierających antocyjany. Do najbardziej znanych z tej grupy barwników roślinnych należy kampesz. Nie wszystkie barwniki żółci są natomiast flanoidami; wymienia się tu szafran i kurkumę. Ogromna grupa barwników pozwalających uzyskać błękit zawiera indygo, do najdawniej używanych należy urzet. Rośliny zawierające taninę barwią na różne odcienie beżu, szarości, czerni i brązu. Można tu wymienić różne typy dębowych galasówek i kory, a także kasztanowce, winorośl, granatowieć, sumak i niektóre gatunki liści herbacianych. Barwniki uzyskiwane z grzybów i porostów były zawsze mniej znane ze względu na trudności ich wykorzystania na skalę przemysłową. Autorka omawia ich kwasowy skład chemiczny, wskazuje także na obecność chino­ nów. (Wiele z tych barwników można było badać na południu Francji). Wśród barwników zwierzęcych, z których uzyskiwano poszukiwane od­ cienie czerwieni i fioletu, z najsławniejszą purpurą tyryjską, D . Cardon wy­ mienia różne rodzaje mięczaków i owadów. Autorka przytacza także staro­ żytne przepisy farbiarskie Pliniusza i Witruwiusza podkreślając, że podobne odcienie czerwieni można było uzyskać z barwników roślinnych. Barwy karmazynu, szkarłatu i cynobru pozyskiwano natomiast z owadów zawiera­ jących barwniki antrachinonowe. Obok różnych typów kermesu i koszenili autorka dała staranne omówienie czerwca zwanego polskim (wykorzystano �237 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA tu prace Z. Roweckiego i H . Wernerówny, wydawców dzieł Breyniusa i von Bernitza). Podkreśliła znaczenie czerwca i kermesu z Armenii zwracając uwagę, że nie wytrzymały one konkurencji amerykańskiej koszenilii. Dobrze wydana książka jest podstawowym podręcznikiem barwników naturalnych i łączy znakomitą znajomość historii farbiarstwa ze współczesną wiedzą chemiczną i techniczną. Irena Turnau Le costume populaire provençal. Rode de basso Prouvenço, Yves Fattori (ed) Musée des Arts et Traditions Populaires de Moyenne Provence, Edisud, Aix-en Provence 1990, ss. 223, ryc. 437, w tym barwnych 320 + 17 tablic wykrojów Książka ta jest pracą zbiorową 10 autorów pod ogólną redakqa i ze znacznym wkładem autorskim Yves Fattori. Ubiór prowansalski oznaczał się wyjątkową oryginalnością i bogactwem rozwiązań zdobniczych.Zarazem zachowała się bogata ikonografia sięgająca co najmniej X V I I I w. oraz za­ bytki muzealne ukazujące także ubiór roboczy chłopów, co stanowi wielką rzadkość. Te ostatnie zostały opublikowane w wydanej wcześniej książce Michela Biehna, dotyczącej tej tematyki. Ukazano tam mianowicie wieś­ niaczki w codziennych ubiorach. W końcu X V I I I w. noszono koszulę z za­ kasanymi do łokcia rękawami, kaftan karako z drukowanego perkalu z du­ żym dekoltem osłoniętym chustką zawiązaną na szyi. Spódnica do kostek była ocieplana pikowaniem na bawełnie. Na nią wkładano drugą spódnicę z drukowanego perkalu, drapowaną podciągnięciem z przodu i fartuch. Ubiór ten nie uległ zmianie w I ćwierci X I X w. Ocieplana pikowaniem spódnica była częściowo osłonięta fartuchem z kieszeniami, gorset nie miał rękawów, a koszulę osłaniano przy szyi chustką z barwnego drukowanego perkalu . Ten typ odzieży roboczej nie przypominał mody miejskiej, a cha­ rakterystyczny ubiór dwuczęściowy był łatwiejszy do wykonania w domu. Omawiana książka ukazuje odzież roboczą i chłopów i pasterzy. Autorzy Le costume... dali systematyczny opis wszystkich części odzieży kobiecej i męskiej, noszonej przez chłopów, rzemieślników i najzamożniejszych przedsiębiorców. Zajęto się także akcesoriami, takimi jak: parasole, koronki, hafty i guziki, oraz technikami krawieckimi. Słowniczek objaśnia terminologię kostiumologiczną w języku prowansalskim. Na wyjątkową uwagę zasługuje zespół wyobrażeń ikonograficznych pochodzących z ob­ razów wotywnych z X V I I I i X I X w. Ukazują one cudowne ocalenia żeglarzy, 1 1 Michel Biehn, En jupon piqué Laflïtte, b.m. 1987. et robe d'indienne. Costumes provençaux, É d i t i o n s Jeanne �238 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA rybaków, wnętrza mieszkalne z łożami chorych tak chłopskie jak mieszczań­ skie o różnym stopniu zamożności. W tej bogatej ikonografii uderza charak­ terystyczny ubiór o szczególnej rozmaitości nakryć głowy a więc męskich kapeluszy o różnych kształtach i fantazyjnych czepków damskich. Ubiór ten nie ulegał poważniejszym zmianom od końca X V I I I do co najmniej pierwszej połowy X I X w. Zanalizowano szczegółowo przekształcanie się roboczych fartuchów, które w X V I I w. ulegały stale znacznemu rozszerzeniu dla lepszej ochrony reszty ubioru. Obie książki dobrze się uzupełniają i przedstawiają wyjątkowo interesujący przykład archaicznych ubiorów ludowych, niezależ­ nych od panującej mody miejskiej. Irena Turnau Marie Mercie, Sophie Charlotte Capdevielle, Voyages autour d'un cha­ peau, Éditions Ramsay de Cortanze, Paris 1990, ss. 208, ryc. 216, w tym barwnych 36 Książka ta z pozoru wygląda na popularnonaukową. Jednakże przy staranniejszej lekturze okazuje się, że jest to sumienne opracowanie historii nakryć głowy z obszernym słowniczkiem oraz znakomitymi ilustracjami. Autorki rozpoczynają od znalezisk prehistoryeznyeh w Europie, następnie uwzględniają tradycyjnie Egipt, Grecję i Rzym. Obszerny rozdział o Galii i średniowieczu od V - X V w. przynosi informacje z Francji i innych krajów Europy zachodniej. Dalszy podział przyjmuje tradycyjne chronologie kostiumologii francuskiej a więc okres renesansu, siedemnastego stulecia, panowania Ludwika X V i X V I . Dalej omawia się okres od Dyrektoriatu do Restauracji, drugiego Cesarstwa i końca X I X w. Opracowanie kończy obszerne omówienie zmiennych mód nakryć głowy w X X w. wraz z uwzględ­ nieniem wielkich domów mody i ich wzorów. Opracowanie to może być pożyteczne przy ustalaniu terminologii wszel­ kich akcesoriów mody zachodnioeuropejskiej. Można też wykorzystywać ustalenia słownikowe (kilkaset haseł). Hasłowym określeniem wszelkich form nakryć głowy jest w tej książce kapelusz. Brak natomiast różnorodnych dodatków tego typu do europejskich strojów ludowych, które miały wyjąt­ kowo silny charakter znakowy informujący o stanie cywilnym, płci, wieku i statusie społecznym właściciela. Jednakże tematyka akcesoriów oficjalnej mody zawsze była bardziej atrakcyjna dla szerszego kręgu odbiorców. Nie­ liczne informacje o nakryciach głowy tak wieśniaków jak przedstawicieli obcych w danym społeczeństwie grup etnicznych przynoszą fragmentaryczne dane do historii ubiorów ludowych. Irena Turnau �239 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Maria Cristina Masdea, Angela Carola Per rotti, Napoli - Firenze e Ritorno. Costwni popolari del Regno di Napoli nelle Collezioni Borboniche e Lorenesi, Guida Editori, Napoli 1991, ss. 233, ryc. 200 + 36 tablic barwnych Jest to katalog wystawy ukazującej zbiory ogromnej kolekcji ikonografii ubiorów ludowych ze znacznej części zachodnich Włoch od Neapolu do Florencji wraz z 11 regionami. Różnice w ludowej odzieży z końca X V I I I i X I X w. ukazano w opracowaniach jedenastu autorów, nie mających cha­ rakteru opisu katalogowego lecz będących omówieniem syntetycznym licz­ nych ilustracji. Ten układ sprawia, że otrzymujemy opracowanie przed­ stawionej ikonografii a nie jedynie wprowadzenie do katalogu wystawy. Ujęcie to ma znaczniejsze walory informacyjne. Widać z niego, że zarówno szeroko pojęte regiony królestwa Neapolu, jak sąsiadujących z nim wysp, a także Lukki i okolic Florencji miały wyodrębnione przynajmniej odświętne ubiory. W niektórych z nich przytaczano ikonografię z najstarszych włoskich albumów pochodzących z X V I w. Pojęcie ubioru ludowego potraktowano szeroko. Wykorzystano materiały z tak licznych w X V I I I w. wedut miejskich i przedstawienia odzieży rybaków w nadmorskich okolicach. Opracowanie Elisy Miranda o strojach mieszkańców okolic Bari i Otranto ukazuje porów­ nawczo inny region Włoch. Książka ta przynosi nieznane dotychczas materiały przechowywane w prywatnych kolekcjach. Pozwolą one na opracowanie w przyszłości atlasu strojów ludowych różnych ziem włoskich. Dotychczas zagadnienie to było rzadko poruszane w literaturze przedmiotu. W ostatnim okresie opubliko­ wano wprawdzie kilka katalogów wystaw ubiorów z poszczególnych regio­ nów, jednakże rzadko miały one bardziej syntetyczny charakter. Irena Turnau Ritratti di Carnia tra '600 e '800. Dalia Donazione Ciceri. Costumi e tessuti nella tradizione Tolmezzo, Museo Carnico delie A r t i Popolari „Michele Gortani", b.m. 1990, ss. 95, ryc. 68 +barwnych 36 Katalog wystawy ze zbiorów Muzeum w Karnii na północy Włoch ukazuje duży zbiór prowincjonalnych portretów i innych obrazów z X V I I i X I X w. przedstawiających mieszczan i chłopów z podgórskiego regionu. Ikonografia ta została omówiona w dwóch wprowadzających artykułach Gilberto Ganzera i Attiliany Argentieri Zanetti. W sumie ukazano szerzej 40 portretów, które następnie przedstawiono w obszerniejszym katalogu zawierającym kilkadziesiąt zabytków ikonograficznych i 16 dokumen­ tów dotyczących historii omawianej kolekcji. Książka ta stanowi znako­ mity materiał porównawczy nie tylko do historii tego odciętego od obcych �240 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wpływów regionu Włoch, lecz do odzieży podgórskich regionów Europy X V I I - X I X w. Portrety prowincjonalnych malarzy ukazują charakterystycz­ ne twarze mieszczan i chłopów przypominające swym ostrym realizmem portrety sarmackie Polski, Węgier czy Słowacji. Zarazem analiza przed­ stawionych ubiorów ukazuje bardzo powierzchowne wpływy tak francuskiej mody tego okresu, jak jej ludowej wersji z innych regionów Włoch. Męskie ubiory świadczą o nieco większym wpływie tej mody przynajmniej w spod­ niach do kolan przy prosto krojonych kaftanach i kołnierzach koszul za­ miast halsztuków. Większa rozmaitość cechuje odzież kobiet, rzadziej opusz­ czających swe miejsce zamieszkania Noszą one różne czepki, chustki lub szale misternie zawiązywane na głowach, gorsety na haftowanych koszulach i fartuchy na długich spódnicach. Należy zaobserwować wczesne rozpow­ szechnienie się drukowanych płócien lub perkali, z których szyto fartuchy. Dzieci ubierano podobnie jak dorosłych jeszcze w X I X w. Irena Turnau IISITfDT IRC^FOIOGII I El!:0!i *f Polskiej Akademii Nauk Z A K Ł A D ETNOLOGU A l . Solidarności 105» 00-140 W a r s z a w a te!. 2 0 - 2 8 - 8 1 do 8 4 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/85e7942de382ce22e17f9cdf767f0393.pdf 07d61fff1e9dfb025c9ea0758419cdb6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1416 Title A name given to the resource Anna Zambrzycka-Steczkowska (1931-1993) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.181-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E К R O L O G I „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Anna Zambrzyeka-Steczkowska (1931-1993) W dniu 4 maja 1993 r. zmarła w Krakowie prof, dr hab. Anna Zambrzy­ eka-Steczkowska. Odeszła od nas niespodziewanie, w pełni sił twórczych. Etnologia, której poświęciła całe swoje życie, była Jej największą pasją, pasją, którą potrafiła natchnąć wielu, i która zaowocowała bogatym i nie­ zwykle interesującym dorobkiem naukowym. Urodziła się 22 lipca 1931 r. w Wilnie, w rodzinie o tradycjach zesłańców syberyjskich, z których pochodziła Jej matka, z domu Starczewska, a którzy do I wojny światowej mieszkali w Tomsku. Okres ostatniej wojny spędziła we Lwowie. Po jej zakończeniu osiedliła się wraz z rodzicami we wsi Zagorzyce, w powiecie miechowskim, a następnie w Szczecinie, gdzie w 1949 r. zdała maturę. W 1950 r. rozpoczęła w Krakowie studia wyższe w b. Studium Historii Kultury Materialnej Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, uzyskując w 1955 r. stopień magistra z zakresu etno­ grafii, na podstawie pracy pt. „Rzemiosło wiejskie na Podhalu", napisanej pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego. Jeszcze jako studentka, �182 NEKROLOGI w 1954 г., została zatrudniona w Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie powstały Jej pierwsze wnikliwe prace naukowe, w tym również praca doktorska pt. „Uwarunkowania pozycji społecznej rzemieślnika wiejskiego (na przy­ kładzie wybranych wsi kotliny nowotarskiej)". Na podstawie tej pracy, której promotorem był prof. Mieczysław Gładysz, a recenzentami - profeso­ rowie: Kazimiera Zawistowiez-Adamska i Władysław Kwaśniewicz, Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w dniu 23 czerwca 1972 r. nadała Jej stopień doktora nauk humanistycznych. Po blisko dwudziestoletniej pracy w Polskiej Akademii Nauk 1 grudnia 1972 r. dr A. Zambrzycka została zatrudniona w Katedrze Etnografii Sło­ wian UJ, z którą współpracowała już wcześniej konsultując prace magi­ sterskie i prowadząc instruktaż terenowych praktyk studenckich. W dniu 26 czerwca 1981 r. uzyskała w Uniwersytecie Jagiellońskim stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych na podstawie pracy pt. „Zwyczajowe formy współżycia społecznego (Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opol­ skim)", której recenzentami byli profesorowie: Józef Burszta, Mieczysław Gładysz i Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Pracę tę wyróżniono nagrodą I I I stopnia Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. We wrześniu 1981 r. Profesor Zambrzycka została powołana na stanowisko kierownika Katedry Etnografii Słowian UJ i funkcję tę pełniła do 1987 г., rezygnując z niej na własną prośbę z powodu złego stanu zdrowia. W dniu 1 czerwca 1991 г., na podstawie całości dorobku naukowego i dydaktycz­ nego została powołana przez Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego na sta­ nowisko profesora nadzwyczajnego, a 3 listopada 1992 r. otrzymała z rąk Prezydenta RP tytuł profesora nauk humanistycznych. W dniu 14 kwietnia 1993 r. Katedra Etnologii UJ wystąpiła z wnioskiem o nadanie Profesor Zambrzyckiej Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski. Karierę naukową Profesor Zambrzyckiej kształtowały wybitne osobisto­ ści polskiej etnologii, począwszy od prof. Kazimierza Moszyńskiego poprzez innych przedstawicieli tzw. krakowskiej szkoły etnograficznej, jak profe­ sorowie: Mieczysław Gładysz, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz uczona wielkiej miary prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska z Łodzi. Dogłębne prace badawcze, konsekwentnie realizowane zamierzenia i wzorowy warsztat naukowy zaowocowały wypracowaniem własnego stylu pracy i podejścia do podejmowanej problematyki. Zawsze przywiązywała dużą wagę do poprawności metodologicznej badań tereno­ wych, które prowadziła w różnych regionach kraju, w tym również na niełatwym i wymagającym od badaczy dużej wiedzy i odpowiedzialności Śląsku Opolskim. Jeden z elementów wnikliwego podchodzenia do podej­ mowanych zagadnień stanowi wykorzystywanie we własnych badaniach taksonomicznej metody typologizacji zjawisk kulturowych. Prowadząc do­ głębne badania terenowe, najczęściej na podstawie opracowanych przez siebie kwestionariuszy i ankiet, umiała zjednywać sobie mieszkańców, a na- �NEKROLOGI 183 wiązane z nimi kontakty przeradzały się nieraz w długoletnie i szczere przyjaźnie. Umiała bowiem okazać wdzięczność swym informatorom za wspólnie podejmowany trud i ukazać wartość ich tradycji kulturowych. Początkowo podstawowym nurtem zainteresowań było rzemiosło wiej­ skie, które rozpatrywała m.in. z punktu widzenia jego miejsca w strukturze społecznej i gospodarczej wsi, pozycji rzemieślnika i jego oceny przez miesz­ kańców wsi na tle systemu wartości właściwego danemu układowi kulturo­ wemu. Tym rozważaniom poświęciła dwie książki: Rzemiosło we wsi roboť niczo-rolniczej. Na przykładzie wsi Owsiszcze w powiecie raciborskim (Opole 1971) oraz Rzemieślnik w społeczności rolników (Wrocław 1974; wyróżniona w konkursie im. W. Rzymowskiego) oraz liczne artykuły w jęz. polskim i obcym, a także referaty na konferencjach w kraju i za granicą. Drugim, również ważnym nurtem zainteresowań naukowych stały się zwyczajowe formy współżycia społecznego. W pracy swej, opartej również na własnych materiałach terenowych zebranych na Śląsku Opolskim, prze­ prowadziła wnikliwą analizę stosunków międzyludzkich i określiła rodzaje kręgów społecznych, w których realizowane były wzajemne kontakty pomię­ dzy mieszkańcami. Zwróciła m.in. uwagę na rolę sąsiedztwa, poczucie po­ krewieństwa między mieszkańcami wsi i jego społeczno-kulturowe kon­ sekwencje, współdziałanie gospodarcze i rozpowszechnioną w rolnictwie tradycyjną formę odrobku. Swoje rozważania, oparte nie tylko na wnikli­ wych badaniach empirycznych, lecz także na materiałach archiwalnych i bogatej literaturze przedmiotu, przedstawiła w dwóch monografiach: Odrobki jako forma współdziałania gospodarczego na wsi (Opole 1967), Zwyczajowe formy współżycia społecznego. Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opolskim (Kraków 1980) oraz kilku artykułach, z których: Próba za­ stosowania jednej z metod taksonomicznych w typologii zjawisk etnograficz­ nych (Prace Etnograficzne UJ, z. 7:1974) został wyróżniony I I nagrodą na Konkursie Asystentów UJ. Dalsze zainteresowania Profesor Zambrzycka skierowała na ważki pro­ blem kultury symbolicznej, związany z pojęciem daru. Swą koncepcję trak­ towania daru jako kategorii kultury, niewątpliwie pionierską w etnologii polskiej, rozwinęła w artykułach i wypowiedziach, jak пр.: Społeczna i kul­ turowa funkcja daru (Prace Etnograficzne UJ, z. 10:1977), O możliwości analizy wymiany darów (Prace Etnograficzne UJ, z. 18:1983), Pojęcie daru jako kategorii kultury (Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etno­ graficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 28:1988/1991), Obrzędowa wymiana darów w kulturze ludowej (wspólnie z M . Maj, „Etnografia Polska", t. 28:1985, z. 1). Problematyką tą potrafiła zainteresować etnologów w Polsce i w innych ośrodkach uniwersyteckich (Belgrad, Bratysława, Lund, Praga, Zagrzeb), czego efektem była wydana pod redakcją naukową Profesor Zambrzyckiej praca zbiorowa: Kulturowa funkcja daru (Prace Etno­ graficzne UJ, z. 25:1988), jak też liczne referaty wygłaszane na między­ narodowych konferencjach w kraju i za granicą. �184 NEKROLOGI W tym ogólnym przeglądzie nie można pominąć prac z dziedziny me­ todologii i historii etnologii. Jedną z ostatnich opracowanych przez prof. Zambrzycka publikacji zbiorowych była wydana w jęz. angielskim praca: In Search of Paradigm (Kraków 1992), w której poza Wstępem {W po­ szukiwaniu paradygmatu) znajduje się Jej artykuł: Czas wspólnoty: dar z oka­ zji narodzin dziecka w tradycji ludowej. Wspólnie z prof. Leszkiem Dzięglem zredagowała zbiorową pracę pt. Problemy metodologiczne etnografii (Wro­ cław 1989). Profesor Zambrzycka wniosła też duży wkład w dziedzinę informacji naukowej. Brała bowiem udział w przygotowaniu do druku bibliografii kultury ludowej Karpat i Śląska, a w 1985 r. wydała Przegląd bibliografii etnograficznych. Jest równie autorką haseł: „rzemiosło wiejskie" oraz „współpraca gospodarcza", opracowywanych do tworzonego „tezaurusa" polskiej kultury ludowej. Niezwykle cenna i pionierska w skali etnologii polskiej była realizacja projektu polskiej Sekqi Badania Kultury Ludowej w Karpatach, powołania w 1983 r. w Katedrze Etnografii Słowian UJ banku danych o źródłach archiwalnych, odnoszących się do kultury ludowej Kar­ pat (zob. E. Duszeńko-Król, K. Heller: „Prokeš" - baza danych o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej Karpat Polskich, „Etnografia Pol­ ska", t. 32:1988, z. 2, s. 95-119). Fundusze na ten cel pochodziły począt­ kowo z Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Uniwersytetu Jagielloń­ skiego, następnie projekt „Prokes" został zatwierdzony przez Ministerstwo Edukacji Narodowej wraz z funduszami na jego realizację w 1991 г., co świadczy o docenieniu wagi tego przedsięwzięcia. Na uwagę zasługuje także nawiązana w 1988 r. współpraca z prof. Olgą Goldberg z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, mająca na celu przy­ gotowanie wspólnego opracowania na temat świadomości żydowskich tradyqji kulturowych u mieszkańców Wieliczki koło Krakowa. Do tego wydaw­ nictwa Profesor Zambrzycka przygotowała dwa artykuły: Mit początku oraz Ci, o których przekazano wspomnienia. Praca dydaktyczna w Uniwersytecie Jagiellońskim stanowiła ważny roz­ dział życia Profesor Zambrzyckiej. Pracę tę traktowała z dużą odpowiedzial­ nością i oddaniem. Niewątpliwie była ona Jej wielką pasją. Wymaga­ jąca, ale i wyrozumiała, oczekiwała od studentów zaangażowania umysło­ wego w pracę, inwencji, krytycyzmu i poprawności metodologicznej. Starała się, aby kierowane przez Nią prace magisterskie były dobrze udokumen­ towane, w miarę możności odkrywcze i interesujące, a z czasem inspirujące nawet do dalszych badań. Była promotorem ponad 30 prac magisterskich, recenzentem 6 prac doktorskich, 2 habilitacyjnych oraz promotorem 1 pracy doktorskiej. Całym sercem oddana młodzieży Profesor Zambrzycka poświęcała jej zawsze wiele czasu i troski, w tym również jako kierownik Katedry Etno­ grafii Słowian UJ w trudnym czasie stanu wojennego, starając się o powrót internowanych studentów na studia i pomagając im w znalezieniu pracy. �NEKROLOGI 185 Zawsze wykazywała niezależność intelektualną, podejmując w tym czasie wiele odważnych inicjatyw i zlecając m.in. wykłady osobom nie znajdującym gdzie indziej zatrudnienia. Podkreślenia wymaga fakt, iż w okresie pełnienia przez siebie funkcji kierownika Katedry, obok zajęć dydaktycznych i wielu prac administracyj­ nych, podejmowała wiele cennych inicjatyw, organizując różnego rodzaju konferencje naukowe, współpracę z zagranicznymi ośrodkami uniwersyte­ ckimi (jak np. w Belgradzie, Bratysławie, Kolonii, Lund, Paryżu, Pradze i Zagrzebiu) oraz redagując liczne wydawnictwa naukowe. Warsztat badawczy, który z takim uznaniem podkreślali recenzenci Jej prac, stale doskonaliła i poszerzała. W 1972 r. prof. Za wistowi cz-Adamska, oceniając Jej pracę doktorską napisała: „rzadko się zdarza recenzować pracę tak rzetelną i opracowaną z takim nakładem pracy i z takim poczuciem odpowiedzialności". Ta odpowiedzialność za słowo, sumienność, skrupulat­ na dokumentacja, wewnętrzna dyscyplina i kompetencja cechuje cały Jej dorobek naukowy, sygnowany również nazwiskiem: Zambrzycka-Kunachowicz. Obejmuje on 70 pozycji, w tym 5 publikacji zwartych, 8 prac zbioro­ wych pod Jej redakcją, 32 rozprawy i artykuły oraz 25 recenzji i not recenzyjnych, nie licząc kilku pozycji oddanych ostatnio do druku. Swoją postawę wnikliwego, konsekwentnego i odpowiedzialnego za sło­ wo badacza akcentowała nie tylko w publikacjach, ale także w wystąpieniach na konferencjach w kraju i za granicą oraz licznych zebraniach naukowych. Brała bowiem czynny udział w pracach takich organizacji naukowych, jak: Komitet Nauk Etnologicznych PAN (w latach 1982-1987 jako członek Prezydium), Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bał­ kanach przy w/w Komitecie, Komisja Etnograficzna przy Komitecie Słowianoznawstwa PAN, Komisja Słowianoznawstwa oraz Komisja Etnograficzna Oddziału Krakowskiego PAN. Jako przewodnicząca, od 1991 г., tej ostatniej Komisji (od 1984 r. zastępca przewodniczącego) wykazała wiele inicjatyw i zainaugurowała interesujący cykl odczytów dotyczących etnologii miasta Krakowa. Zapraszała z referatami nie tylko znanych w Krakowie naukow­ ców, przedstawicieli pokrewnych dyscyplin naukowych, ale także umożli­ wiała wystąpienia młodym, początkującym etnologom, zachęcając ich w ten sposób do dalszej pracy. Profesor Zambrzycka zdążyła jeszcze przygotować do druku pierwszy tom wydawnictwa pt. Przestrzenie kulturowe Krakowa z napisanym przez siebie „Wstępem". Była członkiem licznych stowarzyszeń, takich jak: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Polskie Towarzystwo Socjologiczne, Podhalańskie Towarzy­ stwo Przyjaciół Nauk i inne, a także wchodziła w skład Redakcji Naukowej czasopisma „Etnografia Polska" i „Ethnologia Slavica". Bogaty dorobek naukowy, interesujące i nowatorskie stawianie wielu problemów zapewniły Profesor Zambrzyckiej trwałą pozycję w etnologii polskiej, a także międzynarodowej. Zrobiła dla naszej dyscypliny bardzo wiele, ale chciała i mogłaby zrobić więcej. Miała bowiem jeszcze tyle planów �186 NEKROLOGI naukowych i pomysłów badawczych. I chyba dlatego robiła wrażenie osoby śpieszącej się, tak jakby zdawała sobie sprawę, że może nie zdążyć. Pra­ cując bez wytchnienia zawsze jednak znajdowała czas dla innych, dla przyjaciół, studentów, kolegów. Znalazła go też, aby na trzy miesiące przed śmiercią odwiedzić w Warszawie niezwykle cenioną przez siebie i lubianą prof. Annę Kutrzeba-Pojnarową. Jedną z godnych podkreślenia cech prof. Zambrzyckiej była umiejętność słuchania rozmówcy. Umiała też cieszyć się szczerze sukcesami naukowymi innych. Te rzadkie dary oraz poczucie humoru, życzliwość, rzetelność i sumienność zyskiwały Jej wielu oddanych przyjaciół. Niezliczone ich grono, wraz z uczniami i ko­ legami - etnologami oraz przedstawicielami innych dyscyplin naukowych, żegnało Ją w dniu 11 maja 1993 r. na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Nad grobem przemawiali: z ramienia Uniwersytetu Jagiellońskiego, pro­ jektor prof. Bolesław Ginter, dziekan Wydziału Historycznego - prof. Maciej Salomon i kierownik Katedry Etnologii - prof. Leszek Dzięgiel. Pisząca te słowa, zabierając głos w imieniu Pracowni Etnologii PAN w Kra­ kowie, podkreśliła długoletnie związki zmarłej z ówczesnym Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, w którym po­ wstawały Jej pierwsze, zawsze dogłębne i odkrywcze prace. Śmierć osoby tak oddanej swojej dyscyplinie naukowej, a przy tym pełnej życzliwości dla kolegów i uczniów, jest niepowetowaną stratą dla nas wszystkich. Straciliśmy wybitnego badacza, doskonałego wykładowcę i orga­ nizatora oraz inicjatora wielu ważkich przedsięwzięć naukowych, a przede wszystkim wypróbowanego i serdecznego przyjaciela. Zofia Szromba-Rysowa * We wspomnieniu wykorzystano: Ocenę Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego U J działalności dydaktyczno-wychowawczej prof. A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej; oceny profeso­ rów: W. Kwaśniewicza i M . Paradowskiej dotyczące dorobku naukowego wyż. wym. oraz recenzję pracy doktorskiej napisaną przez prof. К. Zawistowicz-Adamską. W tym miejscu pragnę podziękować Panu prof dr. hab. Janowi Steczkowskiemu za informacje i udostępnione mi materiały. Autorem fotografii prof A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej jest Jerzy Rys. � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/dc4e5b95b61377a42dd9a268fc03d677.pdf 592c6e656fbb1cfe1f605301da2a3ea9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1415 Title A name given to the resource "13 grudnia" albo "Co Autor chciał powiedzieć?" / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.167-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeuf, Arnold; Ziółkowski, Mariusz S. Sadowski, Robert M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 A R N O L D L E B E U F , M A R I U S Z S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI (Zakład Antropologii Historycznej Instytutu Archeologii UW, Warszawa) „13 G R U D N I A " A L B O „ C O A U T O R C H C I A Ł P O W I E D Z I E Ć ? " Motto: ,,(...) badaczy wmawiających kulturze ludowej totalną nieznajomość astronomii określił van Gennep jako ,,uważających chłopów europejskich za głupszych niż są, niż kiedykolwiek byli". Można się obawiać, czy złośliwe to określenie nie pasuje chwilami do J.S. Bystronia. Nie tylko zresztą do niego." [Stomma 1976:120] W ostatnim tomie „ L u d u " (t. 75) ukazał się tekst autorstwa Pana dr hab. Ludwika Stommy pt. „Odpowiedź na artykuł z „Etnografii Polskiej" t. 35, 1991, z. 1" będący odpowiedzią (?) na nasz tekst „13 grudnia czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie". Nieco wcześniej, na łamach Polskiej Sztuki Ludowej wypowiadali się w tej sprawie Państwo Krystyna i Krzysztof Piątkowscy w artykule pt. „Czy słońce rodzi się 13 grudnia? - czyli rzecz o pewnej „polemice""; ich argumentacja, choć obszerna jeśli chodzi o objętość, w kwestii meritum sprawy jest niezwykle bliska wywodowi L . Stommy, przeto z przyczyn oczywistych skoncentrujemy się na odpowiedzi tego ostatniego. Tekst naszego Szanownego Oponenta jest znakomitym przykładem pole­ miki z gatunku: „Dziad mówi „owies", baba rzecze „hreczka"...", albowiem zasadnicze materii pomieszanie dotyczy kwestii całkiem podstawowych, a to: - Jakie były nasze zasadnicze zar2;uty, przedstawione w wymienionym wyżej artykule polemicznym, dotyczącym, przypomnijmy, rozprawy doktor­ skiej L . Stommy (oraz jej wersji książkowej) i , co za tym idzie, jakiego rodzaju argumentów i dowodów oczekiwaliśmy od naszego Znakomitego Kolegi dla rozwiania tychże wątpliwości i zastrzeżeń? W zasadzie cała merytoryczna (?) część kontrargumentami L . Stommy streszcza się w następującym jego stwierdzeniu: „Znane we wszystkich językach europejskich przysłowie „Św. Łuca dnia przyrzuca" pozostaje w oczywistej sprzeczności z ustaleniami naukowej astronomii. Pytany, co sądzi �168 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI o tym paradoksie, odpowiadał zawsze profesor Włodzimierz Zonn: czym innym jest astronomia wzorami zobiektywizowana, czym innym zupełnie świadectwo naszych zmysłów. Któż nie widział Słońca, które tańczy, mruga, zatrzymuje się nad horyzontem, a przecież matematyka tego nie potwierdza... Tak więc punktem wyjścia było dla mnie pytanie, czy mogli chłopi widzieć na niebie astronomię nieastronomiczną. W odpowiedzi poleca mi trio udanie się do świątyni abstrakcji astro-matematycznej, jaką jest planetarium. Czyż trzeba lepszego dowodu niezrozumienia, o co w ogóle w mojej pracy chodziło? (Stomma 1992:224). Cytowany fragment wyraźnie wskazuje, że Pan Profesor L . Stomma nie bardzo już sobie przypomina swoje młodzieńcze prace tudzież poglądy. Skoro jednak zdecydował się zabrać w tej sprawie głos, tedy nie od rzeczy będzie przypomnienie mu po raz wtóry zasadniczych tez jego własnej roz­ prawy doktorskiej. Aby nie być posądzonymi o przeinaczenia, posłużymy się dość obficie cytatami ze wspomnianej Rozprawy tudzież jej wersji książ­ kowej. Mamy nadzieję, że Czytelnicy zechcą nam wybaczyć tę nieco uciąż­ liwą procedurę, jednakże ewolucja poglądów naszego Znakomitego Kolegi na sens i cel jego własnych poczynań badawczych zaszła tak daleko, że tylko bezpośrednie odwołanie się do jego tekstów daje jakiś w miarę wymierny punkt orientacyjny. Cóż, pamięć ludzka jest zawodna, na szczęście choć „ verb a volant", to ,,scripta manent". Czego więc chciał L . Stomma dowieść, podejmując rozprawę na temat: „Ceremonie kalendarzowe cyklu dorocznego..."? Tego, że: „Polska kultura ludowa dokonała spośród świąt chrześcijańskich doboru tych, które zgodne były z solarnym kalendarzem azymutowym, a więc ludową obserwacją Słońca (miejsc wschodów i zachodów) i jej interpretacją. (Stomma, 1976:112-113, 1981:77-78). Jako się rzekło, pogląd to nie nowy, ba, powszechnie akceptowany (w tym przez piszących te słowa); cała oryginalność tezy Stommy polegała na tym, że przesuwał On okres tej „solaryzacji świąt chrześcijańskich" (lub „chrystianizacji pogańskich świąt solamych") o co najmniej 2 wieki, na przełom X V I i X V I I wieku, czyli po wprowadzeniu tzw. reformy gregoriań­ skiej kalendarza chrześcijańskiego. Zdaniem L . Stommy rytuał pogański był jeszcze wówczas wystarczająco silny dla spowodowania takiej zmiany świąt, a „obserwacja ludowa" była bardzo precyzyjna, przeto kultura ludowa natychmiast zareagowała na przesunięcie w kalendarzu ważnych zjawisk astronomicznych o pełne 10 dni (Stomma, 1976:92-148, 1981:64 i n.; 83 i n). Rzecz jasna, udowodnienie tak postawionej tezy miałoby kolosalne wprost znaczenie dla historii kultury średniowiecznej i nowożytnej, historii Kościoła w Polsce itd. Wywód swój rozpoczął L . Stomma od ostrej krytyki poglądów J.S. Bystronia i innych badaczy, zdaniem których proces „solaryzacji" mi al istotnie miejsce na ziemiach polskich, z tym że przebiegł o kilka wieków wcześniej: „A poza tym, to badaczy wmawiających kulturze ludowej totalną nieznajomość �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 169 astronomii określił van Gennep jako „uważających chłopów europejskich za głupszych niż są, niż kiedykolwiek byli." Można się obawiać, czy złośliwe to określenie nie pasuje chwilami do J.S. By stronia. Nie tylko zresztą do niego. Popularne wśród badaczy jest wszakże również uznawanie przysłów od­ noszących się do dnia 13.XII za przeżytek kalendarza juliańskiego. Według tego rozumowania wszystkie rzeczone przysłowia powstać by musiały w latach 1286-1415, kiedy to kalendarz juliański wyprzedził rzeczywisty kalendarz słoneczny o 7,5-8,5 dnia, a więc data 13.XII odpowiadała astronomicznemu terminowi zimowego przesilenia dnia z nocą. Przez następne natomiast 6-7 wieków tępa inercja chłopów kazała im powtarzać powiedzonko, nie weryfikując go nigdy empirycznie." (Stomma 1976:121). Tu pojawia się więc Święta Łucja, której święto (13 grudnia) zbiegało się w X I V wieku (z grubsza rzecz biorąc) z przesileniem zimowym. Ale takie wytłumaczenie związku tego i innych świąt chrześcijańskich z ruchem Słońca cofało znów całą sprawę „solaryzacji świąt" głęboko w Średniowiecze, było więc L . Stommie na nic. Dla udowodnienia swej tezy pragnął on bowiem dowieść, że dzień „Świętej Lucy" odpowiadał jakiejś szczególnej pozycji Słońca nie gdzieś w X I V wieku, lecz ponad 200 lat później, w nowym kalendarzu gregoriańskim, w którym astronomiczne przesilenie wypadało już nie 13, a 21 grudnia. Co więcej, musiałaby to być taka „sytuacja słoneczna", która uzasadniałaby trwałość porzekadeł w rodzaju tylekroć cytowanego „Święta Łuca dnia przyrzuca" . I właśnie w poszukiwaniu takich argumentów L . Stomma sięgnął do astronomii. Obecnie zaś twierdzi, że „nie o to w mojej pracy chodziło" (Stomma 1992:224). No więc o co? Mamy chyba prawo zapytać, dlaczego nasz Szanowny Kolega, tak zdecydo­ wanie manifestujący dziś swą niechęć do wszelkiej „abstrakcji matematycz­ nej", w swej Rozprawie (i książce) odsyłał Czytelników właśnie do suchych tabel astronomicznych zamiast mówić im o własnych obserwaqach Słońca „tańczącego" na tle złocistych łanów (lub ośnieżonych pól, zależnie od pory roku), pisał bowiem: „Niestety, nie mamy możliwości zaproszenia cię, Czytelniku, do wspólnej obserwacji w terenie. Spróbujmy więc odtworzyć wyniki, jakie taka obserwacja musiałaby przynieść, analizując tabele zmian terminów wschodów i zachodów Słońca. Oto np. dane dla miasta stołecznego Warszawy z przełomu grudnia i stycznia 1928..." (Stomma 1981:68-72). Po czym na poparcie swych wywodów zamieścił w Rozprawie 10 tabel (tak: dziesięć) astronomicznych, z których reprodukujemy jedną, tytułem przykładu (rye. 1). 1 1 Data 13 grudnia oraz szereg innych, np 2/3 luty, ma zresztą inne, poza słonecznymi, astronomiczne asocjacje, a mianowicie z obserwacją ruchu Księżyca w wieloletnim cyklu. To min, te związki (obok solarnych) zadecydowały o przetrwaniu wątków „astronomicznych" w tradycjach ludowych (i nie tylko ludowych) związanych ze Świętą Łucją czy Matką Boską Gromniczną. Jeden z piszących te słowa poświęcił temu tematowi kilka artykułów i obszerną monografię (Lebeuf, 1987, 1990). �170 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI TABELA XIII dzień LXII. 2.XII. 3.XII. 4.XII. 5JCII. 6.XII. 7.XIL 8.XII. 9.XII. 10.XIL ll.XII. 12.XII. 13.XIL 14.XII. 15.XII. 16.XII. 17.XIL 18JKII. 19.XII. 20.XII. 21.XII. 22JUI. 23JCII. 24.XII. 25.XII. 26.xn. 27.xn. 28.XII. 29.XII. 30.XII. 3 LXII. LI. 2.1. 3.1. 4.1. 5.1. 6.1. wschód (godz.) 721 ? 23 zachód (godz.) 28 1 5 15 27 wschód (różnica) zachód (różnica) łącznie różnica -1 —2 -1 -1 -1 -1 0 -1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 + 1 0 0 + 1 +1 0 +1 +1 0 + 1 + 1 +1 + 1 +1 + 1 + 2 +1 +1 -2 -3 -2 -2 -2 -2 -1 -2 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 0 0 -1 0 0 +1 0 0 +1 0 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +2 + 1 +2 ? 24 1 5 26 __1 7 25 1 5 25 7 27 1 5 2S 7 28 -1 —2 -1 -1 —2 -1 -1 -1 -1 729 7 31 7 32 7 33 734 735 736 737 738 739 74O 74I 7 41 743 743 743 744 744 744 745 74S 15 15 24 24 24 1 5 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 24 22 24 24 24 _1 24 _ 1 24 -1 -1 -1 24 24 24 25 25 26 24 28 29 1 29 1530 745 15 15 15 5 31 32 33 745 I534 74S 15 15 15 745 74S 744 -1 26 745 745 -1 -1 25 745 745 _1 24 35 37 38 1539 -1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 + 1 Ryc. 1. Jedna z tabel w rozprawie doktorskiej L . Stommy wraz z fragmentem komentarza „Analizując tabelę XIII i opierając konsekwentnie jedynie przesłanki opartymi na obserwacji (sposób 2) uznać musimy istnienie dwóch (empirycznych) momentów przesileń: 1) wschodu i 2) zachodu Słońca, których dopiero rezultatem jest całkowite „zwycięstwo dnia nad nocą". „Przesilenie" to wypada wtedy, gdy punkt wschodu i odpowiednio zachodu Słońca znajdzie się w najbardziej na południe wysuniętym miejscu horyzontu (w tabeli XIII odpowiadają im środkowe punkty okresów wyznaczonych serią zer, zawartych między ostatnią różnicą ujemną, a pierwszą dodatnią)." (Stomma, 1976:99-100) Jeśli „astronomia matematyczna" nie miała żadnego związku z rzeczy­ wistością badaną przez L . Stommę, nie bardzo rozumiemy, dlaczego zadał on sobie daremny trud poświęcenia 2 z 5 rozdziałów swej Rozprawy spekula- �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 171 q"om astronomicznym na temat „kalendarza azymutowego" (rozdziały I V i V), opartym na analizie wspomnianych tabel, licznym odwołaniom do wzorów na refrakcję, azymut, tablice Snellena itp., w rodzaju takiego choćby ładnego passusu: „Długość cienia rzucanego przez gnomon w południe danego dnia zależna jest od wysokości /Z/ Słońca w tym momencie. Zależność ta opisywalna jest / nie uwzględniając oczywiście rozmiarów kątowych Słoń­ ca I najprostszym wzorem: X—a.ctg Z , gdzie a = wysokość gnomonu, zaś X = długość rzucanego przezeń cienia. Wysokość Z obliczyć możemy z kolei znając szerokość geograficzną miejsca obserwacji /V/ i wartość deklinacji Słońca danego dnia /Y/. Wówczas Z= 90°-V Podsumowując uzyskamy równanie: X=a-ctg (90°-V+Y) Przy proponowanym pomiarze różnica długości cienia dla kolejnych dni czerwcowych wynosiłaby jednak przeciętnie ok. 1 mm, a dla okresu 14.VI-2.VII. ok. 0,5mm." (Stomma 1976:95). I tak przez dwa rozdziały. Skoro było to merytorycznie bez znaczenia dla wywodu należy domniemy­ wać, że Autor zamieścił inkryminowane partie dla celów dekoracyjnych lub magicznych, jak bowiem wiadomo, szczególną siłę mają zaklęcia wypowia­ dane w możliwie niezrozumiałym dla Wiernych języku. Szanowny Panie Kolego, litości! Skoro dla Pana obecnie nawet planeta­ rium, do którego uczęszczają uczniowie szkoły podstawowej, jest „Świątynią abstrakcji astro-matematycznef\ to po co epatował Pan Czytelników takimi choćby wypowiedziami?:" Wzór/vide rozdział IV, s. 99/ cos m = —sin Y: cos V obarczony jest otóż oczywistym warunkiem cos^l, z którego wynika: cos V^sin Y. Maksymalna wartość kąta deklinacji wynieść może + / — 23°27'/ sin = 0,397949/, a więc kąta V/ cosinus o tejże wartości/: 65°33' (tak w tekście - uwaga Cytujących). Innymi słowy szerokość geograficzna 66°33' czyli koła podbiegunowe, wyznaczają teoretyczną granicę stosowalności obserwacji wschodów i zachodów Słońca. Prócz granicy teoretycznej istnieje również granica praktyczna, wyznaczona możliwościami oka ludzkiego. Średnia dzien­ na zmiana azymutu winna, - by proces stał się powszechnie i dokładnie obserwowalny bez użycia przyrządów optycznych, - przekraczać 18'20", przy czym optymalne warunki obserwacji zapewnione są, gdy sięga ona 25'30"/vide: rozdział IV, gdzie wielkości te podano w zaokrągleniu/" (Stomma 1976:132). Rzeczywiście, robi to wrażenie bo chyba to miał Autor na myśli mówiąc o „astronomii wrażeniowej". I szalenie to wszystko odkrywcze, szkoda tylko że, jak Pan sam twierdzi, zupełnie niepotrzebne (akurat w tym przy­ padku całkowicie się z Panem zgadzamy). Po lekturze Rozprawy nie mamy żadnej wątpliwości, że się Pan na astronomii zupełnie nie zna (zainteresowanych odsyłamy do szczegółowej analizy tej części wywodu L . Stommy w naszym poprzednim artykule), ale w takim razie nie trzeba było sięgać po argumenty z dyscypliny Panu obcej (a może po prostu wybrać sobie inny temat na Doktorat?). To nie my �172 ARNOLD L E B E U F , MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI zaatakowaliśmy Pana znienacka na obcym Panu gruncie astronomii, to Pan sam, z dużym rozpędem i tupetem na pole to wszedł. Teraz zaś, poza uporczywym powoływaniem się na osobistą znajomość ze śp. prof. Włodzimie­ rzem Zonnem, nie znajdujemy w Odpowiedzi najmniejszej nawet próby obalenia naszych argumentów, w których wykazaliśmy całkowitą błędność wspomnia­ nych wyżej astronomicznych spekulacji, rozpisanych na ok. 25% całości rozprawy. Bardzo dobrze rozumiemy tę sytuację. Nie mogąc w żaden sposób podważyć naszej krytyki w tej materii, nasz szanowny Oponent zastosował procedurę opisaną w Argumencie 35 „Erystyki" A . Schopenhauera. Z jednej strony próbuje On pomniejszyć znaczenie tej partii swego wywodu, która jest ewidentnie błędna („to nie o to chodziło"), co jest jednak nieco karkołomne przy wspomnianych wyżej proporcjach, więc przy okazji, przez ciągłe odwoły­ wanie się do znajomości z Prof. Zonnem, usiłuje on zasiać u mniej zorientowa­ nych w sprawie Czytelników wątpliwość co do zasadności naszych zarzutów. Nie wątpiliśmy ani przez chwilę w twierdzenie L . Stommy, który powiada ,,(...) rodzina moja blisko była z Zonnami związana, co umożliwiało mi stały i nieskrępowany do profesora dostęp (...)" (Stomma 1992:223). Pozwalamy sobie atoli wątpić w to, żeby nawet student I roku astronomii opowiedzieć mógł ówczesnemu mgr. L . Stommie tego rodzaju, mówiąc dosadnie, bzdury, jakie zawarte są we wzmiankowanych astronomicznych rozdziałach Rozprawy; jest to raczej efekt nieuważnej lektury przez samego L . Stommę popularnych podręczników „Astronomia dla geografów" oraz „Orientaqa terenowa - podrę­ cznik harcerski", wielokroć w Rozprawie cytowanych (np. Stomma, 1976:96 i nn). Ponadto nie jesteśmy specjalnie przekonani co do możliwości pośmiertne­ go konsultowania przez Profesora Włodzimierza Zonna (zmarłego 28 lutego 1975 r.) błędnych obliczeń dotyczących „obserwatorium w Skordiowie", odkrytego jakoby, wg relacji samego L . Stommy, w maju 1975, ani też całkowicie błędnej argumentacji astronomicznej zawartej w ostatecznej wersji doktoratu, obronionego w czerwcu 1976 r., czyli w 16 miesięcy po śmierci Profesora Zonna. Wobec tego stwierdzenia Autora: „Chciałbym w tym miejscu złożyć najgłębszy hołd pamięci ś.p. prof Włodzimierza Zonna, który był łaskaw służyć mi swoją pomocą, konsultując astronomiczne partie niniejszej pracy." (Stomma 1981:64), uznać należy za pewną „nadinterpretację faktów". Przynaj­ mniej tak sądzą piszący te słowa, z których jeden (R.S.) miał zaszczyt być tegoż Profesora Zonna studentem. Ówczesny mgr L . Stomma, w swej Rozprawie wykpiwał m.in. J. Bystronia, M . Gładyszowa i K . Moszyńskiego, zarzucając i m niedocenianie ścisłości ludowej wiedzy astronomicznej, a teraz Profesor Stomma reaguje alergicznie na wszelką wzmiankę o astronomii. Wtedy Doktorant z wielką swadą interpretował wzory i tabele astronomiczne, zaś teraz twierdzi, że nie miały one żadnego znaczenia dla jego rozprawy. Każdemu wolno zmienić poglądy, na tym polega między innymi przecież uprawianie nauki. Ale nie polega ono na uporczywym przekonywaniu wszystkich o własnej nieomylno­ ści, przez chowanie się za plecy zmarłych Autorytetów. �13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ' 173 Przejdźmy teraz do kwestii sławetnego „obserwatorium z palików w Skordiowie", które w całym wywodzie L . Stommy zajmuje bardzo poczes­ ne miejsce. Jak bowiem sam pisze: „(...) łatwo było zamarzyć o czymś więcej, 0 czymś namacalnie dosłownym, o kropce nad i. A gdyby tak udało się odnaleźć kogoś, kto prowadzi jeszcze obserwacje miejsc zachodów i wschodów, lub choćby o kimś takim bezpośrednią i wiarygodną relację... (Stomma 1981:93). No i „szczęście uśmiechnęło się wreszcie w Skordiowie" gdzie to, w maju 1975 r., L . Stomma miał spotkać informatora, p. Stefana Kostrzanowskiego, który miał jeszcze „od przed wojny" takie właśnie „obserwatorium z kij­ k ó w " (Stomma 1976:136-137; 1981:96~99) W naszym tekście polemicznym ustaliliśmy, co następuje: 1. Opis w Rozprawie nie odpowiada sytuacji terenowej gospodarstwa S. Kostrzanowskiego, albowiem przy podanych przez L . Stommę (jakoby przez niego samego pomierzonych) odległościach, tworzące obserwatorium paliki musiałyby znajdować się na gruntach sąsiedniej wsi Michałówka, należących do innego gospodarza. 2. Odnaleziony przez nas informator L . Stommy, Stefan Kostrzanowski 1 jego Rodzina (syn i synowa), stanowczo zaprzeczyli istnieniu takiego „obserwatorium z palików". 3. Mieszkający w Skordiowie gospodarze., m.in. Józef Zoruk, u którego kwaterowała część grupy terenowej L . Stommy, dobrze pamiętają same 2 2 L . Stomma pisze: „Tak się też składa, iż w rozlicznych przypadkach pretendują chłopi, iż kalendarzowa ich wiedza wysnuta jest z obserwacji miejsc wschodów i zachodów słońca na horyzoncie. Szanowne trio przyznało, że wspomina o tym Moszyński, co świadczy jedynie o braku znajomości bibliografii, gdyż informacji podobnych z terenu całej Europy jest bardzo wiele i nie stanowią dla nikogo ani sensacji ani zaskoczenia. W każdym razie twierdzi trio że w Skordjowie nie mogło się to zdarzyć." (Stomma, 1992:224). Szanowny Panie, „kpi Pan czy o drogę pyta?" Pisaliśmy przecież wyraźnie: „teza o istnieniu podłoża pogańskiego w niektórych świętach chrześ­ cijańskich (...) jest nienowa, a jej uzasadnienia szukać można choćby w samej praktyce na­ wracania. (...) tematowi temu poświęcona jest obszerna literatura..." (Lebeuf, Ziółkowski, Sadowski 1991 :194). Kilka wybranych pozycji zacytowaliśmy tamże (przyp. 2 i Bibliografía), tytułem przykładu. Ale to przecież Pan sam, w odniesieniu do obserwacji Słońca na horyzoncie, przytacza (dla obszarów sąsiadujących z Polską) jako jedyny poświadczony przykład, ten właśnie znany K . Moszyńskiemu z informacji z „drugiej ręki", a dotyczący „Karpat Ruskich" w końcu X I X w.! Do tego Informatorka Moszyńskiego podała niezbyt precyzyjny opis a, co najważniejsze, bez dat dziennych! Pisze Pan dalej: „Mogła J. Cieszyńska (Informatorka K . Moszyńskiego - przypomnienie Cytujących) odnaleźć „kalendarz z kijów", a my - czyż mamy być gorsi?" (Stomma, 1981:96). Oznacza to, że odwołuje się Pan właśnie do tego konkretnego przykładu sprzed ok. 80 lat, a nie żadnego nowszego świadectwa znanego Panu z literatury. Mimo to napisaliśmy, że odkrycie podobnego kalendarza było „teoretycznie możliwe" (Lebeuf et al., loc. dt). Każdy badacz terenowy zgodzi się jednak, że odkrycie po 80 latach od ostatniej poświadczonej wzmianki (do tego nieprecyzyjnej i „z drugiej ręki") dowolnego wytworu kulturowego (a już szczególnie takiego, który bezpośrednio zahacza o kwestię trwałości pogań­ skich elementów w kulturze duchowej) byłoby sensacją wymagającą ze strony Odkrywcy niezwykle starannego opisu i dokumentacji. Jeśli zaś ktoś tu jest niezbyt zorientowany w lite­ raturze przedmiotu, to raczej nie my. �174 ARNOLD L E B E U F , MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI badania, ale absolutnie nie przypominają sobie istnienia takiego „zespołu palików" ani tym bardziej ich odkrycia przez L . Stommę. 4. Brak jakiejkolwiek dokumentacji terenowej dotyczącej tego sensacyj­ nego przecież znaleziska. Poza wymiarami podanymi w cytowanym fragmen­ cie Rozprawy, L . Stomma nie podał ani planu (choćby szkicowego), ani zdjęcia, ani nawet tekstów wywiadów z S. Kostrzanowskim. Nasze poszuki­ wania, w tym również zwrócenie się do Autora o udostępnienie danych terenowych, spełzły na niczym. 5. Gdyby nawet ten zespół palików istniał, to przy podanych przez L . Stommę wymiarach nie mógłby on spełniać sugerowanej przez niego funkcji obserwacji Słońca w okresie przesilenia grudniowego. D o zarzutu podanego w p. 5., dotyczącego, przypomnijmy, tego że przy odległościach rzekomo osobiście przez Doktoranta pomierzonych w terenie tzw. „Palik A " znajdowałby się 15 metrów za daleko, żeby m ó c wskazywać jakąkolwiek pozycję Słońca na horyzoncie, L . Stomma nie ustosunkowuje się w ogóle, wychodząc ze słusznego jak się zdaje założenia, że o tabliczce mnożenia, twierdzeniu Euklidesa i innych ponurych „abstrakcyjno - mate­ matycznych" kwestiach część humanistycznie zorientowanych osób woli raz na zawsze zapomnieć z chwilą otrzymania dyplomu maturalnego (a często znacznie wcześniej...). Przy takim założeniu można zasadnie domniemywać, że mało kto zwróci uwagę na taki drobiazg jak 15-metrową niezgodność w pomiarach przy deklarowanej przez Autora pięcio-centymetrowej dokład­ ności tychże (sic! - Stomma 1976:136-137). L . Stomma poświęca za to nieco uwagi kluczowej kwestii Informatora, p. Stefana Kostrzanowskiego oraz niezgodności sytuacji parceli z opisem zawartym w Rozprawie: „Dwa są na to dowody: primo topografia odtwarzana po piętnastu latach, kiedy zmienił się nawet układ zabudowy wsi, nie mówiąc już o krzewach, zielskach (...) (Stomma 1992:224). A skąd to Pan Profesor Stomma wie, jak dalece zmienił się układ wsi? Porównanie sytuacji terenowej parceli nr 253 i jej otoczenia (co zrobiliśmy w 1989 i 1991 r.) z planem katastracyjnym oraz m a p ą w skali 1:10000, sporządzonymi w początku lat 70-tych, dowodzą rzeczy wręcz przeciwnej, a mianowicie braku zmian, poza faktem o którym pisaliśmy, że dom pp. Kostrzanowskich jest w ruinie. Natomiast nie zmienił się najważ­ niejszy element: granica między wsiami Skordiów i Michałówka (patrz p. 1), a więc gdyby Obserwatorium rzeczywiście istniało, to paliki musiałyby znajdować się u sąsiada p. Kostrzanowskiego. Parafrazując jedno z celniejszych stwierdzeń naszego Szanownego Oponenta: „Pokażcie mi chłopa pol­ skiego, który, gdy mu sąsiad paliki na polu wbija, bliżej się nie zainteresuje i ani kłonicą pogoni..." Oj, przydałaby się Panu Profesorowi może nawet nie praktyka terenowa, do której odbycia nas zachęca, ale choćby obejrzenie filmu „Sami swoi"... O sprawie wywiadu z p. Kostrzanowskim L . Stomma wypowiada się z nieco szczególnym poczuciem humoru: „W komisariacie policji okłada policjant pałką mumię egipskiego faraona. - No i jak tam? - pyta go posterun- �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 175 kowy. — Wszystko w porządku — przyznał się. (...) wywiad z 85-letnim wieśniakiem, który nie przypomina sobie, co mówił szesnaście lat temu. Ale oczywiście, mumia faraona też się przyznała." (Stomma 1992:223-224). Jeśli właściwie pojęliśmy sens użytej przez Pana Profesora metafory, to należy rozumieć, że podaje Pan w wątpliwość: 1 - aktualny stan władz umysłowych Informatora, których osłabienie miałoby nastąpić z powodu naturalnych procesów, wynikających z nieu­ błaganego upływu czasu. 2 - użytą przez nas procedurę badawczą, którą był Pan łaskaw porów­ nać do „okładania pałką". Jak się odbył wywiad z Rodziną Kostrzanowskich, o tym każdy zainte­ resowany może się sam przekonać, albowiem poza opublikowanym przez nas streszczeniem istnieje pełne nagranie, zdeponowane w Katedrze Etnolo­ gii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego (dokładne refe­ rencje podaliśmy w naszym artykule polemicznym). Warto jednak może uściślić jedno: p. Kostrzanowski nie twierdzi, że nie pamięta, on wręcz stanowczo zaprzecza istnieniu na terenie swej dawnej posiadłości obserwatorium, którego opis figuruje w Rozprawie L . Stommy. Jeśli przeczenie to wynika, jak sugeruje L . Stomma, ze starczej amnezji, to należałoby jeszcze wytłumaczyć, dlaczego dotknięty jest nią 40-letni, urodzony w Skordiowie, syn p. Stefana, Mieczysław Kostrzanowski? Zwła­ szcza że, jak pisze L . Stomma, chodziłoby tu nie o kilka wbitych naprędce palików, lecz o relikt istniejący od „przed wojny" (Stomma 1976:136). Dlaczego nie pamiętają o tym sąsiedzi Kostrzanowskich ze Skordiowa, przypominający sobie za to znakomicie inne, w tym i dość pikantne, szczegóły pobytu w 1975 r. grupy badawczej kierowanej przez L . Stommę? Czyżby w Skordiowie zapanowała epidemia amnezji, i to na dodatek ukierunkowana na jeden tylko temat ? W dalszej odpowiedzi na nasze wątpliwości L . Stomma odwołuje się do „zdrowego rozsądku" Czytelników, przedstawiając taki oto wywód: „gdy­ bym rzeczywiście premedytował naukowy hold-up, czy robiłbym to aż tak nieskończenie głupio? Bo pomyślcie Państwo tylko: podaję nazwiska i dokładne namiary informatorów, do czego bynajmniej nie byłem zobowiązany (sic!!! - podkreślenie Cytujących); przeprowadzam badania wspólnie z kilkunastoma studentami — potencjalnymi świadkami przestępstwa; opisuję wszystko w popu­ larnej książce dostępnej astronomom i wszelkim innym zainteresowanym; refe­ ruję wielokrotnie rzecz poza granicami kraju i to w obecności cytowanych przez trio autorytetów, (...) badania w Skordiowie prowadzone były w ramach prac tzw. grup ćwiczeniowo-laboratoryjnych, których uczestnicy musieli złożyć ory­ ginały wywiadów w Katedrze, bo inaczej nie zaliczono by im po prostu roku, etc, etc." (Stomma 1992:223-224). Poza dość nowatorskim stwierdzeniem, 3 3 Swoją drogą tego rodzaju stwierdzenia i porównania, których w tekście Pana Profesora jest więcej, dużo mówią o Jego stosunku do ludzi, wśród których pracował... �176 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI że badacz terenowy nie jest zobowiązany do podawania źródeł swych infor­ macji , reszta wywodu brzmi z pozoru przekonująco, ale może po kolei: - Interesuje nas nie cała działalność grupy laboratoryjnej L . Stommy w chełmskiem, której głównym przedmiotem badań była zresztą wcale nie astronomia, lecz obrzędy rodzinne, ale tylko te wywiady, które dotyczą bezpośrednio „Obserwatorium z palików" w Skordiowie. - Z cytowanej wypowiedzi L . Stommy wynikałoby, że wywiady te ro­ bili studenci, którzy powinni byli złożyć je do archiwum Katedry. Ale przecież w swej pracy doktorskiej L . Stomma opatruje całą część dotyczącą p. Kostrzanowskiego sygnaturą M W „Materiały Własne", oddzielając je wyraźnie od materiałów sygnowanych K E (Katedra Etnografii), złożonych do archiwum Katedry. Więc kto w końcu odkrył „Obserwatorium z pa­ lików": L . Stomma czy jego studenci? I gdzie są materiały z prac te­ renowych, skoro nie ma ich L . Stomma, mimo że sam twierdził inaczej w swym doktoracie? Jak wspominaliśmy, parokrotnie przeszukiwaliśmy Archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , korzystając z pomocy pracow­ ników Katedry, zwracaliśmy się też osobiście ( M Z ) do L . Stommy o udostęp­ nienie materiałów skordiowskich. Wszystko bez rezultatu. Teraz, aby rzecz całą wyświetlić ostatecznie, zwróciliśmy się oficjalnie, drogą pisemną, do Dyrekcji Katedry z prośbą o ustalenie stanu faktycznego zasobów Archi­ wum. Otrzymaliśmy również pisemną odpowiedź, którą reprodukujemy in extenso w Aneksie za zgodą nadawcy, Kierownika Katedry, p. prof. dr hab. Zofii Sokolewicz. W piśmie tym czytamy m.in.: „pragniemy uprzejmie poin­ formować, że materiały z badań prowadzonych przez Ludwika Stommę w Sko­ rdiowie w maju 1975 nie zostały przez niego złożone w archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego'' (ibid). Informator zaprzecza, materiałów nie ma, pozostaje więc tylko sprawa domniemanych „świadkówprzestępstwa", czyli kilkunastu studentów, uczes­ tniczących w badaniach terenowych. Zastanowiło nas już kilka lat temu, że poza L . Stommą nie mogliśmy zlokalizować nikogo, kto widziałby wspo­ mniane „Obserwatorium z palików" w terenie tj. w Skordiowie, kto poma­ gałby L . Stommie np. w pomiarach taśmą metryczną znaleziska, kto uczest­ niczyłby w wywiadzie ze Stefanem Kostrzanowskim. itp. Wszystkie zapytane przez nas o to osoby przypominały sobie prezentaqe tego sensacyjnego przecież odkrycia(?) z referatów L . Stommy w Warszawie, w kilka miesięcy po badaniach terenowych. Po ukazaniu się ponad półtora roku temu naszego tekstu polemicznego oczekiwaliśmy, że odezwie się ktoś, kto znałby sprawę 4 4 Panu Profesorowi pomyliły sie chyba pewne podstawowe kategorie informacji: otóż o ile rzeczywiście w niektórych ankietach na tzw. „tematy światopoglądowe" można nie publikować danych Respondenta, to zasada ta nie dotyczy ustalania istnienia lub nieistnienia obiektów materialnych, w tym przypadku „obserwatorium z kijków". Czy gdyby Pan Profesor znalazł np. chałupę z X V I I wieku, to też „nie byłby zobowiązany" do podania jej lokalizacji? �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 177 z autopsji terenowej. Nie zgłosił się nikt, co było tym dziwniejsze, że część ówczesnych studentów pracuje obecnie w zawodzie, z tego niektórzy na Uniwersytecie Warszawskim, a o naszych poszukiwaniach było, przynajm­ niej od 1988 roku, dość głośno. N o cóż, w myśl porzekadła „Nie chce G ó r a do Mahometa, musi Mahomet do G ó r y " , sami zabraliśmy się do poszuki­ wań uczestników badań terenowych w Skordiowie. Dysponowaliśmy od­ nalezioną w Archiwum Katedry listą imienną osób, które brały w nich udział. Udało nam się skontaktować z 7 osobami . Z przeprowadzonych rozmów wyłania się następujący obraz: - Grupa laboratoryjna pracująca w Skordiowie w maju 1975 (w dwóch turach) liczyła co prawda 20 osób, ale znakomita większość prowadziła badania nad obrzędowością rodzinną, szukając m.in. reliktów tradycji „ius primae noctis" (w ramach obrzędów weselnych). Natomiast „astronomią", czyli poszukiwaniem śladów „kalendarza azymutowego" zajmowały się, po­ za samym L . Stommą, 2-3 osoby (jedna zrezygnowała z tego tematu w trak­ cie badań). - O postępie w pracach „podzespołu astronomicznego" Rozmówcy nasi nie byli w trakcie pobytu w Skordiowie informowani. Dwoje spośród nich podało, że L . Stomma uznał badania w tej materii za zbyt trudne, aby mogła je prowadzić cała grupa. - Jeden z naszych Rozmówców uczestniczył w pracach tegoż podzespołu. Podkreślił, że badania nad tematem „astronomicznym" szły bardzo opornie, ilość uzyskiwanych (przynajmniej przez niego) informacji była niewielka. - Żadna z zapytanych osób (w tym członek „podzespołu astronomicznego") nie była świadkiem odkrycia „Skordiowskiego Obserwatorium" ani też nie potrafi wskazać nikogo, kto twierdziłby, że był tego faktu naocznym świadkiem. - Informację o odkryciu „Obserwatorium" otrzymały po zakończeniu badań, w Warszawie, na jesieni 1975 r. lub w początkach 1976 r., na tzw. „podsumowaniu grup laboratoryjnych". Jedyną osobą, która odkrycie to referowała, był sam L . Stomma. Tak w rzeczywistości wygląda sprawa rzekomych „kilkunastu naocznych świadków" skordiowskiego Odkrycia... W swej odpowiedzi Pan dr hab. L . Stomma oburza się: ,,(...) gdybym rzeczywiście premedytowal naukowy hold-up, czy robiłbym to aż tak nie­ skończenie głupio?" (loc. cit.) Nasz znakomity Kolega jest stanowczo zbyt skromny: to było przecież całkiem zręcznie pomyślane. Zwracaliśmy np. uwagę na zastanawiającą zbieżność daty „odkrycia obserwatorium" w po­ siadłości Pana Stefana Kostrzanowskiego (maj 1975) ze sprzedażą gospo­ darstwa i przeprowadzką tegoż S. Kostrzanowskiego ze Skordiowa pod 5 5 Lista uczestników wspomnianych badań w Skordiowie oraz spisane teksty rozmów z Osobami, z którymi się skontaktowaliśmy, do wglądu w Archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, sygn. M-22, oraz w Archiwum Zakładu Antropologii H i ­ storycznej Instytutu Archeologii UW. �178 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI Nowogard Szczeciński (lipiec 1975). Przypadek? Jeśli tak, to trudno przypu­ szczać, aby L . Stomma, prowadzący badania w maju, na ok. półtora miesią­ ca przed przeprowadzką, nie był zorientowany w tak zasadniczych planach życiowych Rodziny Kostrzanowskich, skoro wiedzieli o tym nawet jego studenci! . Przeprowadzka oznaczała przecież w sposób oczywisty zniszcze­ nie wszelkich materialnych śladów po „obserwatorium" i zarazem wyjazd na drugi kraniec Polski wiekowego już wówczas (66 lat) Informatora. I to do tego jedynego, w kwestii tak fundamentalnej jak „obserwatorium z pali­ ków", które było, wg. słów samego L . Stommy, „kropką nad i " całego wywodu zaprezentowanego w Rozprawie. Przecież gdyby nie przypadek (patrz nasz poprzedni tekst) i parę zastanawiających niekonsekwenqi w opi­ sie terenowym, pewnie nigdy nie pojechalibyśmy do Skordiowa, a wtedy, co warto podkreślić, za lat kilkadziesiąt opis „Obserwatorium z palików" wszedłby do kanonu szacownych dokumentów terenowych o równie niepod­ ważalnej wiarygodności, jak np. dane K . Moszyńskiego! Samo wykazanie całkowitej błędności astronomicznej części wywodu L . Stommy czy sprzecz­ ności w rzekomych pomiarach (patrz 15-metrowy „błąd") niewiele by dało. Alergia na matematykę jest u znacznej części humanistów zbyt silna, o czym Profesor Stomma doskonale wie, sądząc po zastosowanej w Odpowiedzi praktyce, którą Francuzi określają eleganckim mianem „Noyer le poisson", a która to ma nieco bardziej dosadny polski odpowiednik w porzekadle o „odwracaniu kota ogonem" Dowodem na skuteczność przyjętej przez naszego Kolegę taktyki jest to, że, jak słusznie sam zauważa, trzeba było aż 16 lat, aby dociec prawdy. No cóż, udowodnienie fałszerstwa w sprawie sławetnego „Człowieka z Piltdown" zajęło ponad pół wieku... Obawiamy się, że może teraz minąć sporo czasu, nim skądinąd bardzo obiecujące badania archeo- i etnoastronomiczne odzyskają w polskim środowisku naukowym wiarygodność. L . Stomma zarzuca nam, że sugerujemy, iż w badaniach w Skordiowie „wyssał on wszystko z palca". A czy mógłby nam wskazać jeden choćby fakt, który by do takiej konkluzji nie prowadził? Pisze również: „po co by mi to było, skoro i bez części astronomicznej nie traciła praca na wartości, a już w każdym razie wypełniała wszelkie warunki stawiane przewodom doktorskim (...) " (Stomma 1992; 223). „Wypełniała wszelkie warunki" przy błędności 1/4 wywodu, wynika­ jącemu stąd brakowi dowodu na główną postawioną w Rozprawie tezę i , oględnie mówiąc, mało wiarygodnych badaniach terenowych? Nie nam zresztą w materii przyznawania stopni naukowych wyrokować, w każdym razie u nas, z astronomii i pracy terenowej, miałby ówczesny Pan Magister dwóję. Problem zresztą nie w czyimś tytule naukowym, i nie zajęliśmy się tą sprawą po to, aby go kwestionować (jako się rzekło, nie nasza to sprawa) 6 6 Informację tę uzyskaliśmy od dwóch naszych Rozmówców, patrz przypis 5. �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ' 179 ani też z podpuszczenia „określonych kół i sił", jako to przejrzyście zasuge­ rowali Państwo Piątkowscy (swoją drogą, skąd my znamy to ładne posądze­ nie?). Sprawa jest poważniejsza niż czyjś, nawet profesorski, „amour propre" i „image". Jak wiadomo, etno i archeoastronomia należą do najprężniej rozwijających się gałęzi nauk antropologicznych, czego dowodzi liczba publikacji czy odbywających się coraz częściej, w tym również w Europie środkowej i południowej, konferencji naukowych. Nie sięgnę­ liśmy do pracy L . Stommy z zamiarem, że użyjemy potocznego wyrażenia, „przyłożenia m u " z takich czy innych powodów, lecz traktując j ą jako najbardziej aktualne kompendium wiedzy na temat podobnej klasy badań na obszarze Polski. Nawet po ustaleniu błędności astronomicznej części wywodu wierzyliśmy w rzetelność opisu badań terenowych, a stwierdzoną niekonsekwenqę w układzie palików traktowaliśmy początkowo na korzyść Autora, zakładając że po prostu przez niedopatrzenie przeoczył on wprost sensacyjną konsekwencję swego odkrycia: mianowicie przetrwanie w pol­ skiej kulturze ludowej reliktów tradycji skomplikowanych obserwacji Księ­ życa o genezie sięgającej być może czasów tzw. „kultur megalitycznych". Inną możliwością, jaką zakładaliśmy, to ta, że mógł on trafić na efekty działalności lokalnego miłośnika astronomii (Lebeuf, Ziółkowski, Sadowski 1991:207-208). Dopiero konfrontacja z sytuacją w Skordiowie rozwiała nasze złudzenia, w tym i to dotyczące wiary w rzetelność pracy terenowej niektórych Kolegów oraz ich stosunek do tak zwanej „etyki zawodowej". Utrata złudzeń zawsze napawa smutkiem. Przynajmniej tych, którzy działal­ ność naukową traktują nie tylko w kategoriach mniej lub bardziej błyskot­ liwego felietonu... Skoro o publicystyce mowa, na zakończenie jeszcze jedna kwestia. Pisze L . Stomma: „O ukazaniu się „polemiki" trójki Panów dowie­ działem się przez przypadek, dzięki warszawskim przyjaciołom. Przedtem zanieśli już oni tekst do redakcji codziennych gazet. W trosce o dobro nauki oczywiście..." (Stomma 1992:225). Nie wiedzieliśmy, że redakcja „ E t n o ­ grafii Polskiej" zaliczana jest przez Pana Stommę do „codziennych gazet", a jako żywo nikt inny tekstu od nas nie otrzymał. Jeśli zaś jakieś czasopis­ mo wykorzystało opublikowany przez „Etnografię" nasz artykuł, dowodzi to tylko tego, że środowisko naukowe nie funkcjonuje w izolacji, do czego sam L . Stomma, felietonista poczytnego tygodnika „Polityka", niewątpliwie się przyczynił. A że nie przysporzył sobie tym widać samych przyjaciół, to już nie nasz problem ani wina... LITE RATURA L e b e u f A. 1987 Des évêques et des ourses, w: „Ethnologia Polona", vol. 13 : 257-274. 1990 „Les yeux de Sainte Lucie: une allégorie astronomique dans la cathédrale de Saint Lizàer de Couserans", Thèse de doctorat, Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris (Lille- microfiches 0742/11170/91). �180 ARNOLD L E B E U F , MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI L e b e u f A . , Z i ó ł k o w s k i M., S a d o w s k i R. 1991 13 Grudnia, czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie, „Etnografia Polska", t. X X X V , z. 1:193-216. P i ą t k o w s k a K., P i ą t k o w s k i K. 1993 Czy słońce rodzi się 13 grudnia? - czyli rzecz o pewnej «polemice», „Polska Sztuka Ludowa", R. X L V I I , nr 1 (220): 77-79. Stomma L. 1976 „Ceremonie kalendarzowe cyklu dorocznego", rozprawa doktorska, Katedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, (maszynopis). 1981 Słońce rodzi się 13 grudnia, LSW, Warszawa. 1992 Odpowiedź na artykuł z „Etnografii Polskiej" t. 35, 1991, z / , „Lud", t. 75:223-225. ANEKS (pismo Kierownika Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) Dr Mariusz Ziółkowski ZAKŁAD ANTROPOLOGII HISTORYCZNEJ W odpowiedzi na Pańskie pismo z dnia 30 kwietnia 1993 roku pragniemy uprzejmie poinformować, że materiały z badań prowadzonych przez Ludwika Stommę w Skordiowie w maju 1975 roku nie zostały przez niego złożone w Archiwum Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej Uniwersytytetu Warszawskiego. W maszynopisie jego pracy doktorskiej wspomniane wyżej materiały sygnowane są znakiem „MW" - materiały własne autora. W publikacji książkowej natomiast nie ma żadnego odniesienia do archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Warszawskiego. Pragniemy także dodać, że w spisie informatorów z badań prowadzonych w tym okresie przez Pana Stommę (maj 1975) znajdującego się w posiadaniu archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kultury U W nie występuje nazwisko K O S T R Z A N O W S K I . Kierownik Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej prof. dr hab. Zofia Sokolewicz � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/160cbc2be09834dd2baa1fee691c6371.pdf 4e31916d144b8f3dcfb9adf4fda7077c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1528 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1414 Title A name given to the resource Po co nam samounicestwienie? / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.165-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K I I D Y S K U S J E „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 PO CO N A M SAMOUNICESTWIENIE? W pierwszym zdaniu wypowiedzi Po co nam antropologia?, zamieszczonej w „Etnografii Polskiej", t. 36:1992, z. 1 i opublikowanej w dziale Artykuły, prof. S. Szynkiewicz napisał: „W końcu maja 1992 r. odbyło się posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN o charakterze samounicestwiającym". Zarzut poważny, tym bardziej, że dotyczy spotkania zespołu stanowiącego wyłonioną przez wybory reprezentację środowiska etnologicznego. Wymaga więc odpowiedzi. Uznaję oskarżenie to za bezpodstawne. Nie znajduje bo­ wiem podstaw ani w przebiegu posiedzenia, ani też w jego następstwach. Zebranie Komitetu w dniu 29 maja 1992 r. poświęcone zostało dyskusji na temat: „Etnologia i antropologia. Teoretyczne i praktyczne problemy wzajemnych relacji", poprzedzonej wprowadzeniami prof. A. Posern-Zieliń­ skiego i dr. W. Burszty. W posiedzeniu, obok członków Komitetu, uczest­ niczyli zaproszeni goście, wśród nich prof. S. Szynkiewicz. Celem dyskusji było przeanalizowanie sytuacji etnologii w okresie intensywnych kontaktów z nauką światową i wybór najkorzystniejszej dla dyscypliny strategii działa­ nia. Większość dyskutantów wypowiedziała się za takim postępowaniem, które pozwoli na zbliżenie etnologii do antropologii kulturowej i społecznej przy zachowaniu i rozwoju dorobku i tradycji etnologii europejskiej, w tym przede wszystkim polskiej. W tekście prof. S. Szynkiewicza znajdujemy dwa główne stwierdzenia. Pierwsze z nich dotyczy terminologii. Terminy „etnologia" i „antropologia" są synonimami - wszędzie poza Wielką Brytanią. Drugie dotyczy rodzaju odrębności między antropologią, a etnologią. Są to różnice szkół, a nie dyscyplin. Nie zamierzam w tym miejscu szerzej wypowiadać się na temat zaprezentowanych poglądów. Są, moim zdaniem, jednostronne i nie ułatwia­ ją zrozumienia złożoności rozwoju oraz charakteru naszego kierunku badań. Kierują ponadto uwagę na drugoplanowe jednak sprawy nazewnicze i spory o to, czy jakiś zespół założeń i towarzysząca mu praktyka badawcza jest jeszcze szkołą czy już oddzielną dyscypliną. Moim obowiązkiem jest nato­ miast zaprotestowanie przeciwko sposobowi, w jaki prof. S. Szynkiewicz głoszenie swoich poglądów łączy z oceną posiedzenia Komitetu. �166 ZBIGNIEW JASIEWICZ Wartość dyskusji polega na tworzeniu możliwości przedstawiania róż­ nych ujęć przedmiotu rozważań i formułowania różnych propozycji. W trak­ cie dyskusji, która wywołała irytację prof. S. Szynkiewicza, zaproponowano m.in. zastąpienie nazwy „etnologia" nazwą „antropologia kulturowa". I co z tego? Przecież pogląd wyrażony w dyskusji nie ma jeszcze mocy obowią­ zującej, należy do rzeczywistości dyskusji. Mówienie raczej o odrębnościach między antropologią i etnologią, a nie o bliskich związkach między nimi potrzebne było z kolei po to, aby lepiej zrozumieć specyfikę okresu otwarcia i koniecznych zmian. Żaden z wyrwanych z kontekstu dyskusji jej aspektów i fragmentów nie upoważnia do całościowej jej oceny. Prof. S. Szynkiewicz widzi etnologów jako żyjących w mrocznym, nie­ przyjaznym dla nich świecie, poddanych stresom i sięgających po zabiegi magiczne. Nie odpowiada mi tego rodzaju polemika pełna pretensji, na granicy insynuacji. Znowu pojawia się uogólnienie, przypisywanie tym razem całemu środowisku imputowanych mu cech. Gdzie tu miejsce na dostrzeżenie zróżnicowania tak w poglądach i postawach etnologów, jak i w sytuacji etnologii? Nie dziwi zatem to, że krytyka nie interesują nieco jaśniejsze punkty na obrazie etnologicznego świata. Takie choćby jak ciągle duża popularność studiów etnologicznych, możliwość utrzymania czasopism, in­ teresujące książki i interesujący młodzi badacze, atrakcyjność etnologów jako partnerów w badaniach kompleksowych, a w dziedzinie organizacyjno¬ -prawnej odparcie zakusów likwidatorskich wobec etnologicznych pełnych studiów magisterskich, potwierdzone Uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z dnia 23 kwietnia 1992 r. oraz przyznanie prawa, po kilkunastu latach, do doktoryzowania i habilitowania z zakresu etnologii. Parafrazując tytuł, pod jakim ukazała się wypowiedź prof. S. Szynkiewicza, można by zatem zapytać: - Po co nam potrzebne samounicestwienie? Zbigniew Jasiewicz � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/de3ff8c77143c60aa5e180529b6097f8.pdf db107a1d5abe66c40e1d4d7a9fe8c396 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1527 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1413 Title A name given to the resource Współzawodnictwo w sytuacjach granicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.93-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ II IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) W S P Ó Ł Z A W O D N I C T W A W SYTUACJACH G R A N I C Z N Y C H * Część I WPROWADZENIE W archaicznych czy też pierwotnych koncepcjach procesów, jakim pod­ lega świat i sam człowiek znaczące miejsce zajmują - jak wiadomo - idee walki, współzawodnictwa i zmiany, połączonej m.in. z wahaniami stanu równowagi, z wiecznym umieraniem i odradzaniem się, przekraczaniem granic (widzialnych i symbolicznych), ustanawianiem nowego porządku, itp. Tego typu zjawiska są przede wszystkim charakterystyczne dla przełomo­ wych momentów w życiu człowieka i Natury. Można je porównać do przekraczania progu, za którym zaczyna się nowy etap egzystencji, kolejny okres cyklu rocznego, nowy porządek społeczny. Owe progi i zachowania służące ich pokonaniu (przybierające najczęściej formę działań obrzędowych, choć nie jest to regułą), powodujące nową organizację rzeczywistości, okre­ ślam tutaj terminem: „sytuacja graniczna" (por. też np. koncepcję liminal situation Turnera, 1969). Jedną z form zachowań, występujących bardzo często, aczkolwiek nie zawsze obowiązkowo, w sytuacjach granicznych są współzawodnictwa. Mówiąc o tego typu zachowaniach można używać pojęcia: „sport", „dyscy­ pliny sportu" (tj. biegi, skoki, rzuty, wyścigi, podnoszenie ciężarów i in.). Termin „współzawodnictwa" wydaje m i się jednak właściwszy, kładzie bowiem akcent na charakter określanych przy jego pomocy działań i oddaje ich istotę (por. uwagę Frédérica dotyczącą sumo, zgodnie z którą „sport" jest pojęciem zachodnim i zaadaptował się w Japonii stosunkowo późno; Frédéric 1988, s. 207). * Artykuł jest częścią przygotowywanej obecnie do druku monografii pt. „Współzawodni­ ctwa w kulturach ludów Azji". Z tego względu prezentowane tu materiały dotyczą głównie społeczności zamieszkujących kontynent azjatycki. Mam jednak nadzieję, ze wiele wniosków opartych na tym materiale i sformułowanych przeze mnie tez może mieć ogólniejszy charakter. �94 IWONA KABZIŃSKA- STA WAR Z Jak wiadomo, różne rodzaje współzawodnictw występują nie tylko w spo­ łeczeństwie ludzkim. Są one bowiem również obecne w świecie zwierząt. Badacze wskazują przy tym na podobieństwo pewnych zachowań, a jedno­ cześnie - na wspólne człowiekowi i zwierzęciu popędy, w których zachowa­ nia te mają korzenie (na ten temat patrz np. Groos 1896, 1899; Piasecki 1922, 1928, ponadto - Eibl-Eibesfeld 1987, s. 93-106; Morris 1974, zwł. s. 196-247, i in.). Z naśladownictwa zwierząt wywodzone są też m.in. początki azjatyc­ kich sztuk walki (patrz np. Tokarski 1984, s. 154-156; 1989, s. 150-158 i in.). Tylko człowiek jednakże - w odróżnieniu od zwierząt - nadał współzawodnictwom znaczenie symboliczne, uczynił je tematem twórczości epickiej, elementem obrzędów, wierzeń, magii, za pomocą której próbuje kształtować rzeczywistość i wpływać na bieg wydarzeń, oczekując pożądanych efektów. Według J. Huizingi zaś, we współzawodnictwach (zaliczanych przez autora do form zabawy) należy szukać źródeł kultury - w tym również wojny i rozmaitych dyscyplin wiedzy, np. prawa (Huizinga 1985). Współzawodnictwa mogą występować w kontekście obrzędów, np. ro­ dzinnych i dorocznych, określanych najczęściej w literaturze jako obrzędy przejścia. Organizuje się je również w innych sytuacjach przełomowych dla danej grupy, nie mających charakteru takiego obrzędu: po zwycięstwie w kampanii wojennej, podczas epidemii chorób, klęsk ekologicznych, i in. Stanowią one także formę powszedniej (1;j. nieświątecznej) rekreacji. Przed­ miotem tego artykułu są jednak przede wszystkim zawody związane z sytuaq ą graniczną, obrzędami i świętem, które - by posłużyć się np. sformułowa­ niem E. Leacha, wyznacza moment między dwoma interwałami czasowymi (szerzej patrz; Leach 1961, s. 124-136), według R. Caillois zaś, jest antrak­ tem, w czasie którego zawieszony zostaje dotychczasowy porządek świata (Caillois 1973, s. 143). Artykuł składa się z dwóch części. W prezentowanej tu części I skoncen­ trowałam się na udziale zawodów w symbolicznym akcie wyznaczania i prze­ kraczania granic oraz ustanawiania nowego porządku. W części I I ukazana zostanie magiczna funkcja współzawodnictw i ich związek z ofiarą. Trudno jednak mówić o tych zagadnieniach bez odniesienia do symboliki. Większość społeczeństw ma własny kalendarz świąt i obrzędów, w któ­ rych kontekście mogą występować współzawodnictwa. Należą do nich zwła­ szcza przełomowe momenty oznaczające koniec jednego, a zarazem początek następnego etapu w życiu jednostki, rodziny, w cyklu kalendarzowym, rocz­ nym, gospodarczym, i in., wyznaczane przez przenikający się świecki i religij­ ny porządek rzeczy. Należy jednak podkreślić, że nie wszędzie i nie zawsze przełomowe wydarzenia o dużym znaczeniu społecznym i związane z nimi obrzędy, święta itp. wymagają organizacji zawodów. Różnie jest też po­ strzegany stosunek poszczególnych społeczeństw do sportu i wychowania fizycznego. Według Thomasa np., Hindusi są ludźmi poważnymi i sport oraz inne gry nie cieszą się u nich taką popularnością, jak na Zachodzie (Thomas 1975, s. 60). W The New Conquest of Central Asia (1932, s. 129) znajduje- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 95 my wzmiankę o tym, że Chińczycy odnoszą się do wszelkich form ćwiczeń fizycznych z dużo mniejszą uwagą niż np. Mongołowie i po prostu nie rozumieją sportu. (Opinie tego typu bywają jednostkowe i nie zawsze znaj­ dują potwierdzenie w innych źródłach, patrz np. Auboyer 1968, s. 224; Sacred Book... 1885). Uważa się też, że Żydzi - „naród księgi" nie rozwinęli zamiłowania do sportu . Sprawność fizyczną ceniły sobie natomiast nie­ zwykle ludy Syberii. Zachęta do stałego treningu, dzięki któremu człowiek stawał się nie tylko dobrym zawodnikiem, ale przede wszystkim zwiększał swoje szanse na przetrwanie w trudnych warunkach klimatyczno-przyrodniczych, była jednym z podstawowych elementów systemu wychowania. Czukcze np. ujęli tę ideę w formie przysłowia, które mówi: „Jeśli nie masz nic do roboty - dźwigaj kamienie, skacz i biegaj" (Istorija i kultura ćukćej 1987, s. 211). Analiza materiałów informujących o występowaniu różnych dyscyplin sportu w tzw. kulturach tradycyjnych i współcześnie prowadzi do wniosku, że związek tego typu zachowań z czasem zmiany utrzymuje się niezależnie od przeobrażeń obejmujących same formy zawodów lub charakter kon­ tekstu. Współcześni syberyjscy hodowcy reniferów np. urządzają wyścigi zwierząt, zapasy i zawody łucznicze, wyścigi łod. i , przeciągają linę, biegają na nartach itp. podczas uroczystości zamykającej sezon łowiecki, noszącej dziś nazwę „święta sławy ludzi pracy", podobnie jak czynili to np. w X I X w., z tej samej okazji w czasie tzw. święta niedźwiedzia. Karakałpacy - wzorem swych przodków, urządzają wyścigi baranów i walczą o skórę kozła po zakończeniu zbiorów bawełny [syntetyczne ujęcie zagadnienia zmian zacho­ dzących współcześnie w obrzędowości dorocznej np. ludów mieszkających na terenach b. ZSRR znajdziemy m.in. w pracy Tulcewej (Tulceva 1985), Saburowej (Saburova 1977) i in.] Można jednak mówić o stopniowym ubożeniu i zanikaniu dawnych tradycji oraz zmianie znaczenia i funkcji zarówno współzawodnictw, jak też właściwego dla nich kontekstu czasowo-sytuacyjnego. Procesy zmian w tej dziedzinie nie są przy tym charakterystyczne wyłącznie dla X I X - X X stulecia, ani nawet czasów nam współczesnych. Wskazuje na to chociażby wypowiedź jednego z jakuckich informatorów W. Sieroszewskiego, zanotowana przez tego badacza pod koniec X I X w., a dotyczącą święta kumysu (ysyech) : „Każdy mógł urządzać sobie ysyech, tj. uroczyste picie kumysu w kole swych sąsiadów, swego rodu; ale głównych ysyechów w roku było 2: mały na wiosnę, kiedy zazieleniły się łąki i duży w połowie lata, na który do niedawna schodziły się tłumy z całego ułusu 1 2 1 Za zwrócenie uwagi na tę cechę kultury żydowskiej serdecznie dziękuję p. dr Oldze Goldbergowej. Jej również zawdzięczam informację o tym, że dzieci żydowskie z dzielnicy ortodoksyjnej w Jerozolimie do dziś nie umieją kopać piłki, ani nie mają rowerków, gdyż jest to sprzeczne z tradycyjnym wychowaniem. Sieroszewski wyjaśnia, że niektórzy badacze piszą nazwę święta przez a (ysyach). On jednak zawsze słyszał a mocno pochylone (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 66). Dodam tu, że w literaturze etnograficznej spotykamy obie formy pisowni, częściej jednak, jak mi się wydaje, występuje termin ysyach. 2 �96 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i nawet z innych ułusów. - Niegdyś ludzie lubili się bawić, lubili wesołość [...]. Jedli, pili, skakali, bawili się, mocowali, tańczyli. [...] Teraz ysyechy ustają. Kobył Jakuci coraz mniej doją, kumysu nie kwaszą, starych zwycza­ jów nie przestrzegają. Bogactwo ich rozsiało się, stada zmalały, wszystkich ogarnęła chciwość pieniędzy. Któż więc teraz zechce nakarmić taką ilość ludzi, kto może bez bydła zebrać tyle co trzeba mleka i kumysu? Nie ma też batyrów, szermierzy, ochotników do zapasów i skoków. Zniknęli ludzie dawni, dzielni, bogaci i szczodrzy." (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 66-67). * * * Bibliografia prac, w których można znaleźć informacje o różnych for­ mach współzawodnictw występujących w kulturach poszczególnych ludów Azji tworzy obszerną listę nazwisk i tytułów. Jest to jednak obfitość pozorna. Przydatność większości prac do nowoczesnych badań sportu, mieszczących się w nurcie współczesnej antropologii, okazuje się bowiem najczęściej niewielka. Ich autorzy, wywodzący się głównie z mającego znakomite osiągnięcia grona historyków sportu i kultury fizycznej, kon­ centrują się jednak zazwyczaj na drobiazgowej prezentacji reguł zachowań i zasad organizacji zawodów oraz dziejach poszczególnych dyscyplin, po­ mijając problem znaczenia symboliczno-komunikacyjnego, które - moim zdaniem - jest ogromnie ważne dla zrozumiena istoty związku współ­ zawodnictw z kontekstem rytualnym. Trzeba też przyznać, że niezwykle rzadko wypowiadają się na temat sportu sami antropolodzy czy etnolodzy. Zwróciłam na to uwagę w jednym ze swych artykułów (Kabzińska-Stawarz 199lb). Tymczasem dla pełnego zrozumienia znaczenia współzawodnictw występujących w kontekście obrzędowym i określenia ich roli społeczno-kulturowej ważna jest nie tylko informacja o różnych szkołach walki, stylach i technikach, dystansie wyścigu, wielkości boiska, odległości, w jakiej mają się znajdować zawodnicy w poszczególnych fazach gry itp., lecz również poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o pozatechniczne, a także pozaludyczne funkcje i cele tych zachowań . W kulturach ludów Azji spotykamy wiele form współzawodnictw. Bada­ jąc je wkraczamy na różne poziomy. Na najbardziej ogólnym można mówić generalnie o zawodach i poszczególnych dyscyplinach: wyścigach, skokach, zapasach, lucznictwie i in. W ramach każdej z tych dyscyplin istnieje jednak szereg szczegółowych rozwiązań obejmujących m. in. charakter rekwizytów, rodzaj kostiumów, zasady doboru uczestników, sposoby organizacji ruchu, gesty, słownictwo i inne elementy tworzące określoną formę zachowań. 3 3 Z drugiej strony znawcy technik sportu zarzucają zawodowym historykom, że ci „nie przywiązują zbyt wielkiego znaczenia do rozróżnienia subtelności szkół walki". Dodają też, że „z prostych wzmianek [np.] o zapasach trudno wnioskować o szczegółach [...]" (Miłkowski 1987, s. 51). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 97 Wyścigi np. mogą być organizowane z udziałem koni, wielbłądów, reniferów, psów, baranów i in. zwierząt, uczestniczą w nich także ludzie. Na terenach Azji spotykamy poza tym wyścigi łodzi, sań, wozów i in. Zróżnicowany jest dystans zawodów, a co za tym idzie - czas ich trwania. Trasa biegnie w linii prostej lub po kole, niekiedy zaś uczestnicy muszą wykonać dodatkowe zadania (np. jak najszybciej osiodłać konia, zaprząc go do wozu lub pokonać określoną trasę trzymając w rękach duże naczynie napełnione jedzeniem). Liczy się czas zwycięzcy lub tylko kolejność na mecie. Przykładem we­ wnętrznego zróżnicowania jednej dyscypliny sportu/formy współzawodnictw są też np. różne style zapasów, rodzaje skoków, rozmaite szkoły tzw. wschodnich sztuk walki i inne. Te szczegółowe rozwiązania mogą stanowić odrębny przedmiot badań. Jedna z metod prowadzących do pełniejszego zrozumienia znaczenia współzawodnictw i pozwalających na uzupełnienie dotychczasowego stanu wiedzy polega na zgromadzeniu informacji - przede wszystkim w trakcie badań terenowych - o sposobach postrzegania tego typu zachowań przez osoby reprezentujące poszczególne społeczeństwa i kultury. Z różnych po­ wodów zbieranie materiałów terenowych i pozyt kiwanie nowych źródeł do prowadzonych przeze mnie prac musiałam ograniczyć do obszaru Mongolii. Badania te zaowocowały m.in. szeregiem artykułów i monografią gier pas­ terzy mongolskich (Kabzińska-Stawarz 1987, 1988, 1991a i in.). Pozwoliły m i również spojrzeć dość szeroko na zagadnienie współzawodnictw, a ich efekty i zdobyte doświadczenia okazały się przydatne w dalszych studiach. Dzięki pracom nad miejscem i rolą współzawodnictw w kulturach ludów Azji sformułowałam szereg ogólniejszych wniosków, dotyczących m.in. funkcji i znaczenia tego typu zachowań. Niektóre z nich przedstawiam w tym artykule. Zanim jednak przejdę do prezentacji różnych form współzawod­ nictw chciałabym zwrócić uwagę na to, że mimo widocznych różnic i faktu występowania na rozległych, tak bardzo odmiennych kulturowo obszarach Azji, mają one wiele cech wspólnych. Łączy je m.in. podobieństwo peł­ nionych funkcji, znaczenia oraz treści przekazywanych za pomocą odpo­ wiednich środków symbolicznych. W Y Z N A C Z A N I E G R A N I C I USTANAWIANIE NOWEGO PORZĄDKU Wyścigi Jedną z najbardziej popularnych w Azji form zawodów, występujących w różnorodnych sytuacjach granicznych, są wyścigi zwierząt. Wystawia się do nich najczęściej zwierzęta, które mają zasadnicze znaczenie dla gospo­ darki, a zarazem zajmują ważne miejsce w obrzędach i wierzeniach ludo­ wych. D l a mieszkańców Azji Centralnej, Indii, a także np. Jakutów zwierzę­ ciem o takich szczególnych właściwościach jest przede wszystkim koń, dla �98 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ większości ludów Syberii - renifer i pies. Warto dodać, że zwierzętom tym (podobnie jak np. wielbłądowi, baranowi, kozłu, bykowi i in.) przypisywana jest najczęściej rola mediatora, pośrednika między określonymi obszarami wszechświata, społecznością żywych i zmarłych, i in. Łączy się z nią zdolność przekraczania granic czaso-przestrzennych. W określonych sytuacjach (np. obrzędowych) zwierzęta pełniące funkcje mediacyjne stają się także sym­ bolem zmiany. Wspomniane tu właściwości decydują także - według mnie - o znaczeniu wyścigów, w których wymagany jest udział określonych rodzajów zwierząt. Mówiąc o znaczeniu wyścigów należy również wziąć pod uwagę m.in. charakter rekwizytów oraz pewne szczególne zachowania zawodników, wynikające z odpowiednich reguł. Dla ilustracji odwołam się do wyścigów organizowanych przez Kirgizów z okazji rocznicowych wypominków ku czci zmarłych. Najważniejsza wydaje się tu ostatnia faza zawodów. Jak podaje Simakow, w chwili w której zwycięski koń przekraczał metę - z ust sędziów i widzów padał okrzyk: „on złamał żałobną flagę!" W tym momencie jeździec podjeżdżał do flagi (znajdującej się obok jurty zmarłego) i wyrwaw­ szy ją z ziemi łamał na części, a następnie wrzucał do ogniska, na którym gotowało sie jedzenie dla uczestników obrzędu. Flaga symbolizowała duszę zmarłego, a jej kolor pozwalał określić jego wiek. Czerwień odpowiadała osobie młodej, czerń - człowiekowi w wieku średnim, biel zaś była symbolem człowieka dojrzałego, starca. Zniszczenie flagi oznaczało zakończenie okresu żałoby dla wdowy i krewnych zmarłego. Kończył się też niebezpieczny dla żywych okres działania jego ducha. (Simakov 1984, s. 141-142; podkr. moje - I.K-S.). W niektórych przypadkach wyrażenie „on złamał flagę żałobną" miało wyłącznie znaczenie symboliczne. Odnosiło się np. do zwycięzcy pojedynku na piki, choć w czasie tych zawodów czynność łamania flagi żałobnej de facto nie miała miejsca. Symbolem końca żałoby było też u Kirgizów złamanie oszczepu i spalenie go w ogniu. Czynił to mężczyzna cieszący się największym autorytetem w rodzinie zmarłego albo grupa bliskich krewnych. Złamanie flagi lub oszczepu wyznaczało jednocześnie koniec pewnego etapu w życiu grupy, do której należał zmarły: wyłącza­ no go ze świata żywych, jego krewnych zaś przyjmowano ponownie do społeczności, której część stanowili, kończąc okres żałoby i właściwych dla tego stanu zachowań. Zawodnik, który złamał i spalił flagę żałobną (lub oszczep) spełniał więc zadanie o fundamentalnym znaczeniu dla dalszego funkcjonowania reprezentowanej przez siebie wspólnoty. Przywracał jej stan równowagi zachwiany przez śmierć jednego z jej członków i ustanawiał nowy porządek . 4 4 Przykłady zachowań sankcjonujących zmianę poprzez złamanie określonego obiektu spotykamy nie tylko w kontekście obrzędów przejścia. Kidanie i Mongołowie łamali np. strzałę podczas składania przysięgi (Vorob'ev 1981, s. 33). Dla Kidanów, Tangutów, Tybetańczyków i in., złamanie strzały było też znakiem zawarcia pokoju (Kyćanov 1968, s. 77). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 99 Wyłączanie zmarłego ze wspólnoty żyjących nie jest na ogół aktem jednorazowym lecz następuje w kilku etapach, poczynając od obrzędu pogrzebowego poprzez serię wypominków, przypadających najczęściej u po­ szczególnych ludów na 3, 7, 40 lub 49 dzień od śmierci, półrocze i kolejne rocznice. (Interesująca jest przy tym powtarzalność wspomnianych terminów w różnych kulturach). Moment organizacji kolejnych wypominków zwią­ zany jest m.in. z wierzeniami o wędrówce duszy (ducha) zmarłego. Jest ona przeważnie przedstawiana jako podróż do „tamtego świata". W czasie tej wędrówki zmarły musi pokonać rozmaite przeszkody ( = kolejne granice). Towarzyszy mu zwierzę, które należało do niego za życia i zostało po­ chowane wraz z nim. U Jakutów np. mężczyźni odbywali swą symboliczną podróż w zaświaty konno, kobiety zaś - na krowie lub cielęciu. U tureckich i mongolskich ludów Azji Centralnej rolę przewoźnika mężczyzn pełnił najczęściej koń, kobiet - wielbłąd, zmarłym dzieciom natomiast towarzyszył baran. W wierzeniach ludów Syberii duch zmarłego przeprowadzany był bezpieczną drogą przez renifera. Istniały oczywiście lokalne warianty po­ chówków zwierząt i ludzi (najbardziej znane są przy tym pochówki z koniem, występujące w Azji Centralnej co najmniej od epoki scytyjskiej; szerzej na ten temat patrz np. Kuzmina 1977; Nesterov 1990; Tryjarski 1991, s. 199-205 i in.). Według niektórych badaczy, np. M . Eliade, koń jest mitycznym obrazem śmierci. Stąd jego szczególna rola w obrzędzie pogrzebowym, gdzie nie tylko przenosi zmarłego na tamten świat, lecz także symbolizuje przejście z jednego poziomu na inny, z jednego świata do drugiego. Wspomniana symbolika może być jednak rozpatrywana znacznie szerzej, np. w odniesieniu do praktyk szamańskich i obrzędów inicjacyjnych młodych mężczyzn, gdzie śmierć ma charakter symboliczny. K o ń pełni tu rolę pośrednika, łącznika między świa­ tem żywych i zmarłych (Eliade 1974, s. 466-470). Szczególna rola konia w obrzędzie pogrzebowym polega m.in. na jego udziale w symbolicznym akcie odseparowania zmarłego, wyłączenia go ze społeczności żyjących poprzez objeżdżanie trupa, mogiły, krewnych lub przedmiotów identy­ fikowanych ze zmarłym. Sens tego zachowania pozwala nam jednocześnie zrozumieć znaczenie wyścigów. Zwyczaj wielokrotnego, ceremonialnego objeżdżania grobu (aż do wyczerpania sił koni) potwierdzony został m.in. dla starożytnych ludów Azji Centralnej i Chin (patrz np.: Bićurin 1950, t. 1, s. 216, 230; Roux 1963, s. 166, i in.). Według E. Tryjarskiego np. „cere­ monialne objeżdżanie grobu dało początek konnym zawodom i grom, orga­ nizowanym już po pogrzebie, ale niejako ku czci zmarłego" (Tryjarski 1991, s. 209). Materiały zebrane przez współczesnych badaczy potwierdzają, iż wspomniany zwyczaj zachował się u niektórych ludów do początku naszego wieku, acz w nieco zmienionej, czy może - uproszczonej formie. Zmiany polegają przede wszystkim na ograniczeniu liczby kręgów do trzech, co z kolei nie powoduje nadmiernego zmęczenia zwierząt. U Osetyńców np. w dniu pogrzebu jeźdźcy konni okrążali nieboszczyka trzykrotnie, �100 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ podczas wypominków zaś - objeżdżano grupę płaczących kobiet oraz odzież stanowiącą własność zmarłego (Kaloev 1984, s. 78). Kirgizi okrążali miejsce, gdzie zbierali się uczestnicy obrzędu pogrzebowego i wypominków (Simakov 1984, s. 78). Także np. Jakuci w dniu pogrzebu trzykrotnie objeżdżali zmar­ łego ,,ze słońcem" (Djakonova 1975, s. 58) . Zarówno Kałojew, jak i Simakow informują przy tym, że wspomniane zachowania poprzedzały organiza­ r e wyścigów. Wskazuje to na istniejącą współzależność między tą formą zawodów a zwyczajem objeżdżania mogił, pozwalając zarazem wnioskować o znaczeniu wyścigów. W jednym z hymnów Rigwedy, głoszącym chwałę konia wyścigowego, czytamy o zwyczaju trzykrotnego obwodzenia konia przeznaczonego na ofiarę „ p o drodze bogów" (Rigweda 1989,1,162, s. 196). We wszystkich podanych tu przypadkach zachowań okręgi zakreślane przez zwierzę nie tylko tworzą drogę, po której ofiara trafia do bogów, lecz także służą nawiązaniu kontaktu między światem ludzkim i boskim, znosząc zarazem (czasowo) istniejące między nimi granice. Godne uwagi wydają mi się słowa hymnu mówiące o świątecznym przy­ braniu konia oraz o spętaniu go sznurem. W niecodziennym kontekście czynność wiązania zwierzęcia sznurem ma znaczenie symboliczne. Jest jed­ nym ze sposobów informowania o sytuacji granicznej. Materiały etnograficzne z przełomu X I X i X X w. również wskazują, że koń uczestniczący w wyścigach obrzędowych, organizowanych w sytuacjach granicznych, poddawany był różnym zabiegom. Co ciekawe, polegały one także przede wszystkim na wiązaniu włosia i końskiego tułowia. Czynności te traktowane są najczęściej przez badaczy jako zabiegi dekoracyjne. Tym­ czasem, co potwierdziły m.in. badania przeprowadzone przeze mnie wśród pasterzy mongolskich, ich funkcje są o wiele bardziej złożone. Wiązanie końskich grzyw i ogonów służy bowiem nie tylko dekoracji i zaspokojeniu estetycznych potrzeb uczestników zawodów (tak konia, jak i człowieka!). Jak wskazują np. zanotowane przeze mnie wypowiedzi Mongołów - wyjaśniają­ ce, że „koń musiał być ładny w święto" lub „musiał wiedzieć, że to święto" - wspomniane zabiegi miały także istotne znaczenie symboliczno-komunikacyjne (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 199la, s. 99) . U Chewsurów np. w wyścigach organizowanych obowiązkowo w 2-3 dniu po śmierci członka rodziny (albo podczas wypominków, t j . w sześć lub s 6 5 W Mongolii np. jeszcze do niedawna podczas obrzędu składania ofiar na owoo prak­ tykowany był zwyczaj trzykrotnego objeżdżania tego kamiennego usypiska przez jeźdźców konnych przed rozpoczęciem wyścigów towarzyszących ceremonii ofiarnej. Być może i to zachowanie wywodzi się z dawnego zwyczaju objeżdżania grobu lub zmarłego, owoo pełniło bowiem pierwotnie funkcję mogiły, grobowca. Cytowane w tym artykule wypowiedzi pasterzy mongolskich pochodzą z wywiadów, jakie przeprowadziłam uczestnicząc w pracach ekspedycji etnograficznej PAN do Mongolii. Zapisy wywiadów znajdują się w Archiwum Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Tam też przechowywane są reprodukowane tu fotografie z Mongolii. 6 �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 101 Ryc. 1. Charakterystyczny sposób wiązania grzywy i ogona konia wyścigowego, Mongolia. Fot. S. Szynkiewicz osiemnaście miesięcy od tej daty) uczestniczył koń wskazany przez rodzinę zmarłego, zwany „koniem jego duszy". W roli jeźdźca występował zawsze doskonały zawodnik - krewny lub inna osoba wytypowana przez orga­ nizatorów. D o końskiego siodła przywiązywano odzież należącą do zmar­ łego oraz torbę z butelką wódki. Grzywę zaplatano w warkocze i zwią­ zywano kolorowymi wstążkami, zwierzę natomiast przewiązywano wąskim pasem materiału zdobionym frędzlami, w kolorze ciemnoczerwonym (rza­ dziej - czarnym). Pas przechodził przez grzbiet zwierzęcia, wiązano go zaś na jego brzuchu. Czasem używano pasa należącego do kobiety. Element żeńskiego stroju pojawia się także w kostiumie jeźdźca, który obwiązywał głowę kobiecą chustą lub szalem (Elaszwili 1968, s. 105-108). Autor podaje czysto praktyczne wyjaśnienie tych zachowań. Według niego bowiem, pas którym przewiązywano konia umożliwiał jeźdźcowi utrzymanie równowagi podczas jazdy po stromych zboczach gór, zapewniając mu bezpieczeństwo. Obwiązanie głowy miało natomiast zapobiegać przeziębieniu lub urazom. Elaszwili nie dostrzega symbolicznego znaczenia pasa oraz czynności po­ legającej na przewiązaniu nim końskiego tułowia. Jak sądzę, w kontekście �102 IWONA K A BZIŃ SKA - STA WA R Z obrzędu pogrzebowego symbolizuje ona sytuację zmiany, a zarazem oznacza izolację zmarłego od społeczności żywych. Użycie odzieży kobiecej przez mężczyznę, podobnie jak jej szczególne połączenie z koniem, wskazuje przy tym dodatkowo na odwrócenie dotychczasowego porządku i obowiązują­ cych wartości, na stan chaosu (wywołany przez śmierć). Następuje tu swoista wymiana ubrań - czynność ta zaś uważana jest (m.in. przez Caillois, 1973, s. 150) za znak zamętu, naruszenia ładu społecznego i kosmicznego. Same kobiety natomiast pojawiają się w końcowej sekwencji wyścigu organizowa­ nego przez Chewsurów, kiedy to odbierają „konia zmarłego" na mecie i zajmują się nim dopóki nie wypocznie. Szczególną rolę kobiet w obrzędzie pogrzebowym, podobnie jak wykorzystanie ich odzieży w tego rodzaju sytuacjach, można uzasadnić przypisywanym powszechnie kobiecie sym­ bolicznym związkiem ze śmiercią, w której tkwi ziarno nowego życia. Na związki te trafnie wskazał m.in. L.V. Thomas pisząc, że „wyobrażenie śmierci przywołuje w wielu kulturach wartości kobiece; dlatego też trup identyfikowany jest często z płodem lub dzieckiem" (Thomas 1991, s. 62). Na baczniejszą uwagę zasługuje, moim zdaniem, informacja mówiąca 0 tym, że węzeł pasa, którym przewiązano „konia duszy zmarłego", znaj­ dował się na brzuchu zwierzęcia. Wskazuje to - jak sądzę - na kierunek jazdy konia (reprezentującego w wyścigu obrzędowym zmarłego) w dół, do pod­ ziemi itp., a ponadto (podobnie jak węzeł chustki lub szala zawiązanego na głowie jeźdźca i ulokowanego na potylicy) - na odwrócenie zwykłego, codziennego porządku. W wielu społecznościach Azji rozmaitym zabiegom, polegającym głównie na czynności wiązania, poddawano włosie końskie. U ludów turecko-mongolskich np. zawiązywano ogony koni wyścigowych w węzeł lub przewiązy­ wano je kolorowymi nićmi, wstążkami, rzemieniami itp. Grzywę konia wiązano zaś w ten sposób, by włosy sterczały do góry tworząc charaktery­ styczny czub (lub, jak to określali np. pasterze mongolscy: „pędzelek"), zaplatano ją w warkocze, wplatano w nią sznurki, kawałki materiału itp. Wspomniane zabiegi występują nie tylko w kontekście obrzędów po­ grzebowych i wypominków lecz - jak można wnosić z informacji zawartych w literaturze - są również charakterystyczne dla innych obrzędów przejścia, sytuacji granicznych. Kirgizi np. przewiązywali grzywy oraz zawiązywali w węzeł ogony koni biorących udział w wyścigach oraz w zawodach polegających na walce jeźdźców konnych na piki. Pojedynki te urządzano przede wszystkim z okazji wypominków, ale także m.in. podczas wesela 1 obrzędu obrzezania (Simakov 1984, s. 47-59). Autor podkreśla, że węzły były mocne i szczelne. Wskazuje on wprawdzie na komunikacyjne znacze­ nie węzłów, informując, iż w przeszłości praktyka zawiązywania ogonów koni wyścigowych oznaczała stan wojennego alarmu i gotowość do walki (tamże, s. 84), nie analizuje natomiast znaczenia tego rodzaju zabie­ gów występujących na przełomie X I X i X X w. w określonym kontekście obrzędowym. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 103 Ryc. 2. Uczestniczka wyścigu na koniu; zauważ „pędzelek'* na końskiej grzywie, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz Jak wynika z moich badań, Mongołowie przewiązywali grzywy i ogony koni biorących udział w wyścigach z okazji dorocznych uroczystości ofiar­ nych, zwanych owoo t ach ich, przypadających na początek lub przełom okresu letnio-jesiennego. J. Kler informuje natomiast, że Mongołowie Ordosu podczas Nowego Roku okrywali konia kolorową tkaniną i wiązali pięknie haftowany materiał na czole zwierzęcia (Kler 1947, s. 21). Węzeł znajdował się w przedniej, górnej części głowy konia. Taka lokalizacja węzła nasuwa przypuszczenie, że poza symboliką granicy i informacją o sytuacji przejścia, przekazywany był jednocześnie komunikat o pożądanym kierunku organizacji wszelkich działań - ku przyszłości, zgodny z ideą okresu noworocznego. W sytuacji granicznej znaczenie symboliczno-komunikacyjne ma też za­ pewne umieszczenie węzła, nici, rzemienia, wstążek itp. w środkowej części grzywy i ogona. Ze spektakularnym przykładem tego typu zabiegów spoty­ kamy się m.in. u Tuwińców, którzy przycinali grzywy koni uczestniczących w wyścigach do połowy, zostawiając długie włosy na karku, ogony końskie �104 IWONA KABZIŃSKA STAWARZ natomiast zaplatali po środku, podczas gdy ich część górna i dolna pozo­ stawała luźna (Sambuu 1978, ryc. na s. 32). Zawiązany w węzeł na czas obrzędu/święta ogon konia, zapleciona w warkocze lub przewiązana wstążkami grzywa stają się szczególną od­ mianą kostiumu, który - podobnie jak ubranie noszone przez człowieka w sytuacjach świąteczno-obrzędowych - ma znaczyć m.in. niecodzienność kontekstu. Według E. Leacha np., szczególny ubiór noszony od początku w czasie obrzędów podkreśla istnienie granic społecznych. Zakładanie lub zdejmowa­ nie specjalnych strojów w trakcie obrzędu służy natomiast zaznaczeniu zmiany statusu (Leach, Greimas 1989, s. 62). Sądzę, iż twierdzenie to można rozszerzyć, odnosząc je chociażby do wspomnianych tu swoistych form kostiumu koni uczestniczących w wyścigach obrzędowych. Można przy tym mówić nie tylko o społecznych - jak chce Leach, lecz bardziej uniwersalnych granicach, o istnieniu i przekraczaniu których informuje ubiór świąteczny. Symboliczne znaczenie zabiegów polegających na wiązaniu końskich grzyw i ogonów w niecodziennych sytuacjach łączy się zapewne z powszech­ nymi w Azji wierzeniami w szczególną moc końskiego włosia. Przypisuje się mu zwłaszcza rolę mediatora, łącznika między dwoma światami (patrz np. Lipec 1982, s. 223; Michąjlov 1980, s. 164, Revunenkova 1985 i in.). Zgodnie z zasadą pars pro toto, w czasie obrzędów np. włosy reprezentują samo zwierzę, są jego symbolicznym zamiennikiem. Zasada ta stosowana jest m.in. podczas ceremonii ofiarnych. Wstążki wplatane we włosy koniom wyścigowym lub używane do prze­ wiązywania grzyw i ogonów zwierząt miały najczęściej różne odcienie czer­ wieni. W sytuacjach obrzędowych barwa ta, asocjowana z krwią, życiem, ożywianiem, ma znaczenie magiczne. Można ją zarazem uznać za symbol zmiany. Rzadziej spotykamy wstążki, nici lub kawałki materiału w kolorze białym. Białe szarfy przywiązywali np. do końskich grzyw Buriaci. Konie uczestniczyły w wyścigach z okazji święta ku czci zajanów - duchów przod­ ków, uważanych m.in. za twórców kowalstwa. Białe nakrycia głów nosili też dwaj spośród dziewięciu jeźdźców (Sandżeev 1980, s. 112) . W innych sytua­ cjach świąteczno-obrzędowych natomiast Buriaci, podobnie jak np. Mon­ gołowie, Tuwińcy i in., wiązali włosy koniom uczestniczącym w wyścigach wstążkami w kolorze czerwonym. Możemy tu jednak mówić wyłącznie o zewnętrznych różnicach barw. Z punktu widzenia symboliki bowiem oby­ dwie barwy mają wiele cech wspólnych, a nawet można je uważać za tożsame . W przypadku omawianych tu zabiegów biel, podobnie jak czer­ wień, symbolizuje nie tylko zmianę, lecz także - początek, źródło życia itp. 7 8 7 Młodzieńcy grający te role uważani byli za potomków białych kowali. (Autor uczestniczył w obchodach wspomnianego święta w jednej z wiosek guberni irkuckiej w 1926 r.). Tożsamość symboliki bieli i czerwieni występuje np. w wierzeniach buriackich. Zwraca na to uwagę m.in. Gałdanowa (Galdanova 1987, s. 16-19). 8 �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 105 Występujące podczas współzawodnictw kawałki materiału (wstążki, pasy, chustki, ręczniki i in.) służyły rozmaitym celom. Były obiektem walki lub stanowiły np. nagrodę dla zwycięzcy . Dużą popularnością cieszyły się różne rodzaje walk o chustkę u ludów tureckich Azji Centralnej (patrz np.: Brusilovskij 1959, s. 127; Gunner, Rachimgulov 1949, s. 79; Simakov 1984, s. 176; Tulceva 1985, s. 82 i in.). U Tatarów czepieckich zaś podczas święta sabantuj, związanego z siewem zbóż jarych, przedstawiciele rodu męża walczyli o ręcz­ niki należące do młodych mężatek (Urazmova 1977, s. 96-97). Prawdopo­ dobnie ręczniki i chustki - stanowiące nagrodę dla zwycięzcy wyścigów - reprezentowały w zawodach samą kobietę . Współzawodnictwom przypisywano znaczący udział w kreowaniu nowe­ go porządku społecznego. Od ich wyniku bowiem mogło np. zależeć zawar­ cie małżeństwa między określonymi osobami. Przykładem współzawodnictw, których wynik decydował o przyszłości dwojga ludzi są - spotykane zwłasz­ cza na terenach Azji Centralnej - wyścigi jeźdźców konnych, zwane „pogo­ nią za dziewczyną". Według niektórych autorów, zawody te były niegdyś przede wszystkim częścią obrzędu weselnego (patrz np. Omurzakov, Sagalaev 1981, s. 16). Materiały etnograficzne, m.in. dotyczące Kirgizów, wska­ zują jednak, iż „pogoń za dziewczyną" występcwała również m.in. w kon­ tekście świąt religijnych, np. w przeddzień muzułmańskiego ramadanu (patrz np. Simakov 1984, s. 175). Prowadzi to do wniosku o ich szerszym związku z sytuacją zmiany, przekraczaniem umownych i rzeczywistych granic. Znaczenie „pogoni za dziewczyną" pozwala nam m.in. zrozumieć infor­ macja zamieszczona we „Vsemirnoj Illjustracii" (nr 354: 1875, s. 383-386). Wynika z niej, że w zawodach brało udział kilku jeźdźców, a ten, który dogonił dziewczynę - miał prawo ożenić się z nią (podkr. moje - I.K-S.). Zgodnie z regułami zawodów, dziewczyna musiała dojechać do słupa, wy­ znaczającego połowę dystansu i wrócić na miejsce, z którego rozpoczął się wyścig. Jeżeli któremuś z mężczyzn udało się pochwycić ją do tego momentu - wywiązywała się walka, mająca nierzadko dramatyczny przebieg. Mężczyz­ na szarpał dziewczynę za odzież, ona zaś oganiała się od napastnika bijąc go dotkliwie ciężkim batem, zwłaszcza jeśli nie zamierzała zostać jego żoną. Jak podaje Simakow, u Kirgizów w czasie walki dziewczyna próbowała zrzucić czapkę z głowy chłopca, a uderzenia bata nierzadko przecinały mu twarz (Simakov 1984, s. 176-177). Informacje uzyskane przez Simakowa również potwierdzają bezpośredni związek między rezultatem zawodów a zawarciem małżeństwa. Wspomniany autor podaje też, że w przypadku porażki mło­ dzieńca rodzicom dziewczyny płacono okup w bydle lub pieniądzach (tamże, 9 10 9 W Mongolii np. pasem jedwabnego materiału (chadag) nagradzano zarówno najlepszego jeźdźca, jak i konia. Chustka jako symboliczny ekwiwalent kobiety występuje często w obrzędach zawierania małżeństwa (patrz np.: Abdalla 1989, s. 134-135; Tulceva 1985, s. 82; Valichanov 1985, t. 2, s. 75 i in.). 1 0 �106 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ s. 177). Niektórzy autorzy informują, że zadanie uczestnika wyścigu polegało nie tylko na schwytaniu uciekającej dziewczyny. Musiał on także dotknąć jej piersi (patrz np.: Divaev 1907, s. 11; Levśin 1832, s. 119; Schuyler 1876, s. 42; Simakov 1984, s. 176). W ten sposób potwierdzano prawo mężczyzny do zawarcia małżeństwa z uczestniczką zawodów. Dodatkowo jeszcze - jak wynika z informacji wspomnianych autorów - przypieczętowywano je poca­ łunkiem oraz spędzeniem wspólnej nocy. Wyścigi - „pogoń za dziewczyną" odbywały się w różnych fazach obrzędu zawierania małżeństwa. Lewszin np. informuje, że wyścigi i inne gry miały miejsce po nocy poślubnej, jeśli okazało się, że dziewczyna jest dziewicą lub gdy młodzi wiedzieli, że przestała nią być przed ślubem za sprawą młodego. W przeciwnym przypadku oddalano ją do domu ojca, żądając innej córki lub - zwrotu kałymu (Levśin 1832, s. 106). Według Abramzona (1978, s. 107) zawody organizowano podczas przyjazdu narze­ czonego do domu dziewczyny oraz przed jej wyjazdem do domu męża. Walichanow natomiast pisze, że „pogoń za dziewczyną", w której uczest­ niczyli tylko narzeczeni, urządzano podczas odjazdu swatów, po uprzednim poczęstunku i obdarowaniu ich prezentami (Valichanov 1985, t. 2, s. 75). Interesujący wariant wspomnianych tu zawodów występował w począt­ kowej fazie obrzędu weselnego u Kazachów. Od zawodników wymagano m.in., by zerwali chusteczkę przymocowaną lekko do lewego rękawa ubrania uciekającej dziewczyny na wysokości przedramienia (patrz np. Gunner, Rachimgulov 1949, s. 79) albo też schwytali zawodniczkę za chustkę, lub inną część odzieży (Brusilovskij 1959, s. 127). Żaden ze wspomnianych autorów nie podaje jednak, czy rezultat zawodów miał wpływ na zawarcie małżeństwa. Jak przypuszczam, „pogoń za dziewczyną" utraciła z czasem swoje znaczenie weryfikacyjne stając się zachowaniem o znaczeniu symbolicznym - szczególną formą wyrażenia społecznej akcep­ tacji dla zawartego małżeństwa, a także - po prostu rozrywką. Biegi Równie ważną jak wyścigi z udziałem zwierząt, a jednak znacznie słabiej eksponowaną w literaturze formą współzawodnictw występujących w sytuaqach granicznych są b i e g i . Według niektórych badaczy, należą one do najstarszych rodzajów zawodów, poprzedzając m.in. pojawienie się wyści­ gów konnych (patrz np.: Simakov 1984, s. 143). Stwierdzenie to jest tak oczywiste, że wydaje się truizmem. Znacznie ważniejsze od kwestii genezy jest jednak - moim zdaniem - podobieństwo symboliki i obrzędowej roli wyścigów zwierząt oraz biegów z udziałem człowieka. Zwraca przy tym uwagę fakt, że obie formy współzawodnictw występują najczęściej nie tylko w tym samym kontekście obrzędowym, łączy je bowiem również bliskość czasowa. Przykładem mogą być m.in. wyścigi koni i biegaczy organizo­ wane w Tybecie podczas Nowego Roku w tym samym miejscu i czasie �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 107 Ryc. 3. Jeźdźcy mongolscy Fot. S. Szynkiewicz oraz na jednakowym dystansie. Jak informuje Bell (1968, s. 278-280) ru­ maki biegły bez jeźdźców, pilnowane przez jadących za nimi mężczyzn, by się nie rozpierzchły. Zdarzało się przy tym, że konie zajmujące ostatnie miejsca w wyścigu znajdowały się wśród biegaczy . Z badań Urazmowej wynika natomiast, że podczas święta sabantuj biegi odbywały się w po­ bliżu mety wyścigów konnych. Rozpoczynano je, gdy konie wyścigowe oddaliły się znacznie od miejsca startu (Urazmova 1977, s. 96). Niektóre informacje wskazują na daleko idącą tożsamość uczestników zawodów: konia i człowieka. W jednym z rozdziałów mongolskiego zbioru praw, pochodzącego z X V I I I w., dotyczącego organizacji wyścigów, mówi się np. o przyznawaniu zwycięstwa jeźdźcowi, którego koń padł przed metą, jeśli zawodnik zdołał dobiec do tego miejsca (Chalcha Dżirum 1956, s. 78-79). Podobnie u Kirgizów, jeśli jeździec dosiadający konia, który padł przed ukończeniem wyścigu, przybiegł na metę przed innymi - zostawał uznany za zwycięzcę. W odróżnieniu od Mongołów jednak musiał on przy­ nieść ze sobą końską uzdę lub głowę odciętą koniowi na miejscu upadku (Simakov 1984, s. 83). 11 ii o wyścigach koni bez jeźdźców w Tybecie informuje też np. Cybikow (1975, s. 125). Zwyczaj ten występował również m.in. u Kirgizów (Simakov 1984, s. 82). �108 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Obrzędowy kontekst, w jakim wy­ stępowały biegi u ludów Azji jest bar­ dzo szeroki. Tworzą go bowiem róż­ norodne sytuacje związane ze zmianą w życiu człowieka, począwszy od wczesnego dzieciństwa, a skończywszy na wypominkach, a także - przełomo­ we momenty cyklu rocznego i kalen­ darzowego oraz gospodarczego. Spektakularnym przykładem związ­ ku biegów z obrzędem przejścia, które­ go bohaterem jest małe dziecko, są m.in. zawody organizowane przez Kirgizów i Kazachów. Jak podaje np. Dżumagułow, gdy dziecko stawiało pierwsze kro­ ki, rodzice zapraszali gości (dzieci w wie­ ku 7—12 lat) do udziału w biegach zwa­ nych „rozcinaniem pęt". Dziecku zawią­ zywano nogi barwną nitką i stawiano je na mecie. Zwycięzca biegu przecina! nici, za co otrzymywał nagrodę (Dżumagulov 1959, s. 84). Według dokładniejszych informacji Simakowa, do związania nóg dziecka używano dwóch mocnych nici w kolorze białym i czarnym. Zwycięzca Ryc. 4. Pierwsze kroki, Mongolia przecinał je nożem podanym przez Fot. S. Szynkiewicz któregoś z krewnych dziecka (otrzy­ mywał go wraz z niewielką nagrodą). Uczestnikami biegu były nie tylko małe dzieci , lecz także osoby reprezentujące różne grupy wieku: starsze dzieci, młodzież, dorośli i starcy. Za każdym razem zwycięzca na nowo przecinał nici pętające nogi dziecka i otrzymywał nóż oraz nagrodę. Kirgizi wierzyli, że w wyniku tych zabiegów dziecko szybko nauczy się chodzić (Simakov 1984, s. 152). Jest jednak wielce prawdopodobne, że zawody miały również znaczenie symboliczne. Czynność przecięcia nici („pęt") może bowiem symbolizować przejście od niemowlęcej nieporadności do okresu pewnej samodzielności, której cechą jest m.in. umiejętność chodzenia. Sankcjonuje też wyłączenie dziecka z grupy niemowląt i włączenie go do kolejnej pod­ grupy wiekowej. W mitologiach i wierzeniach ludów Azji przecięcie nici (włosów, sznura itp.) jest interpretowane jako symboliczne otwarcie drogi od śmierci do życia (patrz np. Nekljudov 1977, s. 220, 223 i in.) ma więc również związek z szeroko rozumianą sytuacją graniczną. 12 1 2 Z informacji zebranych przez Simakowa wynika, że w zawodach uczestniczyły dzieci w wieku od 5 do 8 lat, podczas gdy Dżumagułow pisze o 7-12-latkach. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 109 Przykładem połączenia zawodów z kontekstem obrzędowym, dla którego charakterystyczna jest czynność cięcia, przecinania, są m.in. biegi z udziałem młodych mężczyzn organizowane z okazji narodzin i obrzezania syna. O tego typu zachowaniach występujących np. u Turkmenów, pisze np. Samojłowicz (Samojlović 1909, s. 1,8) . Pasterze mongolscy natomiast urządzali biegi podczas podstrzyżyn. Ceremonii tej poddawano dzieci w wieku 3 i 5 lat. Uczestnikami biegu z tej okazji były 7-12-latki, a więc osoby reprezentujące kolejną podgrupę wiekową. Według moich informatorów, nie brały one udziału w samym rytuale ścinania włosów, czynność tę powierzano bowiem jedynie dorosłym uczestnikom obrzędu. Pasterze nie potrafili wyjaśnić związ­ ku wspomnianych biegów z podstrzyżynami, ani ich znaczenia. M o i m zda­ niem, symbolizowały one - podobnie jak obcięcie włosów - zmianę polega­ jącą na osiągnięciu przez dziecko kolejnego etapu rozwoju i przekroczenie granicy między określonymi podgrupami wieku. Biegi występują nie tylko w kontekście obrzędów, w których postacią centralną jest dziecko. Są one bowiem również np. elementem wypominków (ma to miejsce m.in. u Kirgizów; Simakov 1984, s. 143) lub wesela (przy­ kładem mogą być m.in. mongolscy Bajaci; Oćir, Galdanova 1992, s. 41-42). Wymienieni autorzy nie dostrzegają, jak się zdaje, symbolicznego znaczenia biegów występujących w kontekście obrzędowym. M o i m zdaniem jednak, związek tych zawodów ze zmianą, przekraczaniem granic, itp. jest oczywisty. Warto przy tym zwrócić uwagę na przykład Bajatów. Biegi należały tu bowiem do całego cyklu 10-12 współzawodnictw weselnych. Były przy tym lokalizowane nie tylko (generalnie) w ramach obrzędu przejścia, jakim jest wesele, lecz występowały na granicy dwóch faz, sekwencji, które można wyróżnić wewnątrz samego obrzędu. Trasa biegu znajdowała się pomiędzy jurtą, w której odbył się wcześniej rytuał „połączenia włosów młodych", a nową jurtą przeznaczoną dla małżonków. Uczestniczkami biegu były dwie druhny. Trzymały one w rękach czapki należące do młodych. Po dotarciu do celu - wrzucały je przez drzwi do jurty, a następnie podnosiły z ziemi i biegły, by zwrócić nakrycia głowy właścicielom. Zwycięstwo jednej z druhen oznaczało wygraną reprezentowanej przez nią strony uczestników wesela (Oćir, Galdanova 1992, s. 41). Jak już wspomniałam, bieg sytuuje się między dwoma etapami obrzędu. Poprzedza go rytuał „połączenia włosów", zwany też „połączeniem życia". Istotne znaczenie ma dokonywana podczas niego zamiana ozdób głów oboj­ ga młodych, którą można uznać za symbol zamętu i odwrócenia dotych­ czasowego porządku (jest to zgodne z zasadami obrzędu przejścia, podczas którego następuje m.in. wyłączenie jego bohaterów ze stanu, w jakim się 13 1 3 Ceremonie „przecinania pęt" nie zawsze były związane z organizacją współzawodnictw. U Kałmuków np. uczestnicy tej uroczystości naśladowali tylko ruch nożyc rozcinających więzy krępujące ruchy dziecka. Czynność ta miała mu zapewnić postępy w nauce chodzenia (Bakaeva, Gućinova 1992, s. 97). �110 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ znajdowali przed obrzędem, przejście przez fazę liminalą oraz włączenie do innego stanu, grupy społecznej itp.). Po biegu druhen następuje kolejna sekwencja wesela, tj. rozłożenie nowej jurty i przewiezienie jej do chotonu rodziców pana młodego wraz z wianem. Jak już zaznaczyłam, biegi towarzyszyły nie tylko obrzędom rodzinnym, lecz występowały również m.in. w przełomowych momentach cyklu rocznego i gospodarczego. Jakuci np. urządzali je z nadejściem lata, gdy odradzała się Natura. Reguły wymagały przy tym, by uczestnicy biegu trzymali się najpierw za ręce, biegnąc w jednakowym tempie, dopiero na komendę puszczano ręce i wówczas każdy z zawodników starał się dobiec jak naj­ szybciej do mety (D'jaćenko 1988, s. 199). Być może, we wspomnianym kontekście czasowo-sytuacyjnym ta zmienność zachowań miała znaczenie symboliczne, wyrażając charakterystyczną dla ludowych koncepcji dziejów ideę przejścia od pierwotnej, niepodzielnej jedni do późniejszego zróżni­ cowania wszelkich bytów? Na związek biegów z przełomowymi momentami cyklu gospodarczego wskazuje też m.in. przykład ludów Syberii, które organizowały zawody np. z okazji cielenia się samic, polowania na renifery, powrotu stad z letnich pastwisk i in. Uczestnicy zawodów biegali np. na nartach, czasem też trzy­ mali w rękach określone rekwizyty. Jak podają Gurwicz i Kuzakow, u Czuk­ czów i K o d a k ó w np. były to kije, laski i in.(Gurvić, Kuzakov 1960, s. 295). W sytuacjach granicznych, jak sądzę, rekwizyty te, podobnie jak same biegi, symbolizowały czas przełomu . Badacze pomijają jednak najczęściej kwestię znaczenia przedmiotów, z którymi biegają zawodnicy. Tymczasem np. infor­ macja o noworocznym biegu Tybetańczyków z glinianymi dzbankami po wodę szczęścia (patrz: Żuravlev 1961, s. 102) lub biegach z trzymaną w zę­ bach łyżką, na której leży jajko, wyścigach w workach, biegach par zawod­ ników ze związanymi nogami i in. współzawodnictwach organizowanych np. podczas obchodów święta sabantuj (patrz np. Urazmova 1977, s. 94-100) nasuwa przypuszczenie o symbolicznym znaczeniu owych rekwizytów, wska­ zując również na ich prawdopodobne funkcje magiczne. Czas zmiany, przekraczania granic, symbolizowany jest też przez sposób organizacji ruchu zawodników. Przykładem mogą być m.in. biegi po okręgu. U Czukczów np., jak informuje Wdowin, organizowano je po ceremonii ofiarnej (Vdovin 1965, s. 224). Wspomniany tu autor nie dostrzega jednak związku między zawodami i sposobem organizacji ruchu biegaczy a kontek­ stem obrzędowym, pomijając symboliczne znaczenie biegów. Według niego, są one jedynie rodzajem treningu, kształtującego odporność i wytrzymałość 14 1 4 Por. np. informację o zawodach polegających na przeciąganiu kija, występujących pod­ czas obchodów jakuckiego święta „odnowienia przyrody" (ysyach), podane przez Djaczenko (D'jaćenko 1988, s. 202), a także wzmiankę o podobnych zawodach organizowanych u Enców w czasie wesela (Dolgich 1962, s. 62). Na uwagę zasługuje zwłaszcza odnotowany przez autora fakt, iż dopiero po walce młodzi mogli odjechać do domu teścia. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 111 biegaczy. M o i m zdaniem tymczasem, można je interpretować jako sposób wyznaczania symbolicznej granicy, a zarazem obrzędowej izolacji. W niektórych sytuacjach w biegach uczestniczyły nie tylko osoby świe­ ckie, lecz także duchowni. G. Cybikow (1975, s. 13) pisze np., że buriaccy lamowie biegali na wyścigi po ogrodzie w oczekiwaniu na ceremonię przywoływania duchów opiekuńczych. Odbywała się ona na początku 5 mie­ siąca księżycowego, a jej celem było sprowadzenie duchów na ziemię. Wie­ rzono bowiem, że w tym czasie koncentrowały tu one swą działalność. Podana informacja wskazuje wyraźnie na związek zawodów z sytuacją gra­ niczną. Być może, poza prawdopodobnym w kontekście wspomnianej cere­ monii znaczeniem symbolicznym, biegi były również środkiem łączności człowieka z duchami... Wyścigi łodzi i sań Przejdźmy teraz do omówienia kolejnej formy wyścigów, jaką są w y ­ ś c i g i ł o d z i (najczęściej poruszanych wiosłami) oraz - s a ń . Pierwszy typ zawodów występuje przede wszystkim na połudr owo-wschodnich terenach Azji (w południowych Chinach, w Bengalu, na japońskiej wyspie Riukiu) a także na północy kontynentu (u Manajów, Ulczów, Niwchów i in.). Drugi jest charakterystyczny zwłaszcza dla ludów Syberii. Aby zrozumieć znacze­ nie zawodów, należy przede wszystkim wziąć pod uwagę fakt, że w wierze­ niach i obrzędach wielu ludów Azji łódź i sanie występują m.in.w funkcji przewoźnika do krainy zmarłych (patrz np.: Anućin 1890, Ćesnov 1976, s. 39-45, Lipec 1982, s. 225, Litvinskij 1972, Mazin 1984, s. 63-64 i i n . ) . Podobną rolę pełnią też, jak wspomniałam, zwierzęta, których zadaniem jest np. transport zmarłych do „tamtego świata" podczas obrzędu po­ grzebowego. Łodzie występują jednak nie tylko jako środek transportu, za pomocą którego zmarli są m.in. przewożeni do swej krainy, a zarazem wyłączani ze społeczności żyjących. Wierzenia chińskie mówią np., że w określonym czasie mogą one służyć do przewozu dusz zmarłych na ziemię. Znakomi­ tym przykładem ilustrującym tego rodzaju wierzenia, a zarazem ukazują­ cym znaczenie współzawodnictw, są tzw. wyścigi smoczych łodzi. Orga­ nizowano je przede wszystkim na południu Chin. Kształt łodzi, uży­ wanych wyłącznie do obrzędowych współzawodnictw przypomina smoka, stąd też m.in., występująca głównie w literaturze europejskiej nazwa wyścigów. ; 15 1 5 Według niektórych badaczy, pogrzeby w łodziach nie występowały u ludów tureckich Azji Centralnej (patrz np.: Roux 1963., s. 150). Gdyby uznać to stwierdzenie za prawdziwe, wówczas można by przyjąć, ze obszar, na którym organizowano wyścigi łodzi byłby zbliżony do zasięgu występowania łodzi podczas obrzędów pogrzebowych. Udokumentowanie tego przypuszczenia wymaga jednak szczegółowych badań. �112 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wierzenia chińskie mówią o zmarłych, którzy udają się w łodziach do krainy śmierci i powracają stamtąd podczas świąt, by być blisko krewnych, żyć ich sprawami. Łodzie umożliwiają zmarłym przekroczenie granicy mię­ dzy „ t y m " i „ t a m t y m " światem oraz pokonanie bariery czasu. Chińczycy wierzą, że zmarli przepływają kosmiczną rzekę, przybywają zaś z miejsca, w którym słońce przechodzi do świata żywych. Wyścigi organizowano naj­ częściej w 5 dniu 5 miesiąca, choć, jak podaje np. Aijmer (1964, s. 21-27) mogły to być również inne dni tego miesiąca. Załoga łodzi składała się ze spokrewnionych ze sobą mężczyzn, miesz­ kających w jednej wiosce i będących jednocześnie krewnymi zmarłego. Pełnili oni różne role. Oprócz wioślarzy na łodziach znajdowały się np. osoby, które grały na instrumentach muzycznych, machały kolorowymi flagami i in. Uwagę zwraca przy tym jeden z elementów stroju noszonego niekiedy przez kapitana (kostium był w kolorze białym, podobnie jak flaga, którą kapitan dawał sygnały wioślarzom). Jak podaje Eberhard (1977, s. 70) lewy rękaw ubrania był o wiele dłuższy od prawego, tak że niemal dotykał ziemi. W tym przypadku różnica długości rękawów, ich asymetria, ma znaczenie sym­ boliczne, informując dodatkowo o sytuacji granicznej. Na związek wyścigów smoczych łodzi z symbolicznym pokonywaniem granic wskazuje także np. chińska nazwa zawodów: king tu, co znaczy: „walczyć i przekraczać" (szerzej patrz: Aijmer 1964, s. 12). Należy jednocze­ śnie powiedzieć, że koncepcje wyjaśniając genezę zawodów, potwierdzone m.in. dla końca X I X i początku naszego stulecia, stanowią zlepek różnych wierzeń. Jest w nich m.in. mowa o duszach zmarłych i duchach, które - jak zauważył np. S. Georgijewskij, „fantazja Chińczyków połączyła [...] z poję­ ciem smoków - władców ziemskich wód (Georgievskij 1892, s. 48). W innej koncepcji genezy wyścigów występuje natomiast postać poety Ch'u-Juana, który miał się rzucić do rzeki właśnie w 5 dniu 5 miesiąca. Sam 5 dzień 5 miesiąca uważany jest w Chinach za początek pory deszczowej. W tym czasie, np. w południowych prowincjach kraju, kończy się okres przesadza­ nia ryżu z poletek z rozsadą na poletka nawadniane. Jednocześnie od tego momentu rozpoczyna się wzrost aktywności męskiej energii yang. Niezależ­ nie jednak od treści wierzeń wyjaśniających genezę wyścigów smoczych łodzi na uwagę zasługuje powtarzalność motywu przejścia, przekraczania granic między obszarem rządzonym przez prawa życia i strefą śmierci. Z okresem zmian w cyklu rocznym i pokonywaniem symbolicznych granic łączą się wyraźnie laotańskie wyścigi łodzi. Zawody te organizowano dwa razy w roku: w sierpniu i październiku. Wierzono, że wyścigi sierpniowe spowodują przejście duchów wód z ich wodnych domów na pola ryżowe. Załogi łodzi wyścigowych płynęły wówczas od głównego biegu rzeki do jej do­ pływów. W czasie wyścigów organizowanych w październiku natomiast wio­ ślarze płynęli w odwrotnym kierunku. Duchy wód bowiem musiały powrócić z pól do swych naturalnych siedzib (Archaimbault 1960, s. 387; podkr. moje - I.K-S). Jak wynika z tych informacji, uczestnicy zawodów przekraczają �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 113 symboliczne granice pomiędzy: [1] obszarami zamieszkałymi przez duchy i przez ludzi, [2] żywiołem wodnym i ziemią, [3] środowiskiem w swej naturalnej postaci (rzeka) i środowiskiem poddanym działalności człowieka (pola uprawne). Wyścigi łodzi przy tym nie tylko symbolizują zmianę lecz uczestniczą w ustanawianiu nowego, oczekiwanego porządku. Sachalińscy Orocze np. urządzali wyścigi łodzi na zakończenie sezonu polowań na foki (Pilsudskij 1989, s. 63-64). U Ulczów, Nanajców, Giliaków i in. okazją do takich wyścigów było w przeszłości święto niedźwiedzia, obecnie jest nią tzw. święto rybaka, przypadające na okres zakończenia prac o podstawowym znaczeniu dla gospodarki (patrz np.: Smoljak 1966, s. 262; Tulceva 1985, s. 82 i in.). Mniej więcej od lat sześćdziesiątych naszego wieku oprócz wyścigów tradycyjnych łodzi myśliwskich poruszanych wiosłami oraz długich łodzi, przeznaczonych głównie do prac gospodarczych, organizowa­ ne są wówczas także świąteczne zawody motorówek. Z przełomowymi mo­ mentami cyklu rocznego i kalendarzowego związane były również m.in. wyścigi łodzi w Japonii. Urządzano je w okresie Nowego Roku oraz podczas obchodów lipcowego święta muzyki (Bauer, Carląuist 1974, s. 168; Frederic 1971, s. 185). Pomijając oczywiste powody, dla których w) ścigi łodzi odbywały się na obszarach wód, należy przypomnieć o znaczeniu samej wody. Jak wiadomo, jest ona powszechnie uważana za symbol granicy, pełni też funkcję mediato­ ra. Może to mieć istotne znaczenie dla symboliki współzawodnictw, or­ ganizowanych w środowisku wodnym w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym. Być może związek z symbolicznym przekraczaniem granic miały też organizowane w wodach rzek i jezior zawody pływaków, o których wspomina np. Mazaheri (1972, s. 140), nie podając jednak żadnych bliższych informacji o ich kontekście czasowo-sytuacyjnym, funkcjach itp., jak też walki w wodzie pomiędzy grupą kobiet i mężczyzn podczas święta żeglugi, o których informuje Auboyer (1968, s. 224). Jak już wspomniałam, niektóre ludy Azji przypisywały rolę podobną do tej, jaką pełnią łodzie (i np. konie) - saniom. Stąd również udział sań w obrzędach przejścia, zwłaszcza w rytuale pogrzebowym (patrz np.: Anućin 1890; Alekseev 1980, s. 200; D'jakonova 1975, s. 54-55 i in.). U wspomnia­ nych autorów nie znalazłam jednak informacji o organizacji wyścigów sań w czasie obrzędów pogrzebowych. Związek wyścigów sań (ciągnionych przez psy) z obrzędem pogrzebowym potwierdzają natomiast materiały zebrane przez W.G. Larkina u Oroczów. Wyścigi organizowano w związku z pochówkiem jednego ze zmarłych bliź­ niąt oraz podczas święta niedźwiedzia. Jak pisze Larkin, Orocze wierzyli, że bliźnięta i niedźwiedź mają tożsamą duszę, w związku z tym obrzędy od­ prawiane po śmierci bliźnięcia i podczas święta niedźwiedzia były podobne (Larkin 1964, s. 99-100). Warto również zwrócić uwagę, że zwierzętami ciągnącymi sanie w wy­ ścigu są psy. Występują tu one prawdopodobnie w przypisywanej im często �114 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ przez ludy Azji roli przewodnika do krainy zmarłych. W przypadku wspom­ nianych wyścigów symboliczne znaczenie sań i psów jako środka transportu zmarłych jest więc tożsame. Współcześnie wyścigi sań organizowane są m.in. przez mieszkańców Syberii w czasie świąt z okazji zakończenia ważniejszych prac (patrz np.: Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, s. 49) . W starożytnych Chinach zaś, jak podaje Tum Li-Ch'en (1965, s. 89), ślizgano się na saniach po zamarzniętych rzekach, jeziorach i kanałach od zimowego przesilenia do początku wiosny. Według autora, urządzanie tego rodzaju zabaw w tym okresie było wyłącznie uzależnione od wysokości temperatury powietrza i grubości pokrywy lodowej. M o i m zdaniem jednak, związek między przeło­ mowymi momentami cyklu rocznego a organizacją przejażdżek na saniach, na który wyraźnie wskazuje Tum Li-Ch'en, można również wyjaśnić asocja­ cją sań z sytuacją przejścia i ich funkcją mediacyjną. Niektóre ludy Azji przewoziły swoich zmarłych na miejsce pochówku na dwukołowej arbie zaprzężonej w zwierzę pociągowe (wielbłąda, konia). Zwyczaj ten występował m.in. u ludów ałtajskich. U Kazachów arba uży­ wana była podczas zawodów, które polegały np. na jak najszybszym zało­ żeniu uprzęży na konia i zaprzężeniu go do wozu, organizowano też wyścigi arb (Gunner, Rachimgulov 1949, s. 100, 114-115, 117). Wymienieni autorzy koncentrują się wyłącznie na opisie reguł zawodów, nie podając informacji o ich kontekście czasowo-sytuacyjnym. Nie natrafiłam natomiast na wzmianki o organizacji wyścigów arb w związku z pochówkiem lub wypominkami. 16 Skoki Przykładem współzawodnictw symbolizujących sytuację zmiany, a zara­ zem uczestniczących w symbolicznym akcie ustanawiania i przekraczania granic są s k o k i . Podobnie jak wyścigi współzawodnictwa w skokach wy­ stępują również najczęściej w kontekście obrzędów, zwłaszcza w przełomo­ wych momentach cyklu kalendarzowego. Związek ten ilustruje chińskie przysłowie, które powiada: „Przeżyć Nowy Rok, to jakby przeskoczyć prze­ paść" (Kalendarnye obyćai... 1985, s. 20). Asocjację skoków z sytuacją grani­ czną odnajdujemy też w wierzeniach, które mówią o duszy pokonującej w czterech skokach sfery niebieskie, by dostać się do raju. W misteriach szamańskich zaś ten rodzaj zachowań interpretowany jest m.in. jako rytual­ na podróż szamana (patrz np. Eliade 1988, s. 230). Być może za symboliczną podróż i sposób pokonywania granic między światem ziemskim i niebieskim, 1 6 Jak podkreślają wspomniani autorzy, sztuka powożenia (przy pomocy pojedynczych lejc) zaprzęgów składających się np. z 5 reniferów, ciągnących sanie przymocowane do kilku­ metrowego dyszla, nie jest łatwa. Opanowali ją jednak wszyscy mieszkańcy Syberii w wieku od 10 do 70 lat. (Trasa wyścigu biegnie w linii prostej lub po kole). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 115 światem zamieszkałym przez łudzi i duchy, można uznać popularne w Azji wysokie skoki połączone z przeskakiwaniem przez linę? Wydaje mi się też prawdopodobne istnienie bezpośredniego związku między misteriami sza­ mańskimi i różnymi formami współzawodnictw. Wskazuje na to przede wszystkim zewnętrzne podobieństwo wielu zachowań, jak też ich symbolika. Kwestia ta wymagałaby szczegółowego omówienia. W prezentowanym tu szkicu ograniczę się jednak wyłącznie do jej zasygnalizowania. Uczestnicy zawodów mogą skakać w dal (najczęściej do przodu), wzwyż (przez poprzeczkę lub np. - na jak największą wysokość), z rekwizytem lub bez. Skaczący na odległość wykonują przeważnie kilka skoków (3-4) spoty­ kamy jednak również bardziej rozbudowane kombinacje. U Jakutów np. zawodnicy wykonywali najpierw 11 skoków pod rząd na jednej (tej samej) nodze, następnie skakali 11 razy raz na jednej, raz na drugiej nodze, na koniec zaś - wykonywali 11 skoków obunóż ze złączonymi stopami. Skoki musiały być płynne, równomierne, bez długich przerw między nimi. Ostatnia seria wykonywana była z miejsca - w pozostałych skakano z rozbiegu. Zwyciężał zawodnik, który skoczył najdalej. Niektórzy badacze, np. Absalyamov, Govork >v i Sinyavskiy (1980, s. 60) porównują skoki jakuckie do lotu silnego ptaka. Podają też, że sami Jakuci łączą je z poetycką legendą o locie mitycznego ptaka. Rodzi się tu skojarze­ nie z tzw. magicznym lotem szamana, który interpretowany jest m.in. jako symboliczny sposób przekraczania granic czaso-przestrzennych, a zarazem - symbol zwycięstwa nad śmiercią (patrz np.: Eli ad e 1974, s. 477-482; K i m Yul-Kyu 1982, s. 19). Zawody w skokach były obowiązkowym elementem jakuckiego święta ysyach. Przypadało ono na początek lata, czas pełnego rozkwitu natury. Od tego momentu nie było już powrotu do zimowych chłodów.Wspomniany tu trójfazowy turniej skoków komponuje się przy tym w pewną całość, zgodną z zasadami obrzędu, w kontekście którego występują zawody i - samej sytuacji przejścia. Według mnie, skoki wykonywane na jednej nodze (asymetria) symbolizują stan czasowej przynależności do „tamtego świata", co w obrzędach odpowiada fazie wyłączenia. Skoki wykonywane na przemian na obu nogach byłyby odpowiednikiem sytuacji zawieszenia i fazy liminalnej, skoki obunóż zaś, to faza włączenia, przekroczenia granicy i ustanowienia nowego porządku. Sytuację graniczną, zmianę, symbolizują też, jak mi się wydaje, obrzędo­ we skoki przez kamień. Spotykamy je m.in. na niektórych obszarach Indii (np. u Zemi z North Cachar Hills). Wykonywano je z rozbiegu, po czym zawodnik wskakiwał na kamień, balansował ciałem i zeskakiwał jak najdalej (Das 1987, s. 292). I w tym przypadku możemy wyróżnić trzy fazy za­ chowań, które odpowiadają trójczłonowej kompozycji obrzędów przejścia. Das nie podaje niestety, szczegółowych informacji o obrzędowym kontekście zawodów, uniemożliwiając ich głębszą analizę. Pisze tylko, że występowały one podczas świąt i przy zwykłych okazjach (wówczas jednakże pełniły, jak sądzę, prawdopodobnie wyłącznie funkcje zabawowe, rekreacyjne). �116 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Podczas obchodów Nowego Roku w Korei dziewczęta i kobiety wyko­ nywały skoki na podpartej w środku belce. Był to rodzaj huśtawki. Gdy jedna z zawodniczek znajdowała się na górze - druga opadała na dół i odwrotnie. Urządzano również współzawodnictwa, w których zwycięstwo przypadało tej z uczestniczek, która wykonała najwyższy skok (patrz np. Osgood 1951, s. 98). U Czukczów, Koriaków i in. popularne były skoki na skórach zwierzę­ cych (np. morsa). Zawodnik stawał na dwóch zeszytych skórach (czasem dodatkowo oplecionych sznurem) a pozostali uczestnicy podrzucali go do­ póki nie upadł (patrz np.: Gurvić, KuzaJcov 1960, s. 295; Vdovin 1965, s. 227). W tym przypadku o sytuacji granicznej komunikuje obecność skór zwierzęcych, ich zszycie i obwiązanie sznurem oraz samo wykonywanie skoków. Podobna informacja przekazywana jest też np., moim zdaniem, za pomocą skoków, w których jako rekwizyt występuje kij. Spełnia on najczęś­ ciej rolę poprzeczki, przez którą skaczą zawodnicy. Niekiedy jednak - jak np. u Gruzinów - uczestnicy zawodów wykonują skoki w dal trzymając w ręku długą tyczkę (Robakidze, Elaszwili 1985, s. 148). Na szczególną uwagę zasługują skoki przez linę. Jest ona najczęściej wykonana ze splecionych ze sobą skórzanych rzemieni lub włókien roślin­ nych. Reguły wymagają np., by uczestnicy zawodów skakali jak najwyżej, unikając jednocześnie uderzeń grubym sznurem trzymanym za końce i wpra­ wianym w ruch przez dwóch innych zawodników. Ten typ współzawodnictw znany był m.in. ludom Syberii. Organizowano je na zakończenie sezonu polowań. U Ulczów i Nanajców np. urządzano zawody, których uczestnicy biegali w koło, również próbując uniknąć uderzeń liną kręconą przez jedną z osób. Skoki wykonywano obunóż lub na czworaka. Informatorzy Smoljak twierdzili np., że w dawnych czasach u Ulczów mistrzowie potrafili skakać przez linę leżąc na brzuchu, na plecach, a także podciągali się na linie ze skrzyżowanymi nogami (Smoljak 1966, s. 121). Także Bell (1968, s. 268) podaje, że w Tybecie kapitan drużyny skacząc przez linę wykonywał rozmaite dodatkowe ruchy: machał nogami i ramionami, pod­ kurczał nogi w kolanach itp., dopóki nie upadł lub nie zaplątał się w sznur. (Autor nie wspomina jednak o kontekście zawodów). Tego rodzaju za­ chowania były prawdopodobnie jednym ze sposobów komunikowania zmia­ ny, niecodziennej sytuacji itp. Lina używana przez zawodników wystę­ powałaby tu jako symbol drogi, podróży itp., służąc jednocześnie nawiązaniu kontaktu między różnymi światami i połączeniu ich w jedno. Interesujący przykład skoków przez linę spotykamy u Tybetańczyków. Wykonywano je podczas obchodów Nowego Roku, a jak pisze G. Cybikow (1975, s. 113) skakali niemal wszyscy: kobiety, dziewczęta, a także mężczyź­ ni: świeccy i duchowni. Skakano w miejscu. Same dziewczęta natomiast odbywały noworoczny spacer połączony ze skokami przez linę, podczas którego prowadziły dialog złożony z określonych pytań i odpowiedzi. Doty­ czyły one m.in. miejsca, do którego zmierzała skacząca, celu podróży i in. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 117 Na pytanie o cel skoków odpowiadano przy tym najczęściej: „Idę świętować Nowy Rok". W przytoczonym tu przykładzie wspomniana j u ż asocjacja liny z podróżą, drogą, wydaje się bardzo czytelna. W tym znaczeniu lina wy­ stępuje w wierzeniach i obrzędach wielu ludów Azji, a także poza nią (patrz np. Nekljudov 1977, s. 206). Sznur pełni też funkcję łącznika między różnymi światami. W wierzeniach Tybetańczyków występuje on np. w roli drabiny, po której duchy pokonują kolejne warstwy niebios . Za symboliczną podróż, połączoną z przekraczaniem granic, można też, być może, uznać zawody polegające na wykonywaniu skoków przez sanie. Taka interpretacja zawodów wydaje się uzasadniona. Opieram ją nie tylko na dotychczasowych rozważaniach o obrzędowej funkcji skoków, lecz także na informacji o mediacyjnej roli sań. Skoki przez sanie od lat cieszą się ogromną popularnością przede wszystkim u ludów Syberii, m.in. Czukczów, Jakutów, Ewenków, i in. Zawodnicy skaczą najczęściej przez szereg złożony z kilkunastu (np. 24) s a ń . Ze zmianą, mediacją, pokonywaniem granic itp. łączą się też skoki przez ogień. Ten rodzaj skoków spotykamy m.in. na obszarach Zakaukazia, Indii, Azji Centralnej, i in. W niektórych rejonach zair ieszkałych np. przez Turk­ menów skoki przez ogniska były elementem obchodów ostatniej środy mu­ zułmańskiego roku księżycowego, w innych - towarzyszyły one świętowaniu ostatniej środy starego irańskiego roku słonecznego, poprzedzającej nadej­ ście Nowego Roku (na ten temat patrz np. Narody Srednej Azii i Kazachstarta 1963, t. 2, s. 118). Także np. w Azerbejdżanie Nowy Rok stanowił czasowo-sytuacyjny kontekst wspomnianych zawodów (patrz np. Agaev 1985, s. 168). W Indiach zaś młodzi mężczyźni skakali przez ogniska podczas święta H o l i . Według Stevensona (1971, s. 284-285), chcieli oni w ten sposób „zademonstrować swą młodzieńczą siłę". Trudno jednak wykluczyć sym­ boliczne znaczenie tego rodzaju zachowań, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod 17 18 1 7 Wierzenia tybetańskie mówią np., że po linie-drabinie zszedł z Nieba pierwszy król Tybetu, uważany za boskiego syna i wypełniwszy polecone mu zadanie w ten sam sposób powrócił do Nieba, zabierając ze sobą sześciu następców. Jednakże ósmy król, który padł ofiarą czarnej magii, uciął ową drabinę i odtąd droga powrotu do Nieba stała się niemożliwa (Hoffmann 1961, s. 20). Jako symboliczną podróż pomiędzy dwoma poziomami wszechświata, możemy też - jak sądzę - interpretować noworoczny zwyczaj występujący w Tybecie, o którym pisze Cybikow (1975, s. 119. Według podanej przez niego informacji, trzej mieszkańcy prowincji gCang opuszczali się za pomocą liny z samego czubka pałacu Dalaj lamy na ziemię. Zauważmy, że lina łączy tu sferę sakralną, niebiańską z obszarem przynależnym człowiekowi. O archaicznej tradycji, zgodnie z którą przodkowie, herosi, legendarni królowie, szamani i inne uprzywilejo­ wane osoby, wstępują do nieba, a więc w odwrotnym kierunku, po sznurze, a także np. - po drzewie, włóczni, łańcuchu ze strzał i in., pisze też m. in. Ełiade (1988, s. 120). Sanie zwężające się z przodu ostro ku górze mają 0,5 m szerokości i tyleż wysokości. Podczas zawodów nie przylegają do siebie lecz są odsunięte tak, by zmieściły się między nimi stopy skaczących zawodników. Zawodnicy wykonują skoki obunóż, jeden po drugim, bez przerwy, lądując dokładnie na obie nogi między saniami. Po dotarciu do końca szeregu - odwracają się i znów skaczą. Zwycięża zawodnik, który wykona najwięcej skoków bez zatrzymywania się (informacja za: Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, s. 52-53). 1 8 �118 IWONA KABZIŃSKA-STA WAR Z Ryc. 5. Chustki-dary zawieszone w jurcie weselnej, Torguci, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz uwagę szczególne w tym przypadku połączenie skoków i ognia oraz charak­ ter ich świątecznego kontekstu . Wspomnę jeszcze o współzawodnictwach, w których skoki wykonywane przez zawodników miały na celu zdobycie określonych obiektów (np. chustek). U ludów tureckich Azji Centralnej np. zawody tego typu odby­ wały się przede wszystkim z okazji wesela oraz postawienia nowego domu. Informacje o walkach młodych mężczyzn o chustki znajdujemy m.in. u Samojłowicza . Wynika z nich, że zawodnicy kolejno brali rozbieg, wskakiwali przez drzwi do środka domu i wyskakiwali jeden raz w górę, próbując zerwać zawieszone w pomies2:czeniu chustki. Jeśli próba się powiodła - zawodnik otrzymywał chustkę w nagrodę (Samojlovic 1909, s. 6). Podobne zawody odbywały się też u Kazachów w czasie wesela. Według informacji podanej przez Bernsztama, mężczyźni walczyli wówczas o chustki rozmaitej wielkości, mające też różną wartość materialną, zawie­ szone w jurcie wydzielonej dla pana młodego lub na zewnątrz domu 19 20 1 9 Wiosenne święto Holf organizowane jest ku czci Kriszny i pasterek, wśród których żył on za młodu. (por. Village India 1955, s.192). Według Auboyer np., Holi to rodzaj saturnaliów, przeżytek pierwotnego rytuału płodności, którego elementem były różnorodne zachowania (gry, przedstawienia, tańce) zawierające element erotyzmu (Auboyer 1968, s. 132-133). W 1906 r. obserwował on zawody, specjalnie powtórzone dla niespodziewanych gości, które zorganizowano wcześniej podczas obrzędu z okazji postawienia nowego domu. 2 0 �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 119 (rekwizyty te były darem od krewnych). Najwyżej, tj. do otworu dymniko­ wego, przywiązywano najbardziej cenne chustki (Bernśtam 1964, s. 30). Zwróćmy uwagę, że w podanych tu przykładowo opisach zachowań występują powszechnie znane symbole granicy: otwór dymnikowy jurty, drzwi (a w domyśle również próg). Nie bez znaczenia jest też związek zawodów z obrzędem przejścia, a także samo użycie chustek, które - jak już wspominałam - w sytuacjach obrzędowych mogą symbolizować kobietę. Są również asocjowane z przekraczaniem granic i ustanawianiem nowego po­ rządku. T a k ą samą funkcję symboliczno-komunikacyjną pełnią skoki. Być może, wspomniane tu współzawodnictwa, podobnie jak np. „pogoń za dziewczyną", były w przeszłości próbą, której rezultat decydował o zawarciu małżeństwa między kobietą i jednym z kandydatów do jej ręki? Współzawodnictwa weselne Uzależnienie zawarcia małżeństwa od wyników walki o dziewczynę - uczestniczącą w zawodach lub reprezentowaną przez jej symboliczny zamiennik (np. chustkę) pozwala mówić o roli współzawodnictw w ustana­ wianiu nowego porządku społecznego. U niektórych ludów Azji, m.in. mongolskich, stwierdzono występowanie całej serii (9-12) zawodów w kon­ tekście obrzędu weselnego. Jeszcze na pocz. X X w. stanowiły one istotną część obrzędu. Obecnie występują rzadko, w znacznie zubożonej formie i niepełnym zestawie, służąc przede wszystkim celom ludycznym, rozrywce. Według Wjatkiny (Vjatkina 1960.» s. 142, 215 i in.) współzawodnictwa weselne są przede wszystkim formą rywalizacji między dwoma stronami: mężczyzny i kobiety, a także ich rodami. Pożądane jest przy tym zwycięstwo mężczyzny, potwierdzające patriarchalną organizację społeczeństwa mon­ golskiego. Na uwagę zasługuje, moim zdaniem, wspomniany już opis współza­ wodnictw weselnych Bajatów, podany przez Oczka i Gałdanową (Oćir, Galdanova 1992). Pozwala on nie tylko na dokładne umiejscowienie zawo­ dów w poszczególnych fazach obrzędu, lecz również dostarcza wartościo­ wego materiału do analizy interesujących nas zachowań pod kątem ich znaczenia symbolicznego. Jak wynika z podanego opisu, jako pierwsza z serii współzawodnictw występowała „walka o nową jurtę", przygotowaną dla młodych małżonków przez rodziców i krewnych mężczyzny. Jurtę transportowano do chotonu dziewczyny, gdzie odbywała się część obrzędów, a po ich zakończeniu od­ wożono z powrotem do chotonu rodziców pana młodego, gdzie mieli za­ mieszkać przyszli małżonkowie. W walce brały udział dwie grupy: atakują­ cymi byli młodzi, silni mężczyźni na szybkich koniach, którzy reprezentowali stronę dziewczyny. Dostępu do jurty bronili natomiast mężczyźni reprezen­ tujący stronę młodego, uzbrojeni w sznury, rzemienie i kije, by odstraszać �120 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 6. Goście weselni, Torguci, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz konie i jeźdźców. Napastnicy próbowali zerwać sznury i pokrycie dachu lub ścian. Jak wynika z badań Oczira i Gałdanowej, w przeszłości wykonanie tego zadania oznaczało zerwanie umowy małżeńskiej (Oćir, Galdanova 1992, s. 38; podkr. moje - I . K-S). Dla interpretacji zachowań zawodników bardzo ważna jest symbolika zamknięcia (węzły, pas, dach, ściany). Warto też zauważyć, że broniący dostępu do jurty są wyposażeni w rekwizyty, które - oprócz celu obronnego - w sytuacji przejścia mają znaczenie symboliczne. W omawianym przy­ padku „zamknięta" jurta jest znakiem gotowości młodych i ich rodzin do zawarcia małżeństwa. Rozwiązanie pasa, sznurów, zerwanie dachu, uszko­ dzenie ścian itp. natomiast jest - jak wspomniałam - równoznacze z ze­ rwaniem umowy przedślubnej. Udział jeźdźców konnych z jednej strony i pieszych zawodników, wyposażonych w szczególny rodzaj broni - z drugiej �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 121 podkreśla przy tym dodatkowo opozycję uczestników zawodów, charak­ terystyczną jednocześnie dla samego obrzędu weselnego. Z dalszego opisu współzawodnictw weselnych Bajatów wynika, że pomy­ ślne przejście pierwszej „przeszkody" nie było jeszcze warunkiem wystar­ czającym dla zawarcia małżeństwa. Mężczyzna poddawany był bowiem kolejnym próbom. Po walce o jurtę następowała walka o dywanik. Jej rezultat nie przesądzał jednak, jak się zdaje, o losach związku. Decydujące było natomiast trzecie z serii współzawodnictw. Odbywało się ono w jurcie ojca dziewczyny. Osoby reprezentujące stronę panny młodej kładły na progu worek z koziej skóry napełniony wodą. Wchodzący do jurty mężczyzna musiał nastąpić na worek. Zachwianie się lub upadek oznaczało cofnięcie zgody na małżeństwo z wybraną dziewczyną. Do walki o nią mógł jednak wkroczyć rywal i jeśli próba z workiem wypadła pomyślnie - zostawał mężem dziewczyny. Jak widać, nie dochodziło tu do bezpośredniego starcia kandydatów. Warunkiem dopuszczenia rywala do walki była dopiero poraż­ ka jego poprzednika. W czasie obrzędu weselnego pan młody musiał jeszcze przejść wiele prób. Z informacji zawartych w cytowanym artykule nie wyni­ ka jednak, by ich rezultat miał wpływ na decyzję o zawarciu małżeństwa. Wprawdzie współzawodnictwa utraciły z czasem rangę turnieju, w którym nagrodą była ręka kobiety, można jednak mówić nadal o ich symbolicznym udziale w ustanawianiu nowego porządku. (Pewne symboliczne zachowania zawodników oraz charakter przedmiotów występujących podczas zawodów wskazują przy tym na czas przełomu, sytuację graniczną). Oczekiwano też zawsze zwycięstwa mężczyzny i osób reprezentujących jego stronę. W przypad­ ku porażki nie dochodziło jednak - jak to miało miejsce w niedalekiej przeszłości - do zerwania umowy przedślubnej, jedyną konsekwencją był wstyd i ośmiesze­ nie narzeczonego oraz jego rodziny. Aby zapobiec ewentualnej kompromitacji - pana młodego zastępował czasem w zawodach najsilniejszy i najbardziej zręczny mężczyzna z jego drużyny (patrz np. Kozlov 1947, s. 147, 152, 154). Autor informuje jednocześnie o zawodach, które odbywały się w czwartym dniu swatów, po przyjęciu kałymu przez rodziców dziewczyny. Objeżdżała ona wówczas kilkakrotnie (w kierunku „ze słońcem") jurtę narzeczonego. Przy ostatnim okrążeniu mężczyzna powinien był ściągnąć ją z konia i narzucić na zwierzę jedwabną szarfę chadag. Jeśli nie zdołał tego uczynić - przynosił wstyd domowi. Zachowania te, moim zdaniem, można interpretować jako formę akceptacji małżeństwa (połączonego z próbą sił, współzawodnictwem). Zwróćmy przy tym uwagę na sankcjonującą rolę szarfy (pasa). Materiały etnograficzne wskazują na decydujące znaczenie siły w walce 0 prawo do ożenku z dziewczyną u różnych ludów Azji. Warto tu m.in. przytoczyć informację W.W. Antropowej, dotyczącą XIX-wiecznych Koda­ ków. Z badań autorki wynika m.in., że po odpracowaniu określonego okresu u przyszłego teścia mężczyzna stawał do walki o narzeczoną. Musiał przy tym przedrzeć się przez krąg członków jej rodziny, którzy bili go 1 kopali dotkliwie, a także rozciąć odzież kobiety i mocno krępujące ją �122 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ rzemienie oraz dotknąć rękoma organów płciowych wybranki. Jeżeli nie zdołał wykonać zadania - musiał szukać innej żony (Antropova 1971, s. 105). U Nganasan natomiast, jak podaje G . N . Graczewa, kandydaci do małżeństwa stawali do zawodów, polegających na przeciąganiu dziewczyny na swoją stronę. Zwycięzca sadzał „zdobycz" na sanie i u woził, przeciwnik zaś próbował mu w tym przeszkodzić, rzucając sznur i starając się ściągnąć rywala na ziemię (Graćeva 1988, s. 59). Autorka informuje, że walka prowadzona była na śmierć i życie: pojedynek mógł skończyć się zgonem jednego z rywali. D o współzawodnictw weselnych, występujących zwłaszcza na obszarach Azji Centralnej, należą m.in. zawody poLegające na przeciąganiu przedmio­ tów, które zastępują kobietę i reprezentują ją w zawodach. Przedmiotem tym jest najczęściej skóra zwierzęca (patrz np.: Abramzon 1971, s. 121; Oćir, Galdanova 1992, s. 39, 44-46; Simakov 1984, s. 150-151; Vjatkina 1960, s. 215; Żiteckij 1893, s. 22 i in.). Współzawodnictwa tego rodzaju są przeważ­ nie interpretowane jako sprawdzian sił rywalizujących stron. Wyrażają one też np. opozycję „umacniającego się układu patriarchalnego i tracącego swą pozycję archaicznego układu stosunków rodzinno-małżeńskich" (takiego zdania jest np. Abramzon 1971, s. 121). Tymczasem, jak sądzę, można je również interpretować jako symbol zawarcia małżeństwa, którego naturalną i oczekiwaną konsekwencją jest przyjście na świat potomstwa. Przytaczając perski mit o Goszap Chahum i starającym się o jej rękę Giwie, M . Składankowa w interesujący sposób interpretuje znaczenie zada­ nia polegającego na wyciągnięciu dywaniku spod siedzącej dziewczyny i ro­ zerwaniu go na pół. Czynność ta, występująca m.in. w kontekście obrzędu weselnego u współczesnych Tadżyków - jest, według tej badaczki, równo­ znaczna z rozdarciem ślubnej szaty lub przepaski (Składankowa 1989, s. 168-169). Z treści mitu wynika, że pomiędzy pierwszą próbą, jaką jest udział w wyścigach, a wyciągnięciem i rozerwaniem dywanika Goszap jest brzemienna. Pomyślne wykonanie zadania otwiera natomiast dziecku drogę na świat, stwarza warunki do jego narodzin . Spektakularnym przykładem zawodów, których rezultat zależy od siły i zręczności zawodnika, a polegających m.in. na przeciąganiu i w konsekwenq i rozrywaniu określonego obiektu jest - niezwykle popularna, zwłaszcza na obszarach Azji Centralnej - „walka o kozła". Jej uczestnikami są jeźdźcy konni. Ich zadanie polega generalnie na tym, by podnieść z ziemi tuszę zwierzęcia (najczęściej kozła) i dostarczyć ją na metę. Zawodnik musi jedno­ cześnie obronić zdobycz przed próbującymi wyrwać mu ją z rąk rywalami. 21 2 1 Kirgiscy informatorzy Simakowa natomiast wyjaśniając znaczenie zawodów określanych jako „walka o pościel" lub „walka o dywanik" twierdzili, że kobiety walczyły ze wszystkich sił. W przypadku ich porażki bowiem ludzie mówiliby: „nasza panna młoda wcześniej stała się kobietą (Simakov 1984, s. 151; podkr. moje - I. K-S). Na tej podstawie badacz dochodzi do wniosku, że zawody symbolizowały stosunki małżeńskie i noc poślubną oraz przedmałżeńską niewinność panny młodej. Były nadto symbolem męskiej siły i potencji. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 123 Badacze nie są zgodni co do genezy wspomnianych zawodów. Według Tołstowa np., ich korzenie tkwią w bitwach fratrii o tuszę zwierzęcia totemowego (Tolstov 1935, s. 13-15). Zwolennikiem tej koncepcji jest też np. Simakov (1984, s. 35, 91). Istnieją jednak przypuszczenia, że obiektem walki był pierwotnie nie kozioł, lecz wilk. Wskazywałaby na to przede wszystkim nazwa zawodów, używana m.in. przez ludy tureckie Azji Centralnej, którą można tłumaczyć jako „błękitny wilk" (funkcjonuje ona obok „walki o koz­ ła"; patrz np. Diem 1941, s. 31-38; Simakov.l984, s. 91; Karmyseva 1987, s. 237 i in.). B . U . Tutenajew np. wywodzi zawody z dawych tradycji myśliw­ skich, kiedy to po udanym polowaniu urządzano wyścigi z tuszą zabitego zwierzęcia. Zwyciężał zawodnik, który pierwszy dotarł z łupem do ailu (Tutenaev 1985, s. 146). Wspomniana tu Karmyszewa formułuje natomiast tezę, zgodnie z którą pierwowzorem „walki o kozła" było konne polo (Karmyseva 1987, s. 238). Warto tu również przytoczyć kontrowersyjną, nie znajdującą potwierdzenia w materiale etnograficznym hipotezę J. Bronowskiego. Według niego, bezgłowe zwierzę użyte w walce zamiast piłki podczas afgańskich zawodów zwanych buzkashi jest dowodem panowania jeźdźcówkoczowników nad ludami osiadłymi i zabawy prowadzonej przez nich kosz­ tem dobytku rolnika (Bronowski 1988, s. 80-87). Ryc. 7. „Bajga" albo „kok-buri" Wg Diem 1941, s. 32 Pozostawmy jednak trudną do rozstrzygnięcia dla etnologa kwestię gene­ zy „walki o kozła", koncentrując się na poszukiwaniu jej znaczenia. Uwagę zwraca przede wszystkim nieadekwatność nazwy zawodów do obiektu, o który toczy się walka. Na terenach Azji Centralnej zawody te określa się �124 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najczęściej terminem „błękitny" lub „siwy wilk". Tymczasem - jak wia­ domo - zawodnicy walczą o tuszę kozła, jagnięcia lub cielęcia. Informacja podana przez Vambery (1874, s. 280-281) wskazuje natomiast na tożsamość panny młodej i zwierzęcia występującego jako rekwizyt w zawodach, oraz „błękitnego wilka". Autor ten, pisząc o obrzędzie weselnym Turkmenów wspomniał bowiem m.in., iż panna młoda musiała ścigać się konno ze swym mężem, podczas zawodów zaś trzymała na kolanach zabite jagnię lub koźlę. Wyścig nosił nazwę „błękitny wilk". Rozbieżność między nazwą zawodów i obiektem walki staje się pozorna jeśli założymy, że „walka o kozła" miała przede wszystkim znaczenie symboliczne. Na tym poziomie rozważań zastąpienie wilka przez kozła, barana lub cielę, a także piłki (używanej np. w polo) przez zwierzę - i odwrotnie staje się możliwe i całkowicie zrozumiałe. Zauważmy bowiem, że mity i wierzenia ludów Azji Centralnej łączą wszystkie z wymienionych tu zwierząt z początkiem, słońcem, źródłem życia, przodkami; określenie wilka jako „siwy", „błękitny" wskazuje również na jego związek z niebem. Symbolika solarna przypisywana jest też piłce. Trzeba jednak dodać, że w X I X - pocz. X X w. znajomość tej niebiańsko-solarnej symboliki - zwłasz­ cza w odniesieniu do wilka i kozła - nie była powszechna. Materiały etnograficzne zebrane np. wśród Kazachów i innych ludów tureckich (oraz mongolskich) Azji wskazują nawet na obecność zupełnie przeciwstawnych treści w wierzeniach. Kozioł i wilk przedstawiani są tu bowiem jako reprezentanci „tamtego świata", symbol śmierci. U Kazachów np. kozioł ma opinię zwierzęcia złego, mówi się, że pochodzi od diabła i określa jako „diabelskie bydlę" (patrz np.: Kazachski] fol'klor... 1982, s. 61; Kubarev, Ćeremisin 1984, s. 95 i in.; z podobnymi wierzeniami zetknęłam się wśród pasterzy mongolskich). Zachowania charakterystyczne dla „walki i kozła", takie jak np.: ob­ cinanie głowy i nóg zwierzęcia poniżej kolan, podnoszenie go z ziemi przez zawodników w początkowej fazie zawodów, a także rzucanie na ziemię, pod nogi widzów, na próg domu itp. - zdają się potwierdzać jego związki ze śmiercią i „dołem". Niektóre informacje wskazują wyraźnie, że zasady za­ wodów wręcz wymagały uśmiercenia zwierzęcia w trakcie zawodów. Lewszin np. podaje, że zawodnicy, galopujący na koniach, wyrywali nogi żywemu baranowi przywiązanemu do siodła jednego z jeźdźców (Levsin 1832, s. 123). Z informacji podanej przez autora wynika, że głównym zadaniem zawod­ ników było zdobycie sławy siłacza. Tymczasem, jak sądzę, pożądana i celowa była właśnie śmierć zwierzęcia. Tylko ona bowiem mogła zapewnić od­ rodzenie życia i oczekiwaną zmianę. Nieliczne informacje przedstawiające opis „walki o kozła" wskazują natomiast na, potwierdzony przez archaiczne wierzenia, jednoczesny związek zwierzęcia z Niebem. Jak podaje Bernsztam, Turkmeni w początkowej fazie zawodów zrzucali kozła z dachu jurty na środek koła, gdzie już czekali jeźdźcy, by rozpocząć walkę (Bernstam 1964, s. 69). Z informacji podanej �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 125 przez Sorokina wynika natomiast, że zawodnicy w trakcie zawodów wy­ rzucali tuszę kozia (czarnej maści) w powietrze. Zwierzę znajdowało się na ziemi tylko w początkowej fazie gry, kiedy to jeden z zawodników, w asyście pozostałych, odcinał mu głowę (Sorokin 1886, s. 635-636). W obydwu wspomnianych tu przypadkach kozioł występuje jako łącz­ nik między światem górnym i ziemią, a także z podziemiami. Uczestniczy więc w tworzeniu jedni, zniesieniu granic czaso-przestrzennych (o koźle jako symbolu jednego początku patrz np. Ivanov 1989, s. 50). Za znak pierwotnej jedności, charakteryzującej się m.in. brakiem po­ działów społecznych można też uznać 2 a s a d ę , zgodnie z którą zawodnicy walczą o kozła indywidualnie, nie tworząc drużyn. Na ten aspekt uczestni­ ctwa zwraca np. uwagę Bronowski (1988., s. 82) pisząc o afgańskim buzkashi. Także opinia Choroszchina o zawodach, w których „bogaty i sławny staje się równy oberwańcom" (Chorośchin 1874, s. 101) wskazuje pośrednio na czasowe zniesienie różnic społecznych, informując jednocześnie o popularno­ ści zawodów wśród wszystkich warstw ludności. Wspomniany już Iwanow, pisząc o koźle jako symbolu pierwotnej jedni zwraca uwagę na to, że podobne znaczenie przypisywano koniowi. Jak już zaznaczyłam, w wierzeniach i obrzędach ludów Azji zwierzęta te występują m.in. w roli mediatorów. Wymienione tu cechy pozwalają zrozumieć i wyjaśnić znaczenie udziału koni w „walce o kozła". Na ten aspekt zawodów nie zwracano dotychczas baczniejszej uwagi. Z rozmaitych opisów zawodów wynika, że konie pełniły tu przede wszystkim rolę środka trans­ portu. Nieliczni autorzy wskazują wprawdzie, że koń narażał się na niebezpieczeństwo zranienia, złamania kończyny, a nawet śmierć w takim samym stopniu, jak człowiek (patrz np.: Chorośchin 1874, s. 101; Gunner 1957, s. 27; Terskoj 1934) - kozioł jednak przedstawiany jest niejako w opozycji do koni i ludzi. Tymczasem, moim zdaniem, konie - podobnie jako kozioł - uczestniczą w symbolicznym akcie przekraczania granic, powrotu do początku. Z punktu widzenia symboliki i znaczenia zawodów ich rany, a nawet utrata życia, podobnie jak obrażenia odniesione przez człowieka i śmierć samego kozła, są równie pożądane. Ze śmierci i znisz­ czenia rodzi się bowiem nowe życie. Zamierzona wydaje się też, podkreślana w wielu relacjach, i szokująca Europejczyków, „dzikość" zachowań zawod­ ników i ich barbarzyństwo w stosunku do kozła. Tymczasem, moim zdaniem, zachowania te są symbolem typowego dla sytuacji granicznej chaosu, zamętu poprzedzającego nastanie ładu i porządku, nowego etapu egzystencji. Znakiem ładu i zwycięstwa życia są natomiast uczty organizowane po­ wszechnie po zakończeniu zawodów. Znakiem życia jest też, być może, nagrodzenie zwycięzcy „walki o kozła" jaskrawym chałatem, odnotowane np. u Kirgizów przez Grąbczewskiego (1957, s. 38). Autor ten pisze, że najlepszy z zawodników zakładał natychmiast ofiarowany mu chałat i nosił go, by wszyscy widzieli, że to on zwyciężył i roznieśli tę wieść po stepie. �126 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Jak już wspomniałam, „walki o kozła" organizowano w czasie obrzędów przejścia. Badacze wskazują przy tym przede wszystkim na związek zawo­ dów z weselem. Towarzyszyły one jednak również innym obrzędom rodzin­ nym oraz religijnym. Warto przy tym zwrócić uwagę na interesujące różnice dotyczące obrzędowego kontekstu „walk o kozła", jakie występowały u K i r ­ gizów. Z badań Simakowa wynika, że Kirgizi południowi organizowali zawody podczas uroczystości rodzinnych (z okazji wesela, narodzin syna, a w przypadku bezdzietnych rodziców - córki, stawiania pierwszych kroków przez dziecko i in.) oraz religijnych świąt kurman ajt i orozo ajt. Kirgizi północni tymczasem urządzali „walki o kozła" także podczas dorocznych wypominków. W ocenie Kirgizów południowych było to postępowanie lek­ komyślne (Simakov 1984, s. 86). Można by zastanowić się nad przyczynami - takiej oceny. Simakow nie szuka jednak wyjaśnień. Jeśli weźmiemy pod uwagę związek zawodów z obrzędami przejścia i ich udział w symbolicz­ nym akcie przekraczania granic, to obecność „walki o kozła" w kontekście wypominków wydać się może zasadna. Interesujące byłoby jednak po­ znanie ludowych sposobów wyjaśniania związku zawodów z wypominkami (i innymi obrzędami). W relacjach dotyczących „walki o kozła" bardzo często powtarza się informacja, iż na zakończenie zawodów zwycięzca rzucał zwłoki zwierzęcia na próg domu lub pod nogi wybranych osób. W przypadku wesela osobą tą był najczęściej ojciec dziewczyny (nieżywe zwierzę ciskano też na próg jego domostwa), rzadziej - ona sama lub pan młody. Czasem rzucano też kozła pod nogi znamienitych gości. Wskazania na próg jako ten obszar prze­ strzeni, gdzie następuje zakończenie zawodów informuje o związku współzawodnictw z przekraczaniem granic. Rzucanie kozła pod nogi osób pełniących najważniejsze role w czasie obrzędu wskazuje również na związek zawodów z płodnością ; zwróćmy uwagę, że są one organizowane podczas obrzędu weselnego i poszczególnych etapów zawierania małżeńst­ wa. U Kirgizów np. zachowanie polegające na rzucaniu tuszy kozła pod nogi konia, na którym jechał pan młody (przez jeźdźca reprezentującego stronę panny młodej) występowało w fazie przekazywania kałymu. Jak pisze Simakow, mężczyzna kładł zwierzę w poprzek siodła i jechał do domu dziewczyny, gdzie rzucał je na próg (Simakov 1984, s. 149). Według Simakowa, wspomniane zachowania są jedynie wyrazem szacunku mężczyz­ ny dla dziewczyny i jej ojca, autor nie dostrzega natomiast ich znaczenia symbolicznego. Wymownym przykładem współzawodnictw, w wyniku których nastę­ puje dobór przyszłych par małżeńskich są chińskie zawody, opisane przez Graneta (1973, s. 165-174). Występowały one w przełomowych momentach cyklu rocznego i gospodarczego. Organizacja zachowań, o których infor22 2 2 Por. m.in. uwagę Czesnowa o związku nóg z chtonicznymi siłami ziemskiej płodności (Ćesnov 1989, s. 125). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 127 muje M . Granet przypomina sytuację modelową. Życie ludzi przebiega bowiem zgodnie z klasycznymi zasadami systemu opartego na opozycji. Czas poza świętem, to zarazem czas odizolowania od siebie mężczyzn i kobiet całkowicie pochłoniętych pracą: orką pod gołym niebem w ciepłym okresie roku (mężczyźni) i tkactwem w zamkniętych pomieszczeniach w zimie (kobiety). Wiosna i jesień, stanowiące bardzo krótkie okresy przejściowe między mroźną zimą i wilgotnym, gorącym latem, to czas współprzebywania obu płci, zaprzestania prac i radosnego świętowania, połączonego z udziałem we wspólzawodnictwach, którym towarzyszą też tańce i śpiewy. Młodzież uczestniczyła w turniejach, w których jako rekwizyty występowały m.in. jaja ptasie, wybrane z gniazd również podczas zawodów, kwiaty babki, malwy, liście paproci i in. Przyjęcie kwiatu lub garści nasion przez dziewczynę było makiem akceptacji partnera i zgody na małżeństwo. Podobne znaczenie miały, jak sądzę zawody, w których jako rekwizyt występowała piłka. Organizowano je np. podczas obrzędów sezonowych u ludów Miao-tsy i Tho jeszcze na początku naszego stulecia. Granet pisze: „Jak długo dziewczyna odbija piłkę - wszystko jest do zrobienia: zalotnik ponawia więc śpiewy [...]", (Granet 1973, s. 167). Można przypuszczać, że dopiero złapanie piłki przez dziewczynę było - podobnie jak przyjęcie kwiatu lub nasion - wyrazem zgody na trwały związek. Z partnerów w zawodach ludzie stawali się partnerami na dalsze życie. Mimo widocznych różnic zewnętrznych między piłką, a kwiatem lub nasionami, wspólna jest im, jakże ważna w przypadku małżeństwa, sym­ bolika płodności. Granet zwraca uwagę na to, że współzawodnictwa, mające wyłonić nowe pary małżeńskie, rozpoczynały się w tonie zaczep­ nym. Dziewczęta w ironiczny sposób zapraszały zawodników, by następnie udawać ucieczkę przed nimi (tamże, s. 167). M o i m zdaniem, przypomina to zachowania zwierząt i ptaków w okresie godowym i turniejowe walki o samicę, występujące w świecie zwierzęcym (na temat tych walk patrz np.: Eibl-Eibesfeld 1987, s. 85n i in.). Jak zauważył np. Huizinga (1987, s. 123-124), „z pewnością nie jest przypadkowe, że rywalizacja odgrywa szczególnie ważną rolę przy wyborze narzeczonej czy narzeczonego [...]. Nieważne jest [też] w istocie, czy po­ stępowanie takie zostało przekazane jedynie w legendzie lub micie, czy też można udowodnić jego istnienie w rzeczywistym postępowaniu. Najważniej­ szy pozostaje fakt, iż istnieje wyobrażenie wyścigu o narzeczoną". Przytoczo­ ne tu przykładowo materiały dotyczące współzawodnictw są - jak myślę - wystarczającym dowodem na to, by mówić nie tylko o realnej obecności walk o dziewczynę w kulturach (w tym przypadku: ludów Azji) lecz także o zależności między rezultatem zawodów a zawarciem małżeństwa. Współ­ zawodnictwa pełnią tu rolę szczególnego sakramentu, z mocy którego zaczyna funkcjonować nowy układ społeczny. Różnorodnym próbom poddawany jest też bohater ludowych opowieści walczący o rękę kobiety. Wykonanie stawianych mu zadań wymaga nad- �128 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zwyczajnych umiejętności i cech, którymi nie mógłby wykazać się zwykły człowiek. Mongolski Bujdar np. uczestniczy w zawodach trwających trzy miesiące. Z niewyobrażalną siłą rzuca on przeciwnikiem, którego wbija w ziemię, po czym wyciąga go kciukiem. Strzela z łuku, nie pozostawiając nawet szczapki wielkości wykałaczki z sześćdziesięciu wozów drewna. Wystrzelona przez niego strzała przechodzi kolejno przez chadag, otwór w kości biodrowej i ucho igielne, na koniec zaś zapala wiązkę chrustu. W jednym z baszkirskich wariantów eposu opowiadającym o dziejach Ałpamysza bohater wypuszcza strzałę o długości 5 sążni z 60-sążniowego łuku i przebija nią gruby pień drzewa. U Oguzów-Turkmenów - strzela do miedzianego garnka lub złotej biżuterii dziewczyny. Ałpamysz strzela też do złotej tykwy, a bohater I Księgi Mahabharaty Ardżuna naciąga pięciokrotnie łuk i trafia do celu strzelając przez szprychy obracającego się koła. W koreańskim micie łucznik rozstrzygający konflikt między żywiołem wodnym i ziemskim zostaje obdarowany dwoma żonami. W eposie uzbeckim natomiast, bohater pragnąc zdobyć rękę Barczin musi np. przewrócić siedem minaretów jednym nabojem wystrzelonym z broni, pokonać w walce siedemdziesięciu bohaterów, reprezentujących stronę wybranki, rozerwać rękoma jedwabny sznur upleciony z czterech pudów przędzy, zwyciężyć w wyścigach konnych trwających od czterech do czterdziestu dni, podnieść tuszę ogromnego wielbłąda i obnieść ją trzykrotnie dookoła pomieszczenia, itp. W jednym z wariantów eposu zadanie Ałpamysza polega na podniesieniu Barczin z arby i zaniesieniu jej na rękach do jurty. Mimo że Ałpamysz nie zdołał tego uczynić zostaje dopuszczony do kolejnej próby: rozwiązania trzech wierszowanych zagadek. Tym razem wygrywa i Barczin zgadza się zostać jego żoną. Ałpamysz może więc położyć rękę na jej piersi... Pewne zachowania bohaterów epickich są, jak widać, podobne do tych, które zostały potwierdzone przez etnografów badających kultury ludów Azji X I X - pocz. X X w. Prowadzą też do tego samego celu, jakim jest zawarcie małżeństwa. r POWRÓT D O POCZĄTKU. W A L K A I R E - K R E A C J A Jeden z mongolskich mitów mówi o kłótni dwóch kreatorów o to, który z nich ma większy udział w tworzeniu Ziemi. Kończy się on słowami: „wszelkie tworzenie będzie się odbywało w atmosferze sporu i wrogości, a ludzie i zwierzęta będą próbowali nawzajem się zniszczyć" (Potanin 1883, s. 223). W ten sposób człowiek odziedziczył po pierwotnych istotach skłon­ ność do kłótni, sporów i walki. Przytoczony tu fragment mitu mongolskiego wskazuje też, iż konflikty stały się warunkiem koniecznym budowania, re-kreacji i postępu. Podobne zależności między konfliktami w świecie bo­ gów, którzy już na etapie tworzenia nie byli zadowoleni z wzajemnych układów, a zachowaniami ludzi (oraz istnieniem powszechnej opozycji dobra �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H G R A N I C Z N Y C H 129 i zła) występują np. w wierzeniach ludów Syberii (zwraca na to uwagę m.in. Kosko 1990, s. 40). Uosobieniem odwiecznego związku między walką i krea­ cją są często postacie bóstw występujących w wierzeniach ludów Azji. Łączą one najczęściej ideał bohaterskiego wojownika i kreatora, będącego - jak np. hinduski Indra - źródłem istnienia, płodności, dostatku oraz personifikacją energii kosmicznej i biologicznej (por. też informacje o bogu wojny, który jest często bogiem urodzaju, de Vries 1974, s. 208). Także dynamiczni, twórczy bohaterowie mitów i eposów, którzy odnoszą zwycięstwa w zawo­ dach z rozmaitymi postaciami zła, powstrzymują grożącą ludzkości zagładę i dają impuls życiu, stając się jednocześnie wzorem mniej lub bardziej świadomie przyjmowanym przez czlowieka-zawodnika. Same współzawod­ nictwa zaś są jednym ze sposobów rozstrzygania konfliktów, od których nie jest wolny ani świat ludzi, ani duchów i bogów. Na związek walki z kreacją wskazuje też np. jeden z wątków mitu ewenkijskiego opowiadającego o walce dwóch braci o Ziemię (i tytuł stwórcy). Powiada się tam, że Ziemia powstała z ziarenek piasku wy­ łowionych z dna wód przez kaczkę. Kiedy osiągnęła rozmiary dywanika, na którym mógł się położyć młodszy z braci (kreator Ekszeri) - starszy brat postanowił odebrać mu j ą siłą. Zaczął więc ciągnąć za krańce, lecz nie mógł jej wydostać spod śpiącego. Ziemia zaś rozrastała się coraz bardziej, aż w końcu przybrała obecne rozmiary (Vasilević 1959, s. 173). Przytoczony tu wątek mitu potwierdza symboliczny związek omawianych już zachowań, polegających na przeciąganiu przedmiotów z początkiem, narodzinami itp. Czas twórczych przodków R. Caillois stwierdził m.in., że tylko istoty z okresu twórczego mogą zapewnić rytuałowi pożądaną skuteczność. „Stosuje się [też] wiele środ­ ków mających na celu wskrzeszenie płodnego czasu mocarnych przodków" (Caillois 1973, s. 138) . Dla odrodzenia świata niezbędna jest bowiem aktu­ alizacja i uobecnienie mitycznej przeszłości. Według wspomnianego autora, taką wskrzeszającą moc mają m.in. tańce w maskach, udramatyzowane spektakle, malowidła na ścianach jaskiń, recytacje mitów i in. M o i m zda­ niem, do grupy tej można również zaliczyć współzawodnictwa. Niektóre materiały dotyczące współzawodnictw u ludów Azji wskazują na szczególną więź zawodników i bohaterskich przodków oraz ciągłość dawnych wzorców. W kirgiskim pojedynku jeźdźców konnych na piki np., „herold" wzywający do udziału w walce wspominał m.in. o bohaterach eposu „ M a n a s " , przed­ stawiając ich jako ideał, do którego powinni dążyć zawodnicy. Mowa „he­ rolda" zaczynała się od słów: „ M y wszyscy - rozrastający się i umacniający lud, zrodzony z jednego ojca..." (Simakov 1984, s. 48; podkr. moje, I.K-S). 23 2 3 Por. też np.: Eliade (1970, s. 92-98). �130 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 0 kontynuacji bohaterskiego wzorca i świadomym nawiązaniu do tradycji mówi też kirgiska inwokacja, głosząca: „Błogosławieni niech będą przod­ kowie, którzy pozostawili nam te gry nieustraszonych mężów" (Omurzakov, Sagalaev 1981, s. 5). Podobne przykłady znajdziemy na odległych krań­ cach kontynentu azjatyckiego, np. u Czukczów, gdzie starzec inaugu­ rujący obchody święta wygłaszał m.in. następującą orację: „Zuchy, nasi przodkowie byli zwinni, szybcy, silni i wytrwali, powinniście być tacy sami. Myśliwi nosili zwierzęta na własnych ramionach, a nie wozili na psach, powinniście być tacy sami" (Żornickaja 1975, s. 36; podkr. moje, I.K-S). Niektórzy badacze (np. D'jaćenko 1988, s. 200-201) informując o tradycyj­ nych formach współzawodnictw, używają wprost określenia: „gry przod­ ków". Podana przez tę autorkę informacja o jakuckim święcie ysyach, kiedy to m.in. organizowano współzawodnictwa skoczków, zapaśników i in., mło­ dzież zaś „zapoznawała się z tradycyjną kulturą j a k u c k ą " (tamże, s. 203) świadczy też pośrednio o dążeniu Jakutów do zachowania łączności z przod­ kami. Znakiem kontynuacji tradycji, a zarazem - zacierania granic społecz­ nych i czasowych w sytuacji świątecznej, są też - moim zdaniem - zwyczaje polegające na inicjowaniu zawodów (np. zapasów) przez starców lub najstar­ szych zawodników oraz powierzaniu byłym mistrzom funkcji sekundanta, sędziego, herolda i in. Przeprowadzone przeze mnie badania wykazały np., że Mongołowie łączą początki igrzysk, określanych jako erlin gurvan naadam, tj. „trzy gry mężów" (należą do nich: łucznictwo, wyścigi koni i zapasy) z bliżej nie określonymi przodkami. Mówią też czasem o obcym, który dawno temu pojawił się znikąd i pokazał pasterzom mongolskim, jak np. organizować zapasy. Współcześni Mongołowie organizując współzawodnictwa działają - jak twierdzą najczęściej - z mocy tradycji. Brak natomiast niepodwa­ żalnych dowodów na to, by uważali oni zawodników za wcielenie przodków lub dawnych bohaterów (aczkolwiek trudno wykluczyć istnienie tego typu związków na poziomie podświadomości). Mówiąc o źródłach „gier mężów" pasterze wskazywali najczęściej na konieczność rozstrzygania sporów „o to, czyj k o ń jest szybszy, kto jest silniejszy, kto celniej strzela". Przytoczony przez Hamayon fragment mongolskiego mitu ukazuje natomiast naadam w roli turnieju, którego wynik przesądza o zawarciu małżeństwa. Powiada się tam bowiem, że „Środkowe Niebo i jego Żona chcieli wydać córkę za mąż albo za syna Zachodniego, Białego Nieba, którego się bali, albo za syna Wschodniego, Czarnego Nieba, którego się wstydzili. Postawili i m jednak trzy warunki: zwycięstwo w zapasach, łucznictwie i wyścigach konnych. Ten naadam stał się z czasem zespołowym świętem zwanym „trzema grami mężów" (Hamayon 1983b, s. 380). Niezależnie od ludowych wyobrażeń o genezie współzawodnictw oraz świadomości współwystępowania pcw nych wzorów w dawnych opowieściach 1 w zachowaniach współczesnych zawodników można mówić o podobień­ stwie znaczenia, jakie działania uczestników zawodów i postaci z mitów, �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 131 bohaterskich eposów itp. mają dla człowieka. Jak wynika z moich badań, wspólny jest im zwłaszcza udział w ustanawianiu nowego porządku oraz w przywracaniu zachwianej równowagi (na poziomie społecznym i kosmicz­ nym). Zawodnikom, podobnie jak bohaterom, którzy mogą być dla nich mniej lub bardziej świadomie przyjmowanym wzorcem, przypisuje się po­ nadto możliwość oddziaływania na proces krążenia energii i sił witalnych na różnych poziomach kosmosu (do zagadnienia tego jeszcze powrócę). Ich zachowania pełnią także funkcje magiczne. Jedną z cech przydawanych nie tylko bogom i mitycznym przodkom lecz także niektórym postaciom historycznym, otoczonym nimbem boskości, są nadzwyczajne umiejętności władania bronią. W ludowych wizjach dziejów bogowie i przodkowie (np. założyciele państw koreańskich, Czyngis-chan i in.) są też uważani za wynalazców broni. Z drugiej strony, niektóre przedmioty tego typu same wydają się być równe bogom. Wskazują na to m.in. przytoczone przez Stuttleya (1977, s. 146) wierzenia mówiące o dzie­ więciu rodzajach broni leżącej od praczasów w wodach oceanu, istniejącej od zawsze, nie mającej początku ani końca, powstałej samoistnie, którą hinduscy bogowie znajdują w oceanicznych głębiach. O boskości niektórych rodzajów broni świadczy też jej udział w kreowaniu bytów. W japońskiej księdze Kojiki czytamy np., że zaczątkiem ziemi stała się kropla, która spłynęła z boskiej włóczni i zastygła, tworząc wyspę {Kojiki 1986, s. 171). Atrybutem boskości obdarzony jest też w Japonii miecz i łuk (por. np. Nitobe 1912, s. 121-127). Niektórzy badacze (np. Sambuu 1978; Simakov 1984; Dzorig 1960; Galindev 1977 i in.) interpretują współzawodnictwa jako „powtórzenie wo­ jennych wydarzeń". Wojna byłaby więc, według nich, pierwowzorem zawo­ dów. Podobnie interpretowane są np.,, parady jeźdźców odzianych w stroje z dawnych epok i noszących historyczną broń, znane np. z terenu Korei, Japonii i Tybetu, a organizowane głównie podczas świąt dorocznych. W ja­ pońskiej prefekturze Fukuszima np. walki jeźdźców ubranych w dawną zbroję i hełmy, odtwarzających sceny z bohaterskiej przeszłości,były częścią obchodów święta koni (11-12 lipca). Zawodnicy reprezentowali osiem są­ siednich wiosek. Elementem święta były także procesje, parady koni, pokazy ujeżdżania dzikich rumaków, wyścigi i inne gry. Według Bauer i Carląuista (1974, s. 147, 165) miały one powtarzać bohaterskie wydarzenia z dziejów dawnych wojowników. Podobne znaczenie miały też np. zawody w jeździe konnej i parady z udziałem uczestników w tradycyjnych strojach, z dawną bronią, które odbywały się w prefekturze Mie w piątym dniu maja. Wspom­ niani autorzy nie odpowiadają jednak na pytanie, jaki był cel owego „po­ wtarzania bohaterskich wydarzeń". Wspomniane tu zachowania można, być może, interpretować jako symboliczny powrót przodków (którzy raz jeszcze chcą wziąć udział w akcie re-kreacji świata) na ziemię. Gwoli ścisłości należy dodać, że niektóre formy współzawodnictw wy­ wodzone są nie z mitycznej przeszłości, lecz z wydarzeń historycznych. �132 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ D o rozwoju niektórych typów wschodnich sztuk walki przyczyniły się np. ćwiczenia wieśniaków, którym nie zezwalano na posiadanie broni. W Chi­ nach m.in., w pierwszym wieku naszej ery, chłopi ćwiczyli się w walce z cieniem, traktowanym jak wyimaginowany przeciwnik, używając wyłącz­ nie rąk, nóg i pięści. D o perfekcji doprowadzili też fechtunek kijami. Również w Japonii specjalne ćwiczenia miały służyć obronie chłopów przed atakami rabusiów. Ludność kryła się w lasach, gdzie organizowano treningi polegające na walkach angażujących nogi, ręce, pięści, skakaniu z ciężarem na plecach itp.; w roli przeciwnika występowały drzewa (Sports in Japan 1977; Wroczyński 1985, s. 72). Jak podaje Tokarski (1989, s. 31-32) zakaz noszenia broni przez pospólstwo, wydany przez szoguna Hideoshiego i wprowadzony na Okinawie w 1609 r., przyczynił się do rozwoju sztuki zadawania śmierci jednym ciosem pustej ręki. Za twórcę kendo natomiast uważany jest wędrowny samuraj, zwany Mijamoto Mussahi, który żył na przełomie X V I i X V I I w. Jako trzynastoletni chłopiec pokonał on podczas turnieju 12 najlepszych zawodników i stworzył podstawy licznych szkół walki kendo. Mussahi oparł się przy tym na ideałach zen i obok ćwiczeń techniki wprowadził medytację (Pronnikov, Ladanov 1983, s. 163-166). Skoncentrujmy się jednak na zagadnieniu symbolicznego znaczenia współzawodnictw. Organizacja współzawodnictw, będących jednym ze sposobów symbolicz­ nego powtórzenia pierwotnej walki, stanowiącej warunek re-kreacji i porząd­ kowania rzeczywistości ma szczególne znaczenie w przełomowych momen­ tach cyklu rocznego. Rolę „twórczych przodków" pełnią wówczas pojedyn­ czy zawodnicy lub całe wspólnoty społeczno-terytorialne (pozostają one przy tym najczęściej w trwałej opozycji wobec siebie i znajdują się w stałym konflikcie). Według Gordona np. (1985, s. 201) rozmaite pojedynki młodzie­ ży, walki między grupami, zmagania sąsiadujących ze sobą wsi itp. odpo­ wiadają ,,apokaliptycznej wizji przejścia czasu". Dawne tradycje mają m.in. noworoczne walki wspólnot społeczno-terytorialnych w Azji Centralnej. Jak podaje np. Tolstow, na początku każdego roku w średniowiecznej Ferganie odbywały się walki pomiędzy reprezentan­ tami władcy i wodzów. Wspomagał ich tłum widzów, którzy rzucali w prze­ ciwnika kamieniami i cegłami dopóty, dopóki jeden z zawodników nie padł martwy (Tolstov 1948, s. 282-285). Suchariewa natomiast informuje o no­ worocznych walkach z tradycyjnym przeciwnikiem - sąsiadem, jakie miały miejsce w średniowiecznych miastach Azji (Taszkiencie, Samarkandzie, Bucharze). Uczestniczyli w nich reprezentanci poszczególnych stref miasta: czterech dzielnic oraz centrum lub centrum i peryferyjnego pierścienia po­ dzielonego na kilka części. W czasie pojedynku przeciwnicy uderzali się nawzajem pięściami, głową i nogami dopóki starczało im sił. Inny rodzaj walki polegał na ściąganiu zawodnika z pleców „konia" (tę rolę grał jeden z dwojga zawodników reprezentujących określoną dzielnicę). Bili się przy tym nie tylko , jeźdźcy" ale i „konie" (Suchareva 1958). w X w. mieszkańcy �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 133 niektórych miast Azji Centralnej - reprezentujący np. dwie dzielnice od­ dzielone od siebie rzeką z mostami - walczyli o głowę wielbłąda (zwierzę uważane za mediatora - przyp. I . K-S). Zawody odbywały się podczas muzułmańskiego święta składania ofiar kurban bajram . Wspomniane współzawodnictwa są przykładem powtórzenia zasad podzia­ łu wszechświata przez reguły organizacji zawodów i doboru zawodników, ich 24 2 4 Według Tołstowa, korzenie tych walk tkwią w dualistycznych podziałach społeczno-terytorialnych i rytualnych zawodach dwu fratrii. Z czasem przekształciły się one w boje na tle religijnym (Tolstov 1984, s. 282-284). Autor, podobnie jak wspomniana tu Suchariewa, zwraca uwagę na szczególną brutalność walczących oraz odwieczną wrogość i konflikty między miesz­ kańcami dzielnic wielu średniowiecznych miast Azji Centralnej. Podkreśla też, ze okazją do starć były m.in. święta muzułmańskie. �134 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ jedności. O istnieniu tego typu związków można mówić również na przy­ kładzie walk, w których uczestniczyli reprezentanci określonych obszarów wioskowych (terytorialnych połów), organizowanych przez członków indyj­ skiego plemienia Naga raz lub dwa razy w roku (szerzej patrz: Crooke 1898, s. 40), japońskich zapasów odbywających się podczas święta pięciu zbóż (święta zbiorów), których uczestnicy pochodzili z prowincji wschodniej, zachodniej i centralnej (Culin 1958, s. 37), a także zapasów buriackich, gdzie walczyli ze sobą reprezentanci terytoriów leżących na wschód i zachód od owoo (Sagdaron, Oćirov 1909, s. 473). To kamienne usypisko, mające status świątyni, występowało tu więc w przypisywanej mu najczęściej przez ludy mongolskie roli centrum, a zarazem granicy. O analogicznym doborze zawodników, reprezentujących Wschód i Zachód, mówi się w jednej z wersji znanego eposu „Geseriada". Przedstawiony tam opis walki między repre­ zentantem wschodniej i zachodniej części świata zawiera ponadto przy­ kłady zachowań, w których można dostrzec prawzór zapasów buriackich (a także np. mongolskich i tuwińskich), Wspomnę tu przede wszystkim 0 ruchach przypominających ptaka lub walczące zwierzęta, owijaniu prze­ ciwnika pod pachą, obalaniu go na ziemię, podrzutach, „tańcu" zwycięzcy 1 i n . D o dziś też wymienione ludy obdarzają najlepszych zawodników używanym w stosunku do bohaterów „Geseriady" tytułem mergen (dosł. zręczny). Inny jest oczywiście wymiar walki. W eposie została ona przed­ stawiona w hiperskali właściwej działaniom herosów. Dla ilustracji powy­ ższych stwierdzeń przytoczę tu fragment stosownego opisu (Geser 1968, s. 82-83; przekł. z ros. I . K-S): Aby potwierdzić swe prawo, aby sercu dać osłodę, aby odnieść zwycięstwo, wstąpili w zapasy [...] Obracając się ze słońcem jak żubry ryją ziemię, jak jastrzębie w niebo wzlatują, to bodą się jak łosie rogate, to [walczą] jakoby sokoły pierzaste. Ten nieprzyjaciela w proch starł, tamten podrzucił przeciwnika, lecz nie spadają z wysokości. Obaj mają równe siły, podnoszą się z głębiny jeszcze bardziej rozjuszeni. Walka bohaterów sprawiła, że obłoki wypełniły sie deszczem, zadrżały ciężkie skały, zadźwięczała przestrzeń [...] Dla wojownika Zachodniej części śmiałego Zasa-Mergena w tej walce - radość i szczęście, z pewnością pragnie zwycięstwa. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 135 Jak jastrząb mocno napina skrzydła tak on naprężył swe mięśnie. Chwycił Sagan-Chasara. Pod pachą go owinął, pobiegł i w pełnym biegu w zachodnią tajgę śmiało cisnął wielkoluda, zwyciężając wroga. Zwróciwszy się na wschód w tajgę cisnął Sagan-Chasara, w górę podrzucił i rąbnął o ziemię. Ten z początku zaniemówił, a potem jak strzała zaświstał, jakoby kamień w dół poszybował i na ziemię wśród wyrżniętych skał z niebieskich przestworzy runął [...] Głośno radował się 2'asa: Spójrzcie, Zachodnie Niebiosa, pokonałem wielkiego woja, teraz serce moje jest spokojne! W ukłonach ruszył w tan, chwaląc się niezwykłym zwycięstwem. Obok zasad klasyfikacji uczestników turniejów zapaśniczych, zgodnie z którymi dzielą się oni na grupy reprezentujące wschód i zachód, mogą również wystąpić innego rodzaju dualistyczne podziały. W Mongolii, Tuwie i Tybecie np. obowiązywał podział na prawe i lewe skrzydło. Jak podaje Sambuu (1974, s. 13) zawodnicy prawego skrzydła wybierani byli przez szamana, a zwycięzca z tej grupy otrzymywał tytuł „męskiego siłacza". Zawodnicy z lewego skrzydła byli wyznaczani przez lamę; w przypadku zwycięstwa reprezentanta tej grupy - przyznawano mu tytuł „kobiecego siłacza". Jak wykazały moje badania, lamowie biorący udział w zapasach organizowanych w Mongolii podczas lamajskiego święta tugyn bojar reprezentowali grupy zwane nilag i dalag (podział ten - jak mi wyjaśniano - odpowiada kategoriom: swój - obcy). Podczas religijnego święta zwanego megdzemiń czonchor zaś, kiedy urządzano zapasy z udziałem łamów i pasterzy, duchowni tworzyli grupę zwaną szar (żółtych), pasterze zaś należeli do drużyny char (czarnych). Spektakularny przykład noworocznych współzawodnictw, przy pomocy których zostaje powtórzona charakterystyczna dla tego okresu walka, zapi­ sany został przez W . M . łonowa u Jakutów. Otóż, na początku roku dwaj młodzieńcy, z których jeden ubrany był w skórę białego źrebaka i uważany za wcielenie ducha gospodarza nowego roku, drugi zaś nosił skórę czarnego lub rudego źrebaka i reprezentował ducha gospodarza starego roku, walczyli ze sobą w zapasach, biegach i wyścigach konnych. Pożądane było przy tym, jako zapowiedź pomyślności, zwycięstwo zawodnika reprezentującego ducha gospodarza nowego roku. Często drugi z zawodników godził się przy tym na porażkę (materiały archiwalne, cyt. za: Sagalaev, Oktajbr'skaja 1990, s. 127-128). �136 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W Korei podczas Nowego Roku organizowano walki dwóch gigantycz­ nych postaci zrobionych z drzewa i słomy. Drzewo służące do wykonania owych postaci niesione było do wsi w odświętnej procesji, a ścinający je drwale zakładali nowe ubrania i składali ofiary duchowi gór, aby uzyskać jego zgodę na wyrąb (Im Tong-Gwon 1975, s. 82-84). Zachowania te są typowe dla sytuacji przejścia. Gigantyczne rozmiary walczących postaci przypominają o wydarzeniach z czasów bohaterskich przodków. Nastę­ puje połączenie przeszłości i t e r a ź n i e j s 2 : o ś c i w jedno. W zawodach brały udział dwie drużyny złożone z setek mężczyzn, reprezentujących zachodnią i wschodnią część dystryktu. I w tym przypadku więc podkreślona została faza dualistycznego podziału świata. Walką dowodził kapitan, stojąc na specjalnej platformie. (Zapewne chodziło tu o zaznaczenie jego statusu). Zadaniem zawodników było pokonanie figury należącej do przeciwnika poprzez odpowiednie manewrowanie figurą własnej drużyny. W dwa tygodnie po Nowym Roku Koreańczycy organizowali walki dwóch postaci podobnych do smoków (wykonanych również z drzewa i słomy). Poruszano je za pomocą liny. W zawodach uczestniczyły dwie drużyny złożone z 50-100 osób. Zawodnicy reprezentowali wschodnią (męską) i zachodnią (kobiecą) część miasta . Ich stroje oraz opaski na głowę wykonane były z białego materiału. Trzymali oni także flagi w pięciu kolorach oraz nieśli wizerunki smoka, żółwia, feniksa i tygrysa (Im Tong-Gwon 1975, s. 82-84). Kolory flag i strojów symbolizują tu poszczególne strony świata, a wspomniane wizerunki są symbolem kosmicznych żywiołów. Niesione przez uczestników zawodów podkreślają nierozłączność człowieka i wszechświata. Nie polega ona przy tym wyłącznie na symbolicznym zniesieniu wszelkich granic i podziałów. Być może (przynajmniej w niektórych przypadkach) współzawodnictwa można interpretować w taki sposób, w jaki A . de Mello interpretuje taniec, pytając: „Czy kiedykolwiek doświadczyłeś swego nie­ istnienia? M y na Wschodzie mamy obrazowe przedstawienie tego przeżycia. Jest to obraz tancerza i tańca. Bóg jest tancerzem, a stworzenie boskie tańcem. Nie jest tak, że Bóg jest wielkim tancerzem, a ty jesteś małym tancerzem. O nie! Nie jesteś tancerzem w ogóle. Ciebie się tańczy! (de Mello 1993, s. 112; podkr. moje, I . K-S). Gdybyśmy przyjęli taką interpretację dla współzawodnictw - cóż działoby się z ich uczestnikami? Byliby „wałczeni"? „Współzawodniczeni"? Brzmi to niezbyt dobrze, sama myśl sformułowana przez de Mello wydaje się jednak godna głębszej refleksji, także w od­ niesieniu do przedmiotu moich badań... 25 2 5 Oczekiwano przy tym zwycięstwa strony zachodniej. Wróżyło ono bowiem płodny rok. Por. też np. informacje o zawodach w przeciąganiu liny organizowanych w Japonii. Jedna z drużyn reprezentowała ziemię, druga - morze. Zwycięstwo „ziemi" zapowiadało dobre urodzaje, zwycięstwo „morza" - dobre połowy (Bauer, Carląuist 1974, s. 157). �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 137 Zapasy Jak wynika z przedstawionego tu materiału, zawodnicy posługują się rozmaitymi środkami symbolizującymi m.in. walkę charakterystyczną dla czasu przełomu. Wspomniałam już, że zgodnie z archaicznymi koncepcjami jest ona podstawowym warunkiem tworzenia, re-kreacji. Niektóre zachowa­ nia zawodników zasługują na szczególną uwagę. Symbolizują bowiem ów akt, a zarazem - właściwy dla sytuacji granicznej stan zawieszenia. Spek­ takularnym przykładem współzawodnictw, których uczestnicy operują zna­ cznym bogactwem środków symbolizujących stan przejścia i początku, są ogromnie popularne wśród ludów Azji zapasy. Stan ten symbolizowany jest np. - moim zdaniem - przez nakrywanie głów zawodników przed rozpoczęciem walki kawałkiem materiału lub skóry zwierzęcej. Zwyczaj ten zanotowano np. u Jakutów (szerzej patrz: Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, s. 73; Koćnev 1980, s. 10). Zawodnicy kałmuccy natomiast wychodzili na arenę przykryci płaszczami. Wcześniej zaś, gdy znajdowali się w jurcie szykując się do wyjścia - otrzymywali nowy pas, którym owijano ich biodra (Missionerskij sbornik 1910, s. 218). W podanych tu źródłach stwierdzono przede wszystkim, że zawodnicy nie powinni się znać przed walką. Również w Materiałach po Mańczżurii i Mon­ golii (1906, s. 46) czytamy, że „zapaśnicy są podzieleni na dwie grupy i wypuszczani jednocześnie, tak że nikt nie wie wcześniej, z kim będzie grać". Zakrywanie głów i możliwie najdłuższe utrzymywanie w tajemnicy tego, kto będzie rywalem ma również znaczenie symboliczne. Charakteryzuje również sytuację przejścia i właściwy jej stan nieświadomości, błądzenia, zawieszenia. Jeśli taka interpretacja zachowań jest słuszna, wówczas zrzuce­ nie przykrycia głowy lub zdjęcie go przez sekundanta odpowiadałoby sym­ bolicznemu aktowi narodzin . Spektakularnym przykładem zachowań powtarzających kolejne etapy kosmogonii są zapasy kałmuckie. Jak czytamy w Missionerskom sbornikie (1910, s. 218), po zdjęciu płaszczy przykrywających głowy oraz uściśnięciu sobie rąk zawodnicy oddalali się na 5-6 kroków od centrum areny i chodzili wokół niej, jakby starali się nawzajem dogonić. Surowo przestrzegano przy tym zachowania symetrii względem siebie. Trwało to długo, a w tym czasie zapaśnicy pocierali dłonie piaskiem, wyrzucali go w powietrze itp. Można tu wyróżnić - moim zdaniem - następujące etapy symbolizowane przez za­ chowania zawodników: 1. fazę płodową (jej symbolem jest nakrycie głowy), 2. narodziny (zdjęcie płaszcza), 3. jednię, brak konfliktów i wyodrębnienie dwóch elementów opozycyjnych (zachowania zawodników przygotowują­ cych się do walki), 4. stwarzanie Ziemi (rzucanie piaskiem i pocieranie nim 26 2 6 Sieroszewski wyjaśnia, że imiona zawodników, mających reprezentować swój ród, trzy­ mano do ostatniej chwili w wielkiej tajemnicy z obawy przed zdradą lub czarami (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 68). �138 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ dłoni przypomina wątek występujący w różnych mitach azjatyckich mówią­ cych o powstaniu Ziemi i wydaje się być jego powtórzeniem). O przekraczaniu granic, cofnięciu czasu, informuje także - jak sądzę - szczególny sposób poruszania się zawodników lub wykonywane przez nich gesty. Jak podaje Grumm-Grżimajło, w zachodniej Mongolii np. zapaśnicy wstępowali na arenę miarowym krokiem, nie zginając kolan, szli na piętach, machając do taktu rękoma (Grumm-Grżimajlo 1926, s. 232, podkr. moje - I. K-S). Zgodnie z informacją Gunnera i Rachimgułowa zaś, zapaśnicy kazachscy wychodzili na środek maty, podawali sobie prawe ręce, a potem odchodzili od siebie na dwa kroki i obracali się przez lewe ramię (Gunner, Rachimgulov 1949, s. 19, podkr. moje - I . K-S). Symboliczne znaczenie mają nie tylko zachowania zapaśników, lecz również np. ich stroje. Na szczególną uwagę zasługuje przy tym, odzież ze skór zwierzęcych. Spotykamy j ą np. u Kirgizów, gdzie jeszcze na początku naszego wieku uczestnicy zapasów pieszych i konnych, pojedynków na piki, „walk o kozła" i in. występowali w spodniach, butach i kamizelkach ze skór dzikich kozłów lub jeleni (Simakov 1984, s. 36, 64, 66, 84). Autor podkreśla, że tego typu odzież nosił też bohater eposu „ M a n a s " i członkowie jego drużyny (kwestia podobieństwa pewnych zachowań uczestników współzawodnictw i bohaterów epickich była już wcześniej sygnalizowana). Także stroje zapaśników tuwińskich szyto w przeszłości ze skór baranich (Sambuu 1978, s. 36), zapaśnicy buriaccy zaś występowali w skórzanych spodniach (patrz np.: Molodych, Kulakov 1896, s. 179). Na podstawie informacji podanych przez wspomnianych autorów trudno jednak stwierdzić, czy stroje ze skór były noszone powszechnie przez zapaśników reprezentujących wyżej wymienione ludy, czy też występowały tylko w niektórych grupach, np. rodowych. Sytuację graniczną symbolizuje również całkowita lub częściowa nagość zawodników (por. uwagi Turnera o nagości; 1969, s. 95). O walkach nagich zapaśników w Tybecie informuje np. Cybikow (1975, s. 126). Były one organizowane podczas święta przypadającego na 25 dzień Nowego Roku. Według Grumm-Grżimajło (1926, s. 233) zawodnicy derbeccy walczyli nago, owinąwszy biodra pasem. Danych tych nie potwierdzili natomiast w pełni moi informatorzy, Według nich, w pocz. X X w. zawodnicy nie występowali wprawdzie w kurtkach i butach, jak czynią to obecnie, nosili jednak spo­ denki. Jak pisze Lewszin, nadzy zapaśnicy występowali też u Kirgizów. Z informacji podanej przez autora wynika, że nagość ta nie była zupełna. Zawodnicy mieli bowiem pasy (Levśin 1832, s. 120). Na nagość zawodników wskazuje natomiast pośrednio podana przez Simakowa informacja, do­ tycząca pojedynku jeźdźców konnych u Kirgizów. (Celem zawodów było wybicie przeciwnika z siodła lub zmuszenie go do ucieczki uderzeniami bata). Zawody organizowano podczas rocznicowych wypominków, kończących okres żałoby. Zawodnicy występowali wprawdzie w kostiumach, jednak z wymienionej przez badacza nazwy współzawodnictw, która może być �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 139 tłumaczona jako „walka obnażonych" można wnioskować iż pierwotnie walczyli oni bez odzieży. Również wypowiedzi niektórych spośród moich mongolskich informa­ torów świadczą o symbolicznej, a w odległej przeszłości być może w istocie demonstrowanej nagości zapaśników. Uzyskane wyjaśnienia wskazują przede wszystkim na kluczową rolę czapki w kostiumie zawodnika. Była ona symbolicznym ekwiwalentem całego kostiumu, a zarazem reprezen­ towała samego zapaśnika: „Czapka była bardzo szanowana przez M o n ­ gołów. Jeśli zapaśnik miał czapkę, to tak jakby był kompletnie ubrany"; „Przed walką zawodnik oddawał czapkę sekundantowi na znak, że jest gotowy do pojedynku, że się rozebrał. Upuszczenie czapki na ziemię przez sekundanta było równoznaczne z przegraną zapaśnika"; „Sekundanci mocno trzymali czapki i pilnowali, by nie upadły"; „Zawodnicy mieli czapki na znak szacunku. Pokazywali, że mają odzież w komplecie, nie są goli"; „Czapki były z czerwonymi wstążkami i dwoma otokami. Jeden otok w kolorze czarnym zastępował włosy człowieka, drugi był czerwony lub zielony [...]". Przytoczone tu wypowiedzi pozwalają na postawienie znaku równości między brakiem czapki a nagością zawodnika, zdjęciem jej przed walką - i zrzuceniem kostiumu. M o i informatorzy nie uświadamiali sobie jednak tego rodzaju zależności. (Występują one przede wszystkim na poziomie myślenia symbolicznego). Wręcz przeciwnie, podkreślali, że zawodnicy nie walczyli nago. Kostium, jaki noszą obecnie zapaśnicy mongolscy, rzecz jasna, to potwierdza. Analiza wypowiedzi wskazujących na symboliczne znaczenie czapki nie pozwala jednak wykluczyć nagości zawodników. Sym­ bolem pierwotnej nagości jest natomiast prawdopodobnie łysina zawodni­ ków, którzy - zgodnie z mongolskim zwyczajem - golili włosy (lub ich część) przed walką. Kostium zapaśników azjatyckich zakrywał przeważnie tylko część ciała zawodnika. Wspomniane już przykłady można m.in. uzupełnić o informację podaną przez Mazaheri (1972, s. 139), zgodnie z którą w okresie średnio­ wiecza na Bliskim Wschodzie zapaśnicy występowali w krótkich spodenkach. Z zapisków niektórych badaczy rosyjskich i buriackich wynika natomiast, że w X I X w. zawodnicy buriaccy nosili spodnie podwinięte powyżej kolan, byli bez koszul i butów (patrz np.: Śagdaron, Oćirov 1909, s. 473, Oćerki istorii kul tury Bur jat ii... 1972, s. 161). Również u Kałmuków z połowy X I X w. strój zapaśników składał się z szerokich spodni nie dochodzących do kolan (Nebolsin 1852, s. 149). Kirgizi biorący udział w zapasach na koniach oraz w pojedynku na piki nosili skórzane spodnie z szerokimi na 1-1,5 m nogawkami. Nakładano je na kalesony, a dolną część nogawek zakręcano wokół kolan. Zawodnicy walczyli boso (Simakov 1984, s. 66). U Mongołów Chałcha zaś co najmniej od początku X I X w. strojem obowiązującym zapaś­ nika są krótkie spodenki oraz kurtka zakrywająca łopatki i łokcie, zawiązy­ wana z przodu na wąskie, splecione paski materiału, sznurka itp. Piersi 1 �140 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i brzuch zawodnika pozostają odkryte. Zapaśnicy walczą w butach o wyraź­ nie zagiętych do przodu noskach i wysokich do kolan cholewach. Uda i kolana są gołe. (Strój ten upowszechnił się stopniowo także wśród M o n ­ gołów Zachodnich). Kostium zakrywający tylko część ciała, noszony w sytuacjach granicz­ nych, w czasie przełomu, podkreśla charakter wydarzeń. Szczególne znacze­ nie ma tu krój stroju. Ważne wydaje się zwłaszcza to, że brzegi spodni, kurtki, kamizelki itp. sięgają najczęściej do połowy kończyny i innych „środ­ kowych" miejsc ciała: kolan, talii, bioder, połowy pleców. Ważna jest rów­ nież występująca u niektórych ludów asymetria ubioru. Przykładem mogą być m.in. zapaśnicy kazachscy, którzy - jak informują Gunner i Rachimgułow (1949, s. 6) nie zakładali prawego rękawa kurtki. Oczywiście zdarzają się kostiumy zakrywające znaczną powierzchnię ciała zapaśnika. U Turków orchońsko-jenisejskich np. strój zawodnika skła­ dał się z płaszcza przewiązanego pasem, koszuli, spodni i czapki (Bernśtam 1964, s. 68). Także ryciny zamieszczone w artykule Absalyamowa, Govorkowa i Sinyawskiego, przedstawiające m.in. zapaśników chakaskich, uzbe­ ckich i turkmeńskich, ukazują zawodników ubranych w koszule (podobne do Ryc. 9. Zapaśnicy japońscy: trudna sztuka wiązania pasa wg Grix 1937, s. 22 �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 141 rosyjskiej rubaszki), przewiązane pasem, długie spodnie i wysokie buty (Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, ryc. po s. 48). Zdarzało się też (np. w Azji Centralnej i na Syberii), że zawodnicy występowali bez specjal­ nego, wyróżniającego ich, kostiumu. Nosili jednak wówczas stroje świątecz­ ne, charakterystyczne dla grupy, którą reprezentowali. W takim przypadku ich odzież była nie tylko znakiem jedności i tożsamości z grupą, lecz jednocześnie - tak samo jak specjalny kostium zawodnika - stawała się znakiem święta. Mówiąc o symbolicznym znaczeniu stroju zapaśnika należy zwrócić szczególną uwagę na pas. Większość badaczy wskazuje przede wszystkim na jego przydatność podczas walki (zawodnicy mogą bowiem chwytać i pod­ nosić przeciwnika za tę część kostiumu). Tymczasem, jak już wspomniałam, w sytuacjach obrzędowych pas może być interpretowany jako symbol grani­ cy, drogi, podróży, pełni też funkcje izolujące, wyłączające itp. Symboliczne jest również zachowanie zapaśników, którzy - rozpoczynając walkę - kładą ręce na pasie przeciwnika, znacząc w ten sposób sytuację przejścia. Podobne znaczenie ma wspomniany już zwyczaj kałmucki, polegający na przekazaniu zapaśnikom nowego pasa. Pas zapaśnika może być wąski, nie rzucający się specjalnie w oczy, jak np. we współczesnym kostiumie chałchaskim. Niekiedy jednak jest on bar­ dzo wyraźnie podkreślony. Na rycinie zamieszczonej przez Hansena, przed­ stawiającej kostium zapaśnika ze wschodniej Mongolii, noszony podczas wiosennej ceremonii składania ofiar na owoo, można np. dostrzec trzy pasy tworzące rodzaj fartuszka oraz kilka pasów doczepionych do kurtki na wysokości ramion (Hansen 1950, fot. na s. 131; materiały były zbierane w końcu lat trzydziestych X X w.). Pas spodni zawodników kirgiskich np. wykonany był z jeleniej skóry i mocno wiązany w talii. Na to nakładano dodatkowy pas ze skóry lub z materiału (Simakov 1984, s. 66). Rozmiary pasa nie wpływają oczywiście na zmianę symboliczno-komunikacyjnych fun­ kcji tego elementu kostiumu, ani też na znaczenie samych zawodów. Istotna, zwłaszcza dla widzów, może być natomiast jego demonstracja (staje się ona bardziej jawna w przypadku pasa dużych rozmiarów, o znacznej grubości). Wnioskując o znaczeniu zawodów na podstawie rodzaju kostiumu i sym­ boliki różnych detali nie sposób pominąć np. koloru materiału, z jakiego został on wykonany. Stroje zapaśników mongolskich np. uszyte są z mate­ riału w kolorze czerwonym i niebieskim (te same barwy występowały również np. w strojach u Turków orchońsko-jenisejskich w V I - V I I I w., co mogłoby wskazywać na pewne zapożyczenia). Dla ludów turecko-mongolskich (podo­ bnie jak wielu innych) czerwień i błękit mają znaczenie symboliczne. Czer­ wień np., jak powszechnie wiadomo, jest kolorem krwi, życia, ognia, a zara­ zem ich symbolem, błękit - symbolizuje niebo. Obydwa kolory są jednocześ­ nie symbolem początku, źródła życia. Podczas badań w ajmaku wschodniogobijskim w Mongolii uzyskałam informację, że tamtejsi zapaśnicy nosili czapki z pasami w kolorze żółtym, zielonym i pomarańczowym. Kolory te �142 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ - jak podkreślali sami informatorzy - są dla Mongołów symbolem Ziemi, Natury. Hansen natomiast podaje, że zapaśnicy z Mongolii Wewnętrznej występowali w kurtkach z naszytym w środkowej części kawałkiem czer­ wonego materiału w kształcie kwadratu, zdobionego zielonym haftem lub wizerunkiem tygrysa. Kurtki zawodników były też czasem zdobione haftem, przed stawiaj ącym tzw. ,,motyw baranich rogów (Hansen 1950, s. 81). Dodaj­ my, że w kulturach ludów Azji Centralnej motyw ten uważany jest za symbol słońca oraz męskiego składnika natury. Wspomniany wcześniej tygrys jest natomiast dla Mongołów, podobnie jak np. dla Chińczyków, symbolem Ziemi. Symbolikę tę powtarza również zieleń oraz kwadratowy kształ mate­ riału. Obecność kosmicznych symboli na kurtkach zapaśników, podobnie jak kolorystyka ich ubiorów, oznacza wspomnianą już jedność, pełnię. W czasie walki zapaśnicy w naturalny sposób kontaktują się z ziemią. Upadek na ziemię lub dotknięcie do niej określoną częścią ciała jest przy tym równoznaczny z porażką zawodnika. U Mongołów, Tuwińczów, Turkme­ nów i Buriatów np. zawodnika eliminuje z walki dotknięcie ręką do ziemi. U Czukczów, Kazachów, Kałmuków, Mongołów zawodnik odpada jeśli zostanie położony na jedną lub obie łopatki albo (także u Kazachów) na bok. U Jakutów i Dunganów nie zezwalano na dotknięcie ziemi trzema punktami ciała równocześnie (np. ramionami, kolanami i dowolną częścią ciała powyżej kolan). W Mongolii zanotowałam rozbieżne informacje dotyczące skutków do­ tknięcia ziemi kolanem przez zawodnika. Niektórzy mieszkańcy zachodniej Mongolii twierdzili np., że upadek na kolano był dozwolony, według innych - oznaczał porażkę zawodnika (dodam, że podobnie reguły występowały m.in. u Jakutów, Turkmenów; informacje podane przez Sambuu, 1978, s. 38, wskazują natomiast, że również w Tuwie przepisy regulujące kwestię do­ tknięcia ziemi kolanem były niejednorodne). Reguły zapasów określają też np., w jakiej pozycji powinien znajdować się zwycięzca. U Turków orchońsko-jenisejskich i u Kazachów musiał on np. przykryć swym ciałem zawod­ nika leżącego na ziemi. Precyzyjne zasady dotyczące dozwolonych chwytów, rzutów itp. oraz zachowań, które są zabronione pozwalają wskazać zwycięz­ cę, mają też zasadnicze znaczenie dla prawidłowego charakteru walki. Nad jej przebiegiem czuwają (z urzędu) sekundanci i członkowie komisji, a także widzowie. Niektóre zachowania, zgodne z regułami, mają jednak również aspekt symboliczny. Różne formy kontaktu zawodnika z ziemią można bowiem, moim zdaniem, interpretować zgodnie z zasadą sformułowaną np. przez Eliade (1970, s. 143-145), w myśl której, leżenie lub siedzeąie na ziemi (w sytuacjach przełomowych) jest symbolem narodzin, odrodzenia, rozwiązania itp. Kontakt zawodnika z ziemią jest też częścią procesu obiegu energii między różnymi poziomami kosmosu. Bohater eposu mongolskiego leżąc na ziemi wierzy np., że przywróci mu ona utracone siły. Wierzenia w możliwość przekazania człowiekowi sił przez Ziemię - opiekunkę ludzi, stad i roz- �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 143 wijającego się życia, mają dawny rodowód w kulturze mongolskiej. Od­ notowano je m.in. w Tajnej historii Mongołów (1970, par. 125, 199 i in.; patrz też: Kałużyński 1983, s. 93-94) . Na udział zapaśnika w wielkim cyklu obiegu energii zwracałam już uwagę w swoich pracach (Kabzińska-Stawarz 1988, 1992). Buriaci wierzyli np., że rozcieranie grudek ziemi w dłoniach (co można uznać za jeden ze sposobów kontaktu człowieka z ziemią - I . K-S) dodaje zawodnikom sił (por. Molodych, Kulakov 1896, s. 179). Jak wykazują moje badania, podobnie wyjaśniali zwyczaj dotykania rękoma do ziemi oraz mycia rąk piaskiem przez zapaśników pasterze mongolscy. W Mongolii spotykamy również zwyczaj obrzucania się piaskiem przez zawodników przystępujących do walki. M o i informatorzy porównywali tego typu działanie do zachowania byków walczących lub kopiących ziemię. Podobne porównanie znalazłam również w Missionerskom sbornike (1910, s. 218). Napisano tam m.in., że zachowania zawodników, którzy długo obchodzili miejsce walki, pocierali dłonie piaskiem, wyrzucali go w powietrze itp. przypominają pojedynek rozdrażnionych byków przygotowujących się do walki. Zwierzę to „pojawia się" także w zawodach kirgiskich, kiedy to - jak podaje Simakow - „herold" objeżdżający tłum widzów i wywołujący chętnych do walki zaprasza do wejścia na arenę „osoby, które idą na przeciwnika jak byk" (Simakov 1984, s. 65). W porównaniu walczącego zapaśnika do byka ważne wydaje się nie tylko widoczne podobieństwo zachowań. Jest w nim bowiem także m.in. ukryta informacja o związku obrzędowych zapasów z działaniami mitycznych przodków, powtórzeniem ich „twórczych zachowań". W wierzeniach ludów mongolskich, zwłaszcza Buriatów, praprzodkowie występują bowiem naj­ częściej właśnie w postaci byka. Wierzenia buriackie mówią też np. o pierwo­ tnej walce synów Wschodniego i Zachodniego Nieba, którzy zamienili się w byki (patrz np.: Agapitov, Changalov 1883, s. 51-52; Humphrey 1974; Śarakśinova 1962, s. 128-137 i in.). W mitach ludów Azji praprzodkowie występują również np. w postaci ptaków. Przypominają o tym zapaśnicy, naśladujący ptasi lot przystępując do walki i po jej zakończeniu. Niektórzy spośród moich mongolskich infor­ matorów wyjaśniali, że zapaśnik wykonujący te ruchy pragnął upodobnić się do orła lub mitycznego ptaka zwanego Chan Gard (jego prawzorem jest indyjski Garuda) lub chciał pokazać, że jest tak samo silny jak ów ptak. W wierzeniach mongolskich (a także np. południowosyberyjskich) orzeł i Chan Gard asocjowane są ze Słońcem. Potomkiem orła jest również pierwszy szaman, będący jednocześnie pierwszym kowalem. Wszystkim wy­ mienionym tu postaciom przypisywany jest więc związek z początkiem, 27 2 7 Por. też informacje o zabiegach związanych z przejmowaniem sił od ziemi i wierzeniach w możliwość nadzielenia nimi ludzi i zwierząt podane przez Sagałajewa i Oktjabrską (Sagalaev, Oktabr'skaja 1990, s. 122). �144 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 10. „Taniec" zapaśnika, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz narodzinami, itd. (zob. też przytoczone wcześniej informacje o Jakutach, którzy porównywali skaczącego zawodnika do ptaka w locie). Symbolem pierwotnej walki, przekraczania granic np. między naturą i kulturą są również współzawodnictwa, w których walczą ze sobą ludzie i zwierzęta. U ludów Syberii np. podczas święta niedźwiedzia młodzi śmiał­ kowie skakali na zwierzę, łapali je za uszy, podstawiali nogi i uskakiwali bacząc, by nie zahaczyło ich pazurami. Starali się też związać je jak najszybciej i rozwiązać. Oprócz walki występuje tu więc inna, typowa dla sytuacji przejścia czynność wiązania zwierzęcia, znacząca czas przełomu, zmiany. Przykładem walk między zwierzęciem i człowiekiem są także, rozpow­ szechnione i popularne do dziś m.in. wśród pasterzy indyjskich, zapasy nieuzbrojonego zawodnika z bykiem. Mają one dawny rodowód w kulturze Indii. Jak bowiem podaje Basham (1973, s. 257) opis tych walk znalazł się już w literaturze starotamilskiej. Z informacji podanej przez Dębnickiego (1981, s. 188) wynika natomiast, że krwawe corridy z udziałem bawołów wodnych, stanowiące część obchodów święta ku czci bogini Kumari, urzą­ dzano w Nepalu jeszcze w 1940 r. Interesująca wydaje się informacja dotycząca boju bawołów organizowanego przez Miao, podana przez Itsa. Zawody te towarzyszyły uroczystościom z okazji zakończenia zbiorów �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 145 Ryc. 11. Walka człowieka ze zwierzęciem, Indie Wg Deraniyagala 1959, s. 21 (9-10 miesiąc księżycowy). Zwierzęta oraz osoby, które pobudzały je kijami do walki, reprezentowały dwie wioski, przed bitwą zaś odwiedzano groby przodków. Kontekst zawodów wskazuje na czas zmiany w cyklu kalen­ darzowym i gospodarczym. Odwiedzanie cmentarzy natomiast, ma zapewne odnowić i potwierdzić więź żyjących z przodkami, znieść granice między światem żywych i zmarłych. Oprócz współzawodnictw, w których człowiek zmaga się ze zwierzęciem oraz zawodów z udziałem samego człowieka (takich jak np. zapasy) ogrom­ ną popularnością cieszą się również w Azji walki zwierząt. Dawne tradycje mają tu noworoczne boje baranów. W Chiwie i Bucharze m.in. odbywały się one również podczas wiosennego święta czerwonego kwiatu. W Iranie, a tak­ że np. u nadamurskich Turkmenów natomiast podczas muzułmańskich świąt oraz wesela organizowano walki wielbłądów i pojedynki kogutów. W połu­ dniowym Tadżykistanie podczas oczyszczania źródeł wody odbywały się walki koni. Przykładem współzawodnictw z udziałem zwierząt są też popu­ larne m.in. w Indiach świąteczne walki słoni, byków oraz przepiórek. T u również spotykamy walki baranów, bawołów i kogutów. Boje kogutów są też popularną rozrywką na Filipinach, Bali i in. Zawody te zasługują na baczną uwagę. Według C. Geertza (1973) walki kogutów są bowiem od­ biciem podstawowych cech społeczeństwa. Wiele miejsca poświęcił wierze­ niom i obrzędom, w których główną rolę odgrywa kogut, J. Gajek (1934). Podkreślił on m.in., iż dla ludów Azji ptak ten jest symbolem walki i płodno­ ści, obdarzano go również mocą ożywiania zmarłych i ofiarowywano przod­ kom. Znajomość tej symboliki pozwala nam zrozumieć znaczenie obrzędo­ wych walk kogutów. Gajek wskazał także na znaczną popularność tego typu walk w Chinach, Japonii, Persji, a także w Indonezji (Gajek 1934, s. 154-155). Według tego autora, walki kogutów są pozostałością dawnych obrzędowych uczt pogrzebowych, połączonych z igrzyskami (tamże, s. 27). �146 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Z przytoczonych przez niego materiałów wynika jednak, iż kontekst zawo­ dów mogą również stanowić inne obrzędy. Na Sumatrze np. organizowano je podczas święta obrzezania, które , jest równoznaczne z przyjęciem nowego członka w poczet rodziny i oddawania go pod opiekę duchowi przodka" (tamże, s. 27). Walki kogutów organizowane są także poza kontekstem obrzędowym. Mieszkańcy Sumatry urządzają je bowiem np. z okazji targów. D o ulubionych rozrywek Chińczyków należą natomiast zawody świerszczy. Na ich popularność w Chinach wskazuje np. Pjaseckij (1880, s. 197), informując, że organizowano je nie tylko w święta, lecz również np. po codziennym obiedzie. By zakończyć podawanie przykładów walk zwierząt dodam jeszcze, że w 16 dniu pierwszego miesiąca roku („gdy Majdar przychodzi") Torguci z zachodniej Mongolii urządzali walki wielbłądów. Warto przy tym zauwa­ żyć, że zwierzętom przewiązywano czoło białym materiałem . Podobnie jak obecność szarfy i jej biel oraz walka z udziałem wielbłądów, symbolizuje to zmianę, sytuację graniczną. Z walką zwierząt kojarzą się niekiedy zachowania zawodników. Oprócz wspomnianych już zachowań, przy pomiń aj ących walkę byków, skojarzenie to wywołuje np. japońskie sumo (patrz też np.: Sikorski, Tokarski 1988, s. 137). Zawodnicy walczą w pozycji kucznej, starając się przewrócić przeciw­ nika na ziemię lub wypchnąć poza linię areny (ma ona 5 m średnicy). Niemal całkowita nagość zapaśników, o której była już mowa, jak też ich pozycja i sposób zachowania nasuwa przypuszczenie, iż mamy tu do czynienia z szeregiem środków symbolizujących stan początku, jeszcze nie-życia, fazę zawieszenia między życiem i śmiercią. Przekraczanie linii kręgu biegnącej między zawodnikami i widzami oraz obszarem znajdującym się poza areną walki symbolizuje dodatkowo sytuację zmiany. W podobny sposób można, jak sądzę, interpretować reguły pojedynku jeźdźców konnych u Kirgizów, Kazachów i in. Zadaniem ich uczestników było wypchnięcie przeciwnika poza linię koła o. średnicy 25-30 m. Za pokonanego uważano zawodnika, którego koń przekroczył tę linię dwiema (dowolnymi) nogami. 28 * * * Warto zwrócić uwagę na sposób przestrzennej lokalizaqi niektórych współzawodnictw. M a on bowiem również znaczenie symbohczno-komunikacyjne, informując o związku zawodów z czasem przejścia, sytuacją grani­ czną oraz o pewnych elementach kontekstu, w którym występują współ­ zawodnictwa. Dla przykładu przypomnę tu tylko noworoczne walki męż­ czyzn, kobiet i dzieci, reprezen tuj ących poszczególne dzielnice średniowiecz­ nej Samarkandy, które odbywały się na moście. Wspomniane zawody koreańskie, połączone z procesją i składaniem ofiar duchom gór, miały 2 8 Informacja zanotowana przez S. Szynkiewicza, materiały archiwalne, Archiwum Zakładu Etnologii I A E P A N w Warszawie, nr 114. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 147 Ryc. 12. Zapaśnicy sumo w oczekiwaniu na atak, Japonia Wg Bogeng i in. 1926, s. 33 miejsce na brzegu rzeki. Wyścigi koni zaś, jak wskazują przytaczane j u ż wcześniej źródła, organizowano najczęściej w granicznych punktach teryto­ rium zamieszkałego przez daną grupę: na krańcu wioski, u stóp góry, koło cmentarza, świątyni, a także w przestrzeni dzielącej obszar oswojony przez człowieka od strefy należącej do „tamtego świata", np. w bezludnym stepie. PRZYWRACANIE I UTRZYMYWANIE HOMEOSTAZY Dla archaicznych wizji dziejów znamienna jest m.in. wiara w okresową przemienność ładu i chaosu, połączona z obrazem grożących totalną kata­ strofą zaburzeń harmonii w makro- i mikroskali. Wobec takiej perspektywy konieczne staje się podjęcie działań prowadzących do przywrócenia stanu homeostazy i utrzymania jej przez jakiś czas . D o zachwiania równowagi, zastąpienia dotychczasowego ładu przez chaos, będący zarazem począt­ kiem nowej harmonii, dochodzi najczęściej właśnie w interesujących nas 29 2 9 Stan ten jest trudny do utrzymania, choć według niektórych badaczy znane są społeczeńs­ twa żyjące na ogół w równowadze. Należą do nich przede wszystkim Chiny (patrz np.: Larre 1988, s. 105; Soothil 1930, s. 202). Needham zaś, mówiąc o spontanicznej homeostazie społe­ czeństwa chińskiego przeciwstawia je zarazem Europie, która „miała wszczepioną cechę nie­ stabilności" (Needham 1984, s. 132 oraz 133-135). �148 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ sytuaqach granicznych, w czasie przejścia. Jednocześnie jako środek służący przy wróceniu homeostazy w takich monetach występują przede wszystkim obrzędy i właściwe dlań zachowania: tańce, muzyka, zawody (patrz np. Granet 1914, s. 150; 1926, s. 351; Caillois 1973, s. 120 i in.). Groźbę chaosu, realnego zniszczenia niosą zawsze wojny, klęski żywioło­ we, epidemie. Wobec wizji zagłady społeczności ludzkie podejmują również próby mające uchronić je przed katastrofą. W XVI-wiecznej Korei np., - jak podaje Nikitina - by zapobiec skutkom klęsk żywiołowych budowano spec­ jalny statek bojowy i pływano na nim, imitując akt tworzenia. Autorka zauważa, że „pozakalendarzowe wypełnianie rytuału w czasie klęsk żywioło­ wych, strat, wojen miało na celu: doprowadzić kosmos do harmonii, uporząd­ kować zakłócony rytm, wrócić do początku (Nikitina 1982, s. 163; podkr. moje - I . K-S). Obraz zagrożenia klęskami żywiołowymi, totalną zagładą ludzkości, zwycięstwa demonów itp. powtarza się często w mitach ludów Azji. Stworzyły one jednocześnie postać bohatera, który ratuje ludzkość przed katastrofą, przywraca jej harmonię, wprowadza w stadium „złotego �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 149 wieku" itp. Bohaterem zapobiegającym zagładzie świata lub określonej społeczności (co w zasadzie bywa rozumiane równoznacznie) może być np. Syn Nieba, ale też - władający specyficznymi umiejętnościami członek własnej grupy. Często rola zbawcy powierzona zostaje młodemu mężczyźnie, którego cechuje znakomite opanowanie łuczniczego rzemiosła. Chciałabym skoncentrować się na tej postaci, albowiem analizując przyczyny i rezultaty jej zachowania w sytuacjach przełomu możemy otrzymać odpowiedź na pytanie o znaczenie ogromnie popularnych w Azji współzawodnictw w strze­ laniu z łuku. Łucznktwo Jeden z najbardziej rozpowszechnionych w Azji mitów mówi o nieocze­ kiwanym pojawieniu się na niebie dodatkowych słońc, palących swymi promieniami zboża i trawy, niszczących wszelką rośliność i powodujących wysychanie wód. Ludzie zaczynają głodować i bliski już wydaje się ich kres. W tym momencie jednak walkę ze słońcami podejmuje Łucznik; jego zwy­ cięstwo chroni ludzkość i ziemię przed zagładą. W poszczególnych wersjach mitu może być mowa o 2, 3, 7 lub 10 słońcach. Skutki emisji ich promieni są jednak zawsze podobne. Takie samo znaczenie ma też zwycięstwo Łucz­ nika. Jego losy natomiast układają się rozmaicie. Bohater mitu mongol­ skiego np. początkowo nie trafia w jedno ze słońc (prawdopodobnie w wy­ niku boskiego podstępu). Po spełnieniu swej misji, dręczony uczuciem wsty­ du, obcina sobie kciuki rąk i duże palce u nóg, przyznając tym samym, iż nie jest strzelcem doskonałym, po czym zamienia się w tarbagana i zaszywa w podziemnej norze (patrz np. Dułam 1988, s. 197; Potanin 1883, s. 323). Chiński Łucznik I popełnia liczne błędy w stosunkach z ludźmi, uzurpuje sobie prawo do władzy, wreszcie zostaje zabity z rozkazu człowieka, któremu zaufał (Kunstler 1981, s. 169). Na szczególną uwagę zasługuje przy tym przytoczony przez Kunstlera fragment tekstu Huai-nan tsy, który podaje opis Łucznika I jako postaci o cechach asymetrycznych. Okazuje się bowiem, iż jego lewa ręka była dłuższa od prawej (Kunstler 1981, s. 169-170). Według Kunstlera, mit o Łuczniku I opowiada o czasach legendarnego cesarza Jao (2356-2255 p.n.e.), za panowania którego Chiny nękane były przez liczne kataklizmy. Sam Łucznik I uważany jest też za postać historyczną (tamże, s. 159). W tym miejscu jednak, niezależnie od tzw. prawdy historycznej, istotna jest dla nas przede wszystkim rola Łucznika I w przywróceniu homeostazy, przypisana mu przez ludowe wierzenia. Informacja o warun­ kach, w jakich Łucznik przystępuje do działania i ich efektach, jak też wzmianka o asymetrii jego postaci potwierdza ponadto, iż mit jest szczegól­ nym obrazem sytuacji przejścia. M i t o słońcach i Łuczniku mówi wyraźnie o przekraczaniu granicy między życiem i śmiercią, ożywieniem umierającego - pozbawionego wody i roślin­ ności - świata. Koncepcję o związku mitu z ideą śmierci i zmartwychwstania �150 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ formułuje m.in. Brodjanskij (1985, s. 116). Chang natomiast sądzi, że mit ten może być wersją starożytnych wierzeń w i ą z a n y c h z kultem słońca i próbą ratowania go przed zaćmieniem. Podobną propozycję - jak podaje - przed­ stawili uczeni japońscy (Kaizuka, Sugimoto, Mitarai). Chang dochodzi rów­ nież do wniosku, że bez względu na to, jaka jest geneza mitu o dodatkowych słońcach, istotne są przede wszystkim: zaistnienie stanu naturalnych klęsk i rola Łucznika jako wybawcy ludzkości, struktura mitu i jej znaczenie (Chang 1976, s. 165). Teza ta wydaje się przekonująca. Dla jej potwierdzenia i uzupełnienia można przytoczyć przykład mongolskiego mitu, w którym Łucznik ratuje świat przed katastrofą spowodowaną nie przez słońca, a przez Plejady. M i t ten powiada, że złożone z 12 gwiazd Plejady do tego stopnia mroziły ziemię, iż warunki życia na niej stały się nieznośne. Jak widać, niezależnie od odmiennych przejawów działalności słońc i Plejad - ich efekt końcowy jest ten sam: zbliżająca się zagłada ziemi i ludzkości. W obydwu przypadkach też Łucznik powstrzymuje klęskę, przywracając równowagę w świecie i przyczynia się do re-kreacji życia. Analizując teksty koreańskie, których bohaterem jest Łucznik strzelający do Słońca, Nikitina dochodzi do wniosku, iż pokonanie Słońca może być interpretowane jako rozwiązanie zagadki zadanej ludziom przez siły kos­ miczne. Walka zaś to symboliczne przedstawienie konfliktu między dwoma żywiołami: wodnym i ziemskim (Nikitina 1982, s. 221). Zagrażające światu niebezpieczeństwo może być ukazane w różnej po­ staci. W Aweście np. przybiera ono obraz Ptaka Suszy Kamaka, który zawisł nad ziemią i zasłaniając j ą swymi skrzydłami nie dopuszczał do niej deszczu z nieba. Wówczas pojawia się bohater Garszap i strzela do Ptaka z łuku, a po upadku potwora na ziemię rozbija mu jeszcze dziób maczugą. Niebiańskim strzelcem jest też Tir, który niweczy podstępne działania Arymana. Ten bowiem, pragnąc zniszczyć dzieło Ormuzda, zamienił się w węża i wwiercił w głąb ziemi, skąd wypchnął wody. Zamieniły się one w parę i uniosły w powietrze. Tir jednak przemienił wodę w chmury deszczowe i sprawił, że deszcz padał na ziemię przez miesiąc (patrz np. Składankowa 1989, s. 49, 135, 140). Jak widać, w obydwu tekstach przytoczonych przez Składankową pojawia się znany już motyw interwencji Łucznika, w wyniku której świat zostaje ocalony od śmierci (występującej tu w powtarzającym się w mitach ludów Azji obrazie suszy) i powraca do życia (warunkiem re-kreacji jest opad deszczu, woda). W micie ewenkijskim np. występuje kosmiczny Łoś Heglen, który kradnie dzień, pogrążając wszystko w mroku. Jego śladem wyrusza Łucznik Main. Po długiej i męczącej podróży udaje mu się odzyskać dzień i przywrócić go ludziom. Wydarzenia te powtarzają się stale, podobnie jak stały jest cykl przemiany dnia w noc i nocy w dzień (patrz: Materiały po evenkijskomu (tunguzskomu) folkloru 1936, s. 282). Motyw porwania Słońca przez Łosia lub potwora (i odzyskania go przez celnego Łucznika, który przywraca porządek dnia i nocy) pojawia się też np. w mitach mongolskich (patrz np.: �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 151 Novgorodova 1989, s. 170-171). Koreańscy bohaterowie mitu - 15-letni bracia-bliźniacy, przywracają natomiast równowagę w świecie, gdy strącają z Nieba dodatkowe słońce i dodatkowy księżyc, a następnie ustalają, że jeden z nich będzie pilnował pozostałego Słońca, drugi zaś - Księżyca. Przytoczone tu przykłady motywów występujących w mitach o Łuczniku potwierdzają wspomnianą już mediacyjną funkcję tej postaci i samego łuku oraz ich rolę w przywracacaniu homeostazy. Strzelanie w niebo, w słońce, jest najczęściej łączone z próbą iniejacji/dojrzałości młodego mężczyzny (patrz np. Granet 1973, s. 198; Ogarek-Czoj 1989, s. 85-86; Składankowa 1989, s. 147-148 i in.). Niektórzy badacze (np. Nikitina 1982, Granet 1973) widzą w tym zachowaniu walkę bohatera z jego alter ego. Zachowaniem zbliżonym, a może nawet tożsamym ze strzelaniem w niebo/słońce jest strzelanie do bukłaku. Według M . Graneta, istnieje związek między strzelaniem w niebo i chińskim mitem o bukłaku a zdobywaniem mistrzostwa w bractwie kowali. Próbom strzelania podda­ wany był też władca, a sama czynność strzelania w niebo/do bukłaku miała istotne znaczenie dla utrzymania świata w stanie równowagi. Król bowiem - jak pisze Granet - „winien umieć zagospodarować i ukształtować świat, jak czynią to demiurgowie [...]", (Granet 1973, s. 199). Na homeostatyczną funkcję wspomnianych zachowań wskazuje też Caillois, według którego - strzelanie do bukłaku jest symbolem przejścia od chaosu do kosmicznego ładu (Caillois 1973, s. 37, 140). Podobną rolę ma do spełnienia wspomniany wcześniej bohater eposów, który poddawany jest próbie strzelania do złotej tykwy lub miedzianego garnka. * Oprócz klęsk żywiołowych, wojen, chorób i innych kataklizmów przy­ czyną zakłóceń równowagi są najczęściej zmiany w sytuacji wspólnoty, przede wszystkim spowodowane śmiercią któregoś z jej członków lub jego przejściem do innej grupy społecznej. Środkiem służącym przywracaniu ho­ meostazy są wówczas m . in. współzawodnictwa, które pozwalają człowieko­ wi na bezpieczne przekroczenie granicy między dawnym a nowym porząd­ kiem (wspominałam już o tym; patrz: Kabzińska-Stawarz 1992, s. 143-146). Na udział zawodów w przywracaniu równowagi i ładu „zachwianego przej­ ściem śmierci i odczuwanym bólem" zwraca też uwagę Tryjarski (1991, s. 233). Trzeba jednak podkreślić, że owa funkcja homeostatyczną nie ogra­ nicza się wyłącznie do wymiaru ludzkiej wspólnoty, lecz dotyczy makroskali, kosmosu, którego specyficzną cząstką jest człowiek. Środkiem służącym przywróceniu równowagi zachwianej przez śmierć członków własnej grupy mogą być również spory, kłótnie, bojki itp. Za przykład niechaj posłuży indyjskie plemię Kota (stan Madras). Podczas dorocznej ceremonii pogrze­ bowej, kiedy to ekspediuje się ostatecznie do „tamtego świata" wszystkie �152 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ osoby, które zmarły w ciągu roku obrzędowego (pierwsza ceremonia odbywa się po śmierci i służy kremacji zwłok) - w pewnym momencie dochodzi do kłótni słownej i fizycznej szarpaniny między osobami mającymi jakiekolwiek pretensje do zmarłych, a ich bliskimi krewnymi. Niektóre osoby próbują interweniować, by nie dopuścić do nie kontrolowanej awantury i przywrócić zachwianą równowagę (podobne znaczenie ma sam rytuał). Umiejętność mediacji w kłótniach jest przy tym u Kota niezwykle ceniona i uważana za jedną z podstawowych cech przywódcy (Village India 1955, s. 227-239). Funkcje homeostatyczne pełniły też np. turnieje zagadek. Zwraca na to m.in. uwagę W.W. Iwanow, pisząc, iż zakończenie takiego turnieju roz­ wiązywania zagadek oznaczało odtworzenie harmonii (Ivanov 1978, s. 83-84). W istocie jednak najważniejsza wydaje się nie tylko forma współzawodnictw, lecz sam fakt ich organizacji w przełomowym momencie życia człowieka i Natury, wspólnoty ludzkiej i U n i v e r s u m , przede wszystkim zaś przypisywane tym zachowaniom funkcje i znaczenie. Jak bowiem stwierdził Huizinga (1985, s. 87-88): „ Z chwilą gdy rezultat jakiegoś turnieju jako taki, jako osiągnięcie, ingeruje w bieg natury łatwo pojąć, iż nieważne jest w istocie, dzięki jakiemu rodzajowi walki rezultat ów został osiągnięty. Wygranie walki wpływa jako takie na bieg wydarzeń [...]". Do takich wniosków prowadzi też m.in. dokonana przeze mnie analiza materiałów informujących o różnych aspektach współzawo­ dnictw ludów Azji, wskazująca np. na daleko idące podobieństwo symboliczno-komunikacyjnego znaczenia tego typu zachowań. LITERATURA A b d a l l a M. 1989 Małżeńskie obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesią­ tych naszego wieku, „Lud", t. 73, s. 123-145. A b r a m z o n S.M. 1971 Kirgizy i ich ètnogeneticeskie i istoriko-kul'turnye svjazi, Leningrad. 1978 Predmety kul'ta kazachov, kirgizov i karakalpakov, [w:] Material'naja kul'tur a narodo v Kavkaza, Srednej Az ii i Kazachstanu, Leningrad. A b s a l y a m o v G . , G o v o r k o v M., S i n y a v k i y V. 1980 Ancient and modern, [w:] National folk sports in the USSR, Moskva. Agaev G.G. 1985 Azerbajdzan, [w:] Igry narodov SSSR, Moskva. A g a p i t o v M.N., C h a n g a l o v M.N. 1883 Materiały po izućeniju samanstva v Sibiri. Samanstvo u burjat Irkutskoj gubernii, Irkutsk. Aijmer G. 1964 The Dragon boat festival on the Hupeh-Hunan Plain, Central China. A Study in the ceremonialism of the transplantation of rice, Stockholm. Alekseev N.A. 1975 Tradicionnye verovanija jakutov v XIX - naćale XX v., Novosibirsk. 1980 Rannie formy religii tjurkojazycnych narodov Sibiri, Novosibirsk. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 153 Alpamyś 1949 Alpamyś. Uzbekskij narodnyj epos, Moskva. Andreev M.S. 1953 Tadziki doliny Chuf Stalinabad. Anlropova V.V. 1971 Kultura i byt korjakov, Leningrad. Anucin D.N. 1890 Sani, lad'ja i koni kak prinadleznosti pochoronnogo ohrjada, Moskva. A r c h i m b a u I t Ch. 1960 Un complex culture! la course le pirougus au Laos, „Men and Cultures", Philadelphia. Auboyer J. 1968 Życie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa. A u e z o v M. 1959 Kirgizskij geroiceskij epos Manas, Alma A ta. A z o y W. 1982 Buzkashi: Game and power in Afghanistan, Philadelphia, University of Pensyl­ wania Press. Bakaeva E.P., G u c i n o v a E . B . M . 1992 Magija v obijadach rodinnogo rituala kalmykov, [w:] Tradicionnaja obrjadnost, mongolskich narodov, Novosibirsk, s. 89-100. Basham A.L. 1973 Indie, Warszawa. B a u e r H . , C a r l q u i s t S. 1974 Japanese festivals, Tokyo. B e l l Ch. 1968 The People of Tibet, Oxford. Bernstam N.L. 1964 Socialno-ekonomiceskij stroj orchono-enisejskich tjurok v VI-VIII vv., Moskva— -Leningrad. B i ć u r i n Ja.N. 1950 Sobranie svedenij o narodach obit avś ich v Srednej Azii v drevnie vremena, MoskvaLeningrad, t. 1-3. Bishop C.W. 1938 Long-Houses and Dragon Boats, „Antiquity", vol. 12, nr 4. B o g e n g G . A . E . , i in. 1926 Geschichte des Sports aller Volker und Zeiten, Leipzig. Brodjanskij D.L. 1985 Strelok Kado i boginja Amaterasu v proizvedenijach neolitićeskich skulptorov (dva opyta soedinenija mifologiceskich i archeologiceskich tekstov), „Sovetskaja Ćtnografija" vol. 2, s. 116-121. Bronowski J. 1988 Potęga wyobraźni, Warszawa. Brusilovskij M.B. 1959 Ocerki is torii fizićeskoj kultury i sporta v Kazachstane, Alma Ata. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa, de C a s t e l l i C H . 1976 Religione e album dei Schizzi sil la Georgia des secolo XVII, Tbilisi. C e s n o v Ja.V. 1986 Drakon: metafora vnesnego mira, [w:] Mify, kulty, obrjady narodov Zarubeznoj Azii, Moskva, s. 59-72. �154 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 1989 Sag Maître i: nekotorye aspekty izucenija kinesiki, [w:] Etnograficeskoe izućenie znakovych sredstv kultury, Leningrad, s. 122-138. Chalcha Dżirum 1965 Chalcha Dżirum. Pamjatnik mongol'skogo feodal'nogo prava XVIII v., Moskva. Chang Ju-Gun 1961 Korean mythology, Seoul. Chang K.C. 1976 Early Chinese civilisation, Harvard University Press. Chao Wei-Pang 1943 The Dragon boat races in Wuling, „Folklore Studies", vol. 2, nr 1. Chomie L.V. 1966 Nency. Istoriko-ètnograficeskie ocerki, Leningrad. C h o r o s c h i n A. 1874 Sugut. Materiały dlja s tat is tiki Turkestanskogo kraja, SPb, vyp. 1. Chudjakov L A . 1969 Kratkoe opisanie Verchojanskogo okruga, Leningrad. Crooke E.W. 1898 The Wooing of Penelope, „Folklore", vol. 9, nr 2. C u l i n S. 1958 The Games of the Orient, Tokyo. C u y l e r P. 1979 Sumo, London. Cybikow G. 1975 Buddyjski pielgrzym w świątyniach Tybetu (według dziennika prowadzonego w la­ tach 1899-1902), Warszawa. D a s S.T. 1987 Life style: Indian Tribes, Dehli. Dębnicki K. 1981 Nepal. Królestwo wśród chmur, Warszawa. Deraniyagala P.E.P. 1959 Some Sinhala Combative, Field and Aquatic Sports and Games, Colombo. Diem C. 1941 Asiatische Reiterspiele, Berlin. Divaev A.A. 1907 Drevne igry kirgizskoj molodezi, „Turkestanskie vedomosti", nr 54. D'jacenko V.I. 1988 Vospitanie dętej u jakutov, [w:] Tradicionnoe vospitanie de tej u narodov Sibiri, Leningrad, s. 186-205. D ' j a k on o v a V. P. 1975 Pogrebal'nyj obrjad tuvincev kak is tor iko-è tnogrąfićeskij istoćnik, Leningrad. Dolgich V.O. 1962 Bytovye rasskazy èncev, Moskva. Drevnie avtory 1940 Drevnie avtory o Srednej Azii (VI v. do n.e. - III v. n.e.). Chrestomatija, Taskent. D u b r o v a Ja.P. 1898 Byt kalmykov stavropolskoj gubernii, Kazań. D u ł a m S. 1987 Mify o sozvezdii Plejady, Aman Dzochiol Sudlal, 1.14, fasc. 1-10, Ulaanbaatar, s. 192-198. D z o r i g R. 1960 Mongol ardyn sport, Ulaanbaatar. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 155 D z i k i e v A. 1972 Etnografićeskij oćerk naselenija Jugo- Vostocnogo Turkmenistanu (konec XIX - nacaio XX v.), Aschabad. 1983 Tradicionnye turkmenskie prazdniki, razvlecenija i igry (na materiale Juz nog o i Vostocnogo Turkmenistanu), Aschabad. D z u m a g u l o v A. 1959 Nekotorye ohycai i ohrjady dorevoljucionnoj kirgizskoj semii, Izvestija A N K S S R , serija obscestvennych nauk, t. 1, vyp. 1, Frunze. E b e r h a r d W. 1968 Local cultures of South and East China, Leiden. 1977 Kitajskie prazdniki, M . E i b l - E i b e s f e l d I. 1987 Miłość i nienawiść, Warszawa. Elaszwili W.I. 1968 Iz is torii konnogo spor ta v Gruzii. Chevsurskie skaćki „cchen" v proślom i nastojasćem, ,,Sovetskaja Ètnografija", vol.4, s. 104-109. Eliade M. 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. 1974 Shamanism. Archaic techniques of ecstasy, Princeton, University Press. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa, t. 1. Ferguson J.C. 1928 Chinese mythology, [w:] The Mythology of all races, New York, t. 8. Frederic L. 1971 Życie codzienne w Japonii w epoce samurajów. 1185-1603, Warszawa. Gajek J. 1934 Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów, A T N we Lwowie, Dz. I I , t. 13, z. 2. G a l d a n o v a G . R. 1987 Dolamaistskie verovanija hurjat, Novosibirsk. 1992 Semantika archaićnych èlementov svad'by u tjurko-mongolov, [w:] Tradicionnaja obrjadnost' mongolskich nar odo v, Novosibirsk, s. 71-89. Galindew 1977 Eriin gurvan naadam, Ulaanbaatar. Geertz C. 1973 The Interpretation of Culture, New York. G e o r g i e v s k i j S. 1892 Mificeskie vozzrenija i mify kitajcev, SPb. Geser 1968 Geser. Burjatskij geroićeskij epos,, Moskva. Gordon A.V, 1989 Krestjanstvo Vostoka: istoriceskij sub'ekt, kul'tur naja, tradicionnaja i social'naja obśćnost', Moskva. Graceva G.N. 1988 Socializacja dętej i podrostkov v tradicionnom obścestwe nganasan, [w:] Tradicionnoe vos pitanie dętej u narodov Sibiri, Leningrad, s. 38-62. Granet M. 1914 Fetes et chansons anciennes de Li Chine, Paris. 1926 Danses et légendes de la Chine ancienne, Paris. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. G r ą b c z e w s k i B. 1958 Podróże po Azji Środkowej, Warszawa. Grebnev L.V. 1960 Tuvinskij geroićeskij èpos. Opyt istoriko-etnografićeskogo analiza, Moskva. �156 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Grix A.E. 1937 Japans Sports in Bild und Wort, Berlin. Groos K. 1896 Die Spiele der Tiere, Jena. 1899 Die Spiele der Menschen, Jena. Grumm-Grżimailo G.E. 1926 Zapadnjaja Mongolija i Urianchajskij kraj, Leningrad. Gunner M. 1938 Sbornik kazachskich nacional'nych igr i razvlecenij, Alma Ata. 1942 Kazachskaja pojasnaja hor'ba, Alma Ata. 1957 Kazachski/ narodnyj konnyj sport (pravila sorevnovanij), Alma Ata. G u n n e r M., R a c h i m g u l o v M. 1949 Kratkij sbornik kazachskich narodno-nacional'nych vidov sporta, Alma Ata. Gurvic I.S. 1962 Korjakskie promyslovye prazdniki, Sibirskij Ćlnografićeskij Sbornik, Moskva, t. 4, s. 239-257. G u r v i c I.S., K u z a k o v K . G . 1960 Korjakskij nacionalnyj okrug, Moskva. H a m a y o n R. 1983a Abuse of the father. Abuse of the husband. A comparative analysis of two Buryat myths of ethnic origin, [w:] Studies in Oriental Religions, Wiesbaden. 1983b The one in the middle: unwelcome third as a brother, irreplaceable mediator as a son, [w;] Fragen der mongolischen Heldendichtung, Wiesbaden, Bd 3. Hansen H.H. 1950 Mongol costumes, Kobenhavn. H e d i n S. 1900 Przez pustynie Azji, Warszawa, t. 1-2. Hoffmann H. 1950 The Religions of Tibet, London. Huizinga J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa. Humphrey C. 1974 Some ritual techniques in the bull-cult of the Buriat Mongols, Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland for 1973, London. Im T o n g - G w o n 1975 Folk Plays, [w:] Traditional performing arts of Korea, Seoul, s. 82-99. Istorija 1987 Istorija i kul'tura ćukćej. Istoriko-etnograficeskie o cerki, Leningrad. Its R . F . Its R.F. 1960 Miao. Istoriko-etnogrąfićeskij oćerk, Trudy Instituta Etnografii, Moskva, t. 60. Ivanov V.V. 1978 Priroda i celovek v zer kale struktur nogo analiza, „Priroda", nr 1, s. 83-84. 1989 Problemy etnosemiotiki, [w:] Etnograficeskoe izućenie znakovych sredstv kultury, Leningrad, s. 38-62. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1987 Eriin gurvan naadam — three games of the men in Mongolia, „Ethnologia Polona", vol. 13, s. 45-89. 1988 Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „Etnografia Polska", t. 32, z. 1, s. 143-169. 199la Games of Mongolian shepherds, Warszawa. 1991b Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnografii, „Etnografia Polska", t. 35, z. 1, s. 173-191. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H G R A N I C Z N Y C H 1992 Nic w przyrodzie nie ginie, „Etnografia Polska", t. 36, z. 1, s. 135-159. Kalen^nye K a l 157 ^ V , ° 9 8 4 ^Pochoronnye .^ ^ ^ obrjady i obyćai u osetin v XVIII N o v y j G o d > M o s k v a . - naćale XX , , Kavkazskij etnografićeskij sbornik, vyp. 8, Moskva. K a ł u ż y ń s k i S. 1983 Dawni Mongołowie, K a r !987 S e V a ^L o kurdom Warszawa. znatenii konnych i r v Srednej Azii. [w:] Prosloe SredneJ g Azii, Duśanbe, s. 231-242. ^ 9 7 ? K i m Kazachski} fofklor v sobranii G.N. Połonina, Alma Ala. U l K m 2 " S o l aspects of Korean mythology. w:] Folk culture in Korea, Seoul. K j u n e r N.V. . r^tml'nni Azii i Dolnego Vostoka, 1961 ^ i t i e irve.v///a o mi/Wac/* / ^ c ; ^ i r i , Central noj A.u ua g t Moskva. K 1 KOh "947 77* Aone fa the life of the Ordos Mongols. ..Primitive Man", vol. 2, nr 1-2, s. 15-25. ha y '^S ' KobIandy-hatyr. Kazachski] geroićeskij epos, Moskva. K o cne v V . P . 1980 NacionaVnye vidy sporta Jakutskoj ASSR, Jakulsk. ^ i W Kojiki. czyli Księga Dawnych Wydarzeń, t. 1-2, Warszawa. Kosko M . M . 1990 Mitologia ludów Syberii, Warszawa. Kozlov P.K. 1947 Mongolija i Kam, wyd. 2, Moskva. Krasnodembskaja N.G. 1982 Tradicionnoe mirovozzrenie singalov, Moskva. Kunstler M. 1981 Mitologia Chin, Warszawa. i Dal'nego Vostoka, Novosibirsk. Kycanov E.I. , 1968 O&rfc isror// tangutskogo gosudarstva, Moskva. Kycanov E.I., Savickij L.S. 1975 Ljudi i bogi strany snegov, Moskva. Moskva. ^ L a r l V ^ e ' °Oroci. Istoriko-etnografićeskij C ; 88 ' 9 Empiryczne pojmanie ócerk s serediny XIX do naśich dnej, Moskva. czasu a koncepcja historii w myśli chińskiej, [w:] Czas w kulturze, Warszawa, s. 69-100. Leach E. 1961 Rethinking Antropology, Warszawa. �158 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ L e a c h E . , G r e i m a s A. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. Levsin A.I. 1832 Opisanie kirgiz-kazaćich izvestija, SPb. iii kirgiz-kajsackich ord i ślepej, cz. 3, Etnograficeskie L i p e c R. S. 1982 Ot rażenie pogrebalnogo ohrjada v tjurko-mongolskom epose, [w:] Obr jady i obrjadovyj folklor, Moskva. L i t v i n s k i j B.A. 1972 Kurgany i kurumy Zapadnoj Fergany, Moskva. L o b a c e v a N.P. 1986 K istorii kalendarnych obrjadov u zemledelcev Srednej Azii, [w:] Drevne obyćai, verovanija i kulty narodov Srednej Azii, Moskva, s. 6-31. Materiały po evenkijskomu 1936 Materiały po evenkijskomu (tunguzskomu) folkloru, Leningrad. Materiały po Mańczżurii 1906 Materiały po Mańczżurii i Mongolii, Char bin. M a z a h e r i A. 1972 Zycie codzienne muzułmanów w średniowieczu (X-XIIJ w.), Warszawa. Mazin A.I. 1984 Tradicionnye verovanija i obrjady evenkov-oroconov, Moskva. Meletinskij E. 1958 Geroj volsebnoj skazki, Moskva, de M e l l o A. 1993 Przebudzenie, Poznań. Michajlov T.M. 1980 Iz istorii hurjatskogo samanizma, Novosibirsk. M i ł k o w s k i J. 1987 Sztuki i sporty walki Dalekiego Wschodu, Warszawa. Missionerskij 1910 Missionerskij sbornik, Astrachań. Molodych LA., Kulakov P.E. 1896 Illjustrirovannoe opisanie by ta selskogo naselenija Irkutskoj gubernii, SPb. Mongolskie 1967 Mongolskie skazki, Moskva. M o r r i s D. 1974 Naga małpa, Warszawa. Missionerskij 1910 Missionerskij sbornik sta tej i zametok o kalmykach i kirgizach koćujuśćich v astrachanskoj gubernii, Astrachań. N e b o l s i n P. 1852 O cerki byta astrachańskich kalmykov chosoutovskago ulusa, SPb. N e e d h a m J. 1984 Wielkie miareczkowanie, Warszawa. N e k l j u d o v S.Ju. 1977 O funkcional'no-semantićeskoj prirode znaka v povestvovatel'nom folklore, [w:] Semiotika i chudozestvennoe tvorcestvo, Moskva, s. 193-228. 1984 Geroićeskij epos mongol 'skich nar odo v, M oskva. N e s t e r o v S.P. 1990 Kon' v kultach tjurkojazyćnych piemen Central no j Azii v epochu srednevekov'ja, Novosibirsk. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH The New 1932 N ^ The New conquest of Central Asm, New York. D | k O V p « elki obrjadov u a inskich hurjat s końca XIX v. do nacala nasich dnej, [w:] Iskusstvo i kul'tura Mongolii i Centralnoj Azu, Moskva. g N i k i tin a jskaja kore poezija v svjazi z ritualom i mifom, Moskva. Nitobe I. 1912 Bushido, the soul of Japan, Tokyo. Novgorodova E.A. 1989 Drevnjaja Mongolija, Novosibirsk. N u r m a g a m b e t o v a O.A. 1988 Kazachski] geroiceskij epos Kohlandy batyr, Alma Ala. O cerki 1972 Ocerki istorii kul'tury hurjat, Ulan Ude. A 1 A narodov, Novosibirsk, s. 24-56. Ogarek-Czoj H. 1989 Mitologia Korei, Warszawa. Omurzakov D. . , • cv„«™> 1958 Kirgizskie nacional'nye vidy sporta i narodnye igry, hrunze. 1963 Sport v Kirgizii, Frunze. O m u r z a k o v D., M u s i n D . 1973 Kirgizskie nacional'nye igry, Frunze. O m u r z a k o v D., Sagalaev M . K . 1981 Kirgizskie nacional'nye vidy sporta i narodnye igry, hrunze. Osgood C. 1951 The Korean and their culture, New York. Piasecki E . 1922 Badania nad genezą ćwiczeń cielesnych, Poznań. 1928 Dalsze badania nad genezą ćwiczeń cielesnych, Warszawa. P l l S 1989 1880 k , J U fzpoezdki k orokam o. Sachalin v 1904 g., Jużno-Sachalinsk. lesest™ po Kitaju v ,874-1875 gg (ćerez Sihir. Mongoliju, Yośtocnyj, Srednij i Severo-Zapadnyj Kitaj), 1.1-2, SPb. Potanin G.N. 1883 Ocerki Severo-Zapadnoj Mongolii, wyd.4, bPb. 1893 Tangutsko-tibetskaja okraina Kitaja, SPb. Pronnikov V.A., Ladanov I.D. 1983 Japoncy. Etnograficeskie ocerki, Moskva. PUm mT Putesestvie GS Karelina po Kaspijskomu morju, Zapiski R G O , nr 10. RadlofW. 1884 Aus Sibirien, Leipzig. R e V U l 980 Rigweda 1983 e n k °Zskie\y v sovremennoj Malajzji kak istocnik dlja izucenija śamanskogo rituala, [w:] Narody Malajzji i Zapadnoj Indonezii, Moskva. Rigweda. Mandaly I-IV, Moskva. �160 IWONA KABZIŃSKA-STA WAR Z Robakidze A.I. 1955 O gruzinskom narodnom spor te, Tbilisi. Robakidze A.L, Elaszwili 1985 Gruzija, [w:] Igry narodov SSSR, Moskva. R o u x J.-P. 1963 La mort chez les peuples altaiques anciens et mèdié vaux d'après les documents écrits, Paris. Rozdestvenskij A.P. 1928 Kirgizskij nacional'nyj sport i igry, Frunze. Saburova L.M. 1977 Novoe i tradicionnoe v prazdnikach i ohrjadach narodov SSSR, [w:] Sovremennye ètniceskie processy v SSSR, Moskva. Sagalaev A.M., Oktjabr'skaja L V . 1990 Tradicionnoe mirovozzrenie tjurkov Juznoj Sihiri. Znak i ritual, Novosibirsk. S a g d a r o n S.D., O c i r o v B . D . 1909 Igry i uveselenija aginskich burjat, [w:]| Sbornik v cest semidesjatiletija G.N. Potanina, SPb, s. 456-462. Sacred Books 1885 Sacred Books of China. The Texts of Confucianism. The Li Ki, vol. 1-2, Oxford. S a m b u u I. 1974 Iz istorii tuvinskich narodnych igr, Kyzyl. 1978 Tuvinskie narodnye igry, Kyzyl. Samojlovic A.N. 1909 Turkmenskie razvlecenija, SPb. Sandzeev G.D. 1980 Tajlagan burjatskich kuznecov, [w:] Byt burjat v proślom i nastojascem, Ulan Ude. S a r a k s i n o v a N. 1962 M if o Bucha-noione, Ètnograficeskij Sbornik, vyp. 3, Ulan Ude, s. 128-137. Schuyler E . 1876 Turkistan, London, t. 1. S i e r o s z e w s k i W. 1935 Dwanaście lat w kraju Jakutów, cz. I-II, Dzieła zebrane, t. 11-12, Warszawa. S i k o r s k i W., T o k a r s k i S. 1988 Budo, Szczecin. Simakov G.N. 1984 Obscestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlecenij v końce XIX - nacale XX v., Leningrad. S k ł a d a n k o w a M. 1989 Mitologia Iranu, Warszawa. Smoljak A.V. 1966 UlcL Chozjajstvo, kultura i byt v proślom i nastojascem, Moskva. Soothil W.E. 1930 The Three religions of China, Oxford University Press. Sorokin N.V. 1886 V górach i dolinach russkogo Tjań-Sanja, „Istorićeskij vestnik", maj-czerwiec, s. 635-648. Sports in Japan 1977 Sports in Japan, Tokyo. S t e v e n s o n S. 1971 The Rites of the twice-born, London. Stutley M.J. 1977 A Dictionary of hinduism. Its mythology, folklore and development, 1500 B.C. - A.D. 1500, Bombay. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H G R A N I C Z N Y C H S u c h a r e v a O. A. „ j a m i r o d o v 1 9 5 8 161 Uzbekistan, Kratkie Soob- v — Tam historia ^ Ta A IW ^ a S tómwppBrfltam po SSSR, Moskva. Th °S V '•Idę./*//—/- Tibet, Benin. 5 Thomas L.-V. 1991 Trup, Łódź. P """wY ' H/na" B « « *"* V ™SŁ o m b a y - me «— * - "' P r o b l e m y Ist ° rii stićeskich Obscestv, nr 9-10, Moskva, s. 3-41. Drevnij Chorezm, Moskva. 1948 Tryjarski E. , tle ich wierzeń, Warszawa. 1991 Zwyczaje pogrzebowe ludów turecKicn n m T U l e ^ T U n 9 V 8 5 a L U « m ^ ; 9 6 5 " ? « L / customs and festín C T U r i969 TUt V r 0 d ° V S S S R ' M 0 S k V a ' in Peking, Hong Kong. The Ritual process, London. Sr S °" Kazachstan, [w:] Igry narodo, SSSR, M o s k v , Ura 7 Val V a n mldnyjprazdnik sabantuj u tata, „Sovetska]a Etnografija", vo.. 1, s. 94-100. an0 S dolanie ¡g 4 r Í soćinenij v pjati tomach, Alma Ala. ^Putesestvie po Srednej Azii, Moskva. 7 "¿fcpr*-^ *• r ^ o - t a ^ « Volkes, Leipzig- V a s i l e v B. A. c K k a i a Etnografija", vol.4, s. 78-104. 1948 Medveiij prazdntk, ..Sovelsnaja cuiufc. n v e VaS, 1989 V L ' ^Problemy genezisa kitajskij mysli, Moskva. Vasilevic O.M. . . ( m n l < , r i a l ) v [w:l Issledovanija i materiały po Moskva. Vd T 75 ^Gierki 9 VÜ istorii i etnografii ćukćej, Moskva. X¡r Anthropologist Villa, India. Studies .the « f ^ ^ Association, vol. 57, nr 3, cz. 2. Vjatkina K.V. I960 Mongoly, Moskva. ^ <"* �162 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Vorob'ev M.V. 1981 Kul'turnye vzaimosvjazi mezdu mongolami i ćzurczenjami (ćincami) v XII-XIII v., [w:] Literaturnye svjazi Mongolii, Moskva, s. 23-38. de V r i e s A. 1974 Dictionary of symbols and imagery, Amsterdam. Wasiliew L. 1974 Kulty, religie i tradycje Chin, Warszawa. Westermark E . 1903 The history of human marriage, London. W r o c z y ń s k i R. 1985 Powszechne dzieje wychowania fizycznego i sportu, Wrocław. Źirmunskij V.M. 1947 Uzbekskij narodnyj geroićeskij epos, Moskva. 1960 Skazanie ob Alpamyśe i bogatyrskaja skazka, Moskva. Ź i t e c k i j A. 1893 Ocerki by ta astrachańskich kalmykov, Moskva. Ż o r n i c k a j a M.Ja. 1975 Narodnye igry ćukćej i éskimosov, Polevye Issledovanija Instituía Etnografii A N SSSR, Moskva, s. 28-36. Z u r a v l e v Ju.I. 1961 Etniceskij sostav tibetskogo raiona KNR, [w:] Vostocnoaziatskij étnograficeskij sbornik, Moskva, s. 79-136. IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z COMPETITIONS I N LIM1NAL SITUATIONS Summary By liminal situations the author means symbolic moments of passages (in human life cycle, in the cycles of Nature, Universe, in temporal cycles) together with ritual acts enabling to cross them and to establish a new social as well as universal order. The transitions concern for example seasonal changes in annual economic cycle, changing one's social status, crossing the boundary between life and death and excluding the dead one from among the living etc. In the first part of the paper the author tries to define the role of competitive behaviour in the above mentioned contexts pointing at their mediatory functions, their meaning in symbolic communication and their relevance in re-establishing the equilibrium disturbed by the change and establishing a new order of reality. The study is based on empirical data provided by ethnographers and writers dealing with sport among Asiatic peoples, i.e. historians and on travellers' reports. Another source material comes from the author's own field research in Mongolia. Apart from the obvious variety of particular forms of competitions recored: races of animals, running races, jumps, tug of war, wrestle, "struggle for the buck", archery, boat - and sledge races, they all have much in common, first of all similar cultural functions and purposes attached to them. Similar messages are communicated with various symbolic means: material objects, ritual acts and gestures, the rules of participation, the competitors' costumes etc. Symbolically transmitted messages concern a particular kind of an event; the participants repeat important ideas and beliefs connected with Lhe particular context of time and situation. At the same time the competitors take part in the occuring changes and reinforce them giving them their right direction. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 163 The next author's idea is the similarity between the behaviour of competitors and those of the characters of myths, epic stories and folk beliefs. The latter are the models for the former. Moreover, in particular situations the competitors axe supposed to become incarnations of their heroic ancestors, since, like them, struggling and fighting they participate in the act of re-creation of the world, re-establishing the primary cosmogony and the equilibrium of Nature as well as the proper circulation of energy among different levels of the Universe. The winner of the archery competition makes a good example here, he repeats the role of the mythical Archer who is believed to have rescued the world from a disaster, appearing in myths either as catastrophical draught or, less often, glaciation. The participants of competitions are the mediators between the human world and that of gods and spirits who rule over all forms of existence, life and death. The mediatory roles may be played by people (the best wrestlers, archers, runners) as well as animals (horses, reindeers, dogs, camels, rams, goats and buflalloes) or birds (cocks, first of all). Similar meaning is attached to particular material objects: race boats, sledges and two-wheeled carts (so-called arbas) and besides them: sticks, ropes, kerchieves and towels, belts, bows and arrows, all used in different types of competitions. The mediatory function of the above mentioned animals and requisites has been confirmed by their similar meaning in other rites of passage (apart from the competitions). All the object playing the mediatory roles are the symbols of changing they also transmit messages concerning the time of passage and of liminal situation. Some of the competitors' acts (e.g. jumps, archery, distribution of food) resemble some elements of the shaman mysteries. Probably they have similar meaning in symbolic communication. According to the author one of the most important ritual messages concerning changing and crossing symbolic boundaries is communicated by the acts of binding and knitting. In folklore, objects like ribbons, belts or ropes are the symbols of paths, links connecting different levels of the Universe. They are also used for temporary (ritual) isolation of particular human and animal figures. Horses running in the race at the New Year ceremony or used at funerals are girdled with belts around their trunks, ribbons are twined into their manes or their tails are tied up in knots, sometimes a race animal's head is bound around with a scarf, etc. All those customs have the same meaning. The state of transition, suspension, lack of equilibrium may be symbolized not by compe­ titions only, but also by the shape of the participants' costumes in two respects. For example in the costumes of wrestlers it is remarkable that the hemline of their jackets and trousers reach usually up to the places in the middle of the respective parts of their bodies: middle of the back, waist, hips, just above and under knees or at the elbow. Most of the costumes cover only half of the body. The author maintains that these details are of relevant meaning too, and enable us to understand the symbolism of competitions and their connection with liminal situations. The same connection may be additionally expressed by the spatial localization of the competitions, which are usually held on the outskirts of a village, at the foot of a mountain, near the house of a recently deceased one, a grave or a burial ground, on the river bank or in water, on a bridge or on a treshold of a building. Some material objects may be thrown down from the roof or tied to the framework of the hatch in the roof of the Mongolian yurta (being both the window and the chimney). Much attention in the study has been given to competitions accompanying wedding ceremonies. Nowadays they are mainly entertainment, sometimes the participants explain them, more or less consciously as the symbol of marriage. Yet some ethnographic data indicate that, as late as the turn of last centuries, by some Asiatic peoples (the Mongols, the Koriaks, China, the Kirghiz and Kazakhs) the result of competitions determined the mate selection. Here again we can see analogy of ritual competitions and the actions of the heroic characters of the Asiatic epic stories. We can often find there the motif of a "tournament" whose winner gains the right of marrying the chosen girl. Moreover the author does not ignore the similarity between the human cultural behaviour and the animal male realization for the access to females. �164 IWONA KABZIŃSK A-STAWARZ A good example of those competitions which are supposed to establish a new social order are the races connected with ceremonies of death anniversaries. By the Kirghiz the winner would break the "mourning flag" closing symbolically the period of mourning when the ghost of the dead one could threaten the living. Races were held also by the ceremonies of circum­ cision and another initiation ceremony - the first cutting of child's hair. The Turkish peoples of Central Asia used to organize races to celebrate the child's first steps. The ceremony was called "braking of hobble". The races occuring in all the above mentioned ritual contexts are explained by the author as the acts enabling the child's transition to the next age group. They were also the symbols of the transition - in the life of a particular child as well as in his or her group. In another chapter of the study the author deals with all those behaviours connected with the rites of passage which refer to the origins, returning to the source of life, the initial state of nature and suspension of the usual order. The examples are the following data: By some ethnic groups (e.g. the Kirghiz) the competitors appear naked, by some they wear animal skins, they shave their heads. Sometimes the competitors cover their heads and faces and are supposed to be unknown to their contestants. Remarkable are their peculiar movements (e.g. walking on their heels or turning over their left shoulder) some of them imitating the movements of animals or birds. The competitor's gesture of contact with the ground may take different forms: by the Mongols for example they used to strew each other with sand, to crush small clods of soil in their hands or to paw the ground with their feet in the manner of enraged bulls, etc. The author points out that all those behaviours resemble the respective motives of creation myths and explains them as belonging to the symbols of origin and the struggle being a precondition of every recreating of life. Other ritual acts symbolize the unity of human world and the universe and the state of the original completeness followed by later dual divisions. Let us take the rules dividing the competitors into groups representing the right and left wing (flank), age and sex groups, laymen and priests or territorial-social dichotomies (e.g. two clans living on the west and east side of the ritual hill owoo, the division between central and eastern regions of the country, parts of towns or villages opposed to each other). The cosmic symbolism, that of earth, sky, Sun, waters, four quarters of the world, five elements, is repeated in the colours of costumes or other elements for example the flags used in the races of "dragon boats" in China or the emblems on the competitors' jackets (Inner Mongolia) representing a tiger or so-called "motif of the ram's horns". The symbolic connection of competitions and crossing the boundary between life and death is often emphasized in the study. That meaning requires brutality of the competitors (as reported in many field records) fighting till the first blood, inflicting wounds and injuries on the contestants. They are meant to be precondition of the re-creation of life emerging out of death and destruction. They also symbolize chaos followed by order and harmony which are, nevertheless exposed to disruption by next changes in the cycle. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/ad0da6332ff029b4fa6d90d9612cff08.pdf fe0dfa3ae97586f9af8e2e9a468e4dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1534 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1419 Title A name given to the resource Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2, s.5-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 2 PL ISSN 0071-1861 Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) W dniu 6 maja 1993 г., na Starym Cmentarzu Powązkowskim w Warsza­ wie, środowisko etnografów i etnologów polskich żegnało jednego ze swych najwybitniejszych przedstawicieli - Profesor Annę Kutrzebę-Pojnarową, zmarłą po długiej i ciężkiej chorobie 29 kwietnia. W uroczystości żałobnej, która oprócz rodziny w kraju i za granicą zgromadziła liczne rzesze uczniów, współpracowników i przyjaciół, uczest­ niczyły reprezentacje ośrodków etnograficznych - uniwersyteckich, Polskiej Akademii Nauk, muzealnych, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz innych stowarzyszeń naukowo-badawczych i społeczno-kulturalnych. Słowa pożegnania przy trumnie Zmarłej wygłosili przedstawiciele władz Uniwer­ sytetu Warszawskiego oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej, której Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa była wieloletnim pracownikiem, a także Jej bliscy współpracownicy z ośrodków etnologicznych P A N w War­ szawie i bliskiego Jej sercu Krakowa oraz innych placówek naukowo-badawczych. Kreśląc portret Zmarłej mówiono nie tylko o wielostronnych osiągnięciach na obszarach nauk etnologicznych, ale przede wszystkim cha­ rakteryzowano wyjątkowość Jej osobowości promieniującej na otoczenie �6 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA zarówno swym intelektem jak i otwartością na zawiłe problemy świata oraz na zwykłe ludzkie sprawy, wobec których nie przechodziła nigdy obojętnie. Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, urodzona dnia 4 maja 1913 r. w Kra­ kowie, należała do pokolenia etnografów polskich, którzy swój start naukowy rozpoczynali w bardzo wczesnym okresie swojego życia pod kierunkiem wybitnych uczonych okresu międzywojennego (historyków, etnografów, socjo­ logów), a także w niezwykle korzystnych warunkach rozwoju intelektualnego swego rodzinnego domu. Była najstarszą spośród trzech córek (Anny, Heleny 1 Magdaleny) Janiny i Stanisława Kutrzebów. Ojciec, Stanisław Marian Kutrzeba - profesor historii ustroju Polski na Uniwersytecie Jagiellońskim, także rektor tegoż Uniwersytetu, oraz sekretarz generalny, a następnie prezes Polskiej Akademii Umiejętności - należał do wybitnych uczonych polskich o nie kwestionowanym autorytecie moralnym i społecznym. Matka, z domu Domaszewska, wywodząca się z Warszawy, była córką prawnika, sama zaś posiadała wykształcenie polonistyczne uzyskane na warszawskich Wyższych Kursach Naukowych, czyli tzw. „Latającego Uniwersytetu". Rodzice przywiązywali dużą wagę do ksiztałcenia swych dzieci, przy czym szczególna rola przypadła matce, która sama uczyła swoje dzieci w domu, przerabiając z nimi odpowiedni zakres nauki szkolnej. W ten sposób Profe­ sor Anna Kutrzeba-Pojnarowa ukończyła 4 klasy szkoły powszechnej oraz 2 lata w Państwowym Gimnazjum im. Królowej Wandy. W tymże gimna­ zjum odbywała dalsze lata nauki normalnie, uzyskując w 1931 r. maturę. Ojciec włączał się również w wychowywanie i właściwe przygotowanie szkolne swych dzieci m.in. także poprzez dostarczanie im odpowiedniej lektury, wymagającej niekiedy bardzo znacznego wysiłku umysłowego. Rozważając w swych ostatnich notach biograficznych problem „drogi", która Ją zaprowadziła na pole badań etnograficznych, Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa wiąże ją z ogólnym klimatem panującym w ówczes­ nym Krakowie i zdecydowanie ze swoim gimnazjum, do którego uczęsz­ czała. Wspomina, że wiele zawdzięcza swym nauczycielom gimnazjalnym - Leopoldowi Węgrzynowiczowi, Józefie Bergruen (przyrodniczce), Marii Mrozek-Dobrowolskiej (geografce) oraz Zofii Richter (fizyczce). „ N a okres gimnazjum - pisze - przypada moje pierwsze zetknięcie się ze wsią i jej kulturą. Było ono zrozumiałe w klimacie Krakowa, zauroczonego od czasu Młodej Polski pięknem ludowej sztuki. Bezpośrednim motywem mojej inicjacji etnograficznej było zorganizowanie w moim gimnazjum młodzieżo­ wego K o ł a Krajoznawczego, które włączyło się w akcję zbierania kapliczek wiejskich według kwestionariusza zredagowanego przez Seweryna Udzielę, dyrektora krakowskiego Muzeum Etnograficznego, a ogłoszonego przez Leopolda Węgrzynowicza w piśmie Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkol­ nej «Orlim Locie» w 1928 r. Plonem tej pierwszej penetracji terenowej prze­ prowadzonej w rozległej wsi Zawoi pod Babią G ó r ą (gdzie wraz z rodzi­ cami i siostrami spędzała wakacje szkolne w leśniczówce należącej do lasów Polskiej Akademii Umiejętności) było 49 barwnych rysunków i opisów �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 7 wszystkich kapliczek wiejskich, które stały się podstawą pierwszego mojego artykułu pt. «Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawoi», wydrukowa­ nego w «Orlim Locie» w 1929 r." Poprzez owe kapliczki i obserwację wsi budzą się dalsze zainteresowania, tym razem dotyczące góralskiego budownictwa. Pisze na ten temat: „Ocza­ rowało mnie piękno i różnorodność rozwiązań architektonicznych, dobre proporcje, przy wielkiej prostocie, solidność wykonania. Rzuciłam się na inwentaryzację, wzorując się na pięknej pracy Władysława Maklakiewicza o budownictwie ludowym Podhala, którą zapewne ojciec przyniósł mi z bi­ blioteki P A U " . Rezultatem zainteresowań architektonicznych stała się pierwsza druko­ wana w 1931 r. książka pt. Budownictwo ludowe w Zawoi wydana nakła­ dem Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a jeszcze wcześniej nagrodzona przez Komisję Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej. Bo pisząc tę pracę autorka była jeszcze wówczas uczennicą gimnazjalną. Warto przy tym do­ dać, że prof. Kutrzeba, który „patronował" zainteresowaniom etnograficz­ nym córki i Jej badaniom dotyczącym budownictwa ludowego w Zawoi - kategorycznie odmówił swej zgody na propozycję profesora Węgrzynowi­ cza, by pracę tę wprowadzić do planu wydawniczego Polskiej Akademii Umiejętności, której był wówczas generalnym sekretarzem. Charakterystycz­ na była również jego wypowiedź w tej sprawie: „Akademia jest dla uczonych, a nie dla uczennic". Kiedy jednak książka ukazała się w druku pokrył z własnych zasobów koszty związane z jej wydaniem. Nie może zatem budzić żadnej wątpliwości fakt, że Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa w osobie swego ojca miała głównego orędownika i przewodnika swych pierwszych zainteresowań i prac badawczych. To właśnie przez ojca, już w Zawoi, poznała swego późniejszego profesora Kazimierza Dobrowolskiego, który we wspólnych wędrówkach podbabiogórskich wprowadzał Ją w ogólną problematykę badań kulturowych. Wskazywał na interesujące zagadnienia wpływów niesionych w Karpatach przez kolonizację wołoską i wiążący się z tym problem zderzenia kultury pasterskiej z kulturą wsi rolniczych. W badanej współcześnie rzeczywistości kulturowej poszukiwał bowiem śladów kształtowa­ nia się i trwania stałych i zmiennych cech jej podłoża historycznego. „Ojciec mój - napisała - patronował moim etnograficznym zainteresowaniom. Gdy myślę dziś o nim widzę go, jako uczonego uformowanego w epoce Młodej Polski, tego wielkiego zrywu w literaturze, plastyce i świadomości narodowej. W swym podstawowym dziele: «Historia ustroju Polski» przeciwstawił się, rozpowszech­ nionemu w kraju i za granicą przez tzw. szkołę historyczną krakowską pesymistycznemu poglądowi na nasze zdolności do rządzenia krajem. Głosił trzeźwą ocenę, że dawna Polska miała swój własny styl życia politycznego, łączący j ą z wolnościowymi ustrojami zachodu. Ten ideał należał zdaniem ojca do moralnego jestestwa Polaka, więc zrywać z nim nie należało". Nie obojętny był również stosunek Jej ojca do położenia warstwy chłopskiej. „Wskazując na -nViłcość i piękno naszej państwowości w najlepszych okresach jej istnienia, �8 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA widział jednak ciężki los chłopa, którego «cien» padał na całą naszą przeszłość. Umiał też cenić wśród źródeł w przeszłości te, które oświetlały trudne życie chłopa. Był jednym z tych uczonych uniwersyteckiego środowiska krakow­ skiego, którzy patronowali stworzeniu krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Nic więc dziwnego, że obserwował z aprobatą moje prace." W przyszłości Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa pogłębi i utrwali swój stosunek do wsi jako środowiska społeczno-kulturowego. Uczyni to pod znacznym wpływem swojego związku małżeńskiego z Marianem Pojnarem, wywodzącym się ze wsi Trześniów w byłym powiecie brzozowskim na Pod­ karpaciu, a następnie pod wpływem swych 40-letnich, serdecznych powiązań z Jego rodziną i wsią rodzinną. Bo choć Marian Pojnar, jako żołnierz września 1939 r. znalazł się w wojsku polskim na terenie Francji, a następnie w Szwajcarii i tam będąc internowany ukończył rozpoczęte we Lwowie w 1938 r. studia prawnicze na Uniwersytecie we Fryburgu - to jednak siła związków rodzinnych i przywiązanie do własnego kraju spowodowały, że Jego powrót ze Szwajcarii nastąpił wkrótce po zakończeniu wojny. Swych związków uczuciowych z rodzinną ziemią podkarpacką nigdy nie utracił i kontynuował je nadal wspólnie ze swą żoną, dla której Trześniów stał się swoistą przystanią życiową oraz obiektem pogłębionych obserwacji, badań i uogólniających refleksji na temat rozwoju kulturowego wsi. Mówiąc o cechującym Profesor Annę Kutrzebę-Pojnarową głębokim zaciekawieniu, a może nawet zafascynowaniu kulturą ludową warto wspom­ nieć, że „korzenie wiejskości" tkwiły również w Jej genealogii rodzinnej. Jej dziadek Jan Kutrzeba przybył do Krakowa jako młody rzemieślnik - introligator z Myślenic i tam z czasem dopracował się własnego zakła­ du oprawy i sprzedaży obrazów. W jego zakładzie oprawiali swe obrazy tacy m.in. artyści, jak: Jan Matejko, Stanisław Wyspiański, Włodzimierz Tetmajer, Kazimierz Sichulski, Leon Wyczółkowski oraz Julian Fałat. Ale właśnie matka dziadka Jana Kutrzeby, z domu Waleria Pawlik, pochodziła ze wsi, z rodziny chłopskiej i była przyrodnią siostrą Stefana, Antoniego Pawlika, dyrektora Akademii Rolniczej w Dublanach, a następ­ nie cenionego profesora i rektora Politechniki Lwowskiej. Trzeba dodać, że również warszawska rodzina matki swymi korzeniami genealogicznymi się­ gała wsi kujawskiej pochodzenia szlacheckiego i mazowieckiej wsi drobnoszlacheckiej. Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa miała pełną świadomość znaczenia w Jej życiu środowiska w którym się wychowywała i z którego wyrosła. Pisała bowiem: „Jak najbardziej uznaję wpływ środowiska w którym, spę­ dziło się młodość, na «postawe wobec swiata». Ingeruje ono na długo w nasze nawyki, myślenie, hierarchię wartości. Może też wywołać zasadniczy sprzeciw. Ja miałam szczęście. Byłam w «czepku» urodzona, w Krakowie, przesiąkniętym historią, tradycjami jeszcze Młodej Polski, wysoko inte­ lektualnie stojącej rodzinie. Rodzina ta wywodząca się ze strony ojca z mieszczan i chłopów, w X I X i X X w. torowała sobie drogę z prowincji do �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 9 miasta, by wydać tam kilka wybitnych postaci wyróżniających się w nauce i życiu publicznym." Studia na Uniwersytecie Jagiellońskim odbyła Profesor w latach 1931-1937. Chociaż miała za sobą pierwsze próby prac etnograficznych w Zawoi jeszcze z czasów gimnazjalnych, to jednak wybrała kierunek hi­ storyczny - z nachyleniem ku historii średniowiecza. Była pod urokiem swych znakomitych profesorów historii - Jana Dąbrowskiego, Władysława Semkowicza, Władysława Konopczyńskiego, Romana Gródeckiego, Stani­ sława Kota i wielu innych. Ale wrodzona skłonność intelektualna do prze­ kraczania barier międzydyscyplinarnych prowadziła ją na wykłady, ćwicze­ nia i seminaria z zakresu historii kultury, archeologii, geografii, historii prawa (wykładanej przez ojca), a także etnografii i socjologii. „Od I roku - pisze - wciągnęło mnie seminarium z etnografii Słowian i wykłady Kazi­ mierza Moszyńskiego, pasjonujące zajęcia z etnografii i socjologii Jana Stanisława Bystronia, następnie Kazimierza Dobrowolskiego." Na zajęciach tych, zwłaszcza u profesora Kazimierza Moszyńskiego, zaprzyjaźnia się z grupą późniejszych znanych z pracy i literatury etno­ grafów: Mieczysławem Gładyszem, Marią Gładyszowa, Jadwigą Klimaszew­ ską, Romanem Reinfussem, Jerzym Langmanem, Józefem Ligęzą. Mimo tych wielu ubocznych zainteresowań pracę magisterską pt. „Vesnica - dani­ na miodowa" przygotowuje z zakresu historii średniowiecza. Dodatnia ocena tej pracy zostaje nagrodzona opublikowaniem jej w 1938 r. przez prof. Franciszka Bujaka w Rocznikach Dziejów Społecznych i Gospodar­ czych. Pod koniec studiów uniwersyteckich Prof. A . Kutrzeba-Pojnarowa kończy również roczne Studium Pedagogiczne dla historyków oraz odbywa praktykę w Gimnazjum Męskim im. Jana Sobieskiego. Ale właśnie związanie się poprzez seminarium profesora K . Moszyń­ skiego z etnografią zrodziło nowe tematy m.in. późniejszej pracy doktorskiej, które wpłynęły również pośrednio na zmianę kierunku dalszych zaintereso­ wań naukowych. Z inicjatywy profesora Moszyńskiego już w 1937 r. przygotowuje edycję I V tomu „Prac Etnologicznych" Stanisława Ciszewskiego, różne artykuły oraz zrealizowaną i obronioną już po I I wojnie w 1947 r. pracę doktor­ ską pt. „Rozwój etnogmfii i etnologii w Polsce". Jej promotorem był prof. Kazimierz Dobrowolski, a egzaminatorami - prof. К. Moszyński i prof. W. Semkowicz. Praca została opublikowana w 1948 r. w wydaw­ nictwie jubileuszowym Polskiej Akademii Umiejętności. Uwieńczeniem starannego wychowania i wykształcenia szkolnego, po­ myślnie ukończonych studiów oraz liczącego się już dorobku naukowego było zaangażowanie Prof. Anny Kutrzeby-Pojnarowej od dnia 1 1 1937 r. w Katedrze Socjologii i Etnologii UJ, kierowanej przez profesora K . Dobrowolskiego, na etacie młodszego asystenta. Fakt ten był już tylko formalnym przypieczęto­ waniem przejścia z historii na obszary badań etnologiczno-socjologicznych, Wóre były niewątpliwie bliższe Jej psychice skierowanej na poznanie człowieka �10 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA i jego kultury i w obrębie których „przeczuwała" dla siebie szersze możliwości pracy naukowej i dydaktycznej. Nie skorzystała również ze zgłoszonej w nie­ długim czasie propozycji przejścia do Katedry Historii Średniowiecza u prof. J. Dąbrowskiego. W Katedrze Socjologii i Etnologii UJ „przetrwała" z przerwą wojenną - jak sama to odnotowała - do 1 czerwca 1953 r. Następny okres w Jej życiu wiąże się z przeniesieniem do Warszawy i dalszą pracą w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej) oraz w Zakładzie Etnografii Polski Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N (obecnie Zakład Etnologii I n ­ stytutu Archeologii i Etnologii PAN). Czas wojny i okupaqi niemieckiej już u samego początku dotkliwie dotknął dom rodzinny Profesor Kutrzeby-Pojnarowej. Już 6 listopada 1939 r. w wielkim aresztowaniu krakowskich uczonych został również zaaresztowany ojciec - prof. Stanisław Kutrzeba, ówczesny prezes P A U i wywieziony wraz z innymi profesorami do więzienia we Wrocławiu, a następnie do obozu w Sachsenhausen koło Berlina, skąd wrócił z grupą starszych profesorów w lutym 1940 r. (po interwencji królowej włoskiej). Profesor Kutrzeba, który - jak wspomina Córka - zaraz po opuszczeniu Krakowa przez polskie władze wojskowe i cywilne zwrócił się do metropolity Adama Sapiehy z inicjatywą powołania w Krakowie Komitetu Obywatel­ skiego - po powrocie z obozu oddał się bez reszty sprawom narodowym i społecznym. Organizował i roztaczał opiekę nad uczonymi wysiedlonymi z Poznania, Lwowa, Warszawy. Wszedł w struktury podziemnego Uniwer­ sytetu, jako dziekan Wydziału Prawa. „Przez nasz dom - pisała - przecho­ dziły dziesiątki osób, szukających oparcia i rady. Krzyżowały się nici różnych ważnych zadań. Przybywali kurierzy z wieściami z Zachodu. Tkwiłam z natury rzeczy w części tych spraw". A dom rodzinny był już w tym czasie bez matki, która zmarła przedwcześnie na serce w 1937 r. W tej nowej sytuacji zachodziła konieczność podjęcia pracy, „gdyż trzeba było zarabiać" - jak sama pisała o tych czasach. „Od stycznia 1940 r. zostałam zatrudniona w centrali Rady Głównej Opiekuńczej, gdzie pracowałam do 18 stycznia 1945 r. w charakterze urzędniczki. Prowadziłam m.in. dział informacji o sprawach prowadzonych przez RGO, wykazy osób - Żydów, które z głębi Rosji chciały wracać do rodzinnego Krakowa, opracowałam (z wyjątkiem pierwszego) wszystkie (37) sprawozdania roczne RGO, kwar­ talne, miesięczne zawierające również ocenę sytuacji gospodarczej Generalnej Guberni itp." Praca w RGO, która dawała wgląd w trudne, czy wręcz tragiczne sytuacje ludzkie, mobilizowała do pomocy, także świadczonej prywatnie. Miało to zwłaszcza miejsce w stosunku do profesorów z innych ośrodków uniwersyteckich oraz członków Akademii, których losem zaj­ mował się ojciec, jak również w stosunku do wysiedlonych z Warszawy po upadku powstania w 1944 r. „W naszym mieszkaniu - pisała - i w dużym stopniu na naszym utrzymaniu i innych formach pomocy znalazło się w tym czasie kilkanaście osób." �ANNA KUTRZFiBA-POJNAROWA 11 Niezależnie od wymienionych prac tkwiła również głęboko w działalności konspiracyjnej. „Byłam, jak cały dom, wciągnięta w różne roboty podziem­ ne: przekazywania informacji radiowych, starania się o «lewe» papiery dla ukrywających się, ułatwiania różnego rodzaju kontaktów m.in. adresów dla ukrywających się Żydów i t p . " Jej stałe kontakty z pracującą w podziemiu grupą prawników poznańskich z profesorem historii ustroju Polski Uniwer­ sytetu Poznańskiego Zygmuntem Wojciechowskim, przekształciły się z cza­ sem - jak pisze - „w stałe związanie z przygotowywaniem krakowskiego biuletynu informacyjnego dla Departamentu Informacji Delegatury Rządu", którego redaktorem był Stanisław Ziemba ps. Stanisław Szczerbiński (por. S. Ziemba, Czas przełomu). D o biuletynu tego przekazywała odpowied­ nie informacje m.in. także relacje uzyskane od dziewcząt wiejskich zamiesz­ kałych w Krakowie lecz pochodzących ze wsi lasowiackich - okolic K o l ­ buszowej. Pod pozorem badań na temat opóźnionych w rozwoju cywilizacyj­ nym wsi, odnotowywała informacje dotyczące obiektów niemieckich, na których prowadzono doświadczenia z pociskami V-2. Informacje te miały wielkie znaczenie dla polskich, wojskowych służb wywiadowczych. Po przeniesieniu się w 1944 r. redaktora S. Ziemby do Warszawy Profe­ sor Kutrzeba-Pojnarowa sama już montowała ów biuletyn, pisząc go na maszynie biurowej w RGO. „Wiadomości zbierałam sama i otrzymywałam od różnych osób m.in. informacje o sabotażach i katastrofach kolejowych dostarczał mi syn kolejarza, sam urzędnik kolejowy i uczeń gimnazjalny, Stanisław Zaczyk, późniejszy aktor. Imponował pamięcią, z której cytował numery pociągów i wagonów, daty, miejscowości". Punktem kontaktowym dla tej działalności było mieszkanie zaprzyjaźnionej Heleny Heise zamiesz­ kałej na ul. Sebastiana w Krakowie. Dostarczone biuletyny przekazywał dalej Alfred Zaremba, późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po zakończeniu wojny Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa powraca do przerwanej na okres okupacji pracy w Katedrze Socjologii i Etnologii UJ. Zarówno jednak dla Niej, jak i rodziny nie był to czas łatwy. „Okres powojenny - napisze później - był ciężki nie tyle z powodu trudności materialnych. Entuzjazm końca wojny i okupacji i zapał do pracy mieszały się ze świadomością dziejących się tragedii. Nie ominęły one naszego domu". Początkowo sprawa dotyczyła tylko ojca - profesora Kutrzeby, który „po usilnych naleganiach z różnych stron zgodził się w 1945 r. stanąć na czele delegacji Polskiej Akademii Umiejętności, biorącej udział w jubileuszu 150-lecia Moskiewskiej Akademii Nauk. W drodze do Moskwy, w Mińsku, zaproponowano mu jednak udział w Komisji Konsultatywnej do reorgani­ zacji Tymczasowego Rządu Polskiego, w myśl postanowienia Konferencji Jałtańskiej. Sięgano w ten sposób do autorytetu uczonego i organizatora nauki polskiej, wielkiego formatu obywatela, który już w latach 1918-1919 był członkiem polskiego Biura Kongresu Wersalskiego. A było to w czasie kiedy w Moskwie toczył się proces przeciwko pol­ n e m u podziemiu. „Ogromne napięcie - pisze - jakie towarzyszyło temu �12 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA posiedzeniu z racji także odbywającego się procesu polskich przywódców podziemia spowodował szok, a następnie chorobę i szybką śmierć" (styczeń 1946 r.) Wysoce nieprzychylnym i wręcz tragicznym okazał się również ten czas dla innych członków rodziny. Pod pretekstem zwalczania działań niele­ galnych, a także w związku z toczącym się procesem organizacji Wolność i Niezawisłość (WiN) zostaje aresztowana najmłodsza i już jedyna siostra Magdalena (średnia siostra Helena zmarła w czasie wojny) oraz jej mąż. Wyroki zapadły duże, dzięki amnestii siostra wyszła z więzienia po 2, a jej mąż po 8 latach. Represje nie ominęły również osoby Profesor Kutrzeby-Pojnarowej, która w okresie powojennym działała w Polskim Stronnictwie Ludowym kierowanym przez Stanisława Mikołajczyka i w związku z tym jeździła do Warszawy w roli bezpośredniego łącznika pomiędzy ojcem a St. Mikołajczykiem. Decyzję zwolnienia Jej z pracy w Uniwersytecie, podpisaną przez ówczesnego rektora UJ, unieważnił swymi wpływami w Ministerstwie Oświaty i Szkół Wyższych etnograf Jan Manugiewicz, ps. Szymon Żołna, przedwojenny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Ło­ dzi, a po wojnie dyrektor odradzającego się Muzeum Kultur Ludowych z siedzibą w Młocinach koło Warszawy (obecnie Państwowe Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie). Jako asystent, a następnie adiunkt Katedry Socjologii i Etnologii Prof. Kutrzeba-Pojnarowa prowadzi teoretyczne i praktyczne zajęcia ze studentami etnografii, socjologii i historii sztuki. Uczestniczy w badaniach Katedry na obszarze regionu krakowskiego, które w przyszłości zaowocowały tzw. mono­ grafiami problemowymi, w tym także Jej indywidualną publikacją książkową o wsi Mnikowie pod Krakowem. Bierze ponadto żywy udział w pracach etnograficznych prowadzonych w skali krajowej w ramach Polskiego Towarzys­ twa Ludoznawczego, które w tym czasie spełniało rolę głównego koordynatora wszelkich poczynań naukowo-badawczych i organizacyjnych. Prowadziła także w Krakowie (w latach 1947-1951) delegaturę Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, której zadaniem było dokonywanie penetracji terenowej w Polsce południowej i skupywanie - głównie przez studentów - eksponatów z zakresu kultury ludowej. Dla wielu studentów znajdujących się w ciężkich warunkach materialnych owe dodatkowe zajęcia były prawdziwym dobrodziejstwem. Oddzielnym i w pierwszym okresie powojennym porywającym tematem zainteresowań badawczych Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej stały się Ziemie Zachodnie. Zrodziły się one pod wpływem spotkań z dawnymi towarzyszami pracy podziemnej, którzy w warunkach powojennych prowa­ dzili względnie współpracowali z redakcjami takich pism jak „Dziennik Zachodni", „Przegląd Zachodni" bądź „Zachodnia Agencja Prasowa". D o tych czasopism, a także do krakowskiego radia pisała odpowiednie artykuły etnograficzne, współpracowała także z instytucjami zajmującymi się pro­ blematyką odzyskanych Ziem Zachodnich. Uwieńczeniem tych zaintereso­ wań był artykuł „Lice ludu" w zbiorowej pracy pt. Ziemia Lubuska pod red. Z. Kaczmarka i M . Zajchowskiej (1950). �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 13 Reforma studiów socjologiczno-etnograficznych na Uniwersytecie, w wy­ niku których zamiast archeologii i etnografii powstało Studium Kultury Materialnej, a w miejsce socjologii Studium Nauk Społecznych, pociągające za sobą konieczniść znacznego przekwalifikowania się zespołu pracownicze­ go spowodowała, że Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa przyjęła w 1953 r. propozycję profesora Witolda Dynowskiego przeniesienia się do kierowanej przez niego Katedry Etnografii w Warszawie. Z decyzją tą wiąże się nowy okres życia i działalności, początkowo trudny ze względu na ośmioletnie dojeżdżanie z Krakowa i przebywanie w tym czasie w warunkach niemal „polowych", bo we własnym gabinecie zakładowym. Dopiero sprzedaż ro­ dzinnego domu w Krakowie i części biblioteki ojca ułatwiła kupno miesz­ kania spółdzielczego w Warszawie, gdzie zamieszkała wraz ze swym mężem. Mąż, jako prawnik specjalizujący się w zagadnieniach związanych z inwes­ tycjami mieszkaniowymi, pracował w instytucjach, które w dużym stopniu decydowały o prowadzonej w tym zakresie polityce inwestycyjnej m.in. w regionalnej Komisji Planowania, w Krakowskiej Dyrekcji Budowy Osiedli Robotniczych, a w Warszawie w Komisji Planowania przy Radzie Minist­ rów. Przeciwstawiając się bezskutecznie polityce preferowania wielkich in­ westycji przemysłowych na rzecz rozwoju małych miast i osiedli wiejskich skorzystał z przysługujących mu praw kombatanckich i przeszedł na wcześ­ niejszą emeryturę. Decyzja ta ułatwiła mu włączenie się do prac badawczych żony prowadzonych w rodzinnym Trześniowie w charakterze najbardziej wiarogodnego informatora, organizatora oraz eksperta - co ze szczególną wdzięcznością zawsze podkreślała Autorka monografii o tej wsi. Okres „warszawski" stwarzał dla Profesor Kutrzeby-Pojnarowej nowe, wielopłaszczyznowe możliwości pracy dydaktycznej, naukowo-badawczej i naukowo-organizacyjnej. Mała obsada pracownicza Katedry wymagała zwielokrotnienia prowadzonych przez Nią wykładów i zajęć seminaryjnych. Oprócz obowiązujących treści zawartych w programach nauczania należało jeszcze w umiejętny sposób wprowadzać studentów w otaczające środowi­ sko. Bogate, pod względem różnorodności kulturowej „zaplecze" regionalne Warszawy, wymagało stałego pogłębiania wiedzy na temat tych środowisk potrzebnej zarówno dla celów dydaktycznych, jak i badawczych. Bezpośred­ nią znajomość środowisk regionalnych osiągano poprzez Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne, praktyki wakacyjne, oraz indywidualne bądź zespoło­ we badania. Nawiązywano kontakty z terenowymi ośrodkami etnograficz­ nymi - muzeami i stowarzyszeniami naukowo-badawczymi. We wszystkich tych poczynaniach Profesor brała żywy udział spełniając oczywiście rolę nauczyciela - zawsze kompetentnego i życzliwego, dzielącego się bezintere­ sownie swoją wszechstronną wiedzą i doświadczeniem. Na Uniwersytecie Warszawskim uzyskała kolejno stopień naukowy docenta, następnie profe­ sora nadzwyczajnego oraz profesora zwyczajnego. Niezależnie od swego podstawowego zajęcia w Uniwersytecie Warszaw­ o m Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa włączyła się w prace badawcze �14 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA Zakładu Etnografii Polski I H K M P A N - początkowo na umowach zleconych, a następnie na połowie etatu (do 1961 r.) jako zastępca, a później kierownik Zakładu (do 1971 r. bez etatu). Z zespołem etnografów I H K M kontynuowała rozpoczęte przez profesora W. Dynowskiego na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych studia nad kulturą ludową regionu kurpiowskiego. Efektem tych badań jest 3 tomowe opracowanie zbiorowe pt. Kurpie Puszcza Zielona (1962-1965) oraz kilka prac monograficznych, których była zarówno kierowni­ kiem, jak i redaktorem. Poważny udział autorski i redakcyjny miała również w zbiorowym opracowaniu 2-tomowej syntezy pt. Etnografia Polska - Przemia­ ny kultury ludowej (1976-1981) oraz innych pracach przygotowywanych w ramach Zakładu Etnografii I H K M . Uczestniczyła również w pracach oraz w redakqach wydawnictw Zakładu - wnosząc niezmiennie wiele swych cennych uwag, ocen i propozycji ulepszeń merytorycznych. W pracy przywiązywała wielką wagę do dyscypliny umysłowej i rzetelno­ ści zawodowej jakie winny cechować pracownika naukowego. Od podej­ mujących nowe tematy badań wymagała zarówno koniecznego przygotowa­ nia teoretycznego, jak i solidnego warsztatu naukowego. Nie tolerowała „łatwych" uogólnień nie popartych dokumentacją źródłową. A źródła uczyła weryfikować - zarówno te „zastane", jak i „wywołane" w trakcie etno­ graficznych badań terenowych. Uczyła także właściwej interpretacji źródeł terenowych - w nawiązywaniu do szerszej myśli teoretycznej. Prowadzone przez Nią seminaria oraz inne zebrania naukowe, np. z wyjaz­ dów zagranicznych, zawsze pełne treści i bogate w interesujące dygresje, zmuszały do refleksji oraz stałego pogłębiania swego stosunku do badanego środowiska społecznego. Poszukiwała partnerstwa w dyscyplinach pokrewnych etnografii, a więc w historii, socjologii, folklorystyce czy historii sztuki. Była jednak bez reszty oddana etnografii i etnologii i o interesy tego kierunku badań naukowych dbała na wszystkich polach swojej działalności - nigdy się im nie sprzeniewierzając. Swój pogląd na etnografię, jako kierunek naukowy o charak­ terze interdyscyplinarnym, wyłożyła i uzasadniła na konferencji zorganizowanej w 1986 r. przez Katedrę Etnografii Słowian UJ z okazji 60-lecia „Krakowskiej szkoły etnograficznej". Mówiąc o wkładzie tej szkoły w rozwój etnografii i etnologii polskiej stwierdziła, że „etnografia była i jest nauką pogranicza między nią a wielu innymi dyscyplinami i nie tylko humanistycznymi... Określając w rozmaity sposób swoje pole badań zawiązywała ona rozmaite sojusze, stając się współpartnerem wielu innych nauk wypełniała treścią nie zapisane karty historii. Inspirowała nowe kierunki badań i sposób rozumienia człowieczego losu". Wydaje się, że takie właśnie rozumienie etnografii może być nadal inspirujące dla współczesnych badaczy kultury. Będąc z prawdziwego zamiłowania i także ze świadomego wyboru bada­ czem kultury wsi polskiej - śledziła zawsze pilnie kierunki rozwoju etnologii europejskiej i światowej. Już przed wojną, po studiach wyjeżdżała dwukrot­ nie z ojcem na Międzynarodowy Kongres Historyków we Francji i Szwaj­ carii. Po wojnie natomiast, jako etnograf uczestniczyła w międzynarodowych �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 15 kongresach antropologów i etnologów w Moskwie, Paryżu, Chicago i Zury­ chu, a także w licznych międzynarodowych konferencjach związanych z dzia­ łalnością Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów oraz pracami redakcyjnymi czasopisma ,,Demos", odbywających się systematycznie w różnych zainteresowanych krajach uropejskich. Z za­ granicznych pobytów naukowych za najważniejszy uważała 4-miesięczny pobyt w Paryżu połączony ze studiami bibliotecznymi, obozem etnograficz­ nym oraz uczestnictwem w zajęciach uniwersyteckich. Z przedstawicielami nauk etnologicznych innych krajów utrzymywała żywe kontakty, ciesząc się nie kwestionowanym autorytetem i przyjaźnią. M i m o nawału zajęć dydaktycznych oraz wielu innych prac i obowiązków zawodowych i społecznych, Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa realizowała konsekwentnie własne, indywidualne plany badawczo-naukowe, zgodnie z Jej zainteresowaniami. Jej prace badawcze - jak sama to ocenia - mieszczą się w czterech podstawowych grupach tematycznych: 1) analizy średnio­ wiecznego źródła historycznego, 2) historii etnografii polskiej i charakte­ rystyki metod przez Nią stosowanych, jej wkładu w rozwój nauki światowej, 3) odtwarzaniu obrazu ginącej na naszych oczach kultury polskiej wsi w jej regionalnym zróżnicowaniu, prawidłowościach ogólnych i procesach zmian, 4) zwrócenia uwagi na osobliwości kultury wsi polskiej i ciężki los chłopa dawniej i obecnie oraz niepewną przyszłość rolnictwa chłopskiego. Stwierdza przy tym, że z 3 grupą tematyczną „przedstawienia kultury konkretnych wsi i regionów, wiąże się cała Jej podstawowa twórczość nauko­ wa na polu etnografii. „Przedstawianiu kultury konkretnych wsi i regionów - pisze - podporządkowałam studia o metodach i źródłoznawcze. Wyszłam od obserwacji wytworów sztuki i rzemiosła we wsi podbabiogórskiej. Po wojnie zainteresowała mnie na krótko powracająca do Polski wieś lubuska i na długi okres przeobrażenia kultury podkrakowskiej wsi Mnikowa, stają­ cej się niemal przedmieściem miasta." (1968) Uważa również, że cała Jej twórczość naukowa okresu warszawskiego dotycząca Mazowsza, Kurpiowszczyzny, Podlasia oraz ich badaczy - po­ przedników, wypełnia konkretną treścią ten właśnie temat. Dotyczy to także prac magisterskich Jej uczniów wprowadzanych przez Nią w proble­ matykę etnograficzną różnych regionów kraju: Mazowsza, Krakowskiego, Karpat i Podgórza. Swój stosunek do podstawowych problemów związanych z etnografią polską i jej badaczami, tradycją i przemianami kultury chłopskiej wyraziła w swoim refleksyjnym i dojrzałym w ocenach opracowaniu Kultura ludowa i jej badacze - Mit i rzeczywistość (1977). Za najdojrzalszy owoc swoich osiągnięć badawczych uznała ostatnią swą książkę pt. Trześniów. Przemiany tradycyjnej kultury wsi (1988). Praca ta będąca wynikiem 40-letniej obserwacji życia mieszkańców wsi wskazuje na warunki rozwoju oraz na trwałe i zmienne cechy tejże społeczności i kultury. Temat referatu pt. „Przyszłość kultury wsi w świetle jej przeszłości", przygotowany na �16 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA podstawie trześniowskich badań etnograficznych, a wygłoszony w 1984 r. na jubileuszu 90-lecia profesora K . Dobrowolskiego w Krakowie - jest sfor­ mułowaniem ściśle adekwatnym do treści zawartych w opracowaniu książ­ kowym. Dzięki analizie materiałów źródłowych dokonanej w perspektywie historyczno-socjologicznej oraz umiejętnemu zastosowaniu zasady łączenia teorii i opisu - Autorka osiągnęła sukces oddania czytelnikowi książki na temat kształtowania się kultury wsi o wymiarze uniwersalnym, zawierającym również elementy jej prognozowania. W swoich ostatnich nie dokończonych rozważaniach na temat etnografii polskiej okresu międzywojennego i po I I wojnie światowej, widzianej oczyma uczestnika, wnikliwego obserwatora, przede wszystkim zaś człowieka zaan­ gażowanego, poczuwającego się do pełnej odpowiedzialności za poziom, kierunek i w ogóle los polskiej etnografii i etnologii - Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa nawiązuje również do oceny swojego w niej miejsca. Stwierdza przede wszystkim, że „sytuacja współczesnej etnologii polskiej jest konsekwencją całej jej historii". Wyróżnia przy tym dwa w niej nurty: 1) opisowy, etnograficzny, przywołujący coraz lepsze sposoby odkrywa­ nia modeli różnych nieznanych (lub mniej znanych) kultur i społeczności oddzielonych od nas czasem lub przestrzenią, 2) teoretyczny, referujący różne stanowiska utrzymujące się lub wy­ suwane obecnie w nauce obcej i poza etnologią. Niekiedy ambitne - wysu­ wające dość rozstrzelone, autorskie propozycje dotyczące sensu i zakresu dyscypliny. W nurcie pierwszym widzi „do pewnego stopnia uwspółcześnioną kon­ tynuację historycznej drogi polskiej szkoły etnologicznej, natomiast nurt drugi prezentują na razie jednostki rekrutujące się przede wszystkim z młod­ szych pracowników uniwersyteckich". D o własnych osiągnięć w etnografii zalicza w największym skrócie: 1) opracowanie biogramów wybitnych po­ staci, 2) badanie i weryfikowanie w empirii założeń teoretycznych, 3) wkład do znajomości historii etnografii i etnologii w Polsce poprzez - wysuwane w szeregu opracowań wnioski teoretyczne, generalizacje historyczne doty­ czące pojęcia chłopa i wsi tradycyjnej, zróżnicowanie tej ostatniej i współ­ zależność pomiędzy procesem współczesnych przemian, a przeszłością wsi i mechanizmów współczesnych przemian. Wspomina przy tym, że największą satysfakcję dała Jej pierwsza książka o budownictwie ludowym w Zawoi i ostatnia - podsumowanie 40-letnich studiów i obserwacji uczestniczących, dotyczących podkarpackiej wsi Trześniowa, „próba stworzenia wzoru dla tego typu wsi i zmieniającej się rzeczywistości widzianej oczami moimi i odczuciami mieszkańców oraz mojego męża". Lapidarnie określa również swoją metodologiczną postawę: „Jestem eklektykiem z krakowskiej szkoły historyczno-socjologiczno-etnologicznej. Co przynio­ słam z tej szkoły, co wniosłam sama niech ocenią moi uczniowie. Wiem, że mi przyznają umiejętność interpretacji źródeł «wywołanych» w szerszych katego­ riach systemów kultury, ich prawidłowości i przekształceń strukturalnych." �17 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA Dotychczasowe, najpełniejsze podsumowanie całokształtu działalności i dorobku naukowego Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej zawarte jest w 35 tomie (zeszyt 2) „Etnografii Polskiej" (1991) wydanym z okazji jubi­ leuszu 60-lecia pracy naukowej. Główną pozycję tego tomu stanowią: Jej własne, mądre, proste i wzruszające „Przemówienie do Kolegów i Uczniów", „Refleksje nad życiem i p r a c ą " pióra Zofii Sokolewicz oraz wybór biblio­ grafii prac opublikowanych. Należy żywić nadzieję, że dorobek ten doczeka się pełnej oceny merytorycznej i stanie się dla pokolenia młodych etnografów i etnologów polskich źródłem rzetelnej wiedzy, przekazem doświadczeń i wzorów postępowania, mądrości, a także inspiracji do podejmowania poważnych prac badawczych nad człowiekiem i jego kulturą. Nie można również zapominać, że dorobek ten posiada swój wymiar w sferze wartości społeczno-moralnych, a wskazania z niego płynące pochodzą od człowieka o niezwykle silnej indywidualności i bogatej osobowości - człowieka szla­ chetnego, wrażliwego, zawsze życzliwego dla ludzi, a przy tym nad wyraz skromnego. Nauka i kultura polska, w tym zwłaszcza etnografia i etnologia poniosły bolesną i dotkliwą stratę*. Maria Biernacka * Wspomnienie poświęcone pamięci Profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej przygotowano z wykorzystaniem opracowanej przez Nią noty biograficznej oraz innych zapisów typu wspomnieniowego udostępnionych mi przez Męża, Jej publikacji naukowych, a także na podstawie własnych doświadczeń wyniesionych z wieloletniej pracy pod Jej kierownictwem w Zakładzie Etnologii I H K M PAN, a następnie dalszej z Nią współpracy w ramach wymie­ nionego Zakładu i Katedry Etnografii UW. Na gruncie tej długotrwałej współpracy mierzonej Jej zawsze życzliwym i liczącym się wkładem w kierunek prowadzonych badań, przygotowywa­ niem opracowań, w uzyskiwaniu stopni naukowych (była promotorem mojej pracy doktorskiej oraz recenzentem habilitacyjnej i profesorskiej) utrwalały się więzi wzajemnego zrozumienia, zaufania i przyjaźni. Pogłębiał je niewątpliwie zbliżony stosunek do problemów wsi, jako środowiska społeczno-kulturowego. Jej ukochany Trześniów i moja rodzinna wieś Potakówka, położone w tym samym regionie podkarpackim, były podczas naszych przyjacielskich spotkań stałym elementem rozmów i wymiany myśli zarówno na tematy ogólne, jak i wiejskie. Otrzy­ mywane z Trześniowa listy i karteczki, zwykle „nabrzmiałe" trudnymi sprawami życia bieżące­ go jego mieszkańców, świadczyły o pełnym zrozumieniu przez Nią i Jej Męża, problemów nurtujących wieś. W ostatnim okresie Jej ciężkiej choroby - nasze spotkania zastąpiły rozmowy telefoniczne, które były stałe i częste. Kiedy musiała pozostać w szpitalu, łącznikiem był wówczas Mąż, gdyż ja ze względu na długotrwałe obowiązki opiekuńcze w stosunku do bliskiej mi osoby, nie miałam możliwości częstego Jej odwiedzania. Podziwiałam przez cały czas choroby Jej siłę woli w przełamywaniu słabości. Do końca swych możliwości pracowała nad „wypowiedzią" na temat etnografii polskiej okresu międzywojennego i powojennego, ocenianej przez pryzmat Jej własnego w nim udziału i do końca swych dni interesowała się wciąż żywo aktualnym losem etnografii i etnologii. Dotkliwie odczuwam brak obecności Pani Profesor, Jej niecodziennej, stałej gotowości do służenia drugim pomocą i radą, do zawsze wyważonych, mądrych wypo­ wiedzi w sprawach ogólnospołecznych, zawodowych i zwykłych, ludzkich. Myślę ze wzrusze­ niem o Jej szlachetności i wielkiej, bezinteresownej życzliwości. � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/7b4c34453ee7bbd6d045eb462a5cd8ca.pdf 6933f537aef6297d0aa052541e21b9cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1533 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1418 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2, s.4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XXXVII Zeszyt 2 Warszawa 1993 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, LAnna Zambrzycka-Steczkowska Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska-Stawarz Na okładce wykorzystano grafikę Alicji Czajkowskiej-Magdziak Korekta: Autorzy ' Etnografia Polska © Copyright 1993. All Rights Reserved All Papers and Photos are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland P L ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-026 Warszawa, Anielewicza 25 m. 104, 96, tel. 3814 88, 38 2627 Zam. nr 54/93. Objętość ark. wyd. 13. Nakład 500 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) - Maria Biernacka 5 S T U D I A I MATERIAŁY Anna Z i e l i ń s k a - Prestiż i funkcje języka polskiego w okolicach Baranowicz na Białorusi Prestige and functions of Polish language among the Polish population in Byelorussia Antoni K u c z y ń s k i , Władysław Ł a t y s z e w - O działalności pedagogicznej Bronisława Piłsudskiego (prezentacja źródeł) Educational activity of Bronisław Piłsudski (new source material) Witold T r u s z k o w s k i , - Zdrowie i choroba w poglądach i ujęciu nazewniczym mieszkańców wsi tradycyjnej The concept of health and illness in traditional peasant views and terminology Katarzyna P a r a d o w s k a - Włochy i Włosi w czasopiśmiennictwie polskim lat 1871-1914 (na przykładzie „Kłosów") Italy and the Italians in the years 1871-1914 in Polish periodical literature (the case of „Kłosy") Maciej Z ą b e k - Zwyczaje kulinarne i wzory konsumpcji pożywienia w tradycyjnej kulturze Sudańczyków Culinary customs and patterns of food consumption in the Sudanese traditional culture 19 28 29 44 45 76 77 93 95 119 KRONIKA Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze - Danuta Paprocka, Bogusław Paprocki Źródła do dziejów rodziny Kolbergów (1819-1939) - Bogusław Paprocki I Europejska Konferencja Muzeów Etnograficznych - Muzea i społeczeństwa w Europie kultur, Paryż, 22-24 lutego 1993 r. - Edward Pietraszek Ekologia i Folklor - Violetta Przerembska I I Międzynarodowa Sesja „Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Eros i Thanatos", część I , Lublin 30 marca - 2 kwietnia 1993 r. - Iwona Kabzińska-Stawarz Sympozjum ku uczczeniu 500-lecia ewangelizacji Ameryki Łacińskiej, Pieniężno - Michał Krzyżagórski SVD The Xinjiang Oirad in the 1990s: A Preliminary Report - Krystyna Chabros 121 132 137 141 145 152 159 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/ceab556eeef92778f0e81a0b407b1935.pdf f8e61848eaf63d72d1e4ca51698517cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4610 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.193-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfelbejn-Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text k u l t u r y tegoż ludu. Może by s p r ó b o w a ć o d r z u c i ć w ogóle pojęcie „ l u d u " ? Co by się wtedy stało? S p o ł e c z e ń s t w a europejskie o tak bogatej, zmiennej i historycznie „ w y ­ m i e r n e j " przeszłości p o s i a d a j ą obecnie i p o s i a d a ł y daw­ niej k u l t u r ę n i e j e d n o l i t ą , r o z w a r s t w i o n ą . Chodzi t u nie t y l k o o rozwarstwienie klasowe, m a j ą t k o w e i różnice p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h (choć te o d g r y w a j ą oczywiście rolę n a j w a ż n i e j s z ą ) . I s t n i a ł y i i s t n i e j ą w tych s p o ł e c z e ń ­ stwach liczne grupy, k t ó r e z najrozmaitszych p o w o d ó w : geograficznych, gospodarczych, religijnych, zawodowych, psychicznych itd., żyły i żyją w swoistej izolacji. K a ż d a z takich grup jest potencjalnym nosicielem specyficz­ nych dla siebie możliwości tworzenia o d r ę b n e j k u l t u r y czy przynajmneij n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w takiej k u l t u r y . M a m t u na m y ś l i nie t y l k o takie znane w y o d r ę b n i o n e grupy j a k getta Ż y d ó w czy s t a r o w i e r ó w , ale r ó w n i e ż np. sitarzy b i ł g o r a j s k i c h , o c h w e ś n i k ó w skulskich, m a ­ larzy c z ę s t o c h o w s k i c h (że pozostaniemy w zakresie t w ó r ­ ców sztuki i rzemiosła). J a k a ż to jest kultura? Inna, odmienna od k u l t u r y otoczenia dla grup mniejszych, a dla grup s p o ł e c z n y c h w i ę k s z y c h inna od standartu, p r z y j ę t e g o jako reprezentatywny dla elity społecznej czy r z ą d z ą c e j . W y n i k a z tego, że etnografia europejska powinna z a j m o w a ć się wszystkimi i n n y m i g r u p a m i społecznymi niż nosiciele k u l t u r oficjalnych w danym czasie i miejscu. Zdarza się wszak często, że modele k u l t u r y p r z e c h o d z ą od jednej w a r s t w y społecznej do innej i elementy k u l ­ t u r y oficjalnej danego czasu stają się „ l u d o w e " w innej. A w i ę c nie lud, jako pojęcie metahistoryczne i t y m sa­ m y m abstrakcyjne, ale grupy społeczne r ó ż n e w r ó ż ­ nych okresach dziejowych i miejscach są nosicielami innych s t r u k t u r k u l t u r o w y c h i one to m o g ą i p o w i n n y być przedmiotem b a d a ń , k t ó r e m o ż e m y tradycyjnie nazy­ w a ć etnograficznymi. W y c i ą g a m s t ą d wniosek, że w ł a ś ­ ciwą m e t o d ą tych b a d a ń jest ciągłe p o r ó w n y w a n i e w y ­ t w o r ó w tych wszystkich grup ze w s p ó ł c z e s n y m i m standartem k u l t u r o w y m p a n u j ą c y m „oficjalnie" w danej epoce i danym k r a j u . Nie w i e c z n o t r w a ł e w i ę c cechy i w a r t o ś c i ani nie odwieczne r e l i k t y dają w ł a ś c i w y ma­ t e r i a ł dla b a d a ń t a k ż e sztuki ludowej, ale ciągła k o n ­ frontacja z faktami k u l t u r o w y m i i artystycznymi innych „ p r z o d u j ą c y c h " czy „ p o w s z e c h n i e uznanych" grup spo­ łecznych. To, o czym t u m ó w i ę , nie jest oczywiście do k o ń c a p r z e m y ś l a n e . A l e już dzisiaj inaczej niż przed d w u ­ dziestu l a t y o d p o w i e d z i a ł b y m na pytanie: co to jest styl ludowy? Pytanie to bowiem m o ż e b y ć sensowne t y l k o dla f a k t ó w czy ich zespołu w o k r e ś l o n y m czasie, miejscu i dla o k r e ś l o n y c h t w o r ó w . S u m u j ą c , jestem s k ł o n n y t w i e r d z i ć , że różnice m i e ­ dzy e t n o g r a f i ą e u r o p e j s k ą a „ a n t r o p o l o g i ą " czy etnolo­ gią innych k r ę g ó w cywilizacyjnych polegają nie tyle na r ó ż n i c a c h morfologicznych czy nawet s t r u k t u r a l n y c h r ó ż n y c h f a k t ó w k u l t u r o w y c h , ale na s k o m p l i k o w a n y m u nas u k ł a d z i e p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h . Nasza tzw. k u l ­ t u r a ludowa jest i b y ł a już od dawna poddana zjawisku bikulturalizmu, a może multokulturalizmu, że w i ę c s t r u k t u r y k u l t u r o w e u nas dalekie są i b y ł y od dawna od tego zintegrowania, p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą nam ba­ dacze k u l t u r plemiennych. Co w i ę c e j , m y ś l ę , że w b r e w powszechnym p o g l ą d o m r ó ż n i c e j u ż co prawda nie po­ z i o m ó w k u l t u r y , ale ich jakości nie t y l k o nie b ę d ą się zmniejszać, ale r o s n ą ć . Wszyscy stajemy bezradni wobec zasobu w i a d o m o ś c i i d o ś w i a d c z e ń z t y m z w i ą z a n y c h j e d ­ nych ludzi, p r a k t y k i życiowej i zawodowej drugich, p r o b l e m ó w ż y c i o w y c h t r a p i ą c y c h znów innych. M a l u j ą nas ś r o d k i tzw, k u l t u r y masowej na jeden kolor, coraz bardziej j e d n o l i t y i pospolity, ale pod n i m , pod tą w a r s t w ą , n a r a s t a j ą różnice coraz w z r a s t a j ą c y c h d o ś w i a d ­ czeń: pilot i buchalter m o g ą s ł u c h a ć jednego p r o g r a m u telewizyjnego, ale t r e ś ć ich życia w e w n ę t r z n e g o , a w i ę c i t r e ś ć ich k u l t u r y są z u p e ł n i e czy niemal z u p e ł n i e r ó ż n e . Pod w a r s t w ą jednolitej farby rodzi się z u p e ł n i e różny materiał ludzki. W n o s z ę stąd, że etnografia, jako nauka p o r ó w n u j ą c a r ó ż n e poziomy i „ s u b s t a n c j e " k u l t u r o w e , b ę d z i e istnieć nadal. Standart oficjalny ma tendencje u n i f i k u j ą c e , ale r ó ż n i c e r o s n ą , co na odcinku mnie i n t e r e s u j ą c y m , od­ cinku twórczości plastycznej, uwidacznia się zapewne m . i n . t a k ż e coraz szerszym rozprzestrzenianiem się sztu­ k i nieoficjalnej, zwanej najczęściej a m a t o r s k ą czy s z t u k ą w s p ó ł c z e s n y c h p r y m i t y w ó w . Odpowiadam tu g ł ó w n i e na pytanie d o t y c z ą c e tego, j a k i e są determinanty powsta­ wania zjawiska o k r e ś l a n e g o jako sztuka ludowa. A . J a c k o w s k i : A j a k Pan Profesor w i d z i problem sztuki ludowej, ustawia wobec siebie takie zjawiska j a k malarstwo ludowe i malarstwo cechowe? Jeśli o d n o ś n i e do X V I w i e k u nie m a m y ż a d n y c h p r z e k a z ó w , ż a d n y c h z a b y t k ó w „ s z t u k i l u d o w e j " z za­ kresu m a l a r s t w a czy rzeźby, to znaczy prac, k t ó r e t w o ­ rzył „ l u d w i e j s k i " — to wedle mojej o p i n i i nie w y n i k a z tego wcale, że do zakresu b a d a ń w ł a ś n i e etnograficz­ nych nie p o w i n n y w e j ś ć zainteresowania s z t u k ą i n n ą niż standartowa owego czasu. M a m na m y ś l i s z t u k ę c e c h o w ą , a raczej s z t u k ę n i e k t ó r y c h o ś r o d k ó w tej sztuki. Przy sposobności z w r ó c ę u w a g ę , że nasza sztuka o f i c j a l ­ na np. d w o r u k r ó l e w s k i e g o tego czasu — rozpatrywana w p o r ó w n a n i u np. ze s z t u k ą d w o r s k ą W ł o c h — robi w r a ­ ż e n i e n i e m a l „ l u d o w e j " . Podobny odskok m o ż n a dostrzec m i ę d z y p r o d u k c j ą c e c h ó w k r a k o w s k i c h czy l w o w s k i c h a obrazami z dalekich k o ś c i ó ł k ó w wiejskich. W y d a w a ł o m i się zawsze i wydaje dotąd, że gdy z a i s t n i a ł y ekono­ miczne i psychiczne w a r u n k i dla odbioru o b r a z ó w w f o r ­ mie masowej przez chłopa w X I X w i e k u — d o ś w i a d ­ czenia tego „ o d s k o k u " p o z i o m ó w — b y ł y g ł ó w n ą k o m ­ p o n e n t ą nie t y l k o p r o c e d e r ó w technicznych, ale i stylu „ l u d o w y c h o b r a z ó w " . D l a k a ż d e g o w i ę c p r z e k r o j u dzie­ jowego trzeba b u d o w a ć r ó ż n e w a r s t w y p o z i o m ó w sztuki, co nota bene nie ma nic w s p ó l n e g o z ich w a r t o ś c i ą a r t y ­ s t y c z n ą , j a k to j u ż gdzie indziej wielokrotnie p o d k r e ś l a ­ łem. ZOFIA SZYFELBE.IN-SOKOLEWICZ Zespół p y t a ń przedstawionych przez R e d a k c j ę został w r ę c z prowokacyjnie w y b r a n y i nie c h c i a ł a m dać się s p r o w o k o w a ć aż do momentu wypowiedzi prof. Piwockiego. Pan profesor d o t k n ą ł sprawy, k t ó r a w etnografii jest n i e s ł y c h a n i e w a ż n a , i to z a r ó w n o od strony teore­ tycznej, jak i od strony b a d a ń k o n k r e t n i e historycznych, b a d a ń empirycznych; chodzi tu o m o ż l i w o ś ć cbjęcia j e d n ą a p a r a t u r ą p o j ę c i o w ą i w y c i ą g a n i e w n i o s k ó w z ba­ d a ń nad tzw. s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i i k u l t u r a m i europejskimi łącznie. To, co nazywamy s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i , stanowi całość bardzo r ó ż n o r o d n ą , w ob­ r ę b i e k t ó r e j m o ż e m y o d n a l e ź ć tzw. k u l t u r y c h ł o p s k i e . Na p r z y k ł a d prace d o t y c z ą c e części A m e r y k i P o ł u d n i o w e j to w ł a ś n i e prace d o t y c z ą c e s t r u k t u r agrarnych. H i s t o ­ rycy i e k o n o m i ś c i toczą d ł u g i e dyskusje, czy te s p o ł e ­ c z e ń s t w a kopieniacze m o ż n a n a z w a ć c h ł o p s k i m i . W tej c h w i l i przewaga jest po stronie tych, k t ó r z y sądzą, że są to k u l t u i y t y p u chłopskiego. W z w i ą z k u z t y m w y ­ daje m i się, że podobnie j a k w badaniach nad podsta- 193 �warni gospodarczymi tych społeczności m o ż e m y w y k o ­ r z y s t a ć całą a p a r a t u r ę p o j ę c i o w ą ekonomii i przepro­ w a d z i ć analogie w stosunku do p r o c e s ó w europejskich; jeżeli m o ż e m y p r z e p r o w a d z a ć p o r ó w n a n i a czynników kulturotwórczych i mechanizmów procesów kulturo­ w y c h itd., to samo m o ż n a zrobić w zakresie sztuki. W k a ż d y m razie będzie u s i ł o w a ł to n i e w ą t p l i w i e robić etnograf, oczywiście nie ten z czasów Tylora, o k t ó r y m w s p o m i n a ł profesor P i w o c k i , a k t ó r y chyba nie istnieje już dzisiaj, ale ten, k t ó r y p o s ł u g u j e się p o j ę c i e m k u l ­ tury w ujęciu s t r u k t u r a l n y m czy f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n y m . Wydaje się, że jest to jedno z założeń, k t ó r e m o ż e m i e ć konsekwencje przynajmniej dla mojego i n ­ dywidualnego stosunku do n i e k t ó r y c h k w e s t i i tutaj po­ ruszonych. Gdyby p o d j ą ć temat, k t ó r y p o r u s z y ł profesor Piwocki, m ó w i ą c o determinantach powstawania zjawiska zwa­ nego k l u t u r ą l u d o w ą , m o ż n a by założyć, że u podstaw tego zjawiska leży z r ó ż n i c o w a n i e społeczne, k t ó r e g o d a l ­ szym n a s t ę p s t w e m b y w a polaryzacja k u l t u r y . P o l a r y ­ zację k u l t u r y obserwujemy przede w s z y s t k i m w s p o ł e ­ c z e ń s t w a c h agrarnych, pasterskich, nie obserwujemy jej w s p o ł e c z e ń s t w a c h zbierackich, w y s t ę p u j e natomiast w typach mieszanych: pastersko-agrarnych, a zwłaszcza wtedy, gdy pasterze z a w o j u j ą j a k ą ś g r u p ę rolniczą. Są na to liczne dowody w materiale a m e r y k a ń s k i m i afry­ k a ń s k i m . Wydaje m i się, że sprawa z r ó ż n i c o w a n i a spo­ łecznego p r o w a d z ą c e g o do polaryzacji k u l t u r y , p r o c e s ó w dzielących się, a w k a ż d y m razie nie z a c z y n a j ą c y c h się j e d n o c z e ś n i e , to sprawa ustalenia zespołu c z y n n i k ó w , o d g r y w a j ą c y c h p i e r w s z o r z ę d n ą rolę przy powstawaniu k u l t u r y ludowej. Co sprzyja jego zachowaniu się i czy jest to zjawisko, k t ó r e w p e w n y m momencie zanika? W moim dość g ł ę b o k i m przekonaniu zachowaniu się tego zjawiska sprzyja izolacja k u l t u r o w a danej grupy, przy czym izolacja ta nie m u s i być izolacją p r z e s t r z e n n ą ; m o ż e to b y ć izolacja prawna, duchowa czy o ś w i a t o w a . I s t n i e j ą w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j k a n a ł y informacji, k t ó r e o b e j m u j ą g r u p ę chłopską, notujemy też k o n t a k t y m i ę d z y c h ł o p s k i e p o m i ę d z y r ó ż n y m i k r a j a m i Europy, nato­ miast sieć k a n a ł ó w informacji p o m i ę d z y w a r s t w a m i e l i ­ t a r n y m i a w a r s t w a m i nieelitarnymi, nawet jeżeli za­ m i e s z k u j ą to samo t e r y t o r i u m , jest n i e w ą t p l i w i e s k ą p a i nie odgrywa b o d ź c o w e j k u l t u r o t w ó r c z e j r o l i poza t y m , że w j a k i m ś m i n i m a l n y m zakresie istnieje i objawia się nawet w postaci przejmowania przez k l a s ę n i e e l i t a r n ą takich czy innych treści. Niemniej jednak nie m a m y do czynienia ze s p o ł e c z e ń s t w e m , gdzie sieć k a n a ł ó w informacji jest tak r ó w n o m i e r n i e rozprowadzona, że prowadzi do integracji tego s p o ł e c z e ń s t w a na bazie r ó w ­ nouprawnienia, a w r ę c z odwrotnie — jest to taka sieć kanałów, która mimo istniejącej wymiany kulturowej prowadzi do izolacji pewnej grupy społecznej. Jak długo t r w a taka izolacja, tak d ł u g o m o ż e t r w a ć j e d n o c z e ś n i e zjawisko, nazywane przez nas zjawiskiem k u l t u r y l u ­ dowej. Wraz z przerwaniem tej izolacji nie zanika natychmiast k u l t u r a ludowa; procesy przemian t r w a j ą chyba przez dość długi okres czasu. Wydaje m i się j e d ­ nak, że w Polsce już od dawna zjawisko izolacji w a r s t w c h ł o p s k i c h zostało p r z e ł a m a n e , a odnawianie się k u l t u r y ludowej nabiera charakteru epigonalnego. G r u p y c h ł o p s k i e w Polsce w y r ó ż n i a j ą się od innych na innej już zasadzie niż 150 lat temu, ale na wsiach obserwujemy nadal jeszcze zjawiska, k t ó r e n a z w a l i b y ś ­ my k u l t u r ą l u d o w ą . Jednak ten w ł a ś c i w y zespół w a r u n ­ k ó w , k t ó r y j ą p o w o ł a ł do życia i r o z w i j a ł , zanika i ja osobiście, nie m a r t w i ą c się o to zresztą specjalnie, bo Wydaje m i się, że etnografowie w c i ą ż m a j ą i b ę d ą m i e l i wiele do roboty, u w a ż a m , że obserwujemy koniec k u l - 194 tury ludowej. M i m o że w formach r e l i k t o w y c h będzie ona m o g ł a i s t n i e ć jeszcze bardzo długo, na jej miejsce w e j d ą inne s t r u k t u r y k u l t u r o w e , t y m bardziej nas m y ­ lące, że w c h ł a n i a j ą c e wiele f o r m z przeszłości. P o s ł u ż ę się tutaj m a ł y m p r z y k ł a d e m empirycznym. R o b i ł a m k i e d y ś d o k u m e n t a c j ę do malowanek z a l i p i a ń s k i c h i roz­ m a w i a ł a m z m a l a r k a m i . P y t a ł a m , dlaczego tak w ł a ś n i e m a l u j ą , j a k i e sposoby malowania najbardziej się i m po­ dobają, j a k oceniają siebie wzajemnie, czy u w a ż a j ą , że k w i a t y p o w i n n y b y ć podobne do p r a w d z i w y c h k w i a t ó w i t d . W ó w c z a s jedna z nich p o w o ł a ł a się na autorytety d w ó c h p r o f e s o r ó w e t n o g r a f ó w . W e d ł u g opinii jednego s t y l ludowy w ł a ś n i e polega na t y m , że powinno się m a ­ l o w a ć k w i a t y j a k najbardziej podobne do tych, k t ó r e istnieją, a więc n a l e ż y o p r a c o w y w a ć k a ż d ą żyłkę na l i ś ­ ciu, c i e n i o w a ć kolor liścia. D r u g i natomiast z t y c h p r o ­ f e s o r ó w był odmiennego zdania, ale r ó w n i e ż „nie poz­ walał w y m y ś l a ć tych k w i a t ó w z głowy". Przyznam się, że nigdy tego m a t e r i a ł u nie opubliko­ w a ł a m , m o ż e ze w z g l ę d u na wspomniane autorytety, ale w p ł y n ą ł on w zasadniczy sposób na moje późniejsze p o g l ą d y . Nie ulega bowiem w ą t p l i w o ś c i , że mamy w Z a l i p i u do czynienia ze s c h y ł k o w y m i f o r m a m i sztuki ludowej, k t ó r e nie z n a j d u j ą już oparcia we w ł a s n e j społeczności. W dyskusjach na temat sztuki ludowej z a u w a ż y ł a m zbyt w y r a ź n e d ą ż e n i e do pewnych w y c z e r p u j ą c y c h po­ d z i a ł ó w : np. k u l t u r a w a r s t w e l i t a r n y c h i k u l t u r a w a r s t w nieelitarnych. Chcemy, żeby nam się to j a k o ś wszystko dzieliło, żeby to był podział logicznie w y c z e r p u j ą c y ; nie domagamy się, aby był j e d n o c z e ś n i e podział wyczer­ p u j ą c y rzeczywistość, o d p o w i a d a j ą c y ściśle tej rze­ czywistości. I wobec tego p o d z i a ł o m , k t ó r e m o g ą m i e ć charakter roboczy, u ł a t w i a j ą c y nam d o s t r z e ż e n i e pew­ nych zjawisk, k t ó r e m o g ą w i ę c m i e ć charakter w y ł ą c z ­ nie instrumentalny — przydajemy j a k i e ś znaczenie rzeczywiste, znaczenie przedmiotu, tak jak istnieje stół czy tablica na tej sali. Jest to chyba bardzo niebezpiecz­ na postawa, p o n i e w a ż nie ulega w ą t p l i w o ś c i , iż zja­ wiska, k t ó r e badamy, nigdy nie b ę d ą o b j ę t e przez nas w całości, c a ł k o w i c i e ; zawsze b ę d z i e m y badali j a k i ś aspekt tego procesu, a przeprowadzane p o d z i a ł y służą nam t y l k o do u z m y s ł o w i e n i a sobie pewnej strony prze­ b i e g a j ą c e g o procesu historycznego. P o z w o l ę sobie d a ć p r z y k ł a d już nie z zakresu p o l ­ skiej sztuki ludowej, ale z terenu Chin. Etnografowie, p r z y j e ż d ż a j ą c na j a k i ś teren, zwykle u s t a l a j ą , że ludzie tam b u d u j ą takie i takie domy, chodzą w takich czy innych ubraniach, m a j ą takie czy inne zwyczaje. Znam znakomity m a t e r i a ł c h i ń s k i , w k t ó r y m opisywano w ł a ś ­ ciwości pewnej grupy koło Hongkongu i m.in. k t ó r y ś z i n f o r m a t o r ó w ha pytanie, czy wdowa m o ż e w y j ś ć po raz drugi za mąż', o d p o w i e d z i a ł , że nie, w d o w a nie m o ż e w y j ś ć po raz drugi ża m ą ż , bo „ m y , Chińczycy, nigdy nie pozwalamy w d o w o m po raz d r u g i w y c h o d z i ć za m ą ż " . K i e d y rozpoczęto badania konkretne, e m p i ­ ryczne, okazało się, że wiele w d ó w wychodzi ponownie za m ą ż , ale stereotyp jest t a k i , że „ m y , Chińczycy, nie pozwalamy wdowom w y c h o d z i ć po raz drugi za m ą ż " . K a ż d a z grup, c h a r a k t e r y z u j ą c a się o k r e ś l o n ą k u l ­ t u r ą , posiada j a k i ś stereotyp w y o b r a ż e n i o w y siebie sa­ m y c h i j a k i ś stereotyp w y o b r a ż e n i o w y swoich s ą s i a d ó w i k a ż d a z tych grup dla tego stereotypu w y b i e r a j a k i e ś symbole. Powstaje problem, co m o ż e stać się t a k i m s y m ­ bolem. Symbolem naszej k u l t u r y narodowej jest s t r ó j ł o w i c k i czy k r a k o w s k i . Te symbole k u l t u r y narodowej zostały wybrane nie na tej zasadzie, że wszycy ludzie czy ich większość w strojach łowickich chodzi. Istnieje cały mechanizm, k t ó r y d o p r o w a d z i ł do tego, że ten s t r ó j �l u d o w y w ł a ś n i e o s i ą g n ą ł r a n g ę symbolu narodowego. M a m y cały zespół symboli, k t ó r e u z y s k u j ą j a k ą ś o p r a w ę ideologiczną, k t ó r e m a j ą coś oznaczać i w rezultacie dochodzimy do czegoś, co m o ż n a by n a z w a ć mitologią n a r o d o w ą . Dochodzimy do takiego zespołu symboli, k t ó r y w zasadzie, g d y b y ś m y całą ideologię za t y m k r y j ą c ą się p r ó b o w a l i r o z s z y f r o w a ć — ma nam o d p o w i e d z i e ć na p y ­ tanie, k i m s ą w ł a ś c i w i e ludzie t y m symbolem się p o s ł u ­ gujący, czy jest to j a k a ś jedna grupa, s k ą d się oni w y ­ w o d z ą i t d . G d y b y ś m y p o r ó w n a l i zespół tych symboli i wszystkie opowieści, k t ó r e z t y m i symbolami się w i ą ż ą •— w Polsce np. z m i t a m i a u s t r a l i j s k i m i — m o g l i ­ b y ś m y sobie u z m y s ł o w i ć , że jest to ten sam t y p mecha­ nizmu i że w rezultacie m a m y do czynienia z j a k i e g o ś r z ę d u mitologią. W gruncie rzeczy mitologia grecka od­ p o w i a d a ł a na r ó ż n e pytania d o t y c z ą c e pochodzenia da­ nego ludu, pochodzenia Boga czy ś w i a t a , a w t y m w y ­ padku m i t y narodowe o d p o w i a d a j ą na pytania doty­ czące pochodzenia danego narodu i jego stosunku do swoich s ą s i a d ó w . W zespole symboli narodowych znajduje się bardzo istotne miejsce dla k u l t u r y ludowej dlatego, że cały szereg f a k t ó w z k u l t u r y ludowej został podniesiony do rangi t a k i c h narodowych symboli. N i e w ą t p l i w i e w E u r o ­ pie s t a ł o się to wszystko w y r a ź n i e j niż na p o z o s t a ł y c h kontynentach, p o n i e w a ż ruchy narodowe w i e k u X I X , ruchy regionalistyczno-separatystyczne w i e k u X X sprzy­ j a ł y temu zjawisku. Co w i ę c e j , sytuacja stanu c h ł o p ­ skiego w X I X i X X w . d o p r o w a d z i ł a do utworzenia p a r t i i c h ł o p s k i c h , k t ó r e p o s i a d a ł y o k r e ś l o n e programy polityczne. S z u k a ł y one jakiegoś uzasadnienia tej p o l i t y k i nie t y l k o w sprawach ekonomicznych, ale r ó w ­ nież d ą ż y ł y do nobilitacji swojej ideologii i w z w i ą z k u z t y m z a i s t n i a ł o zagadnienie f o l k l o r u w programach politycznych p a r t i i c h ł o p s k i c h w Europie. G d y b y ś m y zanalizowali d o ż y n k i u r z ą d z a n e przez wiciarzy z Rzeszo­ wa, z n a l e ź l i b y ś m y w tych d o ż y n k a c h elementy wesela i w i e l u innych o b r z ę d ó w . Na pytanie etnografa, dlaczego to czy tamto jest w z i ę t e z wesela, bo dawniej tego nie było, pada o d p o w i e d ź : tak, to nie z dożynek, ale to jest przecież nasze, z tej w s i . Sens o b r z ę d u d o ż y n e k zaginął zupełnie, została t y l k o jego strona widowiskowa, i wobec tego ludzie w n a j ­ lepszym przekonaniu k o r z y s t a j ą z zespołu kulturalnego, k t ó r y m d y s p o n u j ą , i do posiadanych form d o d a j ą dziś zupełnie inne treści. Wydaje m i się m i m o wszystko, że w ł a ś n i e dlatego, iż to się dzieje w z u p e ł n i e i n n y m czasie i ma z u p e ł n i e inne cele — dlatego w ł a ś n i e to już nie jest k u l t u r a ludowa, aczkolwiek — nie ulega to dla mnie ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i •— musi być przedmio­ tem zainteresowania etnografa. Jest to zespół f a k t ó w , k t ó r e m a j ą już i n n y splot u w a r u n k o w a ń . Ł a t w i e j jest p o r ó w n y w a ć społeczności agrarne A m e r y k i P o ł u d n i o w e j ze s p o ł e c z e ń s t w a m i c h ł o p s k i m i Europy w i e k u X I X niż zjawiska k u l t u r y ludowej X V I I I w i e k u w Polsce z t ą k o n t y n u a c j ą , k t ó r ą znajdziemy w w i e k u X X , jeżeli pod u w a g ę tutaj bierzemy nie s a m ą f o r m ę przedmiotu, lecz cały zespół u w a r u n k o w a ń . Na t y m c h c i a ł a b y m zakończyć, t y l k o nie nasuwa m i się nic takiego, czym m o ż n a by m o j ą w y p o w i e d ź p o d ­ s u m o w a ć . Chodzi m i po prostu w tej c h w i l i o to, że m a m y z jednej strony r z e c z y w i s t o ś ć h i s t o r y c z n ą i t ą r z e c z y w i s t o ś c i ą jest s t a ł e w y s t ę p o w a n i e takich czy i n ­ nych f o r m a r c h i t e k t u r y l u b stroju, z czym w i ą ż e się cały zespół u w a r u n k o w a ń . D r u g ą s p r a w ą jest nasza aparatura pojęć ogólnych, przy pomocy k t ó r y c h badamy tę rzeczywistość, i wydaje m i się, że tych p o j ę ć ogólnych nie m o ż e m y b r a ć za r z e c z y w i s t o ś ć . Pojęcia ogólne ni'ę p r e t e n d u j ą do p e ł n e j „ o s t a t e c z n e j " a d e k w a t n o ś c i wobec rzeczywistości k u l t u r o w e j , są one natomiast nieodzow­ nym narzędziem w rozwiązywaniu określonych zadań poznawczych. M u s i m y p r z y d a w a ć pojęciu k u l t u r y l u ­ dowej historyczne treści, ale nie m o ż e m y samego tego pojęcia t r a k t o w a ć za rzeczywistość h i s t o r y c z n ą . Są to chyba dwie r ó ż n e kwestie i p r z y k ł a d e m , j a k bardzo są różne, m o ż e być to, że inaczej przedstawia się zróż­ nicowanie etnograficzne, z r ó ż n i c o w a n i e k u l t u r o w e danej społeczności, a z u p e ł n i e inne mechanizmy z a d e c y d u j ą o t y m , j a k i e fakty k u l t u r o w e z o s t a n ą w y b r a n e za symbol tej w s p ó l n o t y . W dodatku m o ż e się o k a z a ć , że stereoty­ p ó w k u l t u r y narodowej m o ż e być wiele w danym zespole ludzi; że nie b ę d z i e jednego stereotypu k u l t u r y narodo­ wej, lecz b ę d z i e wiele s t e r e o t y p ó w . Tak samo nie b ę d z i e jednego a wiele s t e r e o t y p ó w k u l t u r y ludowej. A p e l o w a ł a b y m jeszcze, by p o r ó w n y w a ć s p o ł e c z e ń s t w a agrarne bez w z g l ę d u na to, czy z n a j d u j ą się one w E u r o ­ pie, czy poza nią, ze s p o ł e c z e ń s t w a m i europejskimi, bo wydaje się, że u podstaw k u l t u r y ludowej leży w ł a ś n i e polaryzacja k u l t u r y , k t ó r a n a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e w k u l t u r a c h agrarnych. Wydaje się t a k ż e , że w tej c h w i l i w Polsce m a m y nie t y l k o (jeszcze?) s z t u k ę l u d o w ą czy k u l t u r ę l u d o w ą w ich s c h y ł k o w y c h formach, ale r ó w ­ nież k u l t u r ę m a s o w ą i s z t u k ę a m a t o r s k ą . ANNA KOWALSKA-LEWICKA Wydaje m i się, że h i s t o r i ę sztuki ludowej, a zarazem k u l t u r y ludowej m o ż n a podzielić na pewne fazy rozwo­ jowe. W n a j w c z e ś n i e j s z e j fazie m i e l i b y ś m y do czynie­ nia z k u l t u r ą j e d n o l i t ą , k t ó r ą m o ż n a by n a z w a ć , zgodnie z t y m , co t u powiedziano, k u l t u r ą p l e m i e n n ą , kiedy to nie istnieje jeszcze z r ó ż n i c o w a n i e sztuki, a siła t r a d y c j i kontrolowana przede wszystkim autorytetem r e l i g i j n y m obejmuje wszystkie w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a ; kiedy t w ó r ­ cami sztuki są p r z e w a ż n i e m o ż e nie t y l e przedstawiciele w a r s t w y n a j w y ż s z e j , co w k a ż d y m razie grupa, k t ó r a tworzy na z a m ó w i e n i e tych w a r s t w n a j w y ż s z y c h . Nie istnieje wtedy różnica m i ę d z y k u l t u r ą dołów s p o ł e c z ­ nych i w a r s t w n a j w y ż s z y c h . Tutaj ż a d n e j r o l i nie od­ g r y w a jeszcze kwestia z r ó ż n i c o w a n i a społecznego. Na terenie A m e r y k i Ł a c i ń s k i e j do c h w i l i przybycia tam H i s z p a n ó w i s t n i a ł y doskonale zorganizowane p a ń ­ stwa, k t ó r e m i a ł y w ł a s n e pismo, l i t e r a t u r ę p i ę k n ą i roz­ w i n i ę t e inne działy s z t u k i ; z r ó ż n i c o w a n i e s p o ł e c z n e było tam tak silne, że m o ż n a je p o r ó w n a ć z kastowością — ale nie było ż a d n e g o z r ó ż n i c o w a n i a w zakresie sztuki. W y s t ę p o w a ł y t y l k o r ó ż n i c e ilościowe, a nie j a ­ kościowe. W tej fazie rozwój sztuki jest silnie ograniczony nor­ m a m i t r a d y c y j n y m i . Nie ma wtedy z r ó ż n i c o w a n i a sztuki na e l i t a r n ą i l u d o w ą choćby dlatego, że wszyscy w r ó w ­ n y m stopniu są w swej twórczości i s w y m sposobie m y ś l e n i a k o n t r o l o w a n i z góry. Druga faza to faza rozbicia się s p o ł e c z e ń s t w a na grupy elitarne. W Europie za p u n k t z w r o t n y m o ż e b y ć u w a ż a n e oparcie się na k u l t u r z e ł a c i ń s k i e j . Polska w X w i e k u wdFlódzi w o r b i t ę w p ł y w ó w p o ł u d n i o w o z a c h o d niej Europy i w ó w c z a s w a r s t w a r z ą d z ą c a odbiega od swej dawnej narodowej k u l t u r y , w z o r u j ą c się na p r z y ­ k ł a d a c h obcych. P r z e ł o m o w y m , w dziejach naszej k u l ­ t u r y , s t a ł się zapewne moment, kiedy to n a s t ą p i ł o roz­ dzielenie s p o ł e c z e ń s t w a na dwie grupy, z k t ó r y c h k a ż d a s t w o r z y ł a s w o j ą k u l t u r ę . K u l t u r a elitarna, oparta o obce c b r z e ś c i j a ń s k o - ł a c i ń s k i e wzory, b y ł a kontrolowana pew- 195 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/79ad20e14438c53a50ea6bd53e755dd7.pdf b66612e6586293131ba266d74dffc5e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4977 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4616 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.217 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wiekiem X V I k u l t u r a b y ł a bardziej jednolita niż od tego czasu, gdyż rodziła się silna i o d r ę b n a k u l t u r a w a r s t w tzw. w y ż s z y c h . Jej n i e w ą t p l i w ą b a z ą b y ł a u m i e ­ j ę t n o ś ć czytania. A l e i podziały klasowe, chociaż istot­ ne, nie b y ł y w p e ł n i miarodajne. K a ż d y szlachcic (poza n i e k t ó r y m i zagonowymi) czytał, ale czytać u m i e l i i kupcy m a ł o m i a s t e c z k o w i , i majstrzy bardziej „ u c z o n y c h za­ w o d ó w ' , i ich czeladnicy. Np. przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą na U k r a i n i e wszyscy cieśle wiejscy i ich cze­ ladnicy, z e w n ę t r z n i e nie r ó ż n i ą c y się od chłopów, umieli czytać i p i s a ć , choć ogół w i e j s k i był analfabetyczny. Czy w i ę c sztuka •— t w ó r tych cieśli •— b y ł a s z t u k ą r z e m i e ś l ­ niczą czy „ l u d o w ą " ? B y ł a inna niż cieśli miejskich i inna w konstrukcjach niż uczono s t u d e n t ó w politech­ nik. W ł a ś n i e inna... Sprawa w i ę c ze s z t u k ą l u d o w ą jest bardzo skomplikowana, jeśli w e ź m i e m y np. pod u w a g ę , że cieśle ci b u d o w a l i nie t y l k o chaty, ale t a k ż e cerkwie, czy kościoły, nie t y l k o lamusy dworskie, ale i same dwory. Cóż, trzeba znów p o r ó w n y w a ć konkretne f a k t y artystyczne p o w s t a ł e w t y m samym czasie. Levy Strauss twierdzi, że r o z w ó j k u l t u r y powstaje z różnicy pozio­ m ó w s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l n y c h , i energia k u l t u r y rodzi się z tych p o z i o m ó w j a k w maszynach termody­ namicznych. J e d y n ą w i ę c m e t o d ą b a d a w c z ą wydaje m i się mierzenie tych poziomów, p o r ó w n y w a n i e ich. Do tego oczywiście w badaniach sztuki dochodzi jeszcze konieczność wydawania s ą d ó w w a r t o ś c i u j ą c y c h , k t ó r e nie są niczym i n n y m j a k p r ó b ą uczciwego dotarcia do w y m o w y , do ekspresji form, przekazanych nam przez k a ż d y ze wspomnianych p o z i o m ó w k u l t u r o w y c h . - KSAWERY PIWOCKI „Cywilizacja zachodnia staje się coraz bardziej zło­ żona, o b e j m u j ą c całą z a m i e s z k a ł ą Z i e m i ę , ale zdaje się u z e w n ę t r z n i a ć co raz też w y r a ź n i e j pewne rysy r ó ż ­ n i c u j ą c e , k t ó r e w i n n e i n t e r e s o w a ć antropologa. Jak długo p o s t ę p o w a n i e drugiego człowieka nie jest dla k a ż d e g o innego z u p e ł n i e "-przeźroczyste-", tak długo b ę d z i e m o ż n a b a d a ć te różnice. Jak długo sposób zachowania się, pracy pewnych ludzi b ę d ą problemami dla innych — pozostaje miejsce dla refleksji nad t y m i r ó ż n i c a m i , k t ó r e pod f o r m ą co raz to o d m i e n n ą b ę d ą t w o r z y ć r a c j ę b y t u dziedziny antropologii".* W wypowiedziach na temat k u l t u r y Mongolii zain­ t e r e s o w a ł o mnie bardzo stwierdzenie, że m i ę d z y pasterza­ m i i szlachtą tamtejszą istniała jedność kultury. Utwier­ dza m n i e to w przekonaniu, k t ó r e w y r a z i ł e m w polemice z drem Abramowiczem, że w p o c z ą t k a c h p a ń s t w a p o l ­ skiego nie i s t n i a ł a k u l t u r a ludowa, p o n i e w a ż w p r a k ­ tyce niemal nie i s t n i a ł a r ó ż n i c a p o z i o m ó w . Nie wszelkie z r ó ż n i c o w a n i a społeczne p o w o d u j ą z r ó ż n i c o w a n i a k u l ­ t u r y albo też p o w o d u j ą je nie we wszystkich jej ele­ mentach. M a t k a moja b y ł a z i e m i a n k ą z Podola i jako dziecku ś p i e w a ł a m i nie t y l k o ruskie k o ł y s a n k i i opo­ w i a d a ł a ruskie b a j k i (po prostu dlatego, że n a u c z y ł a się ich od swoich ruskich nianiek), ale p r z e k a z a ł a m i też wiele „ p r z e s t r ó g " t y p u magicznego, w k t ó r e na poły w i e r z y ł a . Taka mieszanka t r e ś c i k u l t u r o w y c h (nie i n t e ­ gracja, b y ł o b y to za d u ż e słowo) m i ę d z y w a r s t w ą zie­ m i a ń s k ą , c h ł o p s k ą i r ó ż n y m i w a r s t w a m i p o ś r e d n i m i od­ d z i a ł y w a ł a w i ę c na obie strony. P o j ę c i e „ G e s u n k e n e s Gut" nie ma dla m n i e w a l o r u jednokierunkowego: b a l ­ lady Mickiewicza to też swoisty „ G e s u n k e n e s Gut". Spra­ w ę k o m p l i k u j e tu oczywiście styl, forma tych p r z e n i k a j ą ­ cych i m i e s z a j ą c y c h się t r e ś c i . Pan p o w i e d z i a ł , że styl jest ideologią. Tak, bo forma stylowa niesie ze sobą t r e ś c i n i e z a l e ż n e od tematu m o t y w u p r z e j ę t e g o z. innej w a r s t w y k u l t u r o w e j . Są jednak przedmioty k u l t u r y , k t ó r y c h styl nie zmienia się m i m o f l u k t u a c j i m i ę d z y poszczególnych w a r s t w a m i . Np. medalik na szyję. Przed­ mioty tego t y p u gromadzimy w muzeach etnograficz­ nych, ale takie same m o ż e k u p i ć p o b o ż n a żona k a ż d e g o z nas i powiesić na szyi dziecka. Tutaj forma i t r e ś ć są tak ze sobą splecione, że nie odczuwa się już — poza bardzo reprezentacyjnymi okazjami — konieczności zmiany stylu, Tak samo ma się sprawa z nożem czy widelcem. Są to formy gotowe, k t ó r e b ę d ą p r a w d o p o ­ dobnie t r w a ł y w i e k i , bo kto i po co ma w y m y ś l a ć no­ w y nóż? W trakcie prac nad muzycznym r ę k o p i s e m znajdu­ j ą c y m się w Bibliotece J a g i e l l o ń s k i e j , sygnatura akce­ syjna 127/56, k t ó r y został o d k r y t y przed p a r u laty w o k ł a d c e unickiego m s z a ł u z 2.połowy X V I I w. noszącego I s t n i e j ą w i ę c formy c a ł k o w i c i e zintegrowane, ale ist­ nieją t a k ż e mocno i coraz mocniej r ó ż n i c u j ą c e się. Przed * Claude Marcheix et Edmond Marc, Vers une sation planetaire. Paris 1962, s. 119. JAN STĘSZEWSKI Po ekskursji do dalekiej M o n g o l i i p r o p o n u j ę p o w r ó t do Polski, ale ze z m i a n ą dziedziny sztuki z plastycznej na m u z y c z n ą . To, o czym zamierzam m ó w i ć , będzie o p i ­ saniem z u p e ł n i e niespodziewanej przygody naukowej, k t ó r a w y d a r z y ł a m i się pod koniec ubiegłego roku. Sądzę, że moje refleksje b ę d ą w o d ą na m ł y n k o l . Jac­ kowskiego, k t ó r e g o podejrzewam o b r z y d k i zamiar spro­ wokowania nas do otwartego przyznania się, że na te­ mat definicji sztuki ludowej niewiele, a w ł a ś c i w i e nic pewnego p o w i e d z i e ć nie potrafimy, i że pojęcie sztuki ludowej jest m o ż l i w e do zdefiniowania t y l k o d r o g ą arbitralnego wyznaczenia pola obserwacji. Co gorzej, wydaje się, że praktyczne stosowanie p i ę k n y c h teore­ tycznie definicji sztuki ludowej i k r y t e r i ó w w y r ó ż n i a ­ nia w y t w o r ó w , k t ó r e z a s ł u g u j ą na miano ludowej sztu­ k i , napotyka jeszcze w i ę k s z e t r u d n o ś c i . Przy okazji na­ w i ą ż ę do tej części wypowiedzi pani dr Sokclewicz, w k t ó r e j m ó w i ł a o zagadnieniu a u t o r y t e t ó w w nauce. civili­ 217 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/0fdf743c39d5173158fd7b4cd7fb863e.pdf 54a65285906f21b21e431ba1fa68d96e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4975 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4614 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.203 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA JACEK OLĘDZKI Pan tutaj p r z e d s t a w i ł jeszcze jeden dodatkowy prosblem. Na terenie Europy jednak w t y m stopniu tych rzeczy nie obserwujemy, p o n i e w a ż mamy w większości p a ń s t w a jednonarodowe. Chociaż na r u b i e ż a c h Polski mamy mniejszości, ich jednak sztuka nie będzie s z t u k ą l u d o w ą p o l s k ą , t y l k o l i t e w s k ą czy b i a ł o r u s k ą . Podobnie 1est na terenie A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . T a m za o b o w i ą ­ zującą, n a r o d o w ą u w a ż a się k u l t u r ę grupy kreolskiej, fctóra tej k u l t u r y jednak nie s t w o r z y ł a , lecz p r z e j ę ł a z Hiszpanii. N a j w i ę k s z y n ę d z a r z m ó w i ą c y po h i s z p a ń s k u czy portugalsku zalicza się do grupy kreolskiej i czuje się z jej k u l t u r ą z w i ą z a n y . To, co u w a ż a się tam za k u l t u r ę „ l u d o w ą " , to k u l t u r a miejscowych I n d i a n . T y m ­ czasem k u l t u r o w o i j ę z y k o w o jest to z u p e ł n i e inny nurt, k t ó r y został siłą wcielony, w r a z z k u l t u r ą k r e o l s k ą , do jednego organizmu politycznego, nie m a j ą c ani jedna­ k o w y c h z k r e o l a m i t r a d y c j i , ani p r a w politycznych i społecznych. Sztuce ludowej w Polsce p o ś w i ę c o n o j u ż sporo prac; zwłaszcza na lamach „Polskiej Sztuki Ludowej", a wciąż p r z y b y w a j ą nowe i n t e r e s u j ą c e pozycje. Odczuwa się' jednak niedostatek w i a d o m o ś c i , k t ó r e p o z w o l i ł y b y roz­ szerzyć n a s z ą o r i e n t a c j ę w t y m ^przedmiocie' o znajo­ mość s t o s u n k ó w w i n n y c h krajach europejskich, a na­ wet pozaeuropejskich. Wydaje m i się, że p o w i n n i ś m y się t r z y m a ć t y c h norm, j a k i e p r z y j ę l i ś m y dla terenu Europy, i u w a ż a ć za „ k u l ­ t u r ę l u d o w ą " k u l t u r ę w y t w o r z o n ą w o b r ę b i e jednego organizmu narodowego przez te grupy, k t ó r e nie par­ t y c y p u j ą w p e ł n i w jednolitej kulturze elitarnej. Z a n i m n a s t ą p i ł p o d z i a ł na k u l t u r ę e l i t a r n ą i l u d o w ą , i s t n i a ł a jednolita k u l t u r a , k t ó r ą umownie m o ż e m y n a z w a ć k u l ­ t u r ą l u d o w ą sensu largo l u b , jeśli nam to bardziej od­ powiada, k u l t u r ą p l e m i e n n ą . ' ' W y n i k i b a d a ń A . Abramowicza i K . Piwockiego po­ z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c e g o pytania: czy rozpad k u l t u r y na o d r ę b n e n u r t y rozwojowe w i ą ż e się z k a ż d y m w a r i a n t e m s t o s u n k ó w feudalnych? A b y odpo­ w i e d z i e ć na to pytanie jak też lepiej r o z u m i e ć s y t u a c j ę z n a n ą nam z d o ś w i a d c z e ń europejskich, w a r t o , j a k s ą ­ dzę, sięgnąć do m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o z Mongolii, gdzie u s t r ó j feudalny w „ n i e s k a ż o n e j " formie z a c h o w a ł się aż do p o c z ą t k ó w X X w . Przedmiotem mojej w y p o w i e d z i będzie k u l t u r a l u d ­ ności pasterskiej — a r a t ó w — w okresie od p o ł o w y X I X w . aż do czasu obecnego. Chodzi t u ściśle o l u d ­ ność C h a ł c h a , k t ó r a stanowi ok. 70% całej populacji Mongolii. Dobro materialne tej l u d n o ś c i a n a l i z o w a ć m o ż n a w d w u aspektach: a — gospodarki pasterskiej i życia oso­ bistego (inwentarz n a r z ę d z i pracy, mieszkanie, u b i ó r i jego przybranie), b — w i e r z e ń l o k a l n y c h (głównie szamanistycznych) i lamaistycznych — (przejawy artystycz­ nej twórczości malarskiej i r z e ź b i a r s k i e j ) . 203 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/c09bf074001bc8251bdc184142f376a0.pdf 3b783a04993741b3ec49d075e4512add Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4976 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4615 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.203 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA JACEK OLĘDZKI Pan tutaj p r z e d s t a w i ł jeszcze jeden dodatkowy prosblem. Na terenie Europy jednak w t y m stopniu tych rzeczy nie obserwujemy, p o n i e w a ż mamy w większości p a ń s t w a jednonarodowe. Chociaż na r u b i e ż a c h Polski mamy mniejszości, ich jednak sztuka nie będzie s z t u k ą l u d o w ą p o l s k ą , t y l k o l i t e w s k ą czy b i a ł o r u s k ą . Podobnie 1est na terenie A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . T a m za o b o w i ą ­ zującą, n a r o d o w ą u w a ż a się k u l t u r ę grupy kreolskiej, fctóra tej k u l t u r y jednak nie s t w o r z y ł a , lecz p r z e j ę ł a z Hiszpanii. N a j w i ę k s z y n ę d z a r z m ó w i ą c y po h i s z p a ń s k u czy portugalsku zalicza się do grupy kreolskiej i czuje się z jej k u l t u r ą z w i ą z a n y . To, co u w a ż a się tam za k u l t u r ę „ l u d o w ą " , to k u l t u r a miejscowych I n d i a n . T y m ­ czasem k u l t u r o w o i j ę z y k o w o jest to z u p e ł n i e inny nurt, k t ó r y został siłą wcielony, w r a z z k u l t u r ą k r e o l s k ą , do jednego organizmu politycznego, nie m a j ą c ani jedna­ k o w y c h z k r e o l a m i t r a d y c j i , ani p r a w politycznych i społecznych. Sztuce ludowej w Polsce p o ś w i ę c o n o j u ż sporo prac; zwłaszcza na lamach „Polskiej Sztuki Ludowej", a wciąż p r z y b y w a j ą nowe i n t e r e s u j ą c e pozycje. Odczuwa się' jednak niedostatek w i a d o m o ś c i , k t ó r e p o z w o l i ł y b y roz­ szerzyć n a s z ą o r i e n t a c j ę w t y m ^przedmiocie' o znajo­ mość s t o s u n k ó w w i n n y c h krajach europejskich, a na­ wet pozaeuropejskich. Wydaje m i się, że p o w i n n i ś m y się t r z y m a ć t y c h norm, j a k i e p r z y j ę l i ś m y dla terenu Europy, i u w a ż a ć za „ k u l ­ t u r ę l u d o w ą " k u l t u r ę w y t w o r z o n ą w o b r ę b i e jednego organizmu narodowego przez te grupy, k t ó r e nie par­ t y c y p u j ą w p e ł n i w jednolitej kulturze elitarnej. Z a n i m n a s t ą p i ł p o d z i a ł na k u l t u r ę e l i t a r n ą i l u d o w ą , i s t n i a ł a jednolita k u l t u r a , k t ó r ą umownie m o ż e m y n a z w a ć k u l ­ t u r ą l u d o w ą sensu largo l u b , jeśli nam to bardziej od­ powiada, k u l t u r ą p l e m i e n n ą . ' ' W y n i k i b a d a ń A . Abramowicza i K . Piwockiego po­ z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c e g o pytania: czy rozpad k u l t u r y na o d r ę b n e n u r t y rozwojowe w i ą ż e się z k a ż d y m w a r i a n t e m s t o s u n k ó w feudalnych? A b y odpo­ w i e d z i e ć na to pytanie jak też lepiej r o z u m i e ć s y t u a c j ę z n a n ą nam z d o ś w i a d c z e ń europejskich, w a r t o , j a k s ą ­ dzę, sięgnąć do m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o z Mongolii, gdzie u s t r ó j feudalny w „ n i e s k a ż o n e j " formie z a c h o w a ł się aż do p o c z ą t k ó w X X w . Przedmiotem mojej w y p o w i e d z i będzie k u l t u r a l u d ­ ności pasterskiej — a r a t ó w — w okresie od p o ł o w y X I X w . aż do czasu obecnego. Chodzi t u ściśle o l u d ­ ność C h a ł c h a , k t ó r a stanowi ok. 70% całej populacji Mongolii. Dobro materialne tej l u d n o ś c i a n a l i z o w a ć m o ż n a w d w u aspektach: a — gospodarki pasterskiej i życia oso­ bistego (inwentarz n a r z ę d z i pracy, mieszkanie, u b i ó r i jego przybranie), b — w i e r z e ń l o k a l n y c h (głównie szamanistycznych) i lamaistycznych — (przejawy artystycz­ nej twórczości malarskiej i r z e ź b i a r s k i e j ) . 203 �тжгмШШШ1шШт Шум, imifit ШмПШШШШШШШШШШШШш Do n a r z ę d z i pracy w gospodarce pasterskiej obok a k a n u (uurga) i r ó ż n e g o rodzaju p o w r o z ó w należy ze­ staw n a c z y ń drewnianych, s k ó r z a n y c h , rogowych, m e ­ talowych i ceramicznych. Są w ś r ó d nich z a r ó w n o przed­ mioty wykonane przez samych pasterzy, j a k t e ż i w y ­ twory wyższego kunsztu — r z e m i e ś l n i c z e . Pierwsze z nich w y k a z u j ą analogie z w y t w o r a m i wczesnych k u l ­ tur. Tak np. n i e k t ó r e naczynia ceramiczne o charak­ terystycznym ornamencie grzebykowym w y k a z u j ą ana­ logie z w y t w o r a m i m ł o d s z e j epoki kamienia ( i l . 16, 17). I n n y m z kolei p r z y k ł a d e m w y t w ó r c z o ś c i n i e r z e m i e ś l n i czej są drewniane i rogowe czerpaki ( i l . 14, 15), zdobione na u c h w y t a c h g ł o w a m i k o n i i b a r a n ó w , p r z y p o m i n a j ą n i e k t ó r e formy r o z w i ą z a ń dekoratorskich znane z epoki b r ą z u na terenach A z j i Ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j Sy­ berii. Naczynia te u z n a ć wypadnie za jeden z p e ł n i e j ­ szych p r z e j a w ó w snycerstwa a zarazem r ę k o d z i e ł a a r t y ­ stycznego, j a k i m zajmowali się pasterze. W o d r ó ż n i e n i u r 204 bowiem od sytuacji, znanej nam z doświadczeń euro­ pejskich, na terenie Monogolii nie odnajdujemy p r z y ­ k ł a d ó w s p o ż y t k o w a n i a w i e l k i c h n a d w y ż e k czasu w o l ­ nego dla uprawiania rozmaitych zajęć snycerskich. N a j w a ż n i e j s z ą pozycję w u r z ą d z e n i a c h z w i ą z a n y c h z k o c z o w n i c z ą g o s p o d a r k ą p a s t e r s k ą z a j m o w a ł o samo mieszkanie — j u r t a (ger). Jest ono j e d n y m z najbar­ dziej w y r ó ż n i a j ą c y c h się w y t w o r ó w k u l t u r y pasterzyk o c z o w n i k ó w . K o l i s t y k s z t a ł t j u r t y u m o ż l i w i a ł maksy­ malne wykorzystanie powierzchni mieszkalnej, k t ó r a , m i m o najprostszego, nie dzielonego u k ł a d u w n ę t r z a , r o z w i ą z y w a ł a wiele zasadniczych f u n k c j i b y t o w y c h (w t y m r ó w n i e ż gospodarczych). C a ł a budowla przystoso­ wana b y ł a znakomicie z a r ó w n o do m o n t a ż u i d e m o n t a ż u poszczególnych e l e m e n t ó w , j a k też do ich p r z e w o ż e n i a . W a ż n ą w t y m rolę o d g r y w a ł o wysoko r o z w i n i ę t e rze­ miosło stolarskie. K r ą g s p i n a j ą c y l i s t w y u szczytu oraz d r z w i — n a j w a ż n i e j s z e elementy k o n s t r u k c j i — w y k o ­ nywane były przez s p e c j a l i s t ó w stolarzy. P o z o s t a ł e m a - �I L 13. Fragment ozdoby srebrnej na siodle, pocz. XX w., somon Charchorin. II. 14. Czerpak z drewna brzozowego, pocz. XX w. Muzeum Centralne, Ułan-Bator. II. 15. Czerpak z rogu antylopy, koniec XIX w. Muzeum Cen­ tralne. II. 16. Garnek zasobowy, kultura zlocka. Polska, 2.poł. III w. p.n.e. II. 17. Garnek zasobowy, коп. XIX w. Somon Charchorin. t e r i a ł y , przede wszystkim wojłok, pochodziły z w y t w ó r ­ czości pasterskiej. Odpowiednio utrzymana j u r t a , starannie wzmocniona powrozami, p o k r y t a nie zniszczonymi p ł a t a m i w o j ł o k u , m o g ł a s t a n o w i ć dobre ś w i a d e c t w o zamożności i zarad­ ności właścicieli. T y m samym m o g ł y w niej z n a j d o w a ć w y r a z aspiracje o charakterze reprezentacyjno-prestiż o w y m . I s t o t n y m akcentem plastycznym w w y g l ą d z i e j u r t y b y w a bogata malatura na z e w n ę t r z n e j stronie drzwi. W t r a d y c y j n y m systemie gospodarki pasterskiej nie ma b u d o w l i gospodarczych. Sposób zagospodarowania otoczenia j u r t y cechuje s k r o m n o ś ć i u b ó s t w o . Ś w i a ­ dectwem zasobności, okazją w y r a ż e n i a potrzeb reprezent a c y j n o - p r e s t i ż o w y c h b y w a w tej sytuacji stado, zwie­ r z ę t a juczne, przede wszystkim jednak wierzchowce prze­ t r z y m y w a n e przed j u r t ą . Charakterystyczne przy tym, że za dnia konie trzymane są prawie zawsze pod siod­ ł a m i . A l e też u p r z ą ż , w szczególności siodła nabijane srebrnymi ozdobami, dekoracyjnie aplikowane i w y s z y ­ wane, to najcenniejsze i najbardziej r o z w i n i ę t e w i n w e n ­ tarzu pasterskim przejawy r z e m i o s ł a artystycznego (il. 13). Natomiast nie w y k o r z y s t y w a n o dla potrzeb reprezen­ tacyjnych ś r o d k ó w transportu. Na obszarach M o n g o l i i z a c h o w a ł się wóz z osią r u c h o m ą — jedna z n a j p r y m i ­ tywniejszych k o n s t r u k c j i p o j a z d ó w , jakie znamy. Do­ dać jednak trzeba, że obok tego t y p u wozu w y s t ę p o w a ł sporadycznie inny, z n i e r u c h o m ą osią, o k o ł a c h szpry­ chowych. W ó z ten ś w i a d c z y o w y s t ę p o w a n i u tam r ó w ­ nież r z e m i o s ł a kołodziejskiego ( i l . 35). N i e w i e l k i e stosunkowo możliwości wykorzystania pod­ stawowych s p r z ę t ó w i u r z ą d z e ń pasterskich dla f u n k c j i r e p r e z e n t a c y j n o - p r e s t i ż o w y c h , przy b r a k u zagrody, o b e j ś ­ cia ( e l e m e n t ó w tak istotnych w kultarach rolniczych), w p ł y w a ł y na zogniskowanie tych f u n k c j i w pewnych t y l k o w y t w o r a c h . N a l e ż ą do nich np. siodła, a w w i ę k ­ szym jeszcze stopniu przedmioty u ż y t k u osobistego — tabakierki, toczone z nefrytu i agatu, sztylety, krzesiwa ozdoby stroju kobiecego, w szczególności kunsztowne usztywnienia fryzur ( i l . 18), a t a k ż e zastawy s t o ł o w e (czarki i konwie). Wszystkie te w y t w o r y obok f u n k c j i reprezentacyjno-prestiżowej odgrywają również istotną rolę w a k u m u l a c j i i zabezpieczeniu d ó b r materialnych. Przy dość s ł a b e j dynamice przemian k u l t u r y t r a d y ­ cyjnej a r a t ó w nie m o ż e dziwić duża s t a b i l n o ś ć form, w y s t ę p u j ą c a szczególnie w y r a ź n i e w ubiorze (chałat-deli), k t ó r y p r z e t r w a ł niezmieniony po dzień dzisiejszy (il. 21). Jednym z w a ż n i e j s z y c h c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na charakter k u l t u r y l u d ó w stepowych b y ł a ich znaczna m o b i l n o ś ć przestrzenna. Istotne znaczenie m i a ł o r ó w n i e ż p o w a ż n e ograniczenie m o ż l i w o ś c i w y t w ó r c z y c h w ra­ mach gospodarki pasterskiej i w y n i k a j ą c e z tego f a k t u u z a l e ż n i e n i a nabywcze. W tradycyjnej k u l t u r z e pasterzy M o n g o l i i dość w y r a ź ­ ne r ó ż n i c e m i ę d z y w y t w o r a m i r z e m i e ś l n i c z y m i i nie- 205 ��r z e m i e ś l n i c z y m i p r z y j m o w a ł y niekiedy charakter za­ sadniczy, j a k o ś c i o w y . Najlepszym p r z y k ł a d e m są wozy wykonane przez kołodziejów i pasterzy, drewniane na­ czynia z k o r y brzozowej i w y r o b y o cechach w y t w ó r ­ czości bednarskiej, proste g a r n k i oraz porcelanowe wazy. Różnice dotyczyły całości dobra materialnego pasterzy i nie łączyły się one z i s t n i e j ą c y m z r ó ż n i c o w a n i e m spo­ łecznym. Do czasu r e w o l u c j i socjalistycznej w s p o ł e c z e ń s t w i e istnieli z jednej strony f e u d a ł o w i e : chanowie, wangowie, t a j d ż i (świeccy przedstawiciele arystokracji) i d y g n i ­ tarze kościoła lamaickiego, a z drugiej strony szerokie masy l u d n o ś c i pasterskiej — a r a t ó w . I s t n i a ł a r ó w n i e ż z r ó ż n i c o w a n a w a r s t w a p o ś r e d n i a , złożona z r z e m i e ś l n i ­ k ó w , obsługi karawan, k u p c ó w , a t a k ż e z pomniejszych m n i c h ó w klasztornych. A l e w w a r u n k a c h p r a w i e z u p e ł n e g o b r a k u gospo­ d a r k i rolnej stosunki społeczne w M o n g o l i i u k ł a d a ł y się na zgoła odmienej p ł a s z c z y ź n i e zależności aniżeli w f e u ­ dalnej Europie. W M o n g o l i i zależności te o k r e ś l a ł y p o d ­ stawowe cechy i w ł a ś c i w o ś c i pasterskiej gospodarki koczowniczej. Wobec w y j ą t k o w o n i k ł e j gęstości zalud­ nienia (na 1 k m przypada obecnie 1 mieszkaniec, p o d ­ czas gdy w I n d i a c h — 135, w Chinach — 71, Nepalu — 67) i zarazem w i e l k i e j r u c h l i w o ś c i m i e s z k a ń c ó w prawo w ł a s n o ś c i ś r o d k ó w p r o d u k c j i rozciągało się na stada zwierząt, uprząż, narzędzia i sprzęty, służące prowa­ dzeniu gospodarki pasterskiej, Prawo to nie o b e j m o w a ł o jednak samej ziemi •— t e r e n ó w wypasu, a jeśli nawet 2 dotyczyło tych o b s z a r ó w , to w zakresie m i n i m a l n y m , s p r o w a d z a j ą c się do w ł a s n o ś c i w o d o p o j ó w czy miejsc dogodnych do przepraw (brody, mosty). U t r z y m y w a n i e stad z w i e r z ą t hodowlanych w stanie na pół dzikim, bo nie dozorowanych przez pasterzy ani też nie chronionych w czasie zimy jakimikolwiek po­ mieszczeniami, o g r a n i c z a ł o udział siły roboczej do m i ­ n i m u m , a zarazem nie s t w a r z a ł o g w a r a n c j i t r w a ł o ś c i posiadania t y c h stad. Masowe ich w y m i e r a n i e w czasie surowych zim p o w o d o w a ł o częste w y p a d k i pauperyzacji n a j z a m o ż n i e j s z y c h w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a mongolskiego. Z drugiej z n ó w strony p o m y ś l n y r o z w ó j h o d o w l i w p ł y ­ w a ł niekiedy na awans w h i e r a r c h i społecznej jednostek ze szczebla najniższego — pasterzy a r a t ó w . Dane, j a k i e dotychczas u d a ł o się z g r o m a d z i ć , w s k a ­ zują, że w ś r ó d ó w c z e s n e j , z r ó ż n i c o w a n e j społeczności l u d n o ś c i C h a ł c h a nie n a s t ą p i ł , j a k w i n n y c h w a r i a n t a c h feudalizmu, rozwój d w u o d r ę b n y c h n u r t ó w k u l t u r o w y c h — ludowego i elitarnego. W y s t ę p o w a ł y oczywiście r ó ż ­ nice w stanie posiadania d ó b r materialnych, nie m i a ł y one jednak charakteru różnic j a k o ś c i o w y c h . W tradycyj­ nej k u l t u r z e nie został w y k s z t a ł c o n y ani t y p mieszkania i s p r z ę t ó w , ani ubioru, z a p r z ę g u czy nawet j a k i c h ś drob­ nych w y t w o r ó w u ż y t k u osobistego, k t ó r y b y ł b y p r z y w i ­ lejem w a r s t w z a j m u j ą c y c h n a j w y ż s z y szczebel h i e ­ r a r c h i i s p o ł e c z n e j . I m o ż n o w ł a d c a , i arat mieszkali w j u r t a c h . I c h mieszkania r ó ż n i ł y się t y l k o w i e l k o ś c i ą , stopniem zadbania, bogactwem s p r z ę t ó w . Stosunkowo n a j w y r a ź n i e j H. 18. Strój aratki (w środku) i stroje księżniczek, lata dwudzieste XX wyroby złotników, XIX w. Urga. II. 20. Krzesiwo pasterza, wyrób złotników, odświętny pasterza. 20 charakter tych różnic za- w. II. 19. Krzesiwo i sztylet feudała, XIX w. Urga. II. 21. Współczesny strój 21 �22 rysowuje się w wyrobach artystycznych. Sztylety, krze­ siwa ( i l . 19, 20), t a b a k i e r k i , naczynia stołowe, meble oraz elementy stroju ( i l . 18) nie r ó ż n i ł y się stylem. Trudno jest nawet m ó w i ć w w i e l u wypadkach o r ó ż n i c a c h w tworzywie. W ł a ś c i w i e t y l k o stopień pracochłonności w wykonaniu określonych wytworów może być świa­ dectwem ich odmiennych w a r t o ś c i . F a k t y te w s k a z u j ą na stosunkowo w y s o k i poziom m o ż l i w o ś c i nabywczych szerokiej rzeszy a r a t ó w . W s k a z u j ą one r ó w n i e ż na szczególnych u k ł a d zależności, j a k i w y s t ę p o w a ł m i ę d z y g o s p o d a r k ą stepowego feudalizmu Mongolii a s ą s i e d n i m i k r a j a m i o z r ó ż n i c o w a n y c h i r o z w i n i ę t y c h strukturach gospodarczych. W y m i a n a towarowa z Chinami, Tybetem czy nawet I n d i ą i I r a n e m m i a ł a tradycje s i ę g a j ą c e g ł ę b o k o w przeszłość M o n g o l i i . W X I X w . n a s t ą p i ł ponadto r o z w ó j s t o s u n k ó w handlowych i p r z e m y s ł o w y c h z i m p e r i u m rosyjskim. W a ż n ą rolę w w y m i a n i e towarowej p e ł n i ł y rodzime o ś r o d k i w y t w ó r c z o ś c i r z e m i e ś l n i c z e j , nie m i a ł y one jednak do X I X w . oparcia o miejskie skupiska l u d ­ ności. B r a k u k s z t a ł t o w a n y c h o r g a n i z m ó w miejskich nie s p r z y j a ł z r ó ż n i c o w a n i u rzemiosł oraz k s z t a ł t o w a n i u się w y t w ó r c z o ś c i o d p o w i a d a j ą c e j r ó ż n e j skali potrzeb i m o ż ­ liwości nabywczych. Widoczne jest to r ó w n i e ż na p r z y k ł a d z i e twórczości artystycznej z w i ą z a n e j z potrzebami k u l t o w y m i , a w i ę c z r ó ż n y m i l o k a l n y m i wierzeniami szamanistycznymi, 208 23 przede wszystkim zaś z lamaizmem. Wierzenia te w y ­ s t ę p o w a ł y dawniej w swoistej koegzystencji i jeszcze na p o c z ą t k u X X w. lamaizm w s w y m g ł ó w n y m cen­ t r u m , w Urdze (dzisiejszy U ł a n - B a t o r ) , a d a p t o w a ł na mocy oficjalnej sakralizacji najbardziej wsteczne t r e ś c i szamanizmu. Proces przejmowania przez lamaizm treści w i e r z e ń szamanistycznych odnosi się n i e w ą t p l i w i e do znacznie w c z e ś n i e j s z y c h o k r e s ó w . W latach trzydziestych w w y n i k u w a l k i z k o n t r r e w o ­ lucją, k t ó r e j przewodzili lamowie, zburzona została ogromna ilość k l a s z t o r ó w . Z l i k w i d o w a n e zostały w ó w ­ czas instytucjonalne podstawy lamaizmu. Do dziś czynny jest t y l k o jeden klasztor na Gandanie w U ł a n Bator, a o szamanizmie, jako ż y w e j postaci w i e r z e ń , m o ż n a m ó w i ć w odniesieniu do bardzo nikłego procentu l u d ­ ności z a m i e s z k u j ą c e j n i e k t ó r e rejony p ó ł n o c n e j M o n g o l i i . W p o z o s t a ł y c h częściach k r a j u u t r z y m u j ą się nadal w postaci r e l i k t o w e j takie przejawy szamanizmu, jak s k ł a ­ danie ofiar i d a r ó w oraz korzystanie z a m u l e t ó w ( i l . 22—24). P r y m i t y w n e i najbardziej umowne w y o b r Ł ż e n i a , w y ­ w o d z ą c e się z w i e r z e ń lokalnych, w y s t ę p o w a ł y w bez­ p o ś r e d n i e j styczności z obiektami k u l t u lamaistycznego o w y r a f i n o w a n e j ikonografii i zasadniczo odmiennej, wysoko r o z w i n i ę t e j technice w y k o n a n i a . Tak w i ę c w j u r c i e z n a j d o w a ł się o ł t a r z w y p o s a ż o n y w toczone lub kute w m o s i ą d z u kielichy na ofiary (z su- �II. 22. Ofiara z ziarna prosa i łoju. Klasztor Gandan, Ulan-Bator. II. 23. Współczesny amulet — lis, dzwonki i stare monety. Somon Bajan. II. 24. Amulet z pocz. XX w. Okolice pustyni Gobi. II. 25. Psy ze srebra, ko­ niec XIX w. rowych w n ę t r z n o ś c i z w i e r z ą t , jedzenia, wody), podobne naczynia do palenia ognia, kadzielnice, księgi m o d l i t w t y b e t a ń s k i c h oraz element n a j w a ż n i e j s z y — kapliczka w k s z t a ł c i e szafki, w k t ó r e j z n a j d o w a ł y się m o s i ę ż n e lub ceramiczne f i g u r y i obrazki malowane na p ł ó t n i e (il. 25—28). W n i e k t ó r y c h j u r t a c h zawieszano r ó w n i e ż u szczytu pojedyncze obrazy w i ę k s z y c h r o z m i a r ó w . Rzeźba i malarstwo w y s t ę p u j ą c e w j u r t a c h pasterzy nie r ó ż n i ł y się cechami ideowo-f o r m a l n y m i od spotyka­ nych masowo f i g u r i o b r a z ó w w klasztorach. W tych ostatnich z n a j d o w a ł y się obiekty okazalsze i cenniejsze, ale nie r ó ż n i ą c e się pod w z g l ę d e m stylu. U d a ł o się co prawda odnaleźć pewne p r z y k ł a d y twórczości r z e ź b i a r ­ skiej i malarskiej o cechach stylistycznych, p r z y p o m i ­ n a j ą c y c h niekiedy e u r o p e j s k ą s z t u k ę l u d o w ą ( i l . 26). W k o n w e n c j i tych dzieł przetworzenie oficjalnego wzoru ikonograficznego zdradza swoiste uproszczenie, zagu­ bienie z b ę d n y c h detali czy nawet d e f o r m a c j ę ( i l . 27, 28). T w ó r c a m i tych dzieł p o c h o d z ą c y c h g ł ó w n i e z 2.poł. X I X w. i p o c z ą t k u X X w., podobnie j a k t w ó r c a m i ca­ łej sztuki sakralnej, b y l i lamowie. Mogłoby się w y d a w a ć , że w y t w o r y te r e p r e z e n t u j ą s z t u k ę p r z e z n a c z o n ą dla masowego odbiorcy o mniejszych wymaganiach, np, pasterzy. Tak jednak nie jest. M a m y wiele p o w o d ó w , aby sądzić, że twórczość ta w p r z e w a ż a j ą c e j mierze przeznaczona b y ł a na potrzeby samego klasztoru, p e ł ­ niącego funkcje r e l i g i j n e w stosunku do całości spo­ ł e c z e ń s t w a wiernych. Z a s a d ę z a p e ł n i a n i a ścian w ś w i ą ­ t y n i w i e l k ą ilością kapliczek, w n ę t r z wylepianych szczel- 25 �II. 26. Bóg Lhama (fragm. obrazu), płótno, tempera, 14 X 20 cm, koniec XIX w. Klasztor w Cecerleg. II. 27. Lama, blacha miedziana, wys. 4 cm. Wyrób rzeźbiarzy, 2.poł. XIX w. Klasztor Gandan, Urga. II. 28. Bóg Czojdżin, brąz pozłacany, wys. 7,5 cm, koniec XIX w. Urga. nie obrazkami, wreszcie umieszczanie w tych kapliczkach setek niewielkich figur k s z t a ł t o w a ł o masowe z a m ó w i e ­ nie. Jest rzeczą n a t u r a l n ą , że w w y n i k u takich z a m ó w i e ń m u s i a ł y p o j a w i ć się r o z w i ą z a n i a uproszczone, k t ó r e o d ­ bieramy jako stylistycznie sugestywniejsze aniżeli poje­ dyncze egzemplarze dzieł, k t ó r e wykonane zostały ze szczególną dbałością. Dlatego też trudno b y ł o b y w i ą z a ć takie uproszczone r o z w i ą z a n i a n i e k t ó r y c h dzieł z od­ r ę b n o ś c i ą ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego o k r e ś l o n e j grupy społecznej. S t y l i s t y k i tej nie m o ż e m y łączyć z p o j ę ­ ciem ludowego ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego. M o ż n a na­ tomiast dopuszczać w y s t ę p o w a n i e w światopoglądzie ł a m ó w — malarzy i r z e ź b i a r z y — tych c z y n n i k ó w , k t ó r e d o c h o d z ą do głosu niezależnie od czasu i miejsca w róż­ nych społecznościach, kiedy pojawia się k o n i e c z n o ś ć zwielokrotnionej, masowej wytwórczości, konieczność powtarzania wzoru o k r e ś l o n e g o przedstawienia. Ale m o ż n a też w s p o m n i e ć , że d u c h o w i e ń s t w o lamaistycziie różni się niekiedy w s p o s ó b zasadniczy od d u c h o w i e ń ­ stwa Kościoła c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Różnice te widoczne są szczególnie w y r a ź n i e w c z y n n o ś c i a c h r e l i g i j n y c h . Za­ r ó w n o w jednej, j a k i w drugiej r e l i g i i w y s t ę p u j e wiele podobnych, niekiedy identycznych, form zachowania. W lamaizmie dostrzega się jednak ściślejsze p o w i ą z a n i e hieratycznych czynności k a p ł a ń s k i c h z powszednimi, niekiedy najbardziej prostackimi f o r m a m i z a c h o w a ń . L a m a i z m m i m o w y r a f i n o w a n e j rytualizacji obrządków r e l i g i j n y c h dopuszcza, nawet jako z a s a d ę , przestrzeganie tych form zachowania, k t ó r e m o g ą się nam w y d a w a ć 210 p r y m i t y w n e , aby nie p o w i e d z i e ć ludowe. Tolerancyjny stosunek lamaizmu wobec w i e r z e ń szamanistycznych dotyczy r ó w n i e ż szeroko rozumianego obyczaju. W z e t k n i ę c i u ze w s p ó ł c z e s n y m i przejawami t w ó r ­ czości artystycznej, k t ó r a znajduje n a j p e ł n i e j s z e p o w i ą ­ zanie z o s i ą g n i ę c i a m i t r a d y c y j n y m i , n a s u w a j ą się jesz­ cze pewne uwagi ogólne. Odnoszą się one do tych cech formalnych twórczości, k t ó r e n a j ł a t w i e j dostrzec p r z y ­ byszowi z k r ę g u europejskiej t r a d y c j i artystycznej. W kulturze pasterzy mongolskich nie odnajdujemy w i e l u dziedzin twórczości artystycznej, k t ó r e w ł a ś n i e w europejskich grupach pasterskich r o z w i n ę ł y się n a j bujniej. B r a k r o z w i n i ę t e g o snycerstwa u pasterzy m o n ­ golskich trudno t ł u m a c z y ć b r a k i e m odpowiednich, sprzy­ j a j ą c y c h w a r u n k ó w naturalnych, np. niedostatkiem d r e w ­ na. Wiadomo bowiem, że r o z w i n ę ł y się na t y m terenie u m i e j ę t n o ś c i o b r ó b k i s u r o w c ó w nigdy tam nie w y s t ę ­ p u j ą c y c h , np. szlachetnych g a t u n k ó w drewna oraz kość; s ł o n i o w e j . Natomiast obfitość t a k i c h s u r o w c ó w j a k ser czy w e ł n a nie w p ł y n ę ł a na r o z w ó j odpowiednich u m i e j ę t ­ ności (rzeźbiarskich, dekoratorskich, t k a c k i c h czy k o bierniczych). Na f a k t ten zwraca u w a g ę w i e l u badaczy k u l t u r y l u d ó w pasterskich, m.in. K . M o s z y ń s k i , k t ó r y z a j m o w a ł się u nas t y m zagadnieniem: „ P r z e c i ą ż e n i e k o ­ biet p o s p o l i t ą c o d z i e n n ą p r a c ą z jednej strony, a bardzo znaczne r o z l e n i w i e n i e ( p o d k r e ś l e n i e moje) m ę ż ­ czyzn oraz zogniskowanie przez nich prawie całej uwagi na trzodach i rozboju jako ź r ó d ł a c h bogactwa i p r e s t i ż u , poza t y m zaś t a k ż e i koczowniczy t r y b życia przeszka- �28 �II. 29. Antylopa pod drzewem jabłoni, nefryt, 20 X 9 cm. Wyrób dzały znaczniejszemu rozwojowi specjalizacji w zakresie technik czy rzemiosł. Bardzo przeszkadza temu r ó w n i e ż (a nawet m o ż e p r o w a d z i ć do zaniku n i e k t ó r y c h i s t n i e j ą c y c h technik rodzimych) nader silnie r o z w i n i ę t y u licznych l u d ó w pasterskich wschodniej i p ó ł n o c n e j A f r y k i oraz A z j i w y ­ mienny handel z e w n ę t r z n y . Pobudkami, k t ó r e do jego — tak znacznego rozwoju p r o w a d z i ł y , b y ł a z jednej strony znana nam j u ż n i e c h ę ć m ę ż c z y z n do wszelkiej pracy fizycznej (więc i do pracy o b a r c z a j ą c e j od dawien daw­ na p ł e ć m ę s k ą , j a k o b r ó b k a drzewa czy metali), a ze strony drugiej wielka ł a t w o ś ć nabywania potrzebnych p r z e d m i o t ó w od s ą s i e d n i c h l u d ó w niepasterskich w za­ m i a n za hodowane z w i e r z ę t a i p r o d u k t y hodowli..." B e z p o ś r e d n i e k o n t a k t y z g r u p a m i pasterzy mongol­ skich p o t w i e r d z a j ą słuszność p o g l ą d ó w K. M o s z y ń s k i e g o . Zarazem jednak w w y n i k u przeprowadzonych b a d a ń okazuje się, że niezajmowanie się o k r e ś l o n ą w y t w ó r ­ czością przez pasterzy nie oznacza b r a k u k u temu od­ powiednich u z d o l n i e ń , u m i e j ę t n o ś c i . W j e d n y m z o ś r o d ­ k ó w w M a n d a ł - G o b i i , dzięki szczególnym staraniom, u d a ł o się n a k ł o n i ć k i l k u starych pasterzy, aby uczest­ niczyli w konkursie tradycyjnej twórczości artystycznej. Pasterze ci nie zajmowali się j a k i m i k o l w i e k pracami artystycznymi, k i e d y ś tylko sporadycznie rzeźbili d r e w ­ niane f i g u r y s z a c h ó w (szachy mongolskie w y o b r a ż a j ą ludzi i zwierzęta). Dzieło tych, j a k b y p o w i e d z i a ł M o s z y ń ­ ski, n i e c h ę t n y c h pracy fizycznej pasterzy zdumiewa jednak pod k a ż d y m w z g l ę d e m . Oto jeden z p r z y k ł a d ó w : antylopy przy drzewie j a b ł o n i ( i l . 29). F i g u r y w y r z e ź ­ bione zostały w p ł y t c e nefrytu. Podobne s p o s t r z e ż e n i a o n i e z w y k ł o ś c i artystycznych u m i e j ę t n o ś c i n a s u w a j ą prace dzieci. Oto p r z y k ł a d r z e ź ­ bionych w gipsie figur z w i e r z ą t ( i l . 30). Prace te w y ­ k o n a ł y dzieci n a j n i ż s z y c h klas szkoły somonowej w Erdene D a ł a j , w części Mongolii najmniej d o s t ę p n e j , położonej na k r a w ę d z i gobijskiego obszaru. I w t y m w y p a d k u zwraca u w a g ę u m i e j ę t n o ś ć radzenia sobie w m a ł o znanym t w o r z y w i e i •— co n a j w a ż n i e j s z e — roz­ budowana, daleka od surowego p r y m i t y w u forma przed­ 212 współczesny, Muzeum Mandat Gobi. stawienia. Obydwa p r z y k ł a d y w y r a ż a j ą t y p u m i e j ę t n o ś c i samorodnych, nie k s z t a ł c o n y c h . Znane nam s ą zdolności manualne pewnych zbioro­ wości, np. l u d o w y c h w X I X w . na terenie Europy, w t y m r ó w n i e ż Polski. W i ą ż e m y je z d o ś w i a d c z e n i e m zdobywanym w czasie rozmaitych prac fizycznych. Jest to d o ś w i a d c z e n i e swoiste, o z u p e ł n i e i n n y m charakterze aniżeli to, k t ó r e w y s t ę p u j e u l u d ó w nie obciążonych p r a c ą fizyczną. D o ś w i a d c z e n i e manualne zdobywane w czasie prac rolnych, gospodarczych, m o ż e r o z w i j a ć się w p e w n y m o k r e ś l o n y m k i e r u n k u . Wydaje s i ę , że u ł a t w i a ono r o z w ó j najbardziej zasadniczych r u c h ó w dłoni, ale raczej nie sprzyja jej uelastycznieniu. Nato­ miast w Mongolii, w w a r u n k a c h w i e l k i c h n a d w y ż e k czasu wolnego, r o z w i n ą ł się niezwykle bogaty i roz­ m a i t y program gestykulacji d ł o ń m i . P o d s t a w ą były przede wszystkim gry towarzyskie, ale r ó w n i e ż system informacji, przy k t ó r e j znak czyniony r ę k ą , palcami p e ł n i ł w a ż n ą rolę ( i l . 31—33). N a j ż y w s z a gestykulacja łączyła się z przekazem treści religijnych. W czasie m o d l i t w y w y k o n y w a n o wyszukane ceremonialne gesty. Charakter tej gestykulacji u k a z u j ą przedstawienia b ó s t w lamaickich j a k t e ż samych ł a m ó w . O b s e r w u j ą c p r a c ę malarza-lamy, k t ó r y co j a k i ś czas przerywa malowanie na m o d l i t w ę , i na o w ą g e s t y k u l a c j ę d ł o ń m i , odnosi się w r a ż e n i e , ż e ćwiczenie s p r a w n o ś c i manualnej tego t w ó r c y jest permanentne. D o d a ć też trzeba, że charakterystyczne cechy ludzi to w i e l k i spokój w e w n ę t r z n y , m a ł a stosun­ kowo r u c h l i w o ś ć , w r ę c z f l e g m a t y c z n o ś ć . P o ś p i e c h w za­ chowaniu codziennym i w pracy to najrzadziej spoty­ kane cechy osobowości. W pracy z a r ó w n o n i e k s z t a ł c o nego artysty, j a k i uczonego l a m y zwraca u w a g ę jego pozycja: siedzenie z p o d w i n i ę t y m i nogami, n i e r u c h o m o ś ć (il. 34). Nawet n i e w i e l k i e pomieszczenie j u r t y l u b celi w klasztorze nie jest wykorzystane w całej powierzchni. Wszystko, co konieczne do pracy, zlokalizowane jest w zasięgu r ą k . B y w a nawet, że w ich zasięgu ma t w ó r c a u k r y t e w odpowiednich schowkach jedzenie. Nie zmienia on w ó w c z a s pozycji nawet w czasie posiłku. Jego pracy towarzyszy skupienie, bodaj w i ę k s z e aniżeli ś r e d n i o - �I wiecznym i l u m i n a r z o m w c h r z e ś c i j a ń s k i c h klasztorach. O k r e ś l o n y rodzaj s p r a w n o ś c i manualnych jak też pewne powszechne cechy osobowości to t y l k o n i e k t ó r e spośród w i e l u c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na charakter f a r m a l n y dzieł. Dochodzą jeszcze tak istotne w p ł y w y na w y o b r a ź n i ę a r t y s t y c z n ą j a k o k r e ś l o n e dziedzictwo k u l t u r o w e . W przypadku M o n g o l i i szerokie rzesze spo­ ł e c z e ń s t w a m i a ł y b e z p o ś r e d n i ą styczność, nawet w cza­ sach ustroju feudalnego, z w y t w o r a m i o n a j w y ż s z e j r a n ­ dze artystycznej. Wydaje się w i ę c , że dopiero w najnowszych czasach w y s t ą p i ł y podstawy, z a r ó w n o społeczne, j a k i gospodar­ cze, k t ó r e w p ł y n ą ć m o g ą na z m i a n ę monolitycznego cha­ r a k t e r u k u l t u r y Mongolii. B y ć m o ż e j e s t e ś m y ś w i a d ­ k a m i k s z t a ł t o w a n i a się w ł a ś n i e teraz p r o c e s ó w p o l a r y zacyj'nych w k u l t u r z e tego k r a j u . Przy egalitarnych za­ ł o ż e n i a c h socjalizmu w y d a w a ć się m o ż e paradoksalnym fakt w y s t ą p i e n i a dopiero w t y m p o s t ę p o w y m ustroju m n i e j l u b bardziej elitarnej k u l t u r y , a t y m samym r ó w n i e ż k u l t u r y , k t ó r ą łączyć m o ż e m y z p o j ę c i e m l u ­ dowej. Proces ten dokonuje się najprawdopodobniej w k u l t u r z e w i e l u nowych p a ń s t w , w szczególności w y ­ zwolonych k r a j ó w A z j i , A f r y k i czy A m e r y k i P o ł u d n i o ­ w e j . Niemniej jednak szczególna z u p e ł n i e s t r u k t u r a demograficzna Mongolii, u k s z t a ł t o w a n a w ostatnich k i l ­ k u d z i e s i ę c i u latach, jest w y j ą t k o w o s p r z y j a j ą c y m m o ­ mentem dla w y s t ą p i e n i a wspomnianych różnic w k u l ­ turze. Na nieco w i ę k s z ą aniżeli m i l i o n l u d n o ś ć M o n ­ golii blisko 300-tysięczna jej część zamieszkuje U ł a n - l i . 30. Koń, baran, jak i owca, gips, wys. Bator. Nawet przy nowoczesnych ś r o d k a c h przekazu, j a k radio, szkoła, prasa, społeczność m i e j s k ą U ł a n - B a t o r izolują od pozostałej l u d n o ś c i ogromne obszary tego k r a j u . N a j w a ż n i e j s z e jednak, że w u ł a n b a t o r s k i m zespole o s i e d l e ń c z y m p o w s t a ł y szerokie możliwości k s z t a ł c e n i a się znacznej grupy l u d n o ś c i r ó ż n i ą c e j się od pozostałej części s p o ł e c z e ń s t w a poziomem i stylem życia. Do grupy tej zaliczyć należy przede w s z y s t k i m ś r o d o w i s k o pisarzy, a r t y s t ó w , ludzi nauki, dziennikarzy i b y ć m o ż e r ó w n i e ż część p r a c o w n i k ó w instancji centralnych. Ś r o d o w i s k o to znajduje znacznie szersze i ściślejsze p o w i ą z a n i e z o g ó l n o l u d z k i m dorobkiem k u l t u r o w y m . Zarazem jest ono predysponowane do głębszego rozumienia i przyswo­ jenia rodzimej t r a d y c j i k u l t u r o w e j . J e d n o c z e ś n i e zwraca u w a g ę fakt, że instytucje zaj­ m u j ą c e s i ę r e a k t y w o w a n i e m dawnych u m i e j ę t n o ś c i r ę k o ­ dzielniczych (artele r ę k o d z i e ł a artystycznego — odpo­ w i e d n i k i naszej Cepelii) z n a j d u j ą się w sytuacji nadal aktualnych potrzeb i z a i n t e r e s o w a ń w y t w o r a m i „ l u d o ­ w y m i " ze strony mas pasterskich. Mongolskie s p ó ł d z i e l ­ nie r ę k o d z i e ł a artystycznego w y t w a r z a j ą ozdobne, n a b i ­ jane srebrem siodła, malowane elementy j u r t , meble, wszelkich r o z m i a r ó w naczynia fajansowe na kumys, srebrne czarki i wreszcie m a k a t k i - a p l i k a c j e ( i l . 36). J e ś l i z t r a d y c j i muzycznych, dzięki specjalnie u k ł a d a ­ n y m programom r a d i o w y m , działalności teatru i i n . instytucji, korzysta w jednakowej mniej w i ę c e j mierze całe s p o ł e c z e ń s t w o mongolskie, to wymienione w y ż e j w y t w o r y sztuk plastycznych przeznaczone s ą p r a w i e w y ­ 7 cm. Prace dzieci ze szkoły w Mandał Gobi. 213 �т �33 II. 31. „Dund gra polegająca churu" — gra polegająca na ćwiczeniu zręczności na odnajdywaniu średniego serdecznego palca. Zwyczaje Ulan-Bator. łącznie dla odbiorcy z p r o w i n c j i , dla ludności paster­ skiej. W ś r o d o w i s k u miejskim w y t w o r y te nie z n a j d u j ą uzasadnienia utylitarnego, a ich znaczna w a r t o ś ć ma­ terialna nie dopuszcza też, aby m o g ł y pełnić funkcje dekoracyjne. W a ż n ą rolę w rozwoju l o k a l n y c h u m i e j ę t n o ś c i a r t y ­ stycznych opartych o tradycyjne wzory p e ł n i ą tzw. czer­ wone k ą c i k i — instytucja pracy k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e j somonu. W k ą c i k a c h tych wiele uwagi p o ś w i ę c a się roz­ w i j a n i u u m i e j ę t n o ś c i w rzeźbieniu, hafcie, aplikacjach. Obok spółdzielni r ę k o d z i e ł a artystycznego stworzone zostały w Mongolii zespoły m a l a r z y - k o p i s t ó w . Do ich z a d a ń należy m.in. kopiowanie (w d u ż y c h ilościach egzemplarzy) pewnych t e m a t ó w malarskich opracowa­ nych dla szerokiego odbiorcy z o ś r o d k ó w somonowych. Obrazami t y m i przystraja się zajazdy, świetlice, sto­ łówki, kina. Z d a r z a j ą się zestawy paru o b r a z ó w , ale często r ó w n i e ż ekspozycje o charakterze galerii. Pewien procent k o p i s t ó w r e k r u t u j e się z dawnych l a m ó w - m a larzy. Dzieło k o p i s t ó w r ó ż n i się zasadniczo od tych prac, k t ó r e prezentuje oficjalna galeria sztuki w s p ó ł ­ czesnej w U ł a n - B a t o r . Malarstwo k o p i s t ó w ma pewien w s p ó l n y charakter, k t ó r y określić by m o ż n a pojęciem naiwnego realizmu. N a i w n o ś ć treści w y r a ż a j ą tak sfor­ m u ł o w a n e tematy j a k : „ w i e l b ł ą d z i c a — przodownica w w y d a j n o ś c i mleka i sierści", „rozjuszona w i e l b ł ą d z i c a w a l c z ą c a z w i l k i e m " , albo temat: „przyszłość". palca. II. 32. Gra „dembe". II. 33. „Jadam" — ogólnomongolskie. 11. 34. Lama — malarz. �M ó w i ą c o w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej, nie m o ż n a p o m i n ą ć działalności amatorskich zespołów p i e ś n i i t a ń c a . Mongolia m o ż e poszczycić się d u ż ą ilością t r u p artystycznych, k t ó r y c h działalność w i ą ż e się ściśle z ży­ ciem k u l t u r a l n y m s o m o n ó w . W programach tych zespo­ łów p r z e p l a t a j ą się u t w o r y rodzime, tradycyjne, ze w s p ó ł c z e s n y m i i w y b r a n y m i z klasycznych r e p e r t u a r ó w europejskich. O b s e r w u j ą c reakcje w i d o w n i s k ł a d a j ą c e j się z ludności pasterskiej — a r a t ó w , dostrzegamy przede wszystkim p e ł n ą i w r ę c z e u f o r y c z n ą a k c e p t a c j ę treści swojskich, rodzimych. S t ą d też i w tej dziedzinie ist­ nieją naturalne podstawy dla rozwoju twórczości n a w i ą ­ zującej do t r a d y c y j n y c h f o r m wyrazowych. * W ś w i e t l e m a t e r i a ł ó w z M o n g o l i i zagadnienie zróż­ nicowania k u l t u r y p r z y j m u j ą c e j p o s t a ć d w u g ł ó w n y c h n u r t ó w rozwojowych — ludowego i elitarnego — roz­ p a t r y w a ć należy nie t y l k o w aspekcie n i e r ó w n o ś c i spo­ łecznych, ale r ó w n i e ż systemu funkcjonowania gospodar­ czego o k r e ś l o n e j zbiorowości. Dopóki jest ona oparta 0 tego t y p u n i e r o z w i n i ę t ą g o s p o d a r k ę , j a k ą jest paster­ stwo koczownicze, nie ma podstaw do w y s t ą p i e n i a zja­ wiska polaryzacji k u l t u r y . I dlatego w ś r ó d determinan­ t ó w o d r ę b n y c h n u r t ó w w k u l t u r z e (sztuce) w s k a z y w a ł ­ bym — obok o k r e ś l o n e g o stopnia z r ó ż n i c o w a n i a spo­ łecznego — przede wszystkim osiadłość, r o z w ó j rolnictwa 1 r z e m i o s ł a , pojawienie się wsi i miast. II. 35. Wóz z osią ruchomą. Sądzę, że f a k t pojawienia się miast w k a ż d e j k u l ­ turze jest wydarzeniem o doniosłych konsekwencjach, z a r ó w n o w k s z t a ł t o w a n i u się w y t w ó r c z o ś c i , jak też o k r e ś ­ lonych g u s t ó w i u p o d o b a ń . O ś r o d k i w y t w ó r c z o ś c i m i e j ­ skiej są zdolne o d d z i a ł y w a ć na r ó ż n i c o w a n i e się potrzeb. Pojawienie się miast to w y s t ą p i e n i e t a k ż e odmiennych w z o r c ó w k u l t u r o w y c h , odmiennych s t y l ó w życia: m i e j ­ skiego i niemiejskiego. Z procesem t y m w i ą ż e się oczy­ wiście zjawisko stopniowej polaryzacji k u l t u r y i w n i m d o p a t r y w a ł b y m się genezy sztuki elitarnej i ludowej. Wraz z rozwojem miast sztuka plemienna zyskuje p o s t a ć ludowej. Proces ten zachodzi w s p ó ł c z e ś n i e i w Mongolii, gdzie np. szamanistyczne r e k w i z y t y k u l t u r y plemiennej spo­ t y k a j ą się obecnie z a k c e p t a c j ą w y ł ą c z n i e w a r s t w l u ­ dowych. Natomiast r e k w i z y t ó w tych nie odnajdujemy dziś z u p e ł n i e w życiu inteligencji. Wolno p r z y p u s z c z a ć , że jeszcze w stosunkach feudal­ nych r e k w i z y t y te działały silniej na w y o b r a ż e n i a szero­ k i c h rzesz pasterzy niż na inne grupy ówczesnego spo­ ł e c z e ń s t w a . Stopniowe odchodzenie od t r a d y c j i szamanistycznych, w k t ó r y m to procesie p r z e w o d z i ł y nie­ w ą t p l i w i e w a r s t w y uprzywilejowane, było podstawą swoistej sublimacji powszechnie d o s t ę p n y c h t r e ś c i z w i ą ­ zanych z lamaizmem. Na tej też drodze d o k o n y w a ł a się w s t ę p n a elitaryzacja k u l t u r y , p r o w a d z ą c a do w y k s z t a ł ­ cenia się już w naszym czasie n u r t u k u l t u r y o charak­ terze zdecydowanie e l i t a r n y m . Okolice somonu Bajan. II. 36. Krąg drewniany jurty. rękodzieła artystycznego. Ułan-Bator. Współczesny wyrób spółdzielni 35 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/d888de883664a70d1bffa29ddb22770a.pdf 28ce956d03c94e5febd15a0e7fd599c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4980 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4619 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text oznaczają często z u p e ł n i e nowe modele k u l t u r o w e ) , to stworzy się wtedy aparat badawczy dostatecznie bogaty do obserwacji historycznie coś w y j a ś n i a j ą c y c h . A j a k to dzisiaj w y g l ą d a ? M y ś l ę , że nie obronimy pojęcia k u l t u r y ludowej m ó w i ą c o tzw. k u l t u r z e maso­ w e j . Ona istnieje jako t w ó r bardzo trudno u c h w y t n y , jako „ ż y w y duch" o bardzo niejasnych zarysach. M a m w r a ż e n i e , że obraz dzisiejszy s u p r a s t r u k t u r y k u l t u r o w e j sprowadza się do r ó ż n y c h zespołów k u l t u r ś r o d o w i s k o ­ w y c h , z w ł a s n y m i o ś r o d k a m i t w ó r c z y m i . Na p r z y k ł a d osoba k o p i u j ą c a „ T r ę d o w a t ą " jest t w ó r c ą k u l t u r y ; oka­ zało się, 'że ten t y p l i t e r a t u r y musi istnieć i k r ą ż y ć . To jest artysta, k t ó r y w y c z u ł zapotrzebowanie; on tworzy dzieło, k t ó r e nie f u n k c j o n o w a ł o , tworzy nowe podniety, t w o r z y nawet pewien głód, m o ż e w i ę k s z y niż d o t y c h ­ czas. Nawet radio ugięło się przed t y m zapotrzebowa­ niem. Jak w i d a ć , w y c o f u j ę się na stanowisko c a ł k o w i c i e pasywne. Nie chcę m ó w i ć o genetycznych zależnościach w kulturze, o prawach przebiegu zjawisk, o procesach p r z e b i e g a j ą c y c h . P r a g n ę s u g e r o w a ć , że trzeba się ogra­ niczyć do tego, aby pod o k r e ś l o n y m i datami zapropono­ w a ć pewne p o d z i a ł y ś r o d o w i s k o w e , zająć się opisem k u l t u r y t y c h ś r o d o w i s k , a dopiero z tych opisów u k ł a ­ dać dalej obserwacje generalne. T a k ą o k r ę ż n ą d r o g ą dochodzę do odpowiedzi na p y ­ tanie o t r e ś ć pojęcia „ k u l t u r a ludowa", „ s z t u k a ludowa'-. W Polsce m i e l i ś m y do czynienia aż po w i e k X V I I I r a ­ czej z r ó ż n y m i k u l t u r a m i ś r o d o w i s k o w y m i , j e d n y m i „ e l i t a r n y m i " , i n n y m i „ ś r e d n i m i " . Przeciwstawienie e l i ­ tarna — ludowa nie sprawdza się ani w starszej l i t e r a ­ turze, ani teatrze. B y ć m o ż e , że w starej Polsce w n i e ­ k t ó r y c h k u l t u r a c h ś r o d o w i s k o w y c h (inp. c h ł o p s k i e j w o ­ j e w ó d z t w wschodnich w X V I I wieku) funkcjonowały ludowe o ś r o d k i artystyczne, ale w y d a j e się, że w obra­ zie naszej przeszłości inne zjawiska p r z e s ł a n i a k u l t u r a „ ś r e d n i a " , bardziej od „ l u d o w e j " uniwersalna. ALEKSANDER JACKOWSKI W a r t o ś ć dzisiejszej dyskusji w i d z ę w t y m , że poka­ zała ona u m o w n o ś ć pojęcia sztuki ludowej i że posta­ w i ł a liczne znaki zapytania tam, gdzie dotychczas z w y k ł o widzieć się pewien ustalony schemat. I w ł a ś n i e o to nam, jako inicjatorom, g ł ó w n i e chodziło. Pojęcie sztuki ludowej jest p r o d u k t e m o k r e ś l o n e j epoki i przejmujemy je dziś jako r e l i k t przeszłości. P o w o ł a n e do życia w okresie r o m a n t y z m u m i a ł o w ó w ­ czas i n n ą nieco t r e ś ć z n a c z e n i o w ą , i n n y kontekst k u l ­ t u r o w y i s p o ł e c z n y . P o w s t a ł o w czasie, gdy inne zabar­ wienie i sens m i a ł y choćby takie o k r e ś l e n i a j a k ojczyz­ na, ojcowizna, lud, n a r ó d . Nie jest w i ę c pojęcie sztuki ludowej k a t e g o r i ą logiczną, z a m k n i ę t ą , a trzeba je t r a k ­ t o w a ć jako p o j ę c i e nieprecyzyjne. Pojęcie, k t ó r e w r a z z rozwojem naszej wiedzy o w ł a s n e j historii i kulturze zmienia się, rozszerza, traci o s t r o ś ć . P o j ę c i e wreszcie — ahistoryczne, co s ł u s z n i e p o d k r e ś l i ł w swej p i ę k n e j w y ­ powiedzi prof. Piwocki. S ą d z ę , że g d y b y ś m y mogli odrzucić wszelkie r e l i k t y , z a p o m n i e ć o tradycji, o ciągłości k u l t u r y , k t ó r a w y r a ż a się nawet w zachowaniu nazw spraw i rzeczy — z a s t ą ­ p i l i b y ś m y pojęcie „ l u d " i n n y m i , d o k ł a d n i e j s z y m i o k r e ś ­ leniami. Zabieg t a k i wydaje się jednak w praktyce t r u d n y , a nawet n i e m o ż l i w y , nasza k u l t u r a , literatura, historia s t a ł y b y się bowiem uboższe, straty b y ł y b y być m o ż e w i ę k s z e niż zyski. Z a c h o w u j ą c jednak pojęcie „ l u d u " w znaczeniu po­ tocznym, o g ó l n y m — n a l e ż y chyba w badaniach nauko­ w y c h , t a m gdzie to m o ż l i w e i celowe, p o s ł u g i w a ć się o k r e ś l e n i a m i w ę ż s z y m i , a zarazem bardziej k o n k r e t ­ n y m i . Istnieje bowiem n i e b e z p i e c z e ń s t w o zacierania od­ r ę b n o ś c i zjawisk przez p o d c i ą g a n i e ich pod w s p ó l n y m i a n o w n i k . Badanie np. grupy malarzy cechowych p r a ­ c u j ą c y c h dla masowego odbiorcy w i n n o u w z g l ę d n i a ć p e ł n ą s p e c y f i k ę zjawiska. P r z y j ę c i e nazwy „ m a l a r z e l u d o w i " s p r a w ę zaciemnia, automatycznie bowiem z m u ­ sza do szukania e l e m e n t ó w p o z w a l a j ą c y c h tę g r u p ę u z n a ć za l u d o w ą , a t y m samym nie sprzyja zarysowa­ niu odrębności. W praktyce redaktora pisma, k t ó r e w t y t u l e j u ż ma zawarte o k r e ś l e n i e „ s z t u k a ludowa", w i e l o k r o t n i e spo­ t y k a ł e m się z t y m , że autor pisząc o c i e k a w y m zagad­ nieniu rozpaczliwie u s i ł o w a ł w c i s n ą ć je w r a m y „ s z t u k i ludowej", aby j a k o ś p a s o w a ł o do pisma, do dyscypliny naukowej (np. wota srebrne, w y c i n a n k i X V I I w., znaki wodne na papierze). W k o ń c u zabieg t a k i często oka­ z y w a ł się m o ż l i w y , ale „ s z t u k a l u d o w a " za k a ż d y m r a ­ zem z n a c z y ł a coś innego. Raz b y ł a to t w ó r c z o ś ć mas analfabetycznych (a w i ę c i w s i , i p r o l e t a r i a t u miejskie­ go), kiedy indziej zaś chodziło o t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą wsi, przy czym i t u n i e k t ó r z y badacze zaliczali do „ s z t u ­ k i l u d o w e j " całość artystycznej produkcji, i n n i zaś j e ­ dynie t ę jej część, k t ó r a o p i e r a j ą c się o w y p r a c o w a n y zbiorowo „ k a n o n " estetyczny m i a ł a o k r e ś l o n e cechy sty­ listyczne. B y w a ł o też, że m ó w i ą c o sztuce ludowej r o z u ­ miano pod t y m jedynie s z t u k ę wsi dla w s i , kiedy i n ­ dziej zaś rozszerzano to pojęcie o s z t u k ę w y k o n y w a n ą na u ż y t e k w s i i t d . P r z y j ę l i ś m y milcząco podział naszej k u l t u r y (w w a ­ r u n k a c h rozwarstwienia) na w y ż s z ą (uczoną) i l u d o w ą . W przypadkach t y p o w y c h , skrajnych, wyrazistych m o ż ­ na na ogół u z n a ć t a k ą typologię. A l e j a k ż e się ona staje uproszczona, gdy chodzić nam b ę d z i e o strefy graniczne, o obszary p o ś r e d n i e . Zobaczymy te konsekwencje choćby na p r z y k ł a d z i e naszych m u z e ó w . Jedne — narodowe, miejskie — g r o m a d z ą s z t u k ę uczoną, wysokiej klasy r z e m i o s ł o cechowe, artystyczne. I n n e — etnograficzne, o g r a n i c z a j ą się do k u l t u r y wsi, niekiedy m a ł y c h miaste­ czek. A co się dzieje p o ś r o d k u ? Jak w y g l ą d a ł a i w y g l ą d a k u l t u r a r ó ż n y c h grup l u d n o ś c i , rzemiosło, k t ó r e już nie jest ludowe, a jeszcze nie jest w p e ł n i artystyczne? Jak w y g l ą d a t w ó r c z o ś ć poszczególnych grup, r ó ż n i ą c y c h się k u l t u r ą a nie a t r a t y f i k a c j ą społeczną? Z w i e l k i m zainteresowaniem s ł u c h a ł e m w y w o d u prof. Piwockiego. Chyba to nie przypadek, że r ó w n o l e g l e , bez porozumiewania się ze sobą, podobne w ą t p l i w o ś c i ma w i e l u z nas. Ś w i a d c z y to t y l k o o pewnej p r a w i d ł o w o ś c i , o t y m , że na obecnym etapie naszej wiedzy stosowanie nazwy — amalgamatu (a za t a k i u w a ż a m p o j ę c i e sztuki ludowej) — hamuje widzenie i p r a w i d ł o w ą analizę zjawisk z a c h o d z ą c y c h w kulturze. Trzeba w i ę c w p r a ­ cach naukowych w y c h o d z i ć od k o n k r e t u sytuacji danej grupy, k u l t u r y czy s u b k u l t u r y , a s t o s u j ą c pojęcie sztuki ludowej r e w i d o w a ć j e za k a ż d y m razem i precyzyjnie określać. , ' Kończąc naszą dyskusję p r a g n ę podziękować P a ń s t w u za niezmiernie i n t e r e s u j ą c e wypowiedzi. S ą d z ę , że s p e ł ­ n i ą one znakomicie r o l ę i n i c j u j ą c ą i w r ę c z p r o w o k u j ą c ą dla dalszych dyskusji i a r t y k u ł ó w na tematy teoretyczne. Fot.: Stanisław Biniewski — il. 16; Andrzej Jakimowicz — il. 5 — 8 ; Jacek Olędzki — il. 13, 17, 19—35, rys. — il. 14, 15. II. 1—4 repr. z: L'art dans le monde. Afrique. Paryż 1962. II. 9—12 repr. z: W.G. Archer, Bazaar pain­ tings of Calcuta. Londyn 1953. II. 18. repr. z: Ladislau Forbath. Die Neue Mongolie. Berlin. � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/0ef2759c1cf8bdce6649573bb83c51a7.pdf f0d4f6a00e440c60e7113b4d3e25a026 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:995 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:915 Title A name given to the resource Z badań nad ludową recepcją "Żywotów świętych"/ LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.87-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 54, 1970 WŁADYSŁA W BARANOWSKI z BADAŃ NAD LUDOWĄ RECEPCJĄ "ŻYWOT6W ŚWIĘTYCH" ŻYWOTY ŚWIĘTYCH Z NAJBLIŻSZEGO OTOCZENIA CHRYSTUSA W FOLKLORZE POLUDNIOWEJ CZĘŚCI WOJ. ŁODZKIEGO Do dziś dnia badania z pogranicza etnografii i religioznawstwa rozwijają się w nauce polskiej nadzwyczaj słabeJ. Już przed przeszło stu laty problematyka tego rodzaju zainicjowana została przez Ryszarda Berwińskiego l. Prowadzone one były zarówno przed pierwszą wojną światową, jak również i w okresie międzywojennym. Tu szczególnie należy wymienić prace Stefana Czarnowskiego 2, Kazimierza Dobrowolskiego 3 i Jana Stanisława Bystronia 4. Wbrew wszelkim logicznym uzasadnieniom, tego rodzaju badania w Polsce Ludowej uległy pewnemu zahamowaniu. Dopiero w ostatnich latach ukazało się trochę prac z tego zakresu pisanych zarówno z pozycji laickich 5, jak i katolickich 6. W poR. Berwiński, Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukrytyki. Poznań 1854, t. 1-2. 2 S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego. W: Dzieła t. 1, Warszawa 1950, s. 88-107; tenże, Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii. W: Dzieła t. 4, s. 11-243 i in. ~ K. Dobrowolski, Dzieje kultu św. Floriana w Polsce do połowy XVI w. Warszawa 1923; tenże, Żywot św. Jacka. Ze studiów nad polską hagiografią średniowieczną. "Rocznik Krakowski", t. 20, 1920, s. 20-39 i in. 4 J. S. Bystroń, Z badań nad kultem świętych. "Przegląd Współczesny", 1924, nr 21, s. 143-146; tenże, Kultura ludowa. Warszawa 1947, wyd. II, s. 126-196; tenże, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Warszawa 1960, wyd. II, t. 1, s. 305309 i in. s Por. np. E. Ciupak, Parafianie (Wiejskie parafie katolickie). Warszawa 1961' tenże, Kult religijny i jego społeczne podłoże. Warszawa 1965; tenże, Wincenty Witos o katolicyzmie chlopskim i polityce kościola. "Wieś Współczesna", R. 10, 1966, nr 7, s. 84-89; W. Baranowski, Z badań nad katolicyzmem ludowym okresu pouwłaszczeniowego. Kult "świętych doktorów". "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego", seria 1, 1969, nr 63, s. 83-99 i in. G J. Zdrój, Religijność ludu naszego. "Homo Dei", R. 17, 1948, nr 3/55, s. 313l kowej �88 WŁADYSŁAW BARANOWSKI równaniu jednak z olbrzymią literaturą z pogranicza etnografii i religioznawstwa w nauce innych krajów, nasze badania na tym odcinku przedstawiają się nie najlepiej. Jest zagadnieniem powszechnie znanym, że w ciągu wielu stuleci literatura dewocyjna, a szczególnie tzw. "żywoty świętych", wywarły olbrzymi wpływ na folklor polski 7. Zresztą tego rodzaju zjawisko występuje w folklorze wszystkich krajów zarówno katolickich, jak i prawosławnych. Jedynie w krajach protestanckich, ze zrozumiałych przyczyn dogmatycznych, jest ono znacznie słabsze. Co ciekawsze jednak, analogiczne zjawisko ma miejsce również na terenach zamieszkiwanych przez ludność muzułmańską. Legendarne żywoty świętych chrześcijańskich zostały tam zastąpione przez podobnego typu opowieści o prorokach, kalifach, tzw. "świętych mężach" itp.8 A wreszcie podobne analogie znaleźć można i na terenach buddyjskich. W krajach katolickich w tradycyjnym środowisku chłopskim olbrzymią rolę odgrywały różnego typu żywoty świętych, z którymi chłop zapoznał się czy to przez lekturę popularnej literatury hagiograficznej, czy też poprzez słuchanie legend z tego zakresu 9. W życiu wsi polskiej tego rodzaju legendy, osnute na tle żywotów świętych, odgrywały olbrzymią rolę. Niekiedy były one tylko powtórzeniem uznanych przez oficjalne czynniki kościelne legend hagiograficznych, bardzo często odbiegały one jednak od tego rodzaju wzorów. W ustnej literaturze ludowej narastały nowe legendy będące tylko luźną przeróbką znanych w literaturze dewocyjnej żywotów świętych. W oficjalnych biografiach świętych wyróżnić można cały szereg wielokrotnie powtarzających się schematów 10. Szczególnie wyraźnie występuje to w odniesieniu do żywotów świętych z początkowego szerzenia 321. Znacznie są studia W. Piwowarskiego, TUpologia religijna "Studia Warmińskie", t. 1, 1964, s. 115-197. 7 Tak oto charakteryzował to zagadnienie znakomity znawca liter.atury ludowej J. Krzyżanowski: "Żywoty świętych - najbardziej ludowy produkt piśmiennictwa ludów chrześcijańskich, żywy od schyłku starożytności, po dzień dzisiejszy C .. ) Folklor polski nasiąkał pierwiastkami hagiograficznymi od wczesnego średniowiecza (...) Cała ta jednak olbrzymia dziedzina hagiografii ludowej leży dotąd odłogiem, nie doczekała się bowiem choćby fragmentarycznie opracowania naukowego", Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 479-480. 8 Por. np. Handworterbuch des Islam. Leiden 1941; The Encyclopaedia of Islam. Leiden-London 1960, t. l i n.; M. Gaudefroy-Demombynes, Mahomet. Paris 1957 i in. g Odnośnie s'tosunków bretońskich, por. np. Y. Brekilien, La vie quotidienne des paysans en Bretagne au XIX siecle. Paris 1966, s. 90-93. 10 Zagadnienie tzw. typologii świętych w wierzeniach ludowych w nadzwyczaj interesujący sposób poruszył Ciupak, Kult religijny i jego społeczne podłoże, s.47-83. katolików bardziej południowej krytyczne Warmii. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" się chrześcijaństwa, czy też ze średniowiecza 11. Również i w folklorze, zarówno w Polsce, jak i w wielu innych krajach, wyraźnie występują tego rodzaju schematy. Niejednokrotnie usłyszeć można niemal takiej samej treści żywoty kilku różnych i zupełnie niepowiązanych ze sobą świętych. Na terenie, którym się zajmuje ta praca, a więc w południowej części województwa łódzkiego 12, dość wyraźnie występują pewne schematy, a więc żywoty męczenników-apostołów z początkowych okresów szerzenia się chrześcijaństwa, żywoty kapłanów-męczenników lokalnego pochodzenia (św. Wojciech, św. Stanisław, św. Andrzej Bobola i in.), żywoty królów-męczenników (św. Zygmunt, św. Wacław i in.), żywoty świętobliwych biskupów (św. Mikołaj, św. Marcin, błogosławiony Bogumił i in.), żywoty pobożnych młodzieńców, którzy "pełni cnót" zmarli w młodym wieku (św. Kazimierz, św. Stanisław Kostka, św. Alojzy Gon-zaga i in.), żywoty tzw. "świętych panien-męczennic (św. Barbara, św. Katarzyna Aleksandryjska, św. Małgorzata, św. Urszula, św. Dorota i in.), żywoty pobożnych i miłosiernych królowych (św. Jadwiga Śląska, królowa Jadwiga, Kinga i in.), żywoty wzorów "skromności i litościwości" (św. Roch, św. Idzi, św. Izydor "Oracz", św. Franciszek z Asyżu, św. Antoni Padewski, św. Jan Kanty, błogosławiony Jan z Dukli i in.). Tego rodzaju schematy w folklorze omawianego terenu bardzo wyraźnie powtarzają się. Natomiast stosunkowo niewielka liczba świętych wykazuje w legendach ludowych bardziej zindywidualizowane cechy. Są to przeważnie osoby z tzw. "Jezusowej świty". W okresie panowania w ciągu kilku stuleci na naszych ziemiach stosunków folwarczno-pańszczyźnianych, w wierzeniach szerokich rzesz ludności wytworzył się feudalny obraz nieba. Tak jak i na ziemi, rów-nież i tam istniała gradacja społeczna. Na samym szczycie tej drabiny stali Bóg Ojciec, syn jego Jezus Chrystus oraz Matka Boska. Ich świtę stanowili ci ze świętych, którzy czy to według Ewangelii, czy teź podań ludowych za życia blisko stykali się ze Świętą Rodziną. Pierwsze miejsce należało się tu "Oblubieńcowi Najświętszej Maryi Panny" - św. Józefowi. Dalej znacznym szacunkiem cieszyła się "babka Chrystusowa" i "Matka Najświętszej Panny" - św. Anna. Znacznie bardziej w cieniu pozostawał jej małżonek, św. Joachim. Spośród uczniów i towarzyszy li Por. np. E. Lucius, Die Anfiinge des HeiLiaenkultus in der christlichen Kirche. Tlibingen 1904; P. Saintyves, Essai de mythoLogie chretienne. Les saints successeurs des dieux. Paris 1907; H. Delehaye, Les origines du culte des martyrs, Bruxelles 1933 i in. 12 Praca ta oparta została w głównej mierze na badaniach terenowych prowarizonych w latach 1965-1969 na terenie powiatów: piotrkowskiego, bełchatowskiego, radomszczańskiego, paję~zańskiego, wieluńskiego i wieruszowskiego. �'90 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Chrystusowych na pierwszy plan wysuwała się w mniemaniu ludu osoba św. Piotra i Pawła, dalej św. Jana Chrzciciela (którego często mylono ze św. Janem Ewangelistą, lub Janem Nepomucenem), św. Łukasza, św. Jakuba, św. Bartłomieja, św. Marii Magdaleny (często mylonej z innymi Mariami, o których wspominały Ewangelie i różne legendy). Specjalniejsze miejsce zajmował Archanioł Michał i Archanioł Gabryjel. Do tej "J ezusowej świty" zaliczony był również olbrzym św. Krzysztof, który na swych barkach nosił Zbawiciela. Dalszy krąg stanowili święci szczególnie mili Chrystusowi, którzy dzięki temu posiadali w sferach niebieskich olbrzymie wpływy. Dalej szli zaś inni święci, błogosławieni czy też kandydaci na świętych. Co do znaczenia· w sferach niebiańskich poszczególnych świętych, to zdania były dość podzielone. Niekiedy w dwóch sąsiadujących ze sobą parafiach utrzymywały się w tej dziedzinie naj zupełniej odmienne poglądy. Na ogół jednak wszędzie, uznawano prawie bezspornie, że wielkim znaczeniem w sferach niebiańskich cieszą się ci święci, którzy ongiś stali blisko świętej Rodziny. W tradycyjnym środowisku wiejskim bardzo szeroko był rozpowszechniony kult św. Józefa 13. Jest to na pewno jedna z czołowych, zarazem jednak jedna z najbardziej kontrowersyjnych postaci chrześcijaństwa. Poświęcona jej też została olbrzymia, niestety zresztą przeważnie malo krytyczna literatura 14. 'Vierzenia związane z postacią św. Józefa ulegały w ciągu wieków wielkim przemianom, w poszczególnych odłamach chrześcijaństwa rola jego jest interpretowana w dość różny sposób 15. Teologia katolicka uznaje w nim "oblubieńca Najświętszej Maryi Panny" i "opiekuna Chrystusa" 16. Wstępując w związki małżeńskie z Maryją był on jakoby człowiekiem jeszcze dość młodym. Dopiero później opowieści apokryficzne zrobiły z niego starca 17. Niektórzy komentatorzy Pisma Świętego, szczególnie prawosławni, starali się wykazać, że pośluPor. np. Piwowarski, Typologia katolików poludniowej Warmii, s. 195. Por. np. V. Mercier, Sair-t Joseph, epoux de Marie, pere noul"Ticier de Jesus, patron de l'Eglise, d'apres l'Ecriture Sainte et la tradition. Paris 1895, J. Renard, Saint Joseph et l'enfance de Marie et de Jesus. Tours 1920; Ch. Sauve, Saint Joseph intime. Paris 1920; G. Sinibaldi, La grandezza di Giusseppe. Roma 1927; L. E. Dubois, Saint Joseph. Paris 1929; J. Muller, Der heilige Joseph. Die dogmatischen Grundlagen seiner besonderen Verehrung. Innsbruck 1937; H. Wirtz, Der heilige Joseph heute, Tatsachen, BUder und Gedenken. Heidelberg 1951; D. Buzy, Saint Joseph. Paris 1951; H. Rondet, Saint Joseph. Etude theologique et doctrinale. Paris 1954 i in. 15 Por. np. Realencyklopiidie filr protestantische Theologie und Kirche. Leipzig 1901, t. 9, s. 354-359. 16 Por. np. Enciclopedia cattolica. Roma 1951, t. 6, s. 790-806. 17 Podręczna encyklopedia kościelna. Warszawa 1910, t. 19-20, s. 130. 13 14 �Z badań nad Ludową recepc;jq "żywotqw 91 świętych" biając Maryję był już wdowcem i posiadał synów (wzmianki o tzw. braciach Chrystusa). W katolicyzmie przyjmuje się, że pozostawał w stanie abstynencji seksualnej 18. Kult św. Józefa 19, w średniowieczu dość słaby, począł się rozwijać szerzej właściwie od XIV stulecia. W drugiej połowie XVI w. przybrał on bardzo poważnie na sile. Do szerokich rozmiarów rozrósł się on w okresie kontrreformacji. Znaczną rolę odgrywała postać tego świętego również w katolicyzmie XIX w. Np. od 1870 r. został on uznany za protektora kościoła powszechnego. Był on też patronem rodzin chrześcijańskich, małżonków, rzemieślników, dobrej śmierci. Wreszcie już w XX stuleciu doczekał się on nowego awansu na patrona mas pracujących, a dniem św. Józefa, "Pracownika" czy nawet niekiedy "Robotnika", nie bez politycznych przyczyn został 1 maj 20. Postać św. Józefa bardzo mocno odbiła się w folklorze różnych krajów katolickich 21. Różne legendy z nią związane znane były zarówno na terenie Włoch 22, Francji 23, czy również innych krajów o ludności katolickiej. Na wsi polskiej postać św. Józefa spopularyzowana była od dawna. Nie bez znaczenia mogły tu być nadzwyczaj rozpowszechnione jasełki, w których zwykle występowała postać św. Józefa 24. Również w kolędach ludowych przewijała się ta postać. A jedna z bardziej popularnych kolęd rozpoczynała się od słów "Pomaluśku Józefie" 25. Występował on 18 "Wedle powszechnej wiary kościoła zachodniego, żył w dziewictwie", K. Radoński, $więci i blogosławieni kościoła katolickiego. Warszawa-Poznań-Lublin 1948, s. 237. 19 Por. bezkrytyczną pracę z tego zakresu S. Sza.franiec, Kult świętego Józefa. "Homo Dei", 1958, t. 27, s. 165---169. 20 W. Mysłek, Kościół współczesny. Warszawa 1963, s. 151-152. 21 P. Toschi, Giuseppe (nel folklore). W: Enciclopedia cattoLica, t. 6, s. 805. 22 Por. np. L. Sorrento, Una curiosa legenda di s. Giusseppe daHe Alpi aHa Sicilia. W: Atti deI III Congresso d'Arti e Tradizioni Popolari, Roma 1936, s. 545547. 23 Par. np. A. Van Gannep, Manuel de folklore fran(;ais contemporain. Paris 1937, t. 3, s. 486. 24 Opisując stosunki z połowy XVIII w. proboszcz w Rzeczycy w dzisiejszym pow. rawskim, Jędrzej Kitowicz, wspomniał o ówczesnych jasełkach, w których bardzo ważną rolę odgrywał św. Józef: "pod tą szopką zrobiony był żłobek, a czasem kolebka (. .. ), w tej lub w tym osóbka Pana Jezusa (... ), z drugiej strony Maryja i Józef stojący przy kolebce w postaci nachylonej, afekt natężonego lwchania i podziwienia wyrażający", J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III. Wrocław 1951, s. 60 25 M. Mioduszewski, Pastorałki i kolędy z melodyjami czyli piosenki wesołe ludu. Kraków 1845, s. 142-143. Por. też K. Miarka, Kantyczki, kolędy i pastorałki w czasie świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane z dodatkiem pieśni przy- �92 WLADYSLA W BARANOWSKI także w tekstach modlitw. O popularności tego świętego świadczy nadzwyczaj często używany dawniej w stosunkach wiejskich zwrot "Jezus, Mary ja, Józef". W poprzednich stuleciach, a więc w wieku XVIII i XIX, postać św. Józefa cieszyła się chyba największą popularnością. W XX w. w środowisku klerykalnym wsi jej znaczenie zmniejszyło się. Nadal jednak dość powszechnie uważany jest św. Józef za pierwszego po Jezusie i Matce Boskiej z dostojników niebiańskich. Typ św. Józefa, jaki się wytworzył w wierzeniach środowiska wiejskiego, szczególnie bliski mógł być chłopu. Prosty cieśla, dobrotliwy staruszek "Józef mąż zacny", jak mówiły o nim słowa kolędy, prawdziwy opiekun Maryi i jej Dzieciątka, był osobą wyjątkowo milą dla środowiska wiejskiego. Nie zastanawiano się tu nad trochę niezrozumiałymi dla wsi polskiej ślubami czystości, "dziewictwie", w jakim żył biblijny Józef. Dla opinii wiejskiej łatwiejsze było inne skojarzenie. Ileż to razy w stosunkach wiejskich młoda wdowa czy nieślubna matka wychodziła za mąż za wiekowego, ale o dobrym charakterze starca, który zarówno jej, jak i jej dziecku stworzyć mógł odpowiednie warunki bytowe, otoczyć czułą opieką. W ten sposób pojmowała opinia wiejska mułżeństwo Maryi, i z tych też przyczyn św. Józef musiał być dla niej wiekowym starcem o wyjątkowo dobrym i miłym usposobieniu. W folklorze polskim postać św. Józefa występowała dość często. Na omawianym terenie, tak zresztą jak to ma miejsce i w wielu innych częściach Polski, a również i w większości innych krajów katolickich, a więc np. Austrii, południowych i zachodnich Niemczech, Francji i Belgii, najczęściej występował schemat legendy, w której św. Józef pod postacią dobrotliwego żebraka lub pielgrzyma wędrował po świecie. W czasie swych wędrówek pomagał ubogim, karcił niekiedy złych i chciwych bogaczy. Istnieje cały szereg wariantów tych legend.' A więc np. pewnemu biedakowi, który przymierał głodem na przednówku, dał ów wędrujący pielgrzym cudowny woreczek, z którego mógł wysypać tyle zboża, ile mu było potrzeba na wyżywienie swoje i rodziny. Dowiedział się o tym zły bogacz i symulując nędzarza wyżebrał od św. Józefa drugi taki sam woreczek. Zamiast zboża wypadła jednak z niego olbrzymia ilość myszy, które zjadły mu cały zapas zboża, tak że na przednówku musiał się zadłużyć w bardzo poważny sposób 26. Inny wariant tej legendy wiąże się ze sprawą rozpowszechnienia koniczyny, która dawniej uważana była jakoby za "zboże św. Józefa". Oto w ciągu roku używanych. Mikolów 1963, s. 137-188; Kolędy Warszawa 1956, s. 111-113 i in. 26 Informacje z Osjakowa, pow. Wieluń. godnych i pastorałki. �Z badań nad ludowq recepcjq "żywotów P3 świętych" biedny chłop na wiosnę nie miał zupełnie ziarna do siewu. Bardzo nad tym bolał. Szczególnie zaś przykro mu było myśleć o tym, że ze względu na brak paszy w przyszłym roku będzie musiał sprzedać ukochanego konia i krowy. Gdy jednak przyszedł do jego chałupy stary i zmęczony żebrak, podzielił się z nim ostatnim kawałkiem chleba. I oto ów przybysz odwdzięczył się mu dając torbę z nieznanym drobnym ziarnem, zapowiadając, że z niego wyrośnie wspaniała pasza dla żywego inwentarza. Dowiedział się a tym zły bogacz i udając biedaka począł prosić wędrowca również a tego rodzaju nasienie. Św. Józef nie poskąpił mu go. Oto jednak gdy na polu biedaka wyrosła dorodna i gęsta koniczyna, dzięki której mógł \ovy~;ywić cały swój inwentarz i od krów otrzymywać wielką ilość mleka, to na ziemi złego bogacza wybujały osty, z którymi przez wiele lat nie mógł sobie dać rady 27. Ta legenda a "ziarnie św. Józefa" znana jest również i w innych częściach Polski 28. W innej legendzie ludowej wędrujący po świecie św. Józef uleczył biednego cieślę, któremu belka zmiażdżyła nogę, a który chętnie podzielił się ostatnim kawałkiem chleba z wędrowcem. Gdy następnie ów staruszek zaszedł do dworu, zły dziedzic wypuścił na niego sforę psów. O dziwo jednak, psy łasiły się do staruszka. Następnie zaś gwałtownie zaatakowały sv;cgo dotychczasowego pana, którego bardzo mocno pogryzły czy też n3\ovet zagryzły na śmierć 2:.:) W różnych innych legendach wspomina się, jal;;: to św. Józef pomagał biednemu i choremu chlopu stawiać chałupę, wyciągnął z błota tonącego woźnicę, odprowacl/:ił do domu zbłąkane dziecko itp. We wszystkich tych opowiadaniach występował zwykle św. Józef jako dobrotliwy staruszek wędrujący pn świecie w stroju żebraka czy też pielgrzyma. Z pewnością tego typu legendy bardzo chętnie były opowiadane ongiś przez wędrownych żebrakó'vv czy też różnego rodzaju obieżyświatów. Ich sens był vv rzeczywistości bardzo wyraźny. Skłaniały one biedującego chłopa clO dzielenia sic resztkami jadła z wędrov"cami, do udzielania poparcia żebl'zc)cym. Prócz tego postać św. Józefa występowała w różnych dawnych legendach ludowych związanych z tematyką biblijną, a więc w opmviadaniach a narodzeniu Jezusa, o ucieczce do Egiptu itp. Naturalnie występował on tu w drugorzędnej roli u boku Jezusa i Maryi. Prawie zawsze wspominało się a nim jako a dobrotliwym staruszku, czułym opiekunie Matki Boskiej i jej Dzieciątka. W podobny sposób występowała ta postać w różnych pieśniach pobożnych, kolędach itp. Informacje z Konopnicy, pow. Wielllń. Por. np. dość podobny tekst legendy pt. Ziarno Zorza na rok 1925", Wilno 1924. s. l:l7--140. 29 Informacja z MailIszyna, pow. Radomsko. 27 28 świętego Józefa. "Kalendarz �94 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Od utartego schematu odcina się jedna, mocno już zresztą zatarta, legenda z terenu pow. pajęczańskiego 30, dotycząca uluycia ciała Chrystusa w skalnej grocie. Występuje w niej również ów dobrotliwy staruszek, św. Józef, opiekun Jezusa. Otóż z pewnością ta legenda, wywodząca się z jakiegoś kazania kościelnego albo z lektury jakiejś książki treści dewocyjnej, dotyczy zupełnie innego Józefa. Zgodnie z powszechnie przyjętą interpretacją teologii katolickiej, św. Józef, "Oblubieniec Najświętszej Maryi Panny", umarł jeszcze przed wystąpieniem Jezusa 31. Natomiast występuje tam inna postać Józefa z Arymatei 32. Był to jakoby krypto-chrześcijanin, człowiek bogaty i wpływowy, posiadający grób wykuty w skale w pobliżu Golgoty, który oddał na przyjęcie zwłok Chrystusa 33. NaturaInie wiejski słuchacz nie bardzo rozróżniał tych J ózefów, których spora ilość znajdowała się wśród świętych i błogosławionych Kościoła katolickiego. Dla niego istniała jedna tylko postać - św. Józefa, dobrotliwego staruszka, opiekuna Jezusa. Stąd też i działalność Józefa z Arymatei w słabo zorientowanym w sprawach teologicznych środowisku chłopskim została przypisana temu staruszkowi. Wreszcie można wspomnieć, że niekiedy mylono osobę św. Józefa z unickim patriarchą połockim, Józafatem Kuncewiczem, który zosLał zabity w 1623 r. przez prawosławnych na Białorusi, w okresie ostrych walk między unią a dyzunią 34. Postać ta szczególnie w okresie międzywojennym dość chętnie była eksponowana przez katolicyzm polski. Stąd też pochodzi prawdopodobnie wiadomość z terenu pow. wieruszowskiego 35, ze środowiska stojącego zresztą na bardzo niskim stopniu rozwoju kulturalnego, o tym jak to "Ruscy" zabili opiekuna Chrystusa, św. Józefa, i stąd narazili się na niełaskę niebios. Osobnym zagadnieniem może być sprawa "słynących z cudów" obrazów św. Józefa w kościołach 36, czy wreszcie postaci tego świętego w sztuce ludowej 37. Zagadnienia te \vychodzą już jednak poza ramy tej pracy. Bliska chłopu postać św. Józefa z legend ludowych cieszyła się dużą JOl 31 Iaformacja z Bobrownik, Radoński. Op. cit., s. 237. pOW. Pajęczno. Enciclopedia cattolica, t. 6, s. 806. Radoński, op. cit., s. 237-238. :q POl'. np. A. Guepin, Saint Josaphat archeveque de Polock ma.rtyr de l'unite cathoiiq1.le. Roma 1874; W. Kalinka, Zywot św. Józajata Kuncewicza. Lwów 1907; E. Likowski, Historia unii Ko.kioła ruskiego z kościołem rzymskim. Poznań 1875, s. 79-97; J. Woliński, Polska i kościół prawosławny. Lwów 1936, s. 79 i in. 35 Informacja z Bolesławca, pow. Wieruszów. '6 Por. np. W. Pogorzelski, Święty Józef w cudownym obrazie Kolegiaty Kaliskiej. Włocławek 1931, s. 30-102. 37 Por. np. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe. Kraków 1962, s. 61-63. ;l2 '3 �Z badań nad ludowq recepcjq "żywotów świętych" popularnością w środowisku wiejskim. Odnoszono się do niego "z ogromną czcią i nabożeństwem" 38. W środowisku wiejskim bardzo dużym szacunkiem i pDważaniem cieszyła siG również postać babki Jezusa Chrystusa, św. Anny. Według nauki katolickiej była ona córką kapłana z Betlejem, Matana 39. Mężem jej był św. Joachim. Przez dłuższy czas była bezpłodną, dopiero w starszym wieku porodziła córkę. Kult jej rozwinął się w świecie katolickim raczej dość późno. Szczególnie silne formy przybrał on jednak w Bretanii 411 (np. Sainte Anne d'Auray) i we francuskiej Kanadzie 41 (np. Sainte Anne de Beaupre). W Polsce, szczególnie na wsi, kult św. Anny był dość żywy. Silny był on zwłaszcza na Śląsku. Na omawianym terenie naj mocniej występował on w południowo-wschodniej części pow. radomszczańskiego. Wiąże się to z tym, źe niedaleko Przyrawa został wzniesiony w 1609 r. przez kasztelana sądeckiego i starostę olsztyńskiego, Joachima Ocieskiego, kościół klasztorny pod wezwaniem św. Anny dla bernardynów. Po ich kasacie zostal on w 1869 r. przejęty przez dominikanki 42. Miejscowość ta nazywa się teraz Święta Anna. Uważana jest też Dna za ważny ośrodek kultowy dla dość dużego nawet terenu, odwiedzana też jest przez liczne pielgrzymki udające się do Częstochowy. Kult więc świętej Anny w tej właśnie części pow. rad.omszczaóskiego jest znacznie silniejszy niż w innych okolicach. Dla północno-wschodniej części omawianego terenu duże znaczenie miał ośrodek religijny w Smardzewicach w pow. opoczyóskim 43, gdzie znajduje się uznany za cudowny obraz św. Anny 44. Warto też może wspomnieć, że we wsiach pow. wieluóskiego i wieruszowskiego, leżących blisko granicy śląskiej, w okresie międzywojennym, gdy liczni mieszkańcy tego terenu poczęli się udawać do pracy na Śląsk, pod tamtejszym wpływem wzrósł też kult św. Anny. Liczni inforrnatorzy wspominają, że "za carskich czasów" nie odnoszono się do niej z taką czcią "jak za polskich czasów". '" W. Witos. Moje 1cs]Jomnienia, t. l, Paryż 1964, s. 97. Z\vraca na ta uwagę E. Ciupak, Wincenty Witos o katolicyzmie chłopskim i polityce kościoła. "Wieś Współczesna" R. la, 1966, nr 7, s. 86. 39 Por. np. A. Masseron, Sainte Anne. Paris 1926; M. V. Roman, Sainte Anne, Her Cult and Her Shrines. New York 1927 i in. 40 H. Ghćon, Sainte Anne d'Auray. Paris 1931. II Par. np. P. V. Char land, Sainte Anne et son culte, t. 1-3. Quebeck 19U-19:21. 4" Katalog kościołów i duchowieństwa diecezji częstoch.owskiej. Częstochowa 1958, s. B4: Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 2 (województwo łódzkie), WarSZa\Na 1954, s. 252-254. 43 Por. np. Opisanie cudów doznanych przy obrazie św. Anny w Smardzewicach .. Lwów 1756. H J. Wiśniewski, Dekanat opoczyński. Radom 1913, s. 208 n. �96 WŁADYSŁAW BARANOWSKI Na wsi kult św. Anny największym uznaniem cieszył się w środowisku starszych kobiet wiejskich. Łatwo to można zresztą wytłumaczyć. Olbrzymia część kobiet wiejskich marzyła skrycie, że wydadzą na świat znakomite dziecię, które w przyszłości zostawszy księdzem, czy być może nawet biskupem, opromieni ją swoją sławą. Lata jednak szły i marzenia nie ziszczały się. Można je jednak było snuć dalej. Oto może wnuk dojdzie do tych wymarzonych zaszczytów kościelnych, których część spłynie na jego babkę. Wzorem dla nich stawała się więc Ś\v. Anna. Do niej to żarliwie wznosiły one swe modlitwy 45. A że znaczenie starszych kobiet w wiejskiej sp()łeczno~;ci katolickiej było bardzo duże. stąd też w pewnym stopniu wypływały siły tego kultu Chrystusowej babki. Postać św. Anny odgrywa dość dużą rolę w folklorze wszystkich niemal narodów katolickich ,16. Również i w folklorze polskim zachowało się niemało podań o tej postaci. Zarówno ikonografia kościelna jak i ludowe wizerunki przedstawiają zwykle św. Anne; wraz z Matką BOSke! i Dzieciątkiem Jezus 47. Niekiedy malowano jej wizerunek jako piE;kncj kobiety, w średnim wieku, o anielsko dobrej twarzy, która np. uczy swą młodziutką córeczkę Maryję 48. ~".Jedna z informatorek z północno-wschodniej części pow id' LJ wiei U!iski":';:). starsza już wiekiem kobieta, w trakcie bardzo szczerej rozmowy zwierzyła się mi, że całe życie pragnęła mieć syna księdza. W młodości więc zanosiła a to gorące modły do Matki Boskiej. Lata jednak mijały i żaden z jej synów nie wykazywał skłonności do nauki. Niemal już zrezygnowała ze sVioich marzel1, gdy oto w pe,,,·nym momencie pod wpływem usłyszanego żywota św. Anny nastąpił w niej pewnego rodzaju przełom i wstąpiła w nią nowa nadzieja. oto poczęła się gorąco modlić do św. Anny, aby za jej instancją któryś z jej wnuków doszedł na drodze duchownej do vvysokich godności i swą chwałą podnió,ł w oczach całej społecznoś'2i wiejskiej swą babkę. W marzeniach swych widziała się S7anO"Nancłpowszechnie babką biskupa, do której z całym szacunkiem odnosi się nie tylko cała wieś, ale nawet ksia,dz proboszcz. 'N momencie tvch opowiadal1 "j,Jl'a kobieta była już pogodzona z losem. Wiedziała, że żaden z jej wnuków nie pójdzie na drogę duchowną. Tłumaczyła to tym, że kiedyś złożyła ślubowanie, że ucla siq z pielgrzymką do miejscowości Święta Anna, koło Przyrowa. Ze względu jednak na pilne roboty gospodarskie zlekceważyła wówczas te obietnice, co w jej mniemaniu zagniewać musiało św. Annę. Zawiedziona kobieta nadal jednak codziennie modliła się do św. Anny. 4<; Por. np. P. Tos2hi, La poesia religiosa deI popolo italiano. Firenze 1922; B. Kleindschmidt, Die heilige Anna. lhre Ve1'eh1'ung in Geschichie, Kunst und Volkstum. Dusseldorf 1930 i in. 47 Na omawianym terenie liczne były obrazy i rzeżby kościelne przedstawiające śvv. Annę: Katalog zabytków s,ztuki w Polsce, t. 2. s. 205-:;1;7. PUl'. leż Rcinfuss. op. cit., s. 67, 85 i in. 48 Por. np. "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 2, 1967, s. 216 (reprodukcja ludowego obrazu malowanego na szkle, przedstawiającego św. Annę z Matką Boską). �Z badań nad Ludowq recepcjq ••żywotów świętych" 97 W opowiadaniach ludowych sporo miejsca poświęcano nie samej An~ nie, ale raczej narodzeniu oraz dzieciństwu Maryi. Najczęściej legendy ludowe z tego terenu opowiadaly o bezpłodności św. Anny, co było przyczyną wielu zmartwień zarówno dla niej, jak i dla św. Joachima. Mimo tego, że prowadzili życie bardzo pobożne, sąsiedzi wytykali ich palcami mówiąc, że to na skutek ich grzechów nie godni są, aby posiadali dzieci. Zrozpaczone małżeństwo ufundowało kaplicę (kościół), znaczną część majątku rozdało ubogim, a Joachim udał się w daleką pielgrzymkę (do Rzymu, do Częstochowy), w czasie której ukazał mu się anioł zwiastując radosną nowinę, że żona jego powije córkę a cudownych właściwościach. Ta więc część legendy o św. Annie była naj zupełniej zgodna z jej oficjalnymi żywotami 49, z którymi się mógł zetknąć wiejski czytelnik lub słuchacz. Niekiedy jednak z tą częścią legendy miesza się i inny wariant o tym, jak to zła teściowa i cała rodzina męża domagała się, aby oddalił ją od siebie jako bezpłodną. Anna uczyniła jednak ślub, że jeśli będzie miała dziecko, poświęci je Bogu 50. Ten fragment legendy przypomina opowieść biblijną o innej Annie, żonie Elkana, również bezpłodnej, która potem uczyniwszy ślub, urodziła proroka Samuela 51. Tak więc bardzo możliwe, że opowiadania biblijne o dwóch różnych Annach w legendzie ludowej zlały się w jedno. Inne wątki ludowych opowiadań o św. Annie bardzo mało mają dramatycznych momentów. Mówią one przeważnie o dzieciństwie Maryi, a w opowiadaniach tych rola św. Anny jest stosun!cowo bardzo mała. Również w wielu legendach dotyczących dzieciństwa Jezusa ubocznie występuje postać św. Anny jako jego babki. Od wielu wieków znane były na terenie Polski pieśni pobożne do św. 49 Por. np .•. Święta Anna męża miała Joachima (... ) Oboje byli sprawiedliwi przed Bogiem, zachowując ro:tkazania Boże i chodząc w drodze pobożności. Na trzy części rozdzielili majętność SW{)ją: jedną Kościołowi Bożemu i kapłanom dawali, drugą ubogim, trzecią sami potrzeby swe opatrywali. Długo żyli bez potomstwa żadnego, owocem małżeństwa i dziatkami cieszyć się nie mogąc, przez co byli strapieni i smutni, a zwłaszcza, gdy jedna dlatego obelżywość spotkała Joachima. Bo gdy szedł do Jeruzalem (. .. ) najwyższy na on czas kapłan, ofiary jego przyjąć nie chciał, mieniąc, iż w niepłodności zakonnego błogosławieństwa nie miał przez jaki tajemny grzech swój (... ) Na mieszkanie do swoich pasterzy na puste miejsce udał (. .. ) a na modlitwach ustawicznych trwając, czasu jednego anioł mu się pokazał od Boga posłany, który mu zwiastował mó'W'iąc: Iż Anna żona twoja, powija córkę wielkiej zacności u Boga ...•. P. Skarga, Żywoty świętych starego i nowego zakonu, t. :3, Kraków 1935, s. 172-173. 511 Informacja z Bobrownik, pow. Pajęczno. " Enciclopedia cattolica, t. l, Roma 1948, s. 1358-1359, E. Dąbrowski, Podręczna encyklopedia biblijrl';!. t. l, Poznań-Warszawa-Lublin 1960, Sc 58. 7 - LUń, tom LIV �98 WLADYSLA W BARANOWSKI Anny 52. W środowisku wiejskim omawianego terenu znanych jest kilka tego rodzaju pieśni 53. Przeważnie śpiewane były one przez starsze wiekiem kobiety, które zwracały się do św. Anny jako do pośredniczki z prośbą o łaskę do jej córki Maryi. Niekiedy w pieśniach tych przedstawiana była ona jako dobrotliwa gospodyni, odnosząca się do wszystkich z dużą sympatią 54. W porównaniu z dość dużą czcią, jaką otaczano w środowisku wiejskim św. Annę, jej mąż, św. Joachim, był stosunkowo rzadko tam wspominany. Nie występował on w legendach lub opowiadaniach ludowych samodzielnie, a tylko jako postać stojąca przy boku św. Anny. O ile też o "Chrystusowej babce" sporo potrafiła powiedzieć każda niemal dorosła kobieta czy mężczyzna, to imię jej małżonka znane jest stosunkowo niewielkiej liczbie bardziej obeznanych ze sprawami religijnymi osób. Stosunkowo znacznie lepiej o tej postaci powiadomieni są mieszkańcy południowo-wschodniej części pow. radomszczańskiego. Wiąże się to z tym, że we wsi Dąbrowa Zielona w 1605 r. wzniesiona została przez kasztelana wieluńskiego, Wojciecha Dąbrowskiego, kaplica cmentarna pod wezwaniem św. Joachima 55. Bardzo blisko znajduje się też wspomniana miejscowość - Święta Anna. Nic więc dziwnego, że na tym terenie kult tego świętego jest trochę żywszy niż gdzie indziej. Poza osobami z najbliższej rodziny Chrystusa w wierzeniach ludowych na pierwszy plan wysuwał się św. Piotr i Paweł. Postacie te zupełnie inaczej wyglądają w oficjalnej nauce kościelnej, a inaczej w wierzeniach i literaturze ludowej. Zarówno św. Piotr, jak bardziej jeszcze może św. Paweł, stali się przedmiotem bardzo rozbudowanych badań ze strony nauki i publicystyki katolickiej, zarówno zagranicznej 56 jak M. Bobowski, Polskie pieśni katolickie od najdawniejszych czasów do końca Kraków 1393, s. 280-330. 5:l Por. np. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 23 (Kaliskie). Wrocław-Poznań 1964. s. 101-102. 54 "Święta Anna starusieńka cnót prorokini, uwija się prędziusieńka jak gospodyni, Nikomu nie łaje, wszystkim chęci daje, wszystkim gościom, co tam siedzą. chęci dodaje". O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 46 (Kaliskie i Sieradzkie), Wrocław-PoznaJ) 1967, s. 343. 55 Katalog kościołów i duchowieństwa diecezji częstochowskiej. Częstochowa 1958, s. 81 i 84. 56 Por. np. J. Lowe, Saint Peter. Oxford 1957; N. P. Faivre, L'Eglise au si/kle apostolique, t. 1 (Saint Pierre), Bourg-la-Reine 1957; W. T. Walsh, Saint Peter, the Apostle. Garden City 1959; C. Fouard, $więty Paweł, Jego praca misyjna, t. l, Warszawa 1911; J. Stalker, Zycie św. Pawła. Warszawa 1925; E. Bauman, Saint Paul. Paris 1925; J. Huby, Saint Paul Apotre des nations. Paris 1944; Daniel-Rops, 52 XV I wieku. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów 99 śwtętyCh" również i polskiej 57. Nadzwyczaj dokładnie rozstrząsane były wszystkie szczegóły o ich działalności, jakie znaleźć można było w nie zawsze pewnych i zasługujących na wiarę źródłach historycznych. Zbyt jednostronne przedstawienie ich przez naukę katolicką rodziło pewne opory i tendencje innego, nie zawsze jednak należycie krytycznego spojrzenia na te postacie z historii biblijnej 58. Niezależnie jednak od różnych prób interpretacji tych postaci trzeba stwierdzić, że rola ich w chrześcijaństwie, a szczególnie w katolicyzmie, była i jest olbrzymia. Postacie te wysuwają się dość wyraźnie na czołowe miejsce. Kult św. Piotra i św. Pawła w środowisku katolickim był zawsze bardzo duży. Znalazł on też odbicie w folklorze wielu narodów 59. Również i w Polsce obydwie te osoby cieszyły się wielkim uznaniem, wysuwały się one niejednokrotnie nawet przed członków rodziny Chrystusa, św. Józefa i św. Annę. W wierzeniach ludowych św. Piotr i św. Paweł pełnili rolę najbliższych współpracowników Chrystusa. W czasie badań terenowych kilkakrotnie spotkałem się z dość specyficzną interpretacją funkcji tych postaci, podaną mi przez starych chłopów. Porównywali oni niebo do jakiegoś wielkiego wzorcowego folwarku, na którym św. Piotr pełnił funkcję głównego ekonoma, a św. Paweł jego pomocnika, włodarza lub karbow~go. Z racji swych funkcji, obydwaj - chociaż z natury nadzwyczaj litościwi - potrafili być bardzo surowymi nie tylko dla dusz próbujących dostać się do nieba, ale nawet dla aniołów, czy też świętych pomniejszego kalibru. Oto np. w mocno zatartym opowiadaniu z terenu wschodniej części pow. wieluńskiego św. Piotr zagniewany na chóry anielskie, że się spóźniały w niebie na ranną mszę, zaganiał je tam kluczem, a przy okazji dostało się również i kilku pomniejszym świętym, którzy nie wykazywali należytej pilności w wypełnianiu swych niebiańskich obowiązków 60. Saint Paul. Conquerant pensee et de vie. Paris du Christ. Paris I!ł52; L. Saubigou, Saint Paul. Guide de 1958 i in. 57 Por. np. L. Lipke, Charakter św. Pawła. "Przegląd Powszechny", t. 123, 1914, s. 1-10; A. Klawek, Studium św. Pawła. Tamże, t. 159, 1923, s. 193-203; E. Dąbrowski, Święty Paweł, życie i pisma. Poznań 1952, s. 325-331; tenże, Dzieje Pawła z Tarsu. Warszawa 195:{, s. 593-597. ,iH Por. np. E. Renan, Saint Paul. Paris 1869; V. Courdeyeaux, Saint Paul d'apres la libre critique en France. Paris 1886; A. Schweitzer, Geschichte der paulinischen Forschung. Tiibingen 1911; M. Goguel, La naissance du christianisme. Paris 1946, s. 211-279 i in. 59 Por. np. A. Van Gennep, Le folklore de la Flandre et du Hainaut Fran~ais (OE'partament du Nord), t. l, Paris 1935, s. 340-342; tenże, Le fol.klore dex Z'Auvergne et du Velay. Paris 1M2, s. 149--151; tenże, Manuel de fOlklore fran~ais l'ontemporain, t. 4, Par;s 1949, s. 2L03-2128 i in. GO Informacje z Raduczyc, pow. Wieluń. �100 WŁADYSŁAW BARANOWSKI W wierzeniach ludowych św. Piotr pełni! również funkcję niebiańskiego klucznika. Kontrolował on wszystkie duszyczki pragnące się tam dostać. W specjalnej księdze miał wypisany rejestr ich grzechów. Dawniej miano jakoby opowiadać, że grzechy te karbowane były na specjalnych patykach. Bardzo możliwe, że ongiś dla nieznających pisma chłopów, którzy spotykali się ustawicznie z tzw. karbowaniem na drzewie, zamiast zapisywania liczb, ten sposób ewidencji grzechów wydawał się bardziej zrozumiały. Te też funkcje św. Piotra wpływały na to, że kult jego cieszył się dużą popularnością w środowisku wiejskim, że nadzwyczaj wiele osób zabiegało a to, aby modlitwami lub też w inny sposób zapewnić sobie łaski tego świętego. W opowiadaniach ludowych św. Piotr, chociaż z natury bardzo dobry i łagodny, tak jak prawdziwy ekonom, miał swoje kaprysy (tzw. "humory"). Niekiedy nieźle sobie podpiwszy, następnego dnia okazywał się wyjątkowo srogim. Trudno się było wówczas dostać do nieba duszom, które nie miały zbyt czystego rejestru. Szczególnie w piątki miewał on zły humor (post?) i wtedy znacznie trudniej się było dostać do nieba. W parafii Konopnica w pow. wieluńskim wspominano jeszcze stosunkowo niedawno o tamtejszym proboszczu z końca XIX w. (ks. Marcinie Makowskim), który jakoby przestrzegał przed złymi humorami św. Piotra w ten dzień. Dusza więc, która opuściła ciało w piątek, nie powinna się śpieszyć od razu do nieba, ale doczekać do następnego dnia w kościele na modlitwach. Znacznie łagodniejszy był natomiast św. Piotr w dniu swego święta, kiedy to nawet nieraz i zatwardziałym grzesznikom udawało się dostać do nieba.fOto np. w ludowej legendzie pewien młynarz, który oszukiwał ludzi na wadze, umarł w połowie maja. Wiedząc jednak, że trudno mu będzie przedostać się przez bramę niebiańską, po śmierci odczekiwał jeszcze przez czterdzieści kilka dni, zanim się zdecydował pójść przed oblicze św. Piotra. Dusza jego jednak, zamiast spokojnie spędzać czas w kościele na modłach i pobożnych rozmyślaniach, zawędrowała do karczmy, gdzie nie widzialna z upodobaniem przyglądała się pijackim zabawom. Ow karczemny smród przylgnął jednak do duszy młynarza i po tym rozpoznał go św. Piotr. Chociaż był to właśnie dzień św. Piotra i Pawła, niebiański klucznik za oszustwo własnoręcznie sprał kluczami perfidnego młynarza i odesłał go do naj dalszych kręgów piekielnych na wieczne potępienie 61] W licznych opowiadaniach ludowych św. Piotr przybywał na ziemię 6~, Informacje z Bobrownik, pow. Pajęczno. Por. np. J. P. Dekowski, Pasterstwo nad Pilicą. ficzne", t. 13, 1959, s. 247. Gl 62 "Prace Materiały Etnogra- �Z badań nad ludowq Tecepcjq "żywotów SWiętych" 101 aby w przebraniu żebraka lub pielgrzyma wędrować od wsi do wsi. Pod tym względem nie różnił się on zupełnie od św. Józefa z opowiadań ludowych. Nieraz też do tej samej legendy, zamiast postaci św. Józefa, była podstawiona postać św. Piotra. W czasie tych wędrówek zarówno jeden jak i drugi pomagał biednym i nieszczęśliwym, karcił złych. Na terenie pow. piotrkowskiego zachowały się więc wspomnienia, jak to zły gajowy lub też zły rządca próbował zająć pasącą się w lesie krowę biednej wdowy. Bezlitośnie walił harapem broniącą swej jedynej żywicielki nędzarkę. Oto jednak zjawił się staruszek, który stanął w jej obronie. Według jednej wersji rządca (gajowy) uderzył harapem staruszka i od razu zesztywniała mu ręka. Według innej, po aureoli jaka jaśniała nad jego głową rozpoznał świętego i błagał go o przebaczenie obiecując, że do końca życia będzie się starał być litościwym i sprawiedliwym dla biednych. W innym jeszcze wariancie tej legendy zamiast biednej wdowy z krową występują dzieci - sieroty zbierające chrust w lesie. Zawsze jednak wędrujący po ziemi św. Piotr występuje w roli opiekuna biednych i uciśnionych. Postać św. Piotra występowała w licznych legendach ludowych. Na omawianym terenie w dawniejszych czasach dość powszechnie znana była np. legenda o zamienionym w niedźwiedzia młynarzu. Legendy tego typu są zresztą znane w wielu okolicach Polski 63. Na przełomie XIX i XX w. legenda ta została zapisana w okolicach Sieradza 64 oraz Kłodawy 65. Z powyższą legendą można się jeszcze do dziś dnia spotkać na omawianym terenie 66. Ongiś Pan Jezus wraz ze św. Piotrem szli przez most. I oto pewien młynarz nie domyślając się kto nadchodzi, schował się pod ów most i począł pomrukiwać jak niedźwiedź, aby wystraszyć nadchodzących. Św. Piotr, który "ze starości słabe już miał serce", ciężko zaniemógł. Pan Jezus zagniewany na młynarza za jego głupie figle, za karę zamienił go w niedźwiedzia. Z tekstów znanych z innych terenów wynika, że w legendzie tej postać św. Piotra nie odgrywała żadnej prawie roli. Występował on przeważnie tylko jako współtowarzysz Chrystusa. Na omawianym terenie w legendzie tej występuje on jako lękliwy staruszek, który z obawy przed spotkaniem z niedźwiedziem dostał ataku serca. Nie wykluczone jest jednak, że mo63 J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków 1963, s. 180. Natomiast na omawianym terenie nie znany jest motyw legendy o św. Piotrze i podkowie. fi.4 Por. J. Bystroń, Legenda a św. Piotrze i podkowie. "Wisła", t. 9, 1895, s. 116117. 65 M. Rawita WitanoVl'ski, Klodawa i jej okolice pod względem historyczno-ludoznawczym. Warszawa 1904, s. 169. 66 Informacje z Konopnicy, pow. Wieluń, Gidel, pow. Radomsko, Rozprzy, pow. Piotrków. �102 WŁADYSŁAW BARANOWSKI tywy te mogły rówmez występować i w innych tekstach odnotowanych przez dawniejszych badaczy. Ponieważ jednak mogli oni uważać ów moment za dyskwalifikujący w pewnym stopniu tak powszechnie czczoną postać świętego, celowo go pominęli. Na terenie całej Polski znana była od wielu stuleci legenda o złej matce św. Piotra, która za swe grzechy poszła do piekła. Świętobliwy syn pragnąc ją ratować, otrzymał zezwolenie jej wydobycia, jeśli wykaże się ona jakimiś dobrymi uczynkami za życia. Okazało się, że raz tylko dała ona ubogiemu trzy szczypiory z cebuli. I oto św. Piotr opuszcza do piekła te szczypiory, aby przy ich pomocy mogła się wydostać jego matka. Razem z nią próbowali się stamtąd wydostać inni potępieńcy. Zazdrosna Jednak złośnica poczęła ich odpędzać. Silne szarpnięcia spowodowały, że wątłe łodygi (w niektórych wariantach - nić) zerwały się i zła kobieta spadła wraz z innymi potępieńcami do piekła 67. Na omawianym terenie legenda ta jest już prawie zupełnie zatarta. Nikt już nie pamięta szczegółów tej legendy. Natomiast wiele jeszcze osób coś niecoś słyszało o tym, że św. Piotr miał bardzo złą matkę, którą mimo protekcji jej syna nie udało się wydobyć z piekła. W opowiadaniach ludowych, jak również i w pieśniach ludowych, wspomina się także o trzykrotnym zaparciu się Chrystusa przez Piotra i o późniejszym przebaczeniu mu tej zdrady 68. Jeśli natomiast chodzi o św. Pawła, to wspomina się przeważnie o jego cudownym nawróceniu w drodze do Damaszku (w ludowych opowiadaniach zamieniono go niekiedy na Kraków lub nawet Piotrków). Pod tym względem opowiadania te są naj zupełniej zgodne z oficjalnymi poglądami Kościoła 69, a także z podobnymi legendami w folklorze innych narodów katolickich. Dalej wspomina się niekiedy o ucieczce św. Pawła z Damaszku (ewentualnie Krakowa), o spuszczeniu go z murów w koszu, o jego działalności w Rzymie i wreszcie o męczeństwie (ścięciu mieczem). Osobnym zagadnieniem wychodzącym poza ramy tego artykułu jest 67 .J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1. Wrocław 1962, s. 252-253; tenże, Mądrej glowie dość dwie słowie, t. 1. Warszawa 1960, s. 420-422; tenże, Sloumik folkloru polskiego. Warszawa 1965, s. 222. 68 Por. np.: Piotr święty po trzykroć zaparł ci się Ciebie, przeciej ci go, Jezu, przeciej ci go, Jezu, przyjąłeś do siebie. O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 46 (Kaliskie i Sieradzkie), s. 345. 69 Por. np. E. Maske, Die Bekehrung des hl. Paulus. MUster 1907; E. Kopeć, Spotkanie św. Pawła z Chrystusem. "Zeszyty Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego", R. 3, 1960, nr 1, s. 45-60. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" 103 sprawa przedstawienia św. Piotra i Pawła w rzeźbie i malarstwie ludowym. Przeważnie przedstawiani oni byli jako staruszkowie o poważnym lecz dobrotliwym wejrzeniu. Paweł z mieczem lub lilią, czy też palmą, Piotr z kluczem, który był jego atrybutem 70. Znakomity historyk kultury i etnograf, Stefan Czarnowski, w jednej ze swych prac, omawiając religijność ludu polskiego, wspominał, że ze względu na połączone święto Piotra i Pawła w wierzeniach chłopskich zostali oni stopieni w jedną postać tzw. "świętego Pieterpawła" 71. Zasugerowany tym stwierdzeniem bardzo dokładnie wypytywałem wszystkich informatorów, czy na omawianym terenie tego rodzaju zjawisko kiedyś nie występowało. Odpowiedzi były negatywne. Nikt o takim połączeniu nie słyszał. Jeden tylko z informatorów przypominał sobie, że pewien niedorozwinięty umysłowo pastuszek mieszał najbardziej podstawowe pojęcia religijne i on to jakoby uważał, że ów "święty dwojga imion Piotr Paweł" był jedną osobą. Naturalnie, tego rodzaju specyficzny wypadek nie może być uwae:any za reprezentatywny. Można więc wysunąć przypuszczenie, że zjawisko to, o którym pisał Czarnowski, albo na omawianym terenie nie było zupełnie znane, albo też zanikło już dość dawno. Odrębnym wreszcie zagadnieniem, które w tej pracy nie zostanie szerzej omówione, może być sprawa tzw. św. Piotra Palikopy. Oto w wierzeniach ludowych dzień św. Piotra w Okowach połączony został z postacią tzw. św. Piotra Palikopy. Skomplikowany ten problem, związany z obowiązującą przez wiele stuleci datą oddawania dZiesięcin,omówiony został w osobnej pracy 72. Spośród olbrzymiego zasięgu świętych noszących imię Jan, chłop polski zwykle spotykał się tylko z dwoma lub trzema, a bardzo rzadko z czterema lub pięcioma, a mianowicie św. Janem Chrzcicielem, św. Janem Ewangelistą (którego bardzo często identyfikowano z Janem Chrzcicielem), św. Janem Nepomucenem. Niekiedy zainteresowany sprawami dewocyjnymi chłop coś niecoś wiedział również o Janie Kantym, lub Janie Bosco. Na porządku dziennym było jednak (i jest obecnie), że nawet bardzo pobożny i stojący na dość wysokim stopniu kultury chłop wszystkich świętych Janów uważa za tę samą postać i poszczególne fakty z ich życiorysów łączył w jeden. Por. Die Attribute der Heiligen. Hannover 1843, s. 156. ••... nawet ze świętym Piotrem i Pawłem, których dzięki ich wspólnemu świętu, lud pomieszal i stopił w jedn'J, w świętego Pieterpawła". S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego. W: Dzieła t, 1, Warszawa 1956, s. 96. 72 W. Baranowski, Niebiański egzekutor dziesięcin św. Piotr Palikopa .•• Kwartalnik Historyczny", t. 76, 1969, nr 4, s. 897-902. 70 7' �104 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Sprawy związane z kultem św. Jana Nepomucena, a także i innych świętych Janów wychodzą poza zakres tej pracy. Tu omawiane będą tylko wierzenia ludowe związane z postacią Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Do dziś dnia zagadnienie ruchu reprezentowanego przez Jana Chrzciciela 73, jak i jego samej postaci wzbudza żywe zainteresowanie zarówno katolickiej teologii zagranicznej, jak i polskiej 74. Ukazują się też prace, które w bardziej krytyczny sposób starają się oderwać od pewnego schematycznego ujęcia tej postaci, jakie jej próbuje nadać teologia katolicka 75. Zagadnienie jednak wierzeń ludowych związanych pozornie z kultem św. Jana daleko odbiega od problemu teologicznej interpretacji tej postaci 76. Zagadnienie to ma zresztą szerszy, nie tylko polski zasięg. Sprawy różnych naleciałości przedchrześcijańskich, które występowały w kulcie św. Jana Chrzciciela od bardzo dawna, interesowały już badaczy 77. Sprawy te występują zarówno na terenie francuskim 78, włoskim 79, niemieckim 80, jak również i na innych terenach. '3J. Thomas, Le s. 96-102. 74 T. Lenartowicz, mouvement baptiste en Palestine et Syrie. Gambloux 1935, św. Jana Chrzciciela. Warszawa 1862; P. Stach, Poseldo Chrystusa w świetle historii egzegezy i krytyki biblijnej. Warszawa 1924; S. Jeleński, Sw. Jan Chrzciciel. Poznań 1934; J. Teodorowicz, Herold Chrystusa na tle epoki. Poznań 1938; E. Dąbrowski, Dzieje Pawła ;: Tarsu, op. cit., s, 314-317; J. Stępień, Problem "Joanitów" w świetle dokumentów z Qumran. "Ruch Biblijno-Liturgiczny", t. 10, 1957, s. 452-462 i in. 75 Por. np. E. Lohmayer, Das Urchristentum. Cz. l (Johannes der Tiiufer), Gottingen 1932. 76 Por. K. Zawistowicz, Obrzędowość świętojańska. "Wiedza i Życie", t. 8, 1933. s. 553-561; J. Krzyżanowski, Sobótka. W: Słownik folkloru polskiego, s. 380-383. 77 J. G. Frazer, Złota gałąź. Warszawa 1962, s. 476-495; W. Klinger, Doroczne święta ludowe w tradycji grecko-rzymskiej. Kraków 1931, s. 38--45; Standard Dictiona'ry of Folklore, Mythology and LegC'nd, t. 2, New York 1950, s. !l66-967. 78 Por. np. A. Breuil, Du culte de Saint Jean-Baptiste et des usages qui s'y rattechent. "Memoires de la Societe Antiquairs de Picardie", t. 8, 1B54, s. 155-244: A. Van Gennep, Manu·~l de folklore franc;ais contemporain, t. 4, Paris 1949, s. 17272092; A Van Gennep, U: folklore du Dauphine (1sere), t. 2, Paris 1933, s. 327-;)48: tenże, Le folklore de l'Auvergne et du Velay, s. 127-148; C. et. J. Seignolle, Le folklore du Harapoix (Seine, Seine-et-Oise, Seine-et-Marne). Paris 1937, s. 149156. Por. też "Revue des Traditions Populaires", t. 9, 1894, s. 215. 79 Por. np. G. Pitre, Spettacoli e feste popolari siciliano. Palermo 1881, s. 288320; G. Finamore, Credenze, usi e costumi abruzesi. Palermo 1891, s. 152-167; G. Zamazzo, Usi, costumi e pregiudizi deI popala di Roma. Torino 1908, s. 196-199; P. Gori, Le feste fiorentine attraverso i secoli: Ie feste per san Giovanni. Firenze 1926; G. Bottiglioni, Vita sardu. Milano (b.d.), s. 64--66 i in. 80 Por. np. P. Sartori, Johannes der Taufer. W: HandwOrterbuch des deutschen Aberglaubens, t. 4, Berlin und Leipzig 1931-1932, s. 704-729. stwo św. Jana Żywot Chrzciciela �Z badań nad ludową recepcją "żywotów 105 świętych" Jest rzeczą powszechnie znaną, że na terenie Polski zwyczaje związane z kultem św. Jana Chrzciciela wywodzą się z przedchrześcijańskich czasów. Pewna zbieżność daty 24 czerwca z dawnymi zwyczajami związanymi z naj dłuższym dniem i najkrótszą nocą spowodowała, że te tzw. zwyczaje sobótkowe przejęły cały szereg reliktów pogańskich. Mimo silnej kontrofensywy Kościoła, który szczególnie w okresie kontrreformacji starał się zlikwidować te przedchrzęościjańskie naleciałości, zwycięsko utrzymały się one bardzo długo. W pószczególnych regionach Polski mają one zresztą dość różny charakter i różnią się między sobą pewnymi specyficznymi elementami, niekiedy też wspomnienia o nich prawie już zanikły 81. Również na omawianym terenie wigilia dnia św. Jana wiązała się z dawnymi wierzeniami, wywodzącymi się jeszcze z czasów przedchrześcijańskich. Utrzymywały się tu one dłużej niż na terenach sąsiednich. Oto gdy w 1843 r. znany etnograf Oskar Kolberg 82 przeprowadzał badania na zachodnich terenach Królestwa Polskiego informowano go, że zwyczaje sobótkowe utrzymały się już tylko w niektórych miejscowościach w Wieluńskiem 83 i w Piotrkowskiem 84. Z innych badań etnograficznych wiemy jednak, że dość długo utrzymał się ów zwyczaj jeszcze i na innych terenach, a więc w Sieradzkiem 85, w Łęczyckiem 86, w Brzezińskiem 87 i in. Prawdopodobnie do pierwszej wojny światowej sobótkowe zwyczaje utrzymały się we wsi Bobrowniki 88 kolo Dzialoszyna "' Z. Zubrzycka, o sobótkach i nocy świętojańskiej. O. Knoop, Der Johanni.stag in Glauben und "Aus dem Posener Lande", Poznań 1914, s. 241-253; 106-111; społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią. "Teatr Brauch Ludowy", der Frovinz 1926, s. Posen. S. Dworakowski, Kultura Białystok 1964, s. 110-121; Rozwadowa. Wrocław 1967, W. Gaj-Piotrowski, Kultura społeczna ludu z okolic s. 60-61. l'l O. Kolberg. Dziela wszystkie, t. 23 (Kaliskie), Wrocław-Pozna n 1964, s. 98--99. ":1 Por. też; Zwyczaje, obrządki, zagadki i pieśni ludu kaliskiego z okolic Wielunia. Wyd. M. Kołodziejczyk, "Lud", t. 15, 1909, s. 106. 24 Według ówczesnych podziałów administracyjnych Radomszczańskie stanowiło część Piotrkowskiego. A. Stebelski, Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego. "Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego", t. 1, 1928, s. 28; A. Borkiewicz i W. Trzebiński, Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 r. Warszawa 1956, tab!. 3 i 4. "' A. Jaskulska, Niektóre zwyczaj~ pasterskie w Sieradzkiem. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8--9, 1950-1951, s. 672. "G J. P. Dekowski, Zwyczaje i obrzędy sobótkowe, "Ziemia Łęczycka", t. 28, 1961, nr 7, S, 3. "7 M-ś, Z Brzezińskiego. "Tydzień", t. 18, 1890, nr 26, s. 1. ll8 B. Baranowski, Zanik tradycyjnego chowu krów oraz wierzeń i zabobonów' z nim związanych na terenie obecnego województwa łódzkiego. Łódź 1967, s. 101. �lOG WŁADYSŁAW BARANOWSKI oraz, we wsi Rzeczków 89 w Piotrkowskiem. Różnego rodzaju ludowe zwyczaje związane z sobótkami faktycznie nic nie miały wspólnego z kultem św. Jana, prócz zbieżności dat. Na omawianym terenie dość wyraźnie zachowały się ślady seksualno-matrymonialnych aspektów tych uroczystości sobótkowych. Mimo wyraźnych sprzeciwów ze strony duchowieństwa uważano, że grzech przeciw szóstemu przykazaniu popełniony przez młodych w noc św. Jana będzie im odpuszczony, a dziecko wówczas poczęte będzie mogło liczyć na protekcję tego świętego. Frywolne piosenki śpiewane w ów wieczór wskazywały niekiedy na św. Jana jako na amatora seksualnych uciech. Oto np. w Rzeczkowie w Piotrkowskiem jeszcze stosunkowo nie tak dawno śpiewano: Hejze ino świnty Jonie. co tam robis W tym łopianie? A jeśli się chces ozynić, my ci dziwke namówimy. A jest u Kopra Józini,a, to jum z tobum ozynimy. A stoi ona W drzwickach, a w śnurowanych trzewickach. A jest uSachów Stasinia, to jum z tobum ozynimy. Stoi ona w podwórecku, mo wianecek z rumianecku ... 90 Te frywolne piosenki o św. Janie bywały bardzo rozme rozumiane W mniemaniu części wsi, szczególnie przywiązującej większą uwagę do dawnej tradycji, ów ascetyćzny prekursor nauki Chrystusa przemieniał się w frywolnego fauna, nie gardzącego wdziękami młodych dziewcząt. Jeszcze niekiedy starzy chłopi wspominając jego, porozumiewawczo mrugają okiem i mówią, że był to wesoły święty, co "dziewuchy z łóżka nie wyrzucał, a kieliszka za kołnierz nie wylewał". W ich jednak mniemaniu nie przeszkadzało to, że odznaczał się wielką pobożnością i cieszył się specjalnymi łaskami Chrystusa. Prawdopodobnie w związku z tym kołaczą się jeszcze wśród naj starszych mieszkańców wsi wspomnienia, że ongiś św. Jan był uważany za opiekuna nieślubnych matek i ich dzieci. Podobno nawet dziewczęta bojące się zajść w ciążę zwracały się do św. Jana z prośbą o pomoc. Naturalnie są to sprawy, które już dziś prawie niemożliwe jest ustalić i co 89 J. P. Dekowski, Święty Jan. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, s. 208; tenże, Obrzędy i zwyczaje świętojańskie w Piotrkowskiem .. ,Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 4, 1962, s. 131-141. 90 J. P. Dekowski, Obrzędy .... s. 134. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" 107 najwyze.l ograniczyć się trzeba do przypuszczeń opartych na niezbyt już pewnym materiale, jaki otrzymać można w drodze wywiadów terenowych. Tego rodzaju "pogańska" interpretacja uroczystości świętojańskich, a także osoby św. Jana, spotykała się z wyraźną kontrakcją Kościoła. Wiemy, że w okresie kontrreformacji jezuici urządzali prawdziwe wyprawy przeciw uczestnikom sobótek 91. W XVIII w. wizytatorzy kościelni zalecali, aby "w dniu wigilijnym św. Jana, Sobótką zwanych, nie zapalano ognia" 92. W XIX w. akcja ta trochę przycichła. Sobótki świętojańskie powoli wygasały, a jednocześnie duży kult jaki wówczas panował dla wszelkiego rodzaju zwyczajów ludowych pozwalał władzom duchownym podejść do tych spraw z pewnym przymrużeniem oka. Niektórzy jednak proboszczowie starali się na własną rękę przeprowadzać akcje mające na celu nadanie świętojańskim obchodom bardziej chrześcijańskiej treści. Mobilizowali oni opinię wiejską, która dość zdecydowanie występowała przeciw tym przedchrześcijańskim reliktom. Jednocześnie w czasie sobótek lub na ich zakończenie śpiewano specjalnie na ten cel ułożone pieśni, w których oddawano należytą cześć św. Janowi, jako jednemu z bliskich Świętej Rodziny 93. W tradycyjnym środowisku wiejskim postać św. Jana Chrzciciela była dość kontrowersyjna. Z jednej więc strony z jego osobą wiązano wesołe uroczystości sobótkowe i stąd zupełnie przypadkowo stał się on patronem wesołych zabaw związanych z tym czerwcowym świętem. Z drugiej strony dla przeciwwagi tego, w przesadny trochę sposób podkreślano jego działalność jako jednego z najbliższych współpracowników Chrystusa. W ostatnich kilkudziesięciu latach w związku z zanikaniem 91 (W Wałczu w 1632 r.) "w dzień św. Jana, gdy już się dobrze było zmierzchło, wyszli niespodzianie jezuici, w kościelne ,troje ubrani, przy odgłosie dzwonów i świetle pochodni i udali się za miasto, gdzie rozniecone ognie i płoche skoki mieszkańców przypominały dawne pogańskie obrządki. Niespodziewany widok okazałej procesji i szanowanych powszechnie kapłanów wzruszył mieszkańców, którzy natychmiast rozbiegli się do domów i odtąd nieprzystojnej zaniechali zabawy". Z kroniki jezuickiej, "Lud", t. 11, 1906, s. 183. 92 Wizytacja generalna trzech archidiakonatów: lutomierskiego, szadkowskiego i wartskiego z 1779 r. Zakaz generalnego wizytatora dla księdza w Ruścu, rkp. z Archiwum Diecezjalnego we Włocławku (korzystałem z kopii znajdującej się w zbiorach Instytutu Historycznego Uniwersytetu Łódzkiego). 93 W niektórych wsiach w Piotrkowskiem śpiewano więc wówczas: Swinty Jonie nas patronie, Maryi opiekanie, przybuńdź num na pomoc w śmierci nas y godzinie. J. P. Dekowski, Obrzędy ..., s. 136. �108 WŁADYSŁAW BARANOWSKI tradycyjnych sobótek spory te straciły na znaczeniu. Postać Jana Chrzciciela zepchnięta została na plan trochę dalszy. Prawie zupełnie zatarła się już dionizyjska interpretacja tej sylwetki. W mniemaniu dewocyjnego środowiska wiejskiego stał się on tylko jednym ze świętych "z Jezusowej świty". W środowisku wiejskim bardzo często mieszano z Janem Chrzcicielem innego świętego, a mianowicie Jana Apostoła i Ewangelistę. Postać ta odgrywa w katolicyzmie bardzo dużą rolę 94, ale znaczenie jej jest jednak inne niż wspomnianego poprzednika 95. Większa część mieszkańców wsi, nawet osób bardzo pobożnych, nie odróżnia dziś jesz2ze tych dwóch Janów. W przeszłości te dwie postacie jeszcze bardziej w wierzeniach ludowych nawzajem się pokrywały. W niektórych jednak parafiach księża zwracali specjalną uwagę na to, aby ich parafianie potrafili odróżnić tych dwóch świętych Janów. Np. w południowej części Wieluńskiego, w Pątnowie, kościół parafialny jest pod wezwaniem św. Jana Apostoła i Ewangelisty. Z tych też przyczyn mieszkańcyokolicznych wsi są trochę lepiej zorientowani w tych różnicach. Jak już było wspomniane, niekiedy środowisko wiejskie myli św. Jana Chrzciciela ze św. Janem Nepomucenem. Oto np. we wsi Młynary w Piotrkowskiem młodzież obchodząc w wigilię św. Jana Chrzciciela granice wsi śpiewała pieśń "Witaj Janie z Bolesławia" 96, która opowiadała o historii męczeństwa tego czeskiego świętego z XIV W.97. Niekiedy w tradycyjnym środowisku wiejskim mylone są szczegóły dotyczące męczeństwa Jana Chrzciciela i Jana Nepomucena. Dzieje męczeństwa zarówno jednego, jak i drugiego świętego zawierały wiele szczegółów dość pikantnych, które odpowiednio wyeksponowane mogły ów pobożny żywot zmienić w sensacyjne opowiadanie z nadzwyczaj silnie przeerotyzowanymi wątkami. Nawet u Skargi w dziejach męczeństwa Jana Chrzciciela nie brak jest mocno frywolnych wstawek. A słuchacze wiejscy lubili tego rodzaju opowiadania, w których dość dokładnie były podawane przykłady różnych rozpustnych uciech możnych tego świata. Tak więc i historia Heroda, "który żonę wziął bratu swemu żywemu Filipowi i Boga się nie bojąc i ludzi nie wstydząc, jawnie z nią 94 Por. np. C. Fouard, Saint Jean et la fin de l'age apostolique. Paris 1907; tłumaczenie polskie: Św. Jan Ewangelista i koniec czasów apostolskich. Warszawa 1910; C. C. Martindale, St. John the Evangeliste, t. 1-2, London 1920-192~; J. Bonsirven, Le temoin du Verbe, le disciple bien-aime. Toulouse 1957 i in. O" J. P. Reuzey, Les deux Jeans: Le Baptiste, l'Evangeliste. Paris 1935. 96 J. P. Dekowski, Obrzędy ..., s. 139. 97 Por. tekst tej pieśni K. Miarka, Kantyczki, kolędy i pastorałki w czasie świqt Bożego Narodzenia po domach śpiewane z dodatkiem pieśni przygodnych w ciqgu roku używanych. Mikołów 1903, s. 667-669. �Z badań nad ludowq recepcją "żywotów świętych" 109 mieszkał i złym przykładem, który jako ze stanu wysokiego daleko się słyszeć dał, ludzi zarażał i pospolity wstyd i przyrodzoną uczciwość psował" 98, wzbudzać musiała zainteresowanie wiejskich słuchaczy pozbawionych innego rodzatu sensacyjnych opowieści z seksualnym zabarwieniem. A i owe taneczne popisy królewskiej pasierbicy, którymi pozyskała głowę Jana Chrzciciela, też mogły wzbudzać zainteresowanie słuchaczy 99. Opowiadania ludowe o męczeństwie Jana Chrzciciela na ogół są dość zgodne z tym, co podawały propagowane przez władze kościelne życiorysy tego świętego. Niekiedy narratorzy tych opowieści długo się rozwodzili nad rozpustą Heroda i jego bratowej. Dodawane były też wstawki o kuszeniu świętego męża przez rozpustną niewiastę. A wreszcie i sprawa otrzymania zgody na ścięcie Jana przedstawiona była w sposób dość drastyczny. W opowiadaniach ludowych z tego terenu albo uczyniła to sama Herodiada, albo też jej córka, która do tego nakłoniła ojczyma, swymi wdziękami cielesnymi szczodrze szafowanymi. A wreszcie i makabryczna scena wniesienia w trakcie orgiastycznej uczty głowy świętego na misie, też dawała duże pole do popisu chłopskim narratorom. Nic więc dziwnego, że ta właśnie część z żywota Jana Chrzciciela cieszyła się największym zainteresowaniem w tradycyjnym audytorium wiejskim. Męczeństwo Jana Nepomucena dotyczyło zupełnie innych problemów, a mianowicie odmowy przez świętego męża zdradzenia zazdrosnemu królowi tajemnicy spowiedzi jego żony posądzanej o zdradę. Ale i ta historia okraszana bywała przez wiejskich narratorów różnymi pikantnymi szczególikami. Otóż niekiedy w tradycyjnym środowisku wiejskirre tym zazdrosnym mężem czyniono biblijnego Heroda, który domagał się od Jana Chrzciciela wydania tajemnicy swojej żony. I te jednak historie kończyły się makabrycznym momentem wniesienia na misie ściętej głowy świętego. W tradycyjnym środowisku wiejskim względnie dość dobrze znana jest również postać matki św. Jana Chrzciciela. Według oficjalnych poglądów kościelnych była nią św. Elżbieta. Dawniej natomiast w tradycyjnym środowisku wiejskim znana była ona niekiedy pod imieniem św. Aliny lub Haliny. Stąd też pochodzi pewna dezorientacja naj star- !,,' P. Skarga, Żywotu świętych starego i nowego zakonu, t. 3, s. 407. "A owo gdy się Herod na dzień narodzenia swego przepijał panom rycerstwu swelT'U, trafiła czartowską pogodę Herodjada, nieprzyjaciółka Jana świętego; posłała ze szkoły swej diabelskiej córkę swoją, w pląsach i w tańcach wyćwiczoną, aby króła i gości jego uweseliła, a urodą, ubiorem, pląsami i piosenkami dusze łowiła. a siecią piekielną zostawała. Podobała się pląśnica cielesna cielesnemu, który innego zalecenia, jedno z rozkoszy, nie znaL., tamże, t. 3, s. 410. "!I �110 WŁADYSŁAW BARANOWSKI szego pokolenia wsi.cOto np. starsza kobieta z Wieluńskiego, nadzwyczaj pobożna, odnosząca się z dużą niechęcią do wszystkich zachodzących w kościele zmian żaliła się, że "teraz to nawet święty Jan zmienił matkę, za mojej młodości była nią święta Halina, a teraz jak nastali komuniści, to została nią święta Elżbieta" 100. Przekonana też była ona, że zmiana ta nastąpiła pod wpływem jakiejś specjalnej akcji władz państwowych·7 W opowiadaniach ludowych z tego terenu postać matki św. Jana Chrzciciela, a więc św. Elżbiety czy też św. Haliny, była stosunkowo mało zindywidualizowana. Głównie wspomina się, że była wyjątkowo pobożna, i że wiodła świątobliwy żywot, w starszym pokoleniu pokutuje niekiedy jeszcze sprzeczny z założeniami biblistyki pogląd, że była rodzoną siostrą Matki Boskiej. Zupełnym pomieszaniem wiadomości z teologii i historii są np. wiadomości, że była ona żoną króla angielskiego 101. Naturalnie są to dość zwykłe w folklorze tendencje łączenia osób noszących identyczne imię. Ongiś dość szeroko rozpowszechniona była pieśń o poszukiwaniu przez św. Halinę grobu Jana Chrzciciela 102. Obecnie nie jest ona już znana. Natomiast niektórzy z najstarszych informatorów wspominają jeszcze o zasłyszanym w dziecińst~ie opowiadaniu prozą o wędrówce św. Haliny i o tym, jak to odnalazła ona wreszcie swego syna pogrążonego w głębokim śnie, z którego miał się jakoby obudzić w dzień Sądu Ostatecznego 103. Znacznym szacunkiem w środowisku wiejskim cieszył się inny z uczniów Chrystusowych, brat św. Jana Ewangelisty, św. Jakub. Wokół tej postaci 104 narosło w wielu krajach, szczególnie w Hiszpanii i we Włoszech, wiele legend ludowych 105. Na omawianym terenie dewocyjne środowisko chłopskie uważa św. Jakuba za jednego z najbardziej wpływowych świętych, za ulubionego ucznia Chrystusowego. Za wyjątkiem jednak nielicznych tylko wypadków nikt prawie nie potrafi podać bliższych szczegółów dotyczących jego życia i działalności. Rzadko też kto ze środowiska wiejskiego orientuj e się, że w świetle katolickiej teologii oprócz św. Jakuba Apostoła Starszego był drugi, tzw. Jakub Młodszy 106. Informacje z Konopnicy, pow. Wieluń. Informacje z Bobrownik, pow. Pajęczno. 1112 Por. np. tekst z terenu Łęczyckiego: O. Kolberg, Dziela wszy.,tkie, L 22 (Lę-czyckie), Wrocław-Poznań 1964, s. 168. Por. też Kolberg, op. cit., t. 26 (Mazowsze), s. 343. 103 Informacje z Gidel, pow. Radomsko, Raduczyc, pow. Wieluń. 10~ Enciclopedia cattolica, t. 6, s_ 317-318. 105 Por. np. P. Toschi, La poesia popolare religiosa in Italia. Firenze 1935; G. Batelli, Le piu belle legenda cristiane. Milana 1928, s. 160-177 i in. 106 Trochę inaczej jedynie wygląda sytuacja w parafii Skomlin w pow. wieluń100 101 �Z badań nad Ludową recepcją "żywotów świętych" III Na omawianym terenie szczególnie dużym szacunkiem cieszy się ta postać na terenie parafii Dzietrzkowice w pow. wieluńskim oraz w parafii Dąbrowa Zielona w pow. radomszczańskim, gdyż tamtejsze kościoły są pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła Starszego. Odnosi się wrażenie, że kult św. Jakuba był dość żywy w poprzednich pokoleniach. Jeszcze najstarsi mieszkańcy wsi wspominają, że do tego świętego dawniej odnoszono się ze znacznie większym szacunkiem niż w czasach obecnych. Dla młodszego pokolenia katolickiego postać św. Jakuba została zepchnięta na plan dalszy przez inne bardziej atrakcyjne wzorce świętości. W tradycyjnym środowisku wiejskim dużym szacunkiem cieszył się kult innego z apostołów, a mianowicie św. Bartłomieja. Kult ten szczególnie silnie rozwijał się w średniowieczu 107. I w późniejszych jednak stuleciach postać ta cieszyła się dużym poważaniem. Powszechnie zaliczany on był do grupy najbliższych uczniów i współpracowników Chrystusa. Na omawianym terenie stosunkowo najsilniejszy był kult tego świętego w parafiach, które związane były z jego imieniem, lub w których istniały odpusty w jego dzień, a mianowicie w parafii Dobryszyce w pow. radomszczańskim, w parafii Makowiska w pow. pajęczańskim, w parafii Czarnożyły w pow. wieluńskim, w parafii Rozprza w pow. piotrkowskim, w parafii Żdżary w pow. wieruszowskim, a częściowo również i w parafii wieruszowskiej. Postać św. Bartłomieja znalazła żywe odbicie w folklorze różnych narodów 1118. Jeśli chodzi o folklor omawianego terenu, to raczej żywot tego świętego nie był specjalnie rozpowszechniony. Co prawda naj starsze pokolenie wsi przypomina sobie jeszcze makabryczne opowiadania dotyczące męczeństwa św. Bartłomieja, a mianowicie obdarcie go ze skóry itp.109. Spośród apostołów dość znany był również w środowisku wiejskim św. Filip. Powszechnie uważa się go za bardzo wpływowego świętego. Na ogół jednak życiorys jego jest mało znany. Stosunkowo więcej faktów skim, gdzie kościół jest pod wezwaniem św. Filipa i Jakuba Mniejszego już od bardzo dawna. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańsldch, t. 10, Warszawa 1889, s. 692; Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 2, s. 378. 107 Radoński, op. cit., s. 49. lOH Par. np. P. TClschi, Santo Bartolomeo net folklore. W: Enciclopedia cattolica, t. Z, Roma 1949, s. 919. 109 Por. bardzo ciekawe uwagi odnośnie dawnych skojarzeń legendy a św. Bartłomieju obdzieranym ze skóry z obdzieraniem wyzyskiwanych chłopów; J. Krzyżanowski, Mądrej głowic dość dwie słowie. Trzy centurie przysłów polskich, t. 1,. Warszawa 1958, s. 61~3. �112 WŁADYSŁAW BARANOWSKI O jego życiu wiedzą mieszkańcy parafii Skomlin, w której kościół znajduje się pod wezwaniem św. Filipa i Jakuba Apostoła Mniejszego. Opowiadania ludowe mówią zresztą i tam głównie o poskromieniu przez św. Filipa smoka (lwa?) oraz o jego męczeństwie na krzyżu, i trzęsieniu ziemi, które wówczas nastąpiło. Są to zresztą szczegóły znane z jego życiorysów propagowanych przez władze kościelne. Do "Jezusowej świty" zalicza też tradycyjna opinia wiejska św. Szczepana. W dużym stopniu wiąże się to z dniem tego patrona. Przypada on mianowicie w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia. W mniemaniu ludu takie uhonorowanie świętego spowodowane zostało jego dużym znaczeniem w otoczeniu Chrystusa. W szerzeniu się kultu tego świętego pewną rolę odegrał również przedchrześcijański zwyczaj związany 7. życzeniami pomyślności, polegający na obsypywaniu się ziarnem 110. Zwyczaj ten został następnie zaadoptowany przez Kościół. Powiązano go z ukamienowaniem pierwszego męczennika chrześcijańskiego św. Szczepana. Przeciw adaptacji tego pogańskiego zwyczaju próbowały niekiedy występować władze kościelne. Oto np. w końcu XVIII w. wizytatorzy kościelni zakazywali księżom na omawianym terenie zezwalać na obrzucanie się w kościele owsem 111. Zwyczaj ten jednak utrzymał się i obecnie znany jest w wielu częściach Polski 112. Na omawianym terenie łączył się on ze święceniem w tym dniu w kościele owsa oraz obsypywaniem nim księdza, gdy przechodził przez kościół. Z tych też przyczyn w środowisku wiejskim szeroko była znana legenda opowiadająca o ukamieniowaniu św. Szczepana oraz o różnych cudach związanych z osobą tego świętego. Znacznie bardziej rozpowszechniona ona jest na obszarze pow. wieluńskiego, a szczególnie we wschodniej j ego części. Do grupy świętych związanych blisko z Jezusem zaliczany bywał w środowisku wiejskim "krewniak Chrystusowy", św. Juda Tadeusz (zwany najczęściej tylko św. Tadeuszem). Uważany on był powszechnie za patrona "od spraw trudnych i beznadziejnych". Ze względu na pokrewieństwo z Chrystusem uchodził za dobrego orędownika w tego ro- 110 Ł. Gołębiowski, Lud po~ski, jego z'UnJczaje, zabobony. Warszawa 1830, s. 311; S. Poniatowski, Etnografia Po~ski. W: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa 1932, s. 305; J. S. Bystroń, Kultura ~udowa. Warszawa 1936, s. 149; tenże, Etnografia Polski. Warszawa 1947, s. 17:3; tenże, DZieje obyczajów tv dawnej PO/SCf', l. 2. Warsz<Jwa 1960, s. 44 i in. 111 Zalecenia wizytatora dla proboszcza w Ruśccu z 1779 r. zawierały następującą wzmiankę: "Zakazuje mu się, aby w dniu św. Szczepana pocisk owsem na siebie zakazał", Wizytacja genera~na trzech archidiakonatów ..., rkps., op. cit. ll2 Por. np. Dworakowski, Ku~tura społeczna ~udu wiejskiego na Mazowszu nad Narwiq, s. 41-42; W. Gaj-Piotrowski, op. cit., s. 37-41 i in. �Z badań nad !u~owq recepcjq "żywotów 113 świętych" dzaju sprawach. Postać jego w folklorze omawianego terenu nie zarysowała się zbyt wyraźnie. Osobnym zagadnieniem, które wymagałoby znacznie szerszego omówienia, może być sprawa odbicia w katolicyźmie ludowym omawianego terenu, żywotów trzech innych świętych z tzw. "Jezusowej świty", a mianowicie dość kontrowersyjnej postaci Marii Magdaleny, dobrotliwego siłacza Krzysztofa, który na swych barkach nosił maleńkiego Chrystusa oraz Łukasza, malarza Świętej Rodziny, któremu przypisuje się autorstwo licznych świętych obrazów. Te tak ważne jednak dla badań nad kulturą religijną ludu zagadnienia omówione zostaną w osobnych pracach. W wąskich ramach jednego artykułu niemożliwe jest przedstawienie wszystkich problemów związanych z ludową recepcją żywotów tej grupy świętych, która w mniemaniu tradycyjnej opinii katolickiej należała do najbliższego otoczenia Chrystusa. Dlatego też ograniczyć się musiałem tylko do zasygnalizowania najważniejszych i najbardziej istotnych zagadnień. Pomijam wreszcie sprawę olbrzymich zmian, jakie zachodzą w ostatnich latach w życiu wsi polskiej. Olbrzymie przeobrażenia gospodarcze i społeczne dają się odczuć we wszystkich dziedzinach kultury ludowej, a więc również i w tradycyjnym folklorze. Zagadnienia te wychodzą jednak poza ramy niniejszej pracy. WŁADYSŁA W BARANOWSKI OBSERVATIONS ON THE FOLK RECEPTION OF THE "LIVES OF THE SAINTS" (The Lives of the Saints closest to Christ in the of Łódź province) folklore of the southern part Summary For many centuries large sections of Poland's peasant population were under the very strong influence of the Church. This influence was however fairly superficial. The religious faith of thecountry folk embraced both official teachings of the clergy, as well as various relicts from prechristian times, sanctioned over the centuries by the Church authorities. In tradftional folk catholi:cism an exceptionally important role was played by cults of the saints. They were patrons of various professions, guardians at times of ill-fortune, keepers from sickness or natural disaster. Certain saints played a very great part in folklore. The present study is based upon field work completed during the period 1965-1969 in the southern part of the province of Łódź. II - Lud, tom LIV �114 WŁADYSŁAW BARANOWSKI According to folk belief, most significance was attached to those saints who were considered to be closely connected with the Holy Family. The most important of these was St. Joseph, whose cult was particularly widespread. In folklore we see him as a benevolent old man, who frequently appeared on earth in the guise of a beggar. Many folk legends existed about him. Among the elder women of the village St. Anne, the nurse of Christ, was regarded with particular reverence. Also of importance was the cult of Saints Peter and Paul. Especially the former was strongly represented in folklore, though in certain tales St. Peter also wandered the earth disguised as a beggar or a pilgrim, rewarding good paupers and punishing the evil rich. The figUl'e of John the Baptist who was frequently confused with St. John the Evangelist or St. John Nepomucen was widely known in folkloreas well. The eve of st. John's day (24 VI) was connected with certain ancient customs deriving from prechristian times. Legends relating to the lives of all the above mentioned saints were very widespread in the region here discussed. � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/1266d3d2acef6fff57484b7da8764667.pdf 5f5e13849275d806a88b4e4b72f2bad7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:989 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:910 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.331-342 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 E K S P E D Y C J A E T N O G R A F I C Z N A P A N 1978. B A D A N I E K U L T U R Y MNIEJSZOŚCI N A R O D O W Y C H M O N G O L I I Tegorocznemu wyjazdowi ekspedycji etnograficznej Polskiej Akademii Nauk do Mongolii towarzyszyły emocje, jakie przeżywa się zazwyczaj przed pierwszym kontaktem ze słabo zbadanymi społecznościami, narodami lub mniejszościami wchodzącymi w ich iskład. W tym roku, kontynuując rozpoczęte przed paroma laty prace ukierunkowane na poznanie kultury mniejszości narodowych zachod­ niej, ałtajskiej części Mongolii, zamierzaliśmy przeprowadzić pierwsze, kilkutygod­ niowe badania wśród Eletów i Miangatów zamieszkujących tereny należące do ajmaku (województwa) kobdoskiego. Z w a ż y w s z y na gospodarczą specyfikę terenu zamieszkanego przez wybrane grupy z dominującym pasterstwem tradycyjnych pięciu rodzajów zwierząt (o dużej przewadze owiec rasy mongolskiej i półcienkorunej czamarskiej), słabo rozwiniętym rolnictwem oraz zupełnym niemal brakiem przemysłu, bazując również na dotychczasowych doświadczeniach z badań wśród Torgutów somonu (powiatu) Bułgan tegoż ajmaku zakładaliśmy, że tereny te w mniejszym stopniu niż region centralny czy wschodni zostały dotknięte w p ł y ­ wami urbanizacji i industrializacji. Sądzono, że stosunkowo niewielki stopień mo­ dernizacji życia pozwolił zachować tam niektóre dawne, archaiczne rysy kultury pasterzy mongolskich i pamięć o tym, co nie poddaje się już naszej obserwacji. Eleci i Miangaoi należą do l u d ó w m ó w i ą c y c h językami mongolskimi i zaliczani są do mongolskich mniejszości narodowych językowo i kulturowo spokrewnionych z Chałchasami. Znaczna część Eletów, których liczbę szacuje się na ponad 5000, zamieszkuje somon Erdenebüren w ajmaku kobdoskim. Oprócz nich mieszka tam kilkanaście rodzin kazachskich. Mniejszą grupę Eletów spotykamy także w cen­ tralnej części Mongolii, na północ od jeziora Ogijn, na terenie dwóch s o m o n ó w ajmaku ar changa jskiego. Jednakże, jak sądzą niektórzy badacze (np. C h . C . Ral'din) grupa ta w znacznie mniejszym stopniu zachowała cechy charakterystyczne dla tzw. Ojratów (zachodnich Mongołów) niż grupa zamieszkująca somon Erdene­ büren \ Miangaoi, liczący ponad 4000 osób, zamieszkują (wraz z częścią Derbetów) so­ mon Miangad. Zaliczani są oni także do Ojratów, choć np. G.N. Potanin traktował ich jak zmongolizowanych Urianchajów. Najczęściej jednak wyprowadza się ich pochodzenie od Chotgojtów. Wspomina o tym także legenda, jaką opowiedziano nam w somonie Miangad. Pamiątką po wydarzeniu, jakim było oddzielenie się przodków dzisiejszych Miangatów od Chotgojtów w celu założenia odrębnego choszunu (jednostki administracyjnej feudalnego państwa .mongolskiego), co miało 1 C h . C . R а Г d i n, Etniczeskoj sostaw sowriemiennogo nasielenija Mongolsko] Narodnoj Riespubliki, [w:] Problemy etnografii i etniczeskoj istorii narodów Azii, Moskwa 1968, s. 25-26. �332 KRONIKA miejsce w końcu X V I I I w. lub na początku X I X , są m. in. aplikacje w kształcie pochwy na nóż naszywane na stroje kobiece. Do niedawna kobiety miangackie nosiły także za pasem nóż i krzesiwo. Wytłumaczenie tego faktu, tak obcego kul­ turze mongolskiej, nie zezwalającej na ogół kobietom na używanie tzw. ,,męskich" przedmiotów, jest następujące: utworzenie oddzielnego choszunu było możliwe tyl­ ko wtedy, jeśli oddzielająca się grupa liczyłaby 1000 mężczyzn (mongolskie słowo mianga znaczy tysiąc). W grupie tej nie było jednak tylu przedstawicieli tej płci, aby w i ę c zrealizować pierwotne zamiary część kobiet przebrano w stroje m ę s k i e . Kultura Eletów i Miangatów nie jawi się nam jako zupełnie biała plama na mapie etnograficznych badań. W literaturze znajdujemy nieco opisów niektórych jej dziedzin, informacje o podstawach gospodarki, kulturze materialnej, religii, folklorze, etnogenezie, obrzędach rodzinnych, zebrane m. in. przez mongolską eks­ pedycję etnograficzną w latach pięćdziesiątych (przez B. Sandaga, S. Badamchatana, L . Sonomcerena) czy wcześniej, w latach trzydziestych, przez Dżamcarano i Ceweena . Nieco materiałów dostarczyły także relacje podróżników (przede wszyst­ kim rosyjskich) oraz prace radzieckich i węgierskich ekspedycji naukowych (prze­ de wszystkim lingwistów). W bieżącym roku ekspedycja etnograficzna Mongolskiej Akademii Nauk przeprowadziła na terenie zachodniej Mongolii prace skoncentro­ wane głównie na problematyce obrzędowości rodzinnej. Na rezultaty tych prac będziemy jednak musieli trochę poczekać. Cennym źródłem do poznania dziejów i kultury interesujących nas grup są zabytki piśmiennictwa ojrackiego, pisane tzw. jasnym pismem, które zostało stwo­ rzone w 1636 r. Dzięki nim otrzymaliśmy wiele danych do historii plemion ojrackich i jej bohaterów, informacje o prawach, religii, kultach, wiedzy i t p . Nie przeprowadzono jednak do tej pory kompleksowych badań nad kulturą mongol­ skich mniejszości narodowych, nie podejmowano ważniejszych prób wyjaśnienia obserwowanych zjawisk. Członkami tegorocznej ekspedycji etnograficznej P A N byli: prof, dr Witold Dynowski (kierownik), dr S ł a w o j Szynkiewicz i autorka tego sprawozdania, repre­ zentujący I H K M P A N . Dr S. Szynkiewicz prowadził badania nad rodziną, stosunkami w e w n ą t r z tej grupy, społecznymi uwarunkowaniami jej funkcjonowania i obrzędowością. W szcze­ gólności badał on zagadnienia związane z p o k r e w i e ń s t w e m , zwyczajami rodzinnymi i dorocznymi, kultami i symboliką. W sferze pokrewieństwa i pochodzenia skon­ centrował się na regułach dziedziczenia, podziału rodu i lineażu, zakresie egzogamii i tradycjach matrylateralnej wymiany małżeńskiej oraz identyfikacji etnicznej. Za najważniejsze osiągnięcia należałoby tu uznać stwierdzenie (po raz pierwszy w terenie, a w i ę c poza źródłami pisanymi) w y s t ę p o w a n i a lineażu w Mongolii oraz zebranie d o w o d ó w na to, że utrzymanie się funkcjonujących rodów u Ojratów należy przypisać oddziaływaniu władz feudalnych przed rewolucją, które trakto­ w a ł y rody jako fragment struktury administracyjnej. W zakresie zwyczajów rodzinnych S. Szynkiewicz badał zachowanie związane z rozwodem, rolą krewnych macierzystych w życiu obrzędowym (gdzie uzyskano nowe informacje np. o pomocy przy uzdrawianiu chorego dziecka) i inne dotyczą­ ce zachowań tworzących tzw. kompleks awunkularny, obrzędowością weselną, 2 8 4 2 Podobne legendy znajdujemy u B. S a n d a g a , Mjangadyn garal üüslijn asuudlaas, Etnografijn Sudłał, Ułan Bator 1969, t. 4, s. 81-103, oraz u L . S o n o m ­ c e r e n a , Mjangad jastny dzan ujlijn tuchaj towcz temdeglel, Studia Museologica, Ułan Bator 1975, t. 2, s. 52-53. D. P e r 1 e e, Etnograf iczeskije issledowanija w Mongolsko] Narodnoj Riespublikie, [w:] Trudy VII Mieżdunarodnogo Kongriessa Antropologiczeskich i Etnograficzeskich Nauk, Moskwa 1970, t. 9, s. 346-349. Ch. L u w s a n b a l d a n , Tod üseg, tüünij dursgaluud, Ułan Bator 1975 3 4 �KRONIKA 333 pogrzebową i związaną z dzieckiem. Zebrał on nowe materiały wyjaśniające pew­ ne zwyczaje p o c h ó w k o w e dzieci i pozwalające wiązać je szerzej z obrzędowością ludów tureckich. Ustalił ponadto w y s t ę p o w a n i e cmentarzy lineażowych i potwier­ dził p o c h ó w k o w e zwyczaje wspominkowe. Po raz pierwszy w etnograficznych badaniach terenowych podjęty został temat adopcji, który jednak udało się opisać tylko częściowo. Oddzielne zagadnienie w ramach badanych zwyczajów rodzinnych stanowiła tabuizacja imion ludzkich. Badając obrzędowość doroczną, zwłaszcza noworoczną i letnią, S. Szynkiewicz wyodrębnił kompleks obrzędów związanych z początkiem lata jako konkretnego obrzędu kalendarzowego. Badania nad kultami przyniosły nowe dane na temat ofiar składanych ognio­ wi i pozwoliły stwierdzić, że obrzęd ten dokumentuje utrzymanie się do początku X X w. form wielkorodzinnych. S. Szynkiewicz badał ponadto formy kultu towa­ rzyszące zwyczajom związanym ze zwierzętami oraz zwyczaje związane z kośćmi zwierzęcymi. Próbował on także wyjaśnić zachowania powiązane z symboliką płodności oraz pojęcie siły życiowej cłiij-mor. Autorka tego sprawozdania, zbierając materiały do zagadnienia „Kultura l u dyczna pasterzy mongolskich" uzyskała informacje odnośnie do form rozrywki spotykanych najczęściej wśród pasterzy (należących do poszczególnych grup płci i wieku) uwzględniając zmiany, jakim podlegały zarówno same zachowania l u dyczne (gry, zabawy itp.), jak i ich popularność. Baczniejszą u w a g ę zwróciłam przede wszystkim na formy, których korzenie sięgają odległej przeszłości, mające w i e l o w i e k o w ą tradycję w kulturze mongolskiej, takie jak „trzy gry mężnych" (erijn gurwan naadam) tj. w y ś c i g i koni, zapasy i łucznictwo oraz cagaan mod, ałag melchij, choroł, ger barich, szagaj, domino i szachy. Podjęłam próbę w y j a ś ­ nienia ich miejsca i roli w kulturze, przyczyn przetrwania i zmian w pełnionych funkcjach społeczno-kulturowych. P r ó b o w a ł a m ponadto określić przyczyny i oko­ liczności zaniku innych, występujących dawniej, form rozrywki pasterzy. We wszystkich zachowaniach ludycznych (przede wszystkim w grach i zaba­ wach) starałam się odnaleźć nici łączące je z kulturą widzianą szerzej, traktując je jak soczewkę skupiającą niektóre cechy tej kultury. Szukałam w nich m. in. odbicia dawnych obrzędów, wierzeń i kultów, stosunków społecznych, charakteru gospodarki itp. Interesowały mnie czasowo-przestrzenne ramy tych form- oraz ich spontaniczna przypadkowość, jak i organizacja, to co powszednie i co należy do zespołu zachowań świątecznych. Oddzielne pytania dotyczyły zachowań uczestni­ k ó w gier i zabaw, w i d z ó w i „aktorów", prób przywołania szczęścia, wspomożenia losu lub zapeszenia przeciwnika. Nieco mniej miejsca, z uwagi na brak czasu, poświęciłam warunkom sprzyja­ jącym rozwojowi poszczególnych form rozrywki, takim jak charakter środowiska naturalnego, rodzaj potrzeb kulturalnych, rozplanowanie przestrzenne, np. centrum somonowego, brygad i aili (grup jurt powiązanych w s p ó l n y m i zadaniami gospodar­ czymi) pasterskich i odległości między nimi w odpowiednich porach roku, rytm przekoczowań i in. Za najważniejsze rezultaty prac, jakie przeprowadziłam w bieżącym roku, uznałabym ustalenie związków między niektórymi grami i zabawami a obrzędami dorocznymi i rodzinnymi, przede wszystkim tzw. obrzędami przejścia, gdzie owe formy w y s t ę p u j ą w y r a ź n i e w funkcjach wspomagających obrzęd lub odzwiercied­ lających jego dawne rysy i znaczenie. U z y s k a ł a m także, po raz pierwszy w terenie, informacje o zakazach dotyczą­ cych niektórych zabaw (np. lalkami i figurkami zwierząt: psa i wrony). Zakazy te miały podłoże religijno-magiczne i związane były z wierzeniami, iż zabawa przedmiotem ukształtowanym np. tak jak lalka na podobieństwo człowieka lub �334 KRONIKA figurkami niektórych zwierząt może sprowadzić nieszczęście na rodzinę bawiącego się nim dziecka. Brak lalek w tradycyjnym zestawie zabawek dziecięcych, który nurtował wielu mongolistów, w i ą ż e się silnie z funkcjami, jakie pełniły figury mające kształt człowieka (robione przez łamów) w obrzędach mających na celu 'oczyszczenie np. jurty i zamieszkującej ją rodziny z niepowodzeń lub chorego z nękającej go niemocy. Przy badaniu genezy niektórych form rozrywki zapisałam wiele legend z w i ą ­ zanych z powstaniem lub przeniknięciem owych form na tereny Mongolii. Na tym przykładzie uwypuklają się bardzo wyraźnie kulturowe w p ł y w y Chin. Zaznaczają się one ponadto w utrzymującym się do dziś nazewnictwie przedmiotów u ż y w a ­ nych przez uczestników różnych gier oraz w towarzyszącym tym grom słownictwie. Równolegle do prac polskich członków ekspedycji, jej tłumacz, pracownik n a ­ ukowy MAN, D. Tangad, prowadził badania nad słabo jeszcze poznaną sferą k u l ­ tury mongolskiej, jaką jest symbolika. Przedmiotem jego badań była symbolika różnych rodzajów ruchu, kolorów, figur geometrycznych, liczb, słów (przede wszyst­ kim sajn, tzn. dobry, pozytywny i sajchan — ładny) oraz zwierząt należących do 12-letniego cyklu kalendarzowego, w którym każdy rok oznaczony jest n a z w ą jed­ nego z 12 zwierząt, np. myszy, krowy, tygrysa itd. Oprócz tych 12 zwierząt, przed­ miotem szczególnej uwagi Tangada była symbolika psa. Otrzymał on tam wiele interesujących informacji, wskazujących m.in. na mitologiczne związki pochodze­ niowe psa i człowieka, znajdujące swój wyraz m.in. w obrzędach i zwyczajach pochówkowych. W somonie Erdenebiiren członkowie ekspedycji zostali zaproszeni do uczestnic­ twa w weselu, jako goście strony pana młodego. Mieliśmy w i ę c nieczęstą okazję obserwowania współczesnego obrzędu weselnego, sporządzenia dokumentacji foto­ graficznej i porównania zachowań, których byliśmy świadkami z informacjami znanymi nam z literatury i dotyczącymi wcześniejszych okresów . W somonie Miangad natomiast obserwowaliśmy dwudniowe święto naadom, organizowane dla uczczenia kolejnej rocznicy z w y c i ę s t w a Rewolucji 1921 r. i pod­ sumowania w y n i k ó w roku gospodarczego. Zasadniczym punktem naadomu były, jak to jest w zwyczaju, wyścigi koni należących do różnych grup wieku i zapasy. Obserwacje, jakie przeprowadziliśmy dostarczyły nam wielu informacji o zacho­ waniach uczestników, o samej organizacji i oprawie tego święta, o kontynuacji bądź też zaniku tradycyjnych zwyczajów naadomowych. 5 Iwona Kabzińska-Stawarz T R A D Y C J A W E WSPÓŁCZESNEJ K U L T U R Z E MONGOLSKIEJ REPUBLIKI LUDOWEJ Sale Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Warszawie goafciły w dniach 24 i 25 października 1978 r. uczestników wydarzenia wielce w a ż n e g o i interesującego nie tylko dla mongolistów. Wydarzeniem tym była konferencja zorganizowana przez pracowników w y ż e j wymienionych insty­ tucji, etnografów zajmujących się problematyką mongolską. Obok n a u k o w c ó w polskich uczestniczyli w niej także goście reprezentujący niektóre ośrodki mongolistyki w Europie, Azji i Australii, etnografowie i językoznawcy. Jak podkreślił prof, dr Witold Dynowski otwierając konferencję, sale, w któ­ rych prezentowano referaty i miejsca, gdzie goszczono uczestników tego zebrania, 5 Np. B. C h . T o d a j e w a, Swaďba noj filologii, Moskwa 1974, s. 250-255. u Eljutow, [w:] Issledowanija po wostocz- �KRONIKA 335 są materialną częścią instytucji związanych od dawna z polskimi studiami nad kulturą Mongolii. Z Uniwersytetem Warszawskim łączą się np. nazwiska S. K o ­ walewskiego, W. Kotwiczą, T. Lewickiego, współcześnie zaś S. Kałużyńskiego. I H K M P A N stał się natomiast gniazdem, w którym narodziła się i została zreali­ zowana koncepcja polskiej ekspedycji etnograficznej do Mongolii, mającej już s w ą kilkunastoletnią historię. Dzięki tej ekspedycji udało się nawiązać bezpośred­ nią współpracę z Mongolską A k a d e m i ą Nauk, reprezentowaną przez jej przewod­ niczącego prof. Szerendyba i kierownika Instytutu Historii prof. Nacegdordża, oraz wyjaśnić wiele procesów kulturowych .zachodzących w tym wybitnie pasterskim kraju Azji. Referaty, jakie zostały wygłoszone podczas konferencji, zostaną przedstawio­ ne (niejednokrotnie w wersji znacznie rozszerzonej) w najbliżym tomie „Etnografii Polskiej". W tym miejscu ograniczam się w i ę c tylko do zasygnalizowania faktu zorganizowania spotkania tego rodzaju i podania (w ogromnym skrócie) zasadni­ czych informacji o problematyce poruszanej przez autorów poszczególnych re­ feratów. Zakres tematyczny konferencji był bardzo szeroki. Hasło, pod jakim została ona zorganizowana („Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej"), zezwalało na .znaczną dowolność i umożliwiało wielokierunkowe po­ szukiwania tego, co należało do innej epoki, lecz co funkcjonuje jeszcze w kul­ turze współczesnej Mongolii, w zmienionym niejednokrotnie znaczeniu i formie. Tak szerokiemu sformułowaniu problemu zawdzięczamy też i to, że uczestniczyć w niej mogły aktywnie osoby zajmujące się różnymi sferami kultury mongolskiej, a nie tylko w ą s k i e grono specjalistów. Referaty zaprezentowane przez uczestników konferencji można podzielić na kilka grup tematycznych: 1) generalne rozważania nad niektórymi podstawowymi cechami współczesnej kultury mongolskiej; 2) podłoże współczesnych procesów społeczno-kulturowych i jego ślady we współczesnej kulturze Mongolii; 3) niektóre cechy kultury materialnej pasterzy mongolskich; 4) wierzenia, obrzędy, kulty i inne elemety tzw. kultury duchowej; 5) język i zabytki, piśmiennictwa jako źródło etnograficzne w badaniach kul­ tury mongolskiej. Autorzy referatów bazowali na różnych źródłach, od literatury i ikonografii poprzez materiały pochodzące z badań terenowych do kolekcji muzealnych. Ad. 1. W referacie wprowadzającym prof, dr Zofia' Sokolewicz, reprezentu­ jąca Uniwersytet Warszawski, przedstawiła swe rozważania nad funkcjami kultury tradycyjnej we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie mongolskim (Functions of Traditional Culture in the Modern Mongolian Society). Wykorzystując przede wszystkim mate­ riały terenowe, stanowiące rezultat badań polskiej ekspedycji etnograficznej, starała się ona udokumentować tezę o częściowej adaptatywności tradycyjnych w z o r ó w do współczesnej kultury pasterzy mongolskich, wiążąc to zjawieko m.in. z tzw. urbanizacją stepu. Mówiąc o tych cechach tradycyjnych w z o r ó w zachowań, które utrzymują się do dziś, wspomniano m.in. o stosunku do zwierząt i przyrody, o formach nauki, pasterstwa i in. Określono także po krotce możliwości, jakie stwarza współczesna kultura indywidualnej ekspresji potrzeb i charakterów jed­ nostek, a w i ę c ich samorealizacji, porównując je z warunkami kultury tradycyj­ nej. W swym referacie Z. Sokolewicz podkreśla ogromne znaczenie etnograficz­ nych badań terenowych w Mongolii dla poznania ogólnych prawidłowości zmian społeczno-kulturowych, transformacji, rozkładu i zachowania się e l e m e n t ó w tra­ dycyjnych w warunkach tych zmian oraz dla lepszego zrozumienia w ł a s n e j k u l ­ tury i jej tradycji. �336 KRONIKA Ad. 2. Niektóre rysy procesów społeczno-kulturowych, jakie zaszły i zachodzą nadal w Mongolii, zostały omówione w kilku referatach, zaliczanych w zaprezen­ towanym tu przeze mnie podziale tematycznym do grupy drugiej. Dr G. Cerenchand, pracownik naukowy Mongolskiej Akademii Nauk, repre­ zentujący na konferencji kraj, będący przedmiotem badań jej uczestników, na­ kreśliła niektóre cechy procesu tworzenia się współczesnego narodu mongolskiego <K niekotorym woprosam etniczieskogo processa w MNR), kontynuując swym wy­ stąpieniem tradycje etnografii mongolskiej, w której wiele miejsca poświęcono badaniom nad etnogenezą, kulturą grup etnicznych zamieszkujących Mongolię i jej przeobrażeniom oraz tworzeniu się jednego narodu mongolskiego w warun­ kach ustroju socjalistycznego. Tezę o zacieraniu się różnic kulturowych między poszczególnymi narodowościami udokumentowała ona wynikami badań tereno­ wych, na których podstawie stwierdzono wytworzenie się znacznych podobieństw w języku, obyczajach, odzieży, stosunkach społecznych (przede wszystkim rodzin­ nych) i ekonomicznych, obrzędach itp. Określono tu także rolę rodziny jako n o ś ­ nika tradycji i cech kulturowych charakterystycznych dla poszczególnych grup etnicznych M R L . Zastanawiając się nad zjawiskami sprzyjającymi rozwojowi pro­ cesu integracji kulturowej, G . Cerenchand wskazała na takie czynniki, jak mał­ żeństwa mieszane oraz podobieństwo struktury ekonomicznej i podstaw egzystencji poszczególnych narodowości. Odległego już dziś podłoża historyczno-kulturowego procesów, jakie obserwu­ jemy dziś w Mongolii, sięgał referat prof. dr. Anatolija Chazanowa (ZSRR) pt. Some Notes on the Origin of Genghis Khan's State. Warunki życia i ogólny obraz kultury jednej z grup etnicznych zamieszku­ j ą c y c h Mongolię scharakteryzowała dr E r i k a Taube (NRD). Jej referat zatytuło­ wany Sowriemiennoje polożienije tuvňncevo siewiero -zapada MNR oparty był także n a wynikach badań terenowych i stanowił rodzaj miniaturowej (z uwagi na ogra­ niczone ramy czasowe poszczególnych wystąpień) monografii. Badając kulturę T u w i ń c ó w M R L , E . Taube zwróciła u w a g ę na utrzymywanie się niektórych tra­ dycyjnych zachowań w kulturze tej grupy. S ą one obecne m.in. w sferze pracy (zajęć podstawowych i dodatkowych), w typie domostwa i jego wyposażenia, w zwyczajach i obrzędach rodzinnych, w charakterze kontaktów między krew­ nymi, w ustnej twórczości, np. bajkach, w których dźwięczą jeszcze echa dawnych w i e r z e ń szamańskich. Spojrzenie na kulturę T u w i ń c ó w M R L odbiegało od trady­ cyjnego opisu etnograficznego. Próbowano tam przede wszystkim połączyć infor­ macje dotyczące poszczególnych dziedzin kultury, ukazać funkcjonowanie poszcze­ gólnych zachowań, systemowe powiązania i ich znaczenie, przedstawiając tę kul­ turę jako zjawisko barwne i dynamiczne. W poszukiwaniu w y j a ś n i e ń obserwowanych zjawisk dr Taube sięgnęła m i n . do w a r u n k ó w życia, położenia geograficznego i kontaktów sąsiedzkich T u w i ń c ó w z innymi narodami, np. Kazachami. Bardziej szczegółowe tematy, związane z przeobrażeniami społeczno-kulturalnymi, podjęli: Roberte Hamayon i K u r u m i Sugita (Francja) oraz Jacek Olędzki i Lech Mróz, reprezentujący Uniwersytet Warszawski. Referat przedstawiony przez R. Hamayon, członka Equipe Ecologie et Anthro­ pologic des Sociétés Pastorales, dotyczył w ł a d z y mężczyzn przekazanej poprzez j ę z y k kobiet i zawierał analizę opozycji: junioralny-senioralny, wyrażających się w sferze płci, wieku i pozycji społecznej. Dzięki tej analizie otrzymaliśmy se­ mantyczny obraz tych opozycji. Przykłady z tzw. „języka kobiet" operującego ekwiwalentami tabuizowanych zwrotów umieszczono w kontekście wielu innych p r z e j a w ó w binarnego przeciwieństwa junioralności i senioralnośai. Japonka K . Sugita, wchodząca również w skład w y ż e j wymienionej ekipy, szeroko o m ó w i ł a zmiany, jakim podlegała pozycja kobiety mongolskiej w różnych �KRONIKA 337 okresach historycznych, na różnych terenach tego kraju, poszukując r ó w n i e ż przy­ czyn tych przeobrażeń. Jej referat (Notes on the Role and Status of Mongolian Women) przygotowany został na podstawie bogatego zestawu źródeł pisanych. Omówiono w nim m.in. miejsce i rolę kobiety w rodzinie i grupie krewniaczej, charakter związków seksualnych, zwyczaje związane z m a ł ż e ń s t w e m , przywileje i zakazy obowiązujące kobiety. Dr J . Olędzki i mgr L . Mróz brali wielokrotnie udział w pracach polskiej ekspedycji etnograficznej w Mongolii. Ich referat Narodnoje priedstawlienije 0 choroszim skotowodie (Wizerunek dobrego pasterza) powstał też przede wszyst­ kim na bazie - materiałów ekspedycyjnych. Przedstawiono w nim pewien model — ideał pasterza, preferowany obecnie w Mongolii, zwracając u w a g ę na zachowania osób, które można by określić mianem dobrych pasterzy, ich stosunek do zwierząt 1 ludzi oraz walory duchowe i moralne. Ad. 3. Niektórym cechom materialnej kultury Mongołów, a raczej m o ż l i w o ś ­ ciom odtworzenia ich na podstawie źródeł, jakimi są zachowane do dziś formy ustnej twórczości pasterzy, p o ś w i ę c o n y był referat prof. dr. Walthera Heissiga (RFN) Reconstructing Mongolian Material Culture from Literature Sources. W re­ feracie cytowane były fragmenty poezji ludowej, oracji i życzeń (ogłoszonych dru­ kiem lub zebranych w terenie), jakie wypowiadano np. podczas produkcji woj­ łoku, strzyżenia owiec i innych prac sezonowych i w których m ó w i się wiele 0 cechach zwierząt i uzyskanych od nich produktów, o sposobach ich obróbki 1 wykorzystania przez człowieka. Podano też np. tekst oracji będącej opisem pro­ dukcji archi, mongolskiej wódki. Dokładnie opisano także, cytując słowa życzeń, proces zdobienia przedmiotu. Wypowiedziane słowa dotyczyły nie tylko samego aktu tworzenia mandali, będącej ornamentem, lecz były również śladem wierzeń, według których owa mandola była symbolem świątyni — domu Buddy. Ad. 4. Kolejna grupa referatów poświęcona była niektórym obrzędom, zacho­ waniom, wierzeniom itp. wchodzącym w skład tzw. kultury duchowej. Do grupy tej należały przede wszystkim referaty członków ekspedycji etnograficznej P A N dr. Sławoja Szynkiewicza, dr. Jerzego S. Wasilewskiego i mgr Iwony Kabzińskiej-Stawarz oraz referat przedstawiciela M R L prof. dr. C h . L u w s a n d ż a w a . Bazą wszystkich referatów były materiały pochodzące z badań terenowych. Referat dr. Szynkiewicza Wedding as Ceremonial Confirmation by Relating to Culture Past (Wesele jako obrzęd uświęcenia przez przeszłość kulturową) w y j a ś ­ niał niektóre zachowania uczestników obrzędu weselnego, np. odizolowania panny młodej od jurty, w której ma się o d b y w a ć część wesela, jakby uznawalno ją za zmarłą, i następnie wynoszenia jej przez drzwi jurty, w której przebywała; ob­ mywanie twarzy członków orszaku weselnego, gdy zatrzymują się oni przy skrzy­ żowaniu dróg; przyjazd mężczyzny po żonę z bronią, zawody towarzyszące weselom i in. Wyjaśnienia tych zachowań szukano m.in. w ich sankcji mitologicznej, w for­ mach funkcjonowania w kulturze mongolskiej kategorii ż y w y - m a r t w y , swój-obcy, przyjazny-podstępny itp., w bogatym zespole symboliki płodności i siły o ż y w i a ­ jącej oraz w wierzeniach religijnych. Innego rodzaju zachowania, obserwowane dziś jeszcze w Mongolii i związane z p r z y w o ł y w a n i e m pomyślności, wyjaśnił J . S. Wasilewski, m ó w i ą c o podstawo­ wych kategoriach języka symbolicznego w kulturze tradycyjnej Torgutów Ałtaju (Basic Categories of the Symbolic Language in the Traditional Culture of the Altai-Tor guts). Analizując takie zachowania, jak np. sposoby leczenia chorych, rozbijania kości suudżny jas przed ś w i ę t e m noworocznym Cagaan Sar, zakaz za­ trzymywania się jeźdźców przy tej kości leżącej w stepie, sposoby obchodzenia się z ciałem dziecka zmarłego przed trzecim rokiem życia i in., umieścił je w kate­ goriach opozycji mających charakter dychotomiczny, takich jak: pełne-puste, zgu­ bione-znalezione, ś w i a d o m e - n i e ś w i a d o m e , ruch obrotowy zgodny ze S ł o ń c e m i prze22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �338 KRONIKA ciwny oraz wszelkie rytualne inwersje, będących elementami najprostszej wizji świata i najprostszej kategoryzacji zjawisk na „tak" i „nie", mniej skomplikowa­ nej np. od wizji kosmogonicznych i mitologicznych, w których dominują podziały na 3 części (triady). Hipotetyczną koncepcję o związku mongolskiej gry cagaan mod z kultem płodności (Mongolsřcaja igra cagaan mod как otrażienije kulta přírody i ognia) przedstawiła I . Kabzińska-Stawarz ( I H K M PAN). Związki te dostrzegła ona ana­ lizując m.in. czas, w jakim gra ta pojawia się najczęściej, jej w y s t ę p o w a n i e w uświadamianej do dziś przez część pasterzy roli impulsu dla odradzającej się i rozwijającej przyrody, oraz nazewnictwo. Ten ostatni element poddany analizie pozwala przypuszczać, że korzenie cagaan mod sięgają zachowań związanych z kultem ognia. Autorka referatu starała się udowodnić, iż między kultem ognia a kultem płodności, będącym częścią kultu przyrody, istnieje szereg powiązań. Za najważniejsze należałoby tu uznać w y s t ę p o w a n i e postaci kobiecych jako obiektu tych kultów (matki Ognia i matki Ziemi). Kobieta zaś, przez swe funkcje repro­ dukcyjne, wiązana jest jednoznacznie we wszystkich kulturach z płodnością. Prof. dr Ch. L u w s a n d ż a w m ó w i ł o niektórych tradycyjnych zwyczajach z w i ą ­ zanych z mlekiem (On some Traditional Customs Connected with Milk among Mongols). Przedstawił on szereg zachowań, w których mleko w y s t ę p u j e w funkcji magicznej i ceremonialnej, towarzyszących przede wszystkim obrzędom rodzinnym, gospodarskim i większości świąt. Poruszył także mniej znaną stronę tego intere­ sującego zagadnienia, jaką są zakazy związane z mlekiem, np. zakaz ofiarowywa­ nia opiekunom przyrody mleka wielbłądzic z obawy, iż mogłoby to spowodować nadmierne opady śniegu, zakaz częstowania sąsiadów i obcych mlekiem przez 3 dni po dokonaniu kastracji zwierząt i in. Zastanawiając się nad przyczynami powszechnej obecności mleka i jego produktów w obrzędach prof. L u w s a n d ż a w w s p o m n i a ł o wielkiej randze białego koloru w kulturze mongolskiej, o diecie pasterza opartej na produktach mlecznych i pracochłonności, jakiej wymaga ich przygotowanie. Ad. 5. Językoznawców reprezentował prof, dr Stanisław Kałużyński, który mówił o Systemie imion własnych w „Tajnej historii Mongołów". Wychodząc od analizy imion męskich i kobiecych zawartych w tym wciąż jeszcze na nowo od­ krywanym źródle do historii i kultury Mongolii i charakterystycznych dla Mon­ gołów okresu dynastii Czyngis-chana, wyodrębnił on kilka kategorii imion w ł a s ­ nych. Nawiązując następnie do współczesnego języka, poinformował on o tym, j a ­ kiego rodzaju imiona zachowały się do dzisiaj, jakie uległy zmianom (np. roz­ szerzeniu lub zawężeniu zakresu znaczeniowego), które wreszcie z nich nie do­ czekały się swej dziejowej kontynuacji. Na zakończenie zorganizowano tzw. obrady okrągłego stołu. Spotkanie to przerodziło się w ze wszech miar pożyteczną w y m i a n ę informacji o pracach ośrod­ ków, które były reprezentowane przez uczestników warszawskiej konferencji mongolistyeznej, o kierunkach prowadzonych przez nie badań, osiągnięciach po­ szczególnych pracowników i zespołów oraz o zamierzeniach na przyszłość. Dla uczestników konferencji zorganizowano także całodzienną wycieczkę auto­ karową do Żelazowej Woli, Łowicza i Nieborowa. Wysłuchali oni także pięknego koncertu muzyki cerkiewnej, który odbył się w niecodziennej oprawie kościoła ewangelickiego na PI. Małachowskiego w Warszawie. Iwona Kabzińska-Stawarz �KRONIKA 339 OGÓLNOPOLSKI PRZEGLĄD K U L T U R Y L U D O W E J P O L S K I C H GÓR Pod h a s ł e m „Drzewiej" w dniach 7 i 8 października 1978 r. odbyła się w Istebnej na terenie Beskidu Śląskiego sesja poświęcona kulturze ludowej pol­ skich gór. Zorganizowana ona została przez Studenckie Koło Przewodników Bes­ kidzkich w Katowicach, które powstało w 1963 г., jako pierwsze tego rodzaju stowarzyszenie studenckie w Polsce, utworzone na mocy porozumienia zawartego pomiędzy Radą Naczelną Z S P i Zarządem G ł ó w n y m P T T K . Wśród bogatej i róż­ norodnej działalności tego Koła, jak rajdy, sejmiki turystyczne, opracowywanie nowych i atrakcyjnych szlaków, pozwalających na poznanie zapomnianych rejo­ n ó w Beskidów, wydawnictwa szkoleniowe, zakładanie tzw. „chatek", spełniają­ cych rolę schronisk itp., na szczególną u w a g ę zasługuje zainicjowana w 1978 r. akcja, mająca na celu zwrócenie uwagi na trwałe wartości kultury ludowej mieszkańców polskich gór. Ideę tego przedsięwzięcia najlepiej zilustrują słowa samych organizatorów, zawarte w programie wspomnianej sesji: „Stary czas ustę­ puje nowemu. Ginie tradycja, obyczaj, regionalne budownictwo, milknie muzyka, śpiew i gwara góralska... Zmienia się oblicze współczesnej wsi. Zachowane po dziś dzień relikty dawnej kultury ludowej przechodzą w zapomnienie... Niech ten przegląd organizowany odtąd rokrocznie będzie próbą zwrócenia uwagi na nieprzemijające wartości drzemiące w góralskiej kulturze ludowej. Może uda nam się je obudzić, przywrócić dawny blask tak, jak d r z e w i e j bywało". Zainte­ resowanie kulturą ludową Studenckiego Koła Przewodników Beskidzkich w K a ­ towicach przejawia się również w jego wydawnictwach. Wśród opracowań na u w a g ę zasługują: P. Bednorza, Kilka uwag na temat etnografii (1974) i A. P a ł u bickiego, Góralszczyzna (1978) oraz Redyk (1978). Celem tych publikacji, stano­ wiących materiał szkoleniowy, jest zapoznanie przewodników studenckich z okre­ ślonym działem kultury ludowej, np. budownictwem, strojem, pasterstwem i in­ nymi, bowiem —• jak pisze A. Pałubicki — „przewodnictwo to nie tylko umiejęt­ ność przepowadzenia grupy... to również umiejętność zainteresowania uczestników wycieczek otaczającą ich kulturą ludową góralszczyzny" (Góralszczyzna, Kato­ wice 1978, s. 3). Założenia powyższe zadecydowały w dużym stopniu o zorganizowaniu oma­ wianej sesji, do udziału w której zaproszono zarówno szerokie grono studenckich działaczy turystycznych z całej Polski, jak też przedstawicieli dyscyplin nauko­ wych, zajmujących się problematyką karpacką. Inauguracyjny referat pt. U gó­ rali polskich wygłosił R. Reinfuss, dając przegląd kultury ludowej grup etnogra­ ficznych terenów górskich, bogato ilustrowany przeźroczami. Muzyka górali pol­ skich była przedmiotem prelekcji A. Szurmiak-Boguckiej. Referat ten, którego poszczególne partie egzemplifikowane były w y s t ę p a m i kapeli podhalańskiej z B u ­ kowiny Tatrzańskiej, należał do szczególnie atrakcyjnych i cieszył się powszech­ nym aplauzem. Należy żałować, iż w zakresie folkloru góralskiego zabrakło zapo­ wiedzianego odczytu T. Staicha na temat poezji. Kolejna grupa referatów dotyczyła Beskidu Śląskiego, na obszarze którego odbywała się powyższa sesja. Referat problemowy określający Beskid Śląski jako region etnograficzny wygłosiły Z. Szromba-Rysowa i D. Tylkowa, przedstawiając między innymi zainteresowania tym regionem, jego zróżnicowania kulturowe, a także tematykę oraz wyniki podejmowanych prac, zwłaszcza przez Zakład Etno­ grafii I H K M P A N w Krakowie, kontynuowanych obecnie przez Pracownię Etno­ graficzną. Uzupełnieniem tego wystąpienia był komunikat T. Dobrowolskiej na temat aktualnej działalności badawczej Katedry Etnografii Słowian U J na obsza­ rze Beskidu Śląskiego. Chłopskie pamiętniki stanowiły przedmiot referatu Jana Brody, badacza re­ gionalnego z Górek Wielkich koio Brennej, który dokonał szczegółowej analizy �340 KRONIKA różnych form tzw. „zapiśników". Kolejna w y p o w i e d ź A. Kopoczki o instrumen­ tach ludowych Beskidu Śląskiego ilustrowana była przez dziecięcy zespół muzyczny z Istebnej-Zaolzia, kierowany przez Józefa Brodę. W tym miejscu wypada jeszcze w s p o m n i e ć o w y s t ę p i e amatorskiego zespołu pieśni i tańca z Jaworzynki. Godne podkreślenia wydaje się zaproszenie do udziału w przeglądzie kultury ludowej polskich gór w Istebnej badaczy folkloru Beskidu Śląskiego (leżącego na terytorium Czechosłowacji). Jako prelegenci wystąpili tam D. Kadłubiec i J . O n drusz, którzy zapoznali uczestników sesji z problematyką prac badawczych prowa­ dzonych przez ośrodki polskie w Karwinie i Ostrawie. Akcentem finalnym tych wypowiedzi b y ł w y s t ę p polskiego zespołu folklorystycznego „Gorol" z Jabłonkowa, który na tym terenie działa już od 1948 r. Omawiając sesję trudno pominąć oprawę plastyczną sali obrad w schronisku „Zaolzianka", przygotowaną przez H . Antoszewską. Zgromadzone eksponaty kul­ tury ludowej z Beskidu Śląskiego Wielokrotnie ilustrowały przedstawianą w w y s t ą ­ pieniach problematykę. Kończąc należy podkreślić raz jeszcze cenną inicjatywę podjętą przez Stu­ denckie Koło Przewodników Beskidzkich w Katowicach, które potrafiło tak zna­ komicie przygotować i zorganizować sesję, a także zainteresować nią szerokie gro­ no przewodników górskich, prelegentów, obserwatorów oraz przedstawicieli środ­ k ó w masowego przekazu. Potrafili również stworzyć przyjemną i koleżeńską atmo­ sferę, która stanowiła jeszcze jeden walor tego interesującego i ważnego spotkania. Należy im się za to szczególne uznanie. Nawiązana współpraca z etnografami, której waga wielokrotnie podkreślana była przez organizatorów sesji, będzie z obo­ pólną korzyśdią nadal kontynuowana w zaplanowanych kolejnych spotkaniach w różnych regionach Polskich Karpat. Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa SYMPÓZIUM O C H O T Á R N Y C H S I D Ł A C H , T J . O S A D A C H P O Ł O Ż O N Y C H P O Z A C E N T R U M W S I . C Z A D C A , 10-12 X 1978 Polskim etnografom znana jest inicjatywa czechosłowackiej sekcji międzynaro­ dowej komisji do badania kultury w Karpatach i na Bałkanach. W ostatnim dzie­ sięcioleciu zorganizowała ona kilka różnotematycznych konferencji z udziałem międzynarodowych uczestników. Poza tym z inicjatywy poszczególnych podkomisji w ostatnich latach odbyło s i ę szereg seminariów z udziałem badaczy krajowych. Jednym z nich było Sympózium o chotdrnych sidłach, tj. osadach położonych poza macierzystą wsią na obszarze gminy, który w języku słowackim określa się sło­ wem chotár. W tłumaczeniu oznacza to wszystkie ziemie (pola, łąki, lasy itp.) na­ leżące do wsi, a w i ę c również obszary znajdujące się poza granicą gruntów stale uprawianych. Przedmiotem sympozjum były zatem osady na takim właśnie obsza­ rze położone; odbyło się ono w Czadcy na Kisucach. Ideę tego spotkania podjęła podkomisja do stosunków społecznych założona w 1972 r. Przy organizacyjnej po­ mocy Kisuckiego Muzeum, kierowanego przez P. Maráky'ego, obrady toczyły się w ciągu dwóch dni, w czasie których referaty wygłosili czescy i słowaccy etno­ grafowie oraz przedstawiciele historii* i geografii. Pierwotny plan urządzenia sympozjum o problematyce osadniczej, specyficz­ nej dla karpacko-bałkańskiej wsi, przewidywał jako jego przedmiot kopatiice (tzn. osady rozrzucone po zboczach gór typu przysiółkowego, powstałe na gruncie go­ spodarki żarowej). Specyficzne warunki, jakie osady te stwarzają w dziedzinie gospodarowania, kultury i stosunków społecznych rzutują na wiele zagadnień etno­ graficznych, łącząc tym samym zainteresowania poszczególnych podkomisji. W y - �KRONIKA 341 chodząc wszak z etnograficznej specyfiki przysiółkowych, wysoko w górach położo­ nych osiedli typu kopanice, tematyka sympozjum rozszerzyła się na wszystkie rol­ nicze satelitarne osady. Poza kopanlicami są to na czechosłowackich ziemiach siedziby izolowane od macierzystej wsi ramionami rzek (na Słowacji w dorzeczu Dunaju i dolnym biegu Wagu), osady związane z uprawą winorośli, rozproszone górskie osiedla, założone przez drwali i innych robotników w pobliżu przemysło­ wych zakładów (np. hut szkła), które z czasem przemieniły się w rolnicze osady i inne. W przeciwieństwie do centralnych, macierzystych siedzib, które spełniały wielostronne kulturowo-społeczne role, osady tzw. satelitarne charakteryzowały się swym pierwszoplanowym przeznaczeniem produkcyjnym. Potrzeba wytwarza­ nia nadawała tym osadom cały szereg kulturowych i społecznych cech. Od potrzeb produkcyjnych zależały bowiem czas ich zamieszkania, kto z członków rodziny tam się osiedlał, jakiego typu i jaką techniką p o w s t a w a ł y tam domy, jakie było ich wyposażanie itp. O tym, jak siedziby te przemieniały się w trwałe osady, świadczy ich dążenie do dorównania społeczno-kulturowym poziomem do centrum wsi, polepszająca się komunikacja, zakładanie szkół, cmentarzy. W parze z tymi emancypacyjnymi dążeniami formuje się też. grupowa świadomość mieszkańców tych odległych osiedli. Cała problematyka osadnictwa satelitarnego stanowiła przedmiot omawianego sympozjum, którego większość referatów zostanie opubli­ kowana w „Slovenským Národopisie". Pierwszą część stanowiły referaty ogólne. Zagadnienie genezy tego osadnictwa na Słowacji wraz z jego społeczno-gospodarczymi uwarunkowaniami omówił P. Horváth z Instytutu Historycznego S A V , Poza osadami rolniczymi, którym w referacie poświęcił najwięcej miejsca, zwrócił u w a g ę na powstanie osad drwali, szklarzy, robotników wypalających węgiel drzewny i inne, które z czasem zyskały wyraz rolniczy i są u w a ż a n e za osady typu kopanice. Poza nimi zajął się taż nierolniczym! osiedlami, jak osady uzdrowiskowe, klasztory itp. Następnie J . Podolák omówił sezonowe osadnictwo pasterzy i hodowców bydła. Charakterystykę regionalnych t y p ó w tych osad na Słowacji zakończył ich klasyfikacją, rozróżnia­ jąc: zimowe owczarskie szałasy oraz zimowe i letnie stajnie położone na granicy wsi (tzw. stajnie chotárne). Prześledził ich rozwój i sposób, w jaki zamieniły się na trwałe siedziby. Referat V . Frolca dotyczył sezonowych osiedli we wschodniej części P ó ł w y s p u Bałkańskiego. Na przykładzie analogii z osadami w Bułgarii, wschodniej Serbii i Macedonii wskazał potrzebę takich badań na skalę między­ narodową. Druga grupa referatów dotyczyła wybranych, etnograficznych zagadnień oma­ wianych osiedli i ich mieszkańców. J . Langor zajął się zależnościami pomiędzy przysiółkowym osadnictwem typu kopanice na Wołoszyczyźnie a tradycjami w o ł o s ­ kiej kolonizacji w zachodnich Karpatach. Zależności te śledził na przykładzie ty­ p ó w domów, wskazując na różnice w odniesieniu do b u d y n k ó w położonych w niż­ szej, centralnej części wsi. J . Vařeka i A. Plessingerová omówili sposób mieszka­ nia w sezonowych osadach słowackich Jaworników. O mieszkańcach morawskich kopanie jako zamkniętej społeczności mówił P. Popelka, wskazując na przykładzie wyboru małżeńskiego partnera na różnice w stosunku do mieszkańców dolnych, macierzystych wsi. Tendencje do endogamii pierwszej grupy mieszkańców udo­ wadniał za pomocą metryk od 1898 r. aż po czasy współczesne. To zagadnienie śledzili też L . Kužela i P. Salner na terenie Kisuc, dochodząc w badaniach do tych samych wniosków. J . Kandert zajął się społecznym znaczeniem czasowo za­ mieszkiwanych d o m ó w zakładanych przy Winnicach wsi Sebechleby w historycz­ nej krainie Hont. Do problematyki tej zaliczyć należy referat J . Botika, który omówił zagadnienie zamieszkiwania w dwóch miejscach przez rolnicze rodziny we wsi Hrušov (region Hont). Stwierdził, iż wraz z rozwojem (od przełomu naszego wieku) trwałego osiedlania się na wykarczowanych terenach nie zanikły wiejskie �342 KRONIKA mieszkania, a zmienił się tylko ich cel przeznaczenia, na okazjonalny, a w i ę c tym­ czasowy. Tę grupę referatów zamknęła w y p o w i e d ź S. Š v e c o v e j , która na przykła­ dzie osadnictwa na wykarczowanych terenach w regionie Hont śledziła konse­ kwencje komasacji ziemi w drugiej połowie ubiegłego wieku. Po komasacji na­ stępuje szybkie przejście od osadnictwa sezonowego do trwałego i dokonują się dalsze zmiany, wynikające z likwidacji feudalnego posiadania ziemi i jej scalania. Jak widać, problematyka referatów skupiła się na kilku zagadnieniach, które zgod­ nie z założeniami podkomisji dążyły do ukazania społecznej specyfiki satelitarnych osad, przejawiającej się w formach rodzinnego współżycia, sąsiedzkich stosunków, mieszkania i zawierania małżeństw. Trzecia część referatów miała charakter regionalny. Omówione tam zostały formy tzw. chotárnych osad w Morawskich Kopanicach (J. Souček), Morawskich Beskidach (O. Skalníková), w północnej części Spiszu (J. Ušak), wschodnich Mo­ rawach (O. Máčel) i inne. Po każdej grupie referatów następowała dyskusja, sprowadzająca się do naj­ aktualniejszego zagadnienia, tj. perspektyw przyszłego rozwoju tego rodzaju osad­ nictwa. Choć etnografowie nie w p ł y n ą na ich dalszy los, to przed nimi staje ko­ nieczność badania szybko zmieniającego się sposobu życia mieszkańców tych osad. Poziom i zakres badań zależą od międzynarodowej współpracy, na której możli­ wość i w a g ę w s k a z y w a ł y końcowe wnioski omawianego sympozjum. Soňa Švecová � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/e237b705c998cda0abceb543c3a22d19.pdf 353807cd6d52023f516547c1cb5422f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:991 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:911 Title A name given to the resource W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego/ LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.5-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W 75-LECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Polskie Towarzystwo Ludoznawcze należy do naj starszych towarzystw naukowych i społeczno-kulturalnych, zarówno polskich jak i europejskich. W roku 1970 rozpoczęło właśnie czwarte ćwierćwiecze swojej nieprzerwanej działalności. Jego powstanie, etapy rozwojowe i charakter działalności w ciągu 75 lat istnienia były - można rzec - wykładnią zarówno losów nauk o kulturze, szczególnie zaś etnografii, jak i organizacji polskiego społeczeństwa oraz prądów umysłowych w odniesieniu do kultury pracującego ludu. Pod nazwą "Towarzystwa Ludoznawczego" zostało założorie we Lwowie w dn. 9 II 1895 r., jako jedno z kolejnych, powstających już od lat czterdziestych XIX w. europejskich towarzystw etnograficznych. Wcześniej powstały takie towarzystwa, jak np. Societe d'anthropologie (Paryż 1859), Imperatorskoe obszczestwo lubitelej jestestwoznania, antropologii i etnografii (Moskwa 1863), Deutsche Gesellschaft filr Ethnologie und Urgeschichte (1870), francuskie Societe des traditions populaires (1886), czy niemal równocześnie Schlesische Gesellschaft filr Volkskunde (1895), ale pojawiło się wcześniej niż np. Schweizerische Gesellschaft filr Volkskunde (1896). Powstało - w warunkach zaborów, co przecież nie było czynnikiem sprzyjającym - po czteroletnich wysiłkach o uzyskanie zezwolenia na jego założenie, wtedy, gdy etnografia polska miała już poważne osiągnięcia z poprzednich okresów, zamkniętych niejako śmiercią O. Kolberga (1890), twórcy wiekopomnego "Ludu", kiedy już od kilku lat ukazywało się w ośrodku warszawskim znakomite, o europejskim poziomie czasopismo etnograficzne "Wisła" pod redakcją Jana Karłowicza. Znamienne jednak, że Towarzystwo powstało nie w Warszawie, w najżywotniejszym wówczas ośrodku etnograficznym, ale we Lwowie, nie posiadającym pod tym względem większych tradycji, i to akurat w tym samym roku, w którym powstał w Galicji zorganizowany polityczny ruch ludowy. Towarzystwo Ludoznawcze zostało założone wysiłkiem grona inteligencji twór;czej z takimi nazwiskami na czele, jak: Antoni Kalina - jego pierwszy długoletni prezes, Jan Baudoin de Courtenay, Henryk Biegelei- �6 JOZEF BURSZTA sen, Benedykt Dybowski, Iwan Franko, Jan Karłowicz, Stefan Ramułt, Mikołaj Rybowski i in. Część z nich reprezentowała etnografię, inni nauki pokrewne. Dla wszystkich zainteresowanych zaś Towarzystwo miało stanowić forum wymiany myśli, a jego organ - "Lud" umożliwić ich popularyzację. U czynników nadrzędnych budziły jednak obawy zarówno określenie Towarzystwa jako "Ludoznawczego", jak i sama nazwa czasopisma, traktowane jako przejawy ruchu chłopomańskiego i budzenia świadomości narodowej. Linię społeczną w naukowej działalności Towarzystwa wyraził jasno A. Kalina w I tomie "Ludu", pisząc: "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło l u d, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, powinniśmy zacząć od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru". Ogólnie zaś zadania Towarzystwa sformułował wyraziście jego pierwszy sekretarz A. Strzelecki następująco: ,,1) uratować i zachować przy życiu to, co obok i mimo postępu oświaty i cywilizacji istnieć mogło i powinno, 2) uratować dla nauki od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie" ("Lud" t. III). Uwidacznia się tu ograniczenie zainteresowań TL do etnografii własnego kraju i ludu a odcinanie się od zagadnień etnograficznych, lecz tak było w większości analogicznych towarzystw europejskich. Były to zresztą i tak nazbyt szeroko zakreślone zadania dla szczupłej garstki aktywnych członków Towarzystwa, nie otrzymującego przecież żadnych dotacji, a utrzymującego swój żywo redagowany "Lud" tylko ze składek członkowskich. I właśnie okres pierwszego dziesięciolecia pod kierownictwem A. Kaliny należy do naj świetniejszych w dawniejszych dziejach TL. Towarzystwo, sięgające przez swe oddziały i członków do miast prowincjonalnych, do Krakowa i na Sląsk, należało wówczas - jak to stwierdził niemal z autopsji prof. J. Czekanowski - do najlepszych w Europie. Skupiło ono wówczas wszystkie świetne nazwiska z zakresu ludoznawstwa i historii kultury, prowadziło ożywione kontakty z innymi towarzystwami etnograficznymi w Europie, stworzyło poważne zaczątki istniejącej do dzisiaj biblioteki oraz zgromadziło spore ilości eksponatów etnograficznych do przyszłego muzeum. Zakreśliło też szersze, syntetyczne zadania badawcze, jak np. opracowania podziału etnograficznego kraju, choć w konkretnych poczynaniach i publikacjach przeważało zainteresowanie folklorem. Stosownie też do panującego wówczas kierunku ewolucjonistycznego, przedmiotem badań stały się zwłaszcza archaizmy i przeżytki kulturowe ujmowane od strony historyczno-genetycznej. W okresie przed I wojną Towarzystwo Ludoznawcze było - wobec anemicznego działania Komisji Antropologicznej AU jedym\ organizacją polskiej etnografii, a "Lud" jednym z dwu ogólnopolskich czasopism etnograficznych. Znamienne, że jedyna uniwersytecka katedra etnografii powstała (1910) właśnie we Lwowie. �W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 7 W okresie międzywojennym TL pozostaje nadal jedynym towarzystwem etnografów, gdyż założone w 1922 r. w Warszawie Polskie Towarzystwo Etnograficzne nie przejawiło swej działalności. Nadal siedzibą TL był Lwów i większość z jego członków rekrutowała się z południowo-wschodnich regionów. W oparciu o powstałe w tym czasie w kilku ośrodkach katedry etnografii, kształcące etnografów zawodowych, TL stało się towarzystwem specjalistycznym, skupiającym grono miłośników ludoznawstwa. Swoją działalnością nie zdołało jednak TL stać się organizacją ogólnopolską i zeszło do roli towarzystwa lokalnego. Istotnym przejawem jego działalności stało się wydawanie "Ludu", który po upadku "Wisły" (1922) pozostał jedynym ogólnopolskim organem etnograficznym. Tenże "Lud", którego duszą był przez cały czas niestrudzony i zapobiegliwy Adam Fischer, stał się odbiciem wszystkich tych prądów teoretyczno-metodologicznych, które panowały ówcześnie w etnografii polskiej: kierunku historyczno-kulturowego (J. Czekanowski, A. Fischer, St. Poniatowski), ewolucjonizmu krytycznego (K. Moszyński), psychologizmu i socjologizmu (E. Frankowski i in.). "Lud" skupiał też przedstawicieli dyscyplin pokrewnych (A. Chybiński, K. Koranyi, R. Gansiniec, W. Klinger, Wl. Abraham, K. Nitsch i in.). Okres Polski Ludowej charakteryzuje się ogromnym rozwojem Towarzystwa. Reaktywowane w 1945 r. w Lublinie jako już Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przez dawnych członków TL (J. Czekanowskiego, J. Gajka, L. Halbana i J. Mydlarskiego) stało się po raz pierwszy w pełni towarzystwem ogólnopolskim skupiającym nie tylko naukowców, ale miłośników i działaczy w zakresie kultury ludowej w liczbie (1970) ponad 700 członków zorganizowanych w 19 oddziałach regionalnych. Już w okresie lubelskim (do 1951 r.) PTL inicjowało i finansowało specjalne akcje badawczo-terenowe, m. in. rozpoczęło prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym (przejętym od 1954 r. przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), nad Atlasem Polskich Strojów Ludowych (ukazało się 30 zeszytów), badania monograficzne wsi i regionów, akcje muzealne itd. W latach 1951-1953 siedzibą Zarządu Głównego PTL staje się Poznań, od 1954 Wrocław. Do czasu utworzenia Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (jego Działu IV) PTL jest jedyną ogólnopolską organizacją w zakresie etnografii, a działalność jego, kierowana głównie przez J. Gajka, rozwija się dynamicznie we wszystkich kierunkach. Rozwinęła się przede wszystkim szeroka akcja wydawnicza. Obok kontynuowanego nadal "Ludu" wznawia się przedwojenną serię Prac Etnograficznych pod zmienionym tytułem Prace i Materiały Etnograficzne (do 1970 r. 26 tomów). Uruchamia się też - prócz wspomnianych wyżej - nowe serie: Archiwum Etnogmficzne (30 zeszytów), Bibliotekę Popularną (5 tomów), Pmce Etnologiczne (9 tomów), od 1956 r. w Warszawie "Literaturę Ludo- �8 JOZEF BURSZTA wą", a od 1959 r. w :Lodzi "Łódzkie Studia Etnograficzne" (12 roczników). Wreszcie' z inicjatywy PTL, a· zgodnie z uchwalą Rady Państwa z dn. 13 VlI 1960 r., w ramach Towarzystwa podjęto, jako pomnik Tysiąclecia Państwa Polskiego, edycję Dziel wszystkich Oskara Kolberga mającą objąć ogółem 80 tomów, z czego do końca 1970 1'. wydano już tomów 52. Na uwagę zasługuje też rozwój archiwum, a zwłaszcza biblioteki PTL, stanowiącej w Polsce największy księgozbiór etnograficzny. Dodać jeszcze trzeba, że od r. 1968 pracuje przy oddziale PTL w Łodzi niezwykle potrzebny i użyteczny Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Przez cały ten powojenny okres PTL było - mimo istnienia IHKM P AN - jedynym wzgl. głównym forum wymiany myśli w zakresie dorobku etnografii na wszystkich odcinkach oraz nowych teoretyczno-metodologicznych ukierunkowań w naszej nauce, zarówno w Polsce jak i na świecie. Służyły temu powoływane specjalne sekcje metodologiczne, sympozja i sesje naukowe, niektóre (1960 r. w Szczecinie) o charakterze międzynarodowym. W ostatnich latach, wobec zmian w IHKM, Polskie Towarżystwo Ludoznawcze stało się znów jedyną naczelną organizacją polskiej etnografii. Z zadowoleniem i z nutą zadumy spoglądamy dziś na 75-letnie dzieje naszego Towarzystwa i z ufnością patrzymy w przyszłość wierząc w dalszy rozwój i nowe jego osiągnięcia 1. Józef Burszta JOZEF BURSZT A THE SEPTUAQUINGENTENARY OF THE POLISH SOCIETY ETHNOGRAPHICAL Summary The Polish Ethnographical Society w~s founded in 1895 in Lvov, and was one of the first scientific societies existing in Poland and in Europe. From the very beginning its organ has been the periodical "Lud" (The People). Until World War II it was only a regional organization; after 1945 it became nationwide, and now has 19 regional branches and over 700 members. Am0ng its activities there are: extensive publishing (9 different series), field research, the popularization of ethnography and the general conservation of folk culture. The Society also has to its credit many achievements in the field of organi7.ation. Its seat has been. successively, the following towns: Lublin, Poznań, and from 1954, Wrocław. l Ten szkicowy zarys dziejów PTL może sobie Czytelnik łatwo uzupelnić szcz~gółowymi informacjami jakie zawarte są w nastliPujących opracowaniach: ,T. CZ'okanowski, Pólwiecze "Towa1·zystwa Ludoznawczego". "Lud" t. ::J(), 1946, s. :33-flB: J. Ga]ek, Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945-1955. "Lud" t. 43, 1958, s. 9-33 (w tymże tomie "Ludu" szereg dalszych artykułów na ten temat); O. Gajkowa, Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jego powstanie, 1'OZWÓj i znaczenie w ciągu 70-lecia. "Lud" t. 51, 1967, s, 7-61. � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/54c0e9228120aff72213bd1eaf123ff3.pdf 81d97f8033cc518b8fde886c3aaec7ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5191 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa antropologia kulturowa - historia Kowalska-Lewicka, Anna (1920-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4816 Title A name given to the resource "Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać sie od korzeni, z ktorych wyrosła" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.305-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 R O Z M O W Y I WSPOMNIENIA ANNA KOWALSKA-LEWICKA Kraków „NASZA WSPÓŁCZESNA ANTROPOLOGIA SPOŁECZNA I KULTUROWA NIE POWINNA ODCINAĆ SIĘ OD KORZENI, Z KTÓRYCH WYROSŁA". ODPOWIEDZI NA PYTANIA ZBIGNIEWA JASIEWICZA 1 Po maturze w Liceum im. Królowej Wandy w Krakowie w roku 1938 zapisała się Pani Doktor na filozofię i romanistykę. W okresie okupacji uczestniczyła Pani w kon­ spiracji, a w trakcie pracy w Muzeum Archeologicznym w kursach historii sztuki i archeologii. Jaka była Pani droga do etnologii? W owych czasach do gimnazjum szło się po czwartej klasie szkoły podstawowej, a samo gimnazjum miało osiem klas, czyli maturę zdawało się w 18. roku życia. Po maturze zapisałam się na filozofię ścisłą — po prostu to mnie interesowało, jeszcze w gimnazjum wiele na ten temat czytałam. Równocześnie zapisałam się na roma­ nistykę, dlatego żeby mieć jakieś studia „praktyczne", które mogły mi dać w przy­ szłości możliwość zarabiania na życie — myślałam o zawodzie nauczyciela języka i kultury francuskiej. Znałam język, literaturę francuską, lubiłam uczyć (w szkole był system, że lepsze uczennice bezinteresownie pomagały w nauce słabszym). Trafiłam na doskonałych nauczycieli, zwłaszcza filozofów. Przy tym zupełna swoboda studiów (obowiązkowy był właściwie tylko udział w proseminariach, z wy¬ kładów trzeba było mieć w indeksie podpis wykładowcy, ale była to tylko czysta for¬ malność, nie było mowy o sprawdzaniu obecności). Przy tym można było samemu wybierać wykłady, także na innych wydziałach, wedle własnych zainteresowań. Ta sama swoboda dotyczyła egzaminów. Można było studiować cztery lata bez zdania jakichkolwiek egzaminów, a po tym czasie w ciągu kilku tygodni zdać wszystkie egzaminy z ubiegłych lat. Studentów na filozofii (szeroko pojętej) było stosunkowo 1 Pełny tekst odpowiedzi zostanie złożony w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Lu­ doznawczego. �306 Anna Kowalska-Lewicka niewielu, profesorowie znali ich wszystkich, a dzięki dyskusjom i pracom seminaryj­ nym wiedzieli, jaką wartość każdy z nich przedstawiał. Skorzystałam z przywileju wolnych studiów i poza kolokwiami nie zdałam po pierwszym roku żadnych egzaminów — miałam tylko zaliczenia z wszystkich przed­ miotów, obowiązkowych i nieobowiązkowych. Jak wiadomo, w tymże roku 1939 wybuchła wojna. Nie uciekaliśmy, jak wielu Polaków, w pierwszych dniach wojny. Rodzice i brat byli w dniu moich imienin (26 lipca) na wycieczce w Tatrach i tam ulegli wypadkowi. Kiedy wróciłam z karpackiej eskapady, zastałam ich wszystkich w szpitalu w Zako­ panem. Byli dosłownie zmasakrowani, z wyjątkiem Matki — ale ona, która wyszła bez jakichkolwiek widocznych obrażeń na ciele, miała złamany kręgosłup. Tuż przed wojną została przewieziona sanitarką do Krakowa, ale mowy być nie mogło o jakiej¬ kolwiek ucieczce. Dzięki temu oszczędzony nam był tragiczny los uciekinierów. Oj­ ciec, Tadeusz Kowalski, co prawda został już 5 września wzięty jako zakładnik przez Niemców (jak kilku innych krakowskich prominentów — był sekretarzem generalnym PAU), ale nikt nie zorganizował zamachu na Niemców, więc i jego niebawem zwol­ niono z tej „zaszczytnej funkcji". Niemniej, półtora miesiąca potem, w ramach słynnej Sonderaktion Krakau, dostał się do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen pod Oranienburgiem. Wrócił! Na początku okupacji natychmiast zaczęły się wywózki Polaków z Poznańskiego i innych ziem przyłączonych do Reichu. Pierwsze ich transporty nadeszły, o ile pa­ miętam, w listopadzie, może nawet w październiku. Krakowskie harcerstwo, w tym i ja, zgłosiliśmy się natychmiast do utworzonej przez kardynała Sapiehę „Sekcji cha¬ rytatywnej", która zajęła się wysiedlonymi. Z dworca kolejowego przewożono ich do starych austriackich bunkrów (Rondo Mogilskie), koszarów 8. pułku ułanów w Ko­ bierzynie, koszarów 20. pułku piechoty. Tam już dostawali się pod naszą opiekę. Na¬ leżało zająć się ich zdrowiem, wyszukać im mieszkanie, zdobyć odzież (przyjeżdżali bez niczego, mieli w rodzinnym domu dziesięć minut na spakowanie się, a wysiedleń z zasady dokonywano nocą, kiedy ludzie śpią), znaleźć dla nich pracę itd. Transporty przychodziły prawie codziennie. Niemal równocześnie, w każdym razie jeszcze w 1939 roku, zaczęła działać tajna szkoła pielęgniarstwa — już wtedy liczono się z walką podziemną i koniecznością posiadania własnych kadr pielęgniarskich. Natychmiast zgłosiłam się, mam świade¬ ctwo ukończenia rocznego kursu pielęgniarskiego. Wysiedlenia skończyły się po kilku miesiącach; wysiedleni zostali rozlokowani w domach prywatnych i klasztorach, które miały wielkie gmachy i po zaledwie kilku pensjonariuszy. Zaczęłam pracować w dziale opieki klasztornej, dostałam pod swą opiekę klasztor Paulinów na Skałce. Powstała już też oficjalna Rada Główna Opie­ kuńcza „Ergieo", my staliśmy się jej sekcją (początek 1940 roku). Odtąd zaczęto nam wypłacać pensję (za miesięczną pensję mogłam kupić 1 kg masła). Najważniejsze było, że mam pracę, co chroniło przed wywózką na roboty do Niemiec. Z początkiem 1940 roku nawiązałam kontakt z organizacją podziemną, zaczęłam pracować w dziale propagandy. Moja funkcja polegała na codziennym spotykaniu się z człowiekiem, który przekazywał mi rano, kiedy szłam do pracy, teksty komunikatów �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 307 nadawanych przez Londyn. Spotkania odbywały się zawsze w parkach, nie znałam ludzi, od których dostawałam zwitek tekstów. Szłam z tym w miejsce przez nich wskazane, gdzie znów nieznajomemu człowiekowi przekazywałam materiały i dopiero wtedy szłam na 8. godzinę do pracy w „Sekcji". Nieznajomego poznawałam np. po książce w zielonej oprawce, którą trzymał w ręku, lub podobnym znaku, czasem odbywało się to w punkcie kontaktowym, np. w zakładzie szewskim. Po południu udawałam się albo do klasztoru, który mi podlegał, albo znów do punktu kontaktowego po wydrukowany już biuletyn, a z nim do miejsca, z którego inni kurierzy brali paczki do roznoszenia po domach. Moja rodzina nie miała pojęcia, co robię, dowiedziała się dopiero po wojnie. Nie chciałam ich obciążać w razie „wsypy", a oni mieli do mnie pretensje, że wciąż „gdzieś się włóczę". Poza tym były różne zlecane akcje, kontakty z terenową partyzantką, należało kogoś odstawić „do lasu" lub tym podobne, ale to długa historia i nie mająca wiele wspólnego z karierą etnograficzną. Minęły dwa lata, odstawiłam moją ranną porcję podsłuchu i przyszłam do pracy. Koledzy powiedzieli mi, że czeka na mnie jakiś pan. Myślałam, że to któryś z wy¬ siedlonych, wyszłam po załatwieniu najpilniejszych spraw na korytarz, gdzie czekał. Zapytałam, co mogłabym dla niego zrobić, odpowiedział: „pójdziemy na Pomorską" (nazwa ulicy, przy której mieściło się gestapo). Był to dla mnie wstrząs tak silny, że nie potrafiłam go ukryć, choć wtedy zdawało mi się, że tego nie zauważył. Byłam pewna, że obserwował moje ranne podjęcie komunikatu radiowego i przekazanie go następ¬ nemu łącznikowi. Przerażenie moje polegało na niepewności, czy wytrzymam tortury i nie sypnę — nikt nie może wiedzieć, jak zareaguje na ból, póki tego nie przeżyje. Zapytałam, czy mogę moje służbowe sprawy przekazać w biurze — zgodził się. Powiedziałam kolegom, że idę na przesłuchanie i gdybym nie wróciła do południa, niech zawiadomią rodzinę, po czym wyszliśmy. Miałam wtedy 21 lat, ale wygląda¬ łam na kilkanaście. Biała bluzka, granatowa spódnica, warkocze i talent robienia z siebie idiotki — to uratowało mi niewątpliwie życie, a w każdym razie uchroniło od aresztowania i obozu. Po drodze rozmawialiśmy przyjaźnie, byłam już całkowicie opanowana. O sa¬ mym przesłuchaniu na Pomorskiej, o konfrontacji w więzieniu, nie będę pisać. To jeden z epizodów mego życia, z których jestem naprawdę dumna, ale nie mających żadnego związku z moją specjalnością. Dość, że mnie puścili. W pracy konspiracyjnej zostałam zawieszona na sześć miesięcy. Istniała możli¬ wość, że wypuszczono mnie, by nadal śledzić i dojść „po nitce do kłębka". Odbyłam tę swoją kwarantannę i wróciłam do pracy, ale we własnym przekonaniu byłam już mało wartościowym konspiratorem. Po prostu zaczęłam się bać, wiedząc, że drugi raz nikt mi już nie uwierzy, a poza wszystkim prześladowało mnie przekonanie, że jestem śledzona i czułam, że nie zachowuję się normalnie, np. idąc na kontakt do me¬ liny nie potrafiłam nie obejrzeć się za siebie, gdy słyszałam za plecami czyjeś kroki. Do tego aresztowano mego chłopca i po dwóch tygodniach rozstrzelano w Oświęci¬ miu. Czułam, że muszę zmienić otoczenie. Wtedy mój Ojciec dopomógł mi w znalezieniu pracy w Muzeum Archeologicz­ nym w Polskiej Akademii Umiejętności. Zawdzięczałam j ą dr. Rudolfowi Jamce, którego Niemcy zostawili w Muzeum jako opiekuna zbiorów i dr. Novotnemu, �308 Anna Kowalska-Lewicka Austriakowi z Wiednia, zmobilizowanemu pracownikowi Museum für Völkerkun­ de, niezwykle przyzwoitemu człowiekowi, którego dr Jamka poprosił o zatrudnienie mnie (Novotny był Treuhänderem Muzeum). I oto zaczął się nowy okres w mym życiu, weszłam w samo serce tajnego uniwersytetu. Muzeum było spakowane do ewakuacji (która na szczęście nigdy nie nastąpiła), a więc nie było prawie żadnych prac — trochę konserwacji ceramiki i żelaza, poza tym morze wolnego czasu. Mieściło się w oficynie Polskiej Akademii Umiejętności, w bu­ dynku frontowym znajdowały się biura Liegenschaftverwaltung, a więc ciągły ruch in¬ teresantów, który doskonale krył osoby wchodzące przez tę samą bramę do Muzeum Archeologicznego — no i szef Novotny, który nigdy nas nie nachodził bez uprzedzenia. Uczeni krakowscy oczywiście przez całą wojnę pracowali naukowo, mimo innych zajęć, np. prof. Safarewicz, -wybitny językoznawca, był konduktorem tramwajowym, a prof. Małecki pracował w „Społem". Cały uniwersytet robił dla „Społem" pomadki, a sam profesor ponadto zorganizował tajne studia uniwersyteckie. W Muzeum odby¬ wały się regularnie posiedzenia naukowe z referatami na temat prowadzonych prac badawczych. Pełną parą szło tajne nauczanie. Profesor Gąsiorowski wykładał teorię historii sztuki, profesor Ruxerówna, wysiedlona z Poznania i koczująca w sąsied­ nim Muzeum Przyrodniczym PAU, wykładała archeologię klasyczną, dr Jamka — archeologię Polski, dr Leńczyk — epokę poprzedzającą powstanie państwa polskie¬ go, prof. Jakubowski uczył nas rysunku eksponatów archeologicznych, prof. Albin Jura — paleolitu, antropologię wykładało dwóch asystentów UJ — Jasicki i Sikora. Potem przybył jeszcze prof. Tadeusz Dobrowolski, historyk sztuki. Etnografii uczył Roman Reinfuss, który ze zbiorami Muzeum Etnograficznego, kiedy wyrzucono je z Wawelu, wylądował także w Muzeum Archeologicznym. Jednym słowem, było się u kogo uczyć, co też młodsze pokolenie wykorzysty¬ wało w pełni. W ostatnim okresie, po powstaniu warszawskim, zaroiło się jeszcze od warszawiaków — przybył prof. Antoniewicz, prof. Frankowski, Drewko, znawca paleolitu Krukowski, Marciniak i inni. Słuchaliśmy wykładów, brali udział w seminariach, pisali referaty, nawet brali udział w wykopaliskach. Muzeum kopało zameczek w Szaflarach, który okazał się co prawda piecem do wypalania wapna, ale wbudowanym później we wzgórze, na którym stał niegdyś drewniany gród fałszerza polskich pieniędzy, zniszczony przez królewskie oddziały. Zostałam starościną studiów historii sztuki i jako taka, już po wojnie, wystawia¬ łam świadectwa naszym wykładowcom. Jeszcze w czasie wojny zdałam egzaminy z historii filozofii u Tatarkiewicza, logiki — u Zawirskiego, archeologii klasycznej — u Gąsiorowskiego, historii sztuki — u Dobrowolskiego, antropologii — u Jasickiego, archeologii — u Jamki — to pozwoliło mi na ukończenie studiów zaraz po wojnie, w 1946 roku. Wracając jeszcze do „drogi ku etnologii", to ważne było w niej zainteresowanie mego Ojca kulturą ludową. Był humanistą o bardzo szerokich horyzontach, języ¬ koznawcą, ale i historykiem kultury, dialektologiem tureckim, ale i znawcą kultury ludowej tureckiej wsi. Schodził na piechotę Azję Mniejszą, tureckie enklawy w Do¬ brudży, karaimskie osady w Polsce i całe Podhale — nie tylko Tatry. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 309 W Muzeum Archeologicznym stykałam się na co dzień z Romanem Reinfussem, świetnym wykładowcą i badaczem terenowym. Potem pojawił się Moszyński, któ¬ ry zafascynował mnie kulturami innych kontynentów. Archeologia dawała niepełny obraz kultury ludzkiej, przynajmniej taka, jaką poznałam w Krakowie. Krainą ukochaną jest dla Pani Podhale. Obok miłości do gór jest to również za­ interesowanie tamtejszą kulturą. Pisała Pani o tradycyjnych normach obyczajowych młodzieży podhalańskiej, strojach, pasterstwie, saniach i wozach. Skąd wzięło się zainteresowanie Podhalem? Oboje rodzice od czasów gimnazjalnych związani byli z Tatrami. Ojciec po raz pierwszy zetknął się z Zakopanem jeszcze w przedszkolnych latach. Urodził się i mieszkał wtedy we Francji, a Babka, stęskniona za Krakowem i ogólnie Polską, wyjechała z małymi dziećmi na wakacje do Zakopanego. Pociąg dochodził wtedy tylko do Chabówki, dalej trzeba było tłuc się po kamienistej drodze około 40 km chłopską furką. Po powrocie rodziny do Polski, już w gimnazjum, Ojciec wybrał się z kolegami na piechotę z Krakowa do Tatr — i to był prawdziwy początek jego fa¬ scynacji Tatrami i Podtatrzem. Z kolei Matka była koleżanką szkolną Heli Dłuskiej, córki budowniczych sanatorium Dłuskich w Kościelisku, pierwszego gruźliczego sa¬ natorium z prawdziwego zdarzenia w Polsce, zbudowanego zresztą za pieniądze ich przyjaciela Ignacego Paderewskiego. Paderewski był kolegą p. Dłuskiego z konser¬ watorium w Odessie, tylko że Dłuski miał mniejszy talent, więc skończył dodatkowo medycynę w Paryżu, żeby mieć z czego żyć i tam ożenił się z koleżanką, lekarką — siostrą Curie-Skłodowskiej i bliską znajomą aktorki Modrzejewskiej. Notabene Paderewski był ojcem chrzestnym Heli Dłuskiej. Oprócz właściwego sanatorium w parku stała „dyrektorówka", gdzie mieszkali Dłuscy, a latem tłum przyjaciół ze sfer intelektualno-artystycznych ówczesnej Polski. Moja Matka była tam zapraszana na wakacje, dla podreperowania zdrowia, a kiedy już skończyła medycynę w Wied¬ niu, pracowała przez rok wojny w laboratorium sanatoryjnym. Spędziła tam też pół roku po maturze, zaproszona przez Dłuskich „dla poratowania zdrowia". Jej ojciec nie chciał zgodzić się na studia medyczne, uważał, że pannie wystarczy seminarium nauczycielskie, mimo wszystko dopięła swego. Całe to młodzieżowe towarzystwo: córki p. Curie-Skłodowskiej, jej bratanica Haniusia Skłodowska i jej późniejszy mąż Walek Goetel (kolega szkolny mojego Ojca), Ojciec, no i oczywiście Hela Dłuska całe lato chodzili po Tatrach. Starsze pokolenie muzykowało i wiodło intelektualne rozmowy. Pani Dłuska, dobry lekarz i arcyenergiczna kobieta (m.in. wszystkie społeczne inicjatywy jej męża, np. kościół w Kościelisku, Muzeum Tatrzańskie, życie towarzyskie i wycieczki tatrzańskie — to była zawsze inicjatywa i cała praca organizacyjna pani Dłuskiej), organizowała życie tej małej społeczności, a także administrowała sanatorium. Kiedy Rodzice byli już na studiach w Wiedniu, nadal wakacje spędzali w Koś¬ cielisku. Jako młode małżeństwo wynajmowali izbę na Sobiczkowej, u Hanki Stopki Macicki, która z latami stała się serdeczną naszą przyjaciółką, a moją najukochańszą Babką-Gaździną. Babka nie umiała pisać, ale mimo to była jedną z najmądrzejszych �310 Anna Kowalska-Lewicka kobiet, jakie znałam. Mimo że była niebogata, że była analfabetką, a najdalsza kraina, do której dotarła (oczywiście na piechotę), to była Kalwaria Zebrzydowska, była oso¬ bą niezwykle rozsądną i mądrą, z której zdaniem liczyła się cała Polana Sobiczkowa. We wszystkich sporach, np. o miedzę, czy innych kłótniach sąsiedzkich, to do niej udawano się o opinię i jak ona zdecydowała — tak robiono. Po prostu, wieś doceniała jej uczciwość, bezinteresowność, doświadczenie i wiedzę. Poza tym Babka umiała czarować, o czym dowiedziałam się dopiero po jej śmierci. To była moja pierwsza „informatorka", ona przekazała mi wiedzę swojej młodości, a urodzona była w latach pięćdziesiątych XIX wieku, a więc pamięcią sięgała bardzo odległych czasów. W deszczowe dni bawiłam się na podłodze w jej izbie, podczas gdy ona przędła, siedząc na ławie pod oknem (gospodarstwo prowadziła już wtedy jej córka, rówieśni¬ ca mojej Matki). W pogodę zabierała mnie na pole, suszyć siano, paść krowy, „brać" len, wiązać owsiane snopki, później bawić jej wnuki. Najbardziej lubiłam prace przy lnie. Babka marzyła o wnuczce, a doczekała się samych wnuków — chłopców, stąd serdeczna miłość, jaką mnie darzyła. Niewątpliwie, moje dzieciństwo na Sobiczkowej, dzieci, z którymi się wtedy ba¬ wiłam, chałupy ich rodziców i dziadków, a przede wszystkim obcowanie z Babką — to początek mojej miłości do Podhala i mojej wiedzy o kulturze góralskiej. Nic więc dziwnego, że z chwilą zapadnięcia żelaznej kurtyny, kiedy „szeroki świat" zda¬ wało się na zawsze został przed nami zamknięty, moje zainteresowanie skierowałam ku mojej drugiej (poza Krakowem) ojczyźnie — Podhalu. Takiego Podhala już nie ma, nie ma ludzi, którzy by je pamiętali. Górale podzielili los Indian Stanów Zjednoczonych, są już tylko góralami „na pokaz" dla ceprów, jak tamci Amerykanie, dla których „indiańskość" jest już tylko wabiem dla turystów, którzy w podzięce za sfotografowanie się z „prawdziwym" Indianinem płacą żywą gotówką. W artykule na temat etnologii polskiej po II wojnie światowej przed rokiem 1956 napisałem, że wyjazdy na badania nad kulturą ludów pozaeuropejskich były wówczas zupełnym wyjątkiem. Takim zupełnym wyjątkiem była Pani Doktor. W roku 1947 wy­ jechała Pani do Ameryki. Częścią rocznej wędrówki po Ameryce Południowej były kilkutygodniowe badania wśród Indian Shipibo. Jaka była przyczyna zainteresowań Ameryką Południową? Jak udało się wyjechać? Dlaczego, po opublikowaniu zupeł­ nie wyjątkowej w naszym piśmiennictwie książki „Shipibo" (Wrocław 1969), nie kon¬ tynuowała Pani zainteresowań amerykanistycznych? W lecie 1939 roku zorganizowałam miesięczną wędrówkę po Karpatach Wschod¬ nich. Piszę o niej, gdyż miała zaważyć na dalszych mych losach. Zaproponowałam trzem moim przyjaciołom wspólną wędrówkę od Worochty po Hnitesę, ostatnie pas¬ mo Karpat Wschodnich, leżące już na granicy ówczesnego państwa polskiego. Pa¬ nowie byli ode mnie starsi co najmniej o osiem lat: absolwent WSH (Wyższa Szkoła Handlowa w Krakowie), asystent historii Uniwersytetu Lwowskiego i asystent orientalistyki Uniwersytetu Lwowskiego. Mieliśmy się spotkać w Żabiem, już na Huculszczyźnie, i stamtąd wyruszyć główną granią Karpat aż po granicę ZSRR. Wędrówka �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 311 miała trwać miesiąc. Zgodnie z umową spotkaliśmy się w schronisku PTT w Żabiem, niestety lwowski historyk nie dojechał. Czekaliśmy dwa dni, wreszcie zdecydowali¬ śmy ruszyć tylko w trójkę. Nigdy potem już nie miałam o nim żadnych wieści. Ruszyliśmy z Worochty z potwornie ciężkimi plecakami. Trzeba było dźwigać namioty, śpiwory i żywność, bo wsie leżały w głębokich dolinach, a schronisk na grani nie było. Ostatnie znajdowało się na Popie Ivanie — dalej już tylko szałasy pasterskie, gdzie można było dostać mleka i sera — nic więcej. Pogoda była cały czas fantastyczna, krajobrazy zatykające dech w piersiach i przez miesiąc zaledwie kilka razy spotkaliśmy huculskich pasterzy, ani razu turystów. Trzy razy dziennie kukurydziana mamałyga okraszona skwarkami, herbata, ewentualnie borówki i grzy¬ by, zebrane po drodze i morze gór. Bo w Tatrach, które znałam od urodzenia, gdzie¬ kolwiek spojrzysz, widać w dali niziny i ludzkie osady — tu tylko puste łańcuchy górskie. To był pierwszy cud mego długiego życia. Pod powiekami do dziś mam te widoki — ale nie o tym rzecz. Pamiętam rozmowę którejś nocy przy ognisku. Powiedziałam do moich towarzyszy — czy to nie skandal, że ja, dziewiętnastolatka, jak dotąd orga¬ nizuję dla nich, o tyle ode mnie starszych, -wyprawy „w szeroki świat" (rok przed Huculszczyzną było to wielodniowe koczowanie w opuszczonych szałasach i kolibach podskalnych w Tatrach). Mam „pomysł", wyznaczam trasę, czas, ekwipunek, a oni, stare chłopy, po prostu jadą już „na pewnego". Czy nie byłby czas, by i oni pomy¬ śleli o zorganizowaniu następnych wakacji? Pierwszy odezwał się „handlowiec", że dobrze, że to on bierze na siebie organizację następnych wakacji. — A dokąd chcia¬ łabym pojechać? — Bez namysłu powiedziałam, że do Ameryki Południowej. Dla¬ czego tam akurat? Po prostu w Polsce przedwojennej był to kontynent u nas najmniej znany, a ja właśnie byłam po lekturze Lepeckiego. Staszek uścisnął moją dłoń i z po¬ ważną miną powiedział: „Dobrze, stoi! Na przyszłe wakacje organizuję wyprawę do Ameryki Południowej!". I jak się okazało, dotrzymał słowa, choć z opóźnieniem, bo po wojnie, której nikt z nas w lipcu 1939 roku nie spodziewał się. Wszyscy troje wojnę przeżyliśmy. Ja w Krakowie, Tadeusz (mój późniejszy mąż) najpierw we Lwowie w konspiracji, potem „wsypa", udało mu się uniknąć areszto¬ wania, potem w Warszawie pod zmienionym nazwiskiem, stąd partyzantka na Zamojszczyźnie, powrót do Warszawy po nowy przydział, w międzyczasie wybucha powstanie, kapitulacja, obóz jeniecki w Murnau, po wojnie oddziały wartownicze USA w Niemczech, Włochy i Anders w płonnej nadziei, że jednak wybuchnie dal¬ sza wojna i odzyskamy wolność, Jałta, przewiezienie polskiego wojska z Włoch do Anglii, wreszcie propozycja pracy na uniwersytecie w Cambridge i mimo wszelkich pokus nostalgia i powrót jesienią 1947 roku do Polski. Zaraz po zakończeniu wojny dostałam list z Kolumbii. Pisał mój towarzysz wy¬ prawy w Karpaty Wschodnie — że przyszedł czas, by dotrzymać danego słowa. Woj¬ nę przeżył. Znalazł się we Włoszech, skąd już prosta droga do Ameryki Południowej. Przekwalifikował się w międzyczasie na geologa, przyjął pracę u Shella i obecnie poszukiwał złóż ropy naftowej w Andach. Jego szef wyraził zgodę na mój udział w wyprawach poszukiwawczych w charakterze turystki (jedna więcej osoba w ich wyprawach nie stanowiła problemu), więc mogę przyjechać, kiedy mi się podoba. �312 Anna Kowalska-Lewicka Euforia! Ziszczą się moje marzenia! Wymagane egzaminy miałam w większości zdane. Pracę magisterską i egzamin końcowy miałam gotowe wiosną 1947 roku. Brakowało tylko drobnej formalności — paszportu. I tu następny „cud". Ministrem spraw zagranicznych był wtedy Modzelewski, ideowy komunista, po wielu latach więzień za komunizm. Wtedy jeszcze u władzy było wielu ideowców, potem już prawie wyłącznie karierowicze. Modzelewski wykombinował (i chyba słusznie), że byłoby rozsądnie zrobić ambasadorem polskim w Turcji mego ojca (dobra znajo­ mość języka i kraju, twórca pierwszej „dialektologii tureckiej", serdeczny przyja¬ ciel ówczesnego tureckiego ministra spraw zagranicznych). My wojnę przeżyliśmy w kraju okupowanym przez Niemców, od strefy rosyjskiej dzieliła nas granica wo­ jenna, słabo orientowaliśmy się w stosunkach po tamtej stronie kordonu. Ojciec na tę propozycję odpowiedział — decyzję podejmie, jeśli będzie mógł wyjechać do Turcji i zobaczyć, jak przedstawia się rzeczywistość. Modzelewski zaakceptował taki po¬ mysł. W międzyczasie mnie odmówiono paszportu. I wtedy Ojciec poprosił Modze¬ lewskiego o interwencję. Paszport dostałam natychmiast. Oczywiście, nie chwaliłam się, jaką drogą — i co zabawniejsze, zgłosiło się kilka osób, które „w najściślej¬ szej tajemnicy" zakomunikowały nam, że to wyłącznie dzięki nim dostałam ten paszport. Skończyłam pracę magisterską, zdałam ostatni egzamin, wyjechałam via Paryż i Londyn, dalej już samolotem: Azory, Bermudy, Jamajka, Bogota. Zamieszkałam u przyjaciół Szwajcarów w Bogocie i oni uświadomili mi, że mam kruche szanse na wizy południowoamerykańskie. Ich przyjaciel, ambasador Szwajcarii w Kolumbii i szef korpusu dyplomatycznego, zaproponował, że da mi passaporte de emerjencia, czyli paszport „bezpaństwowca". Z wdzięcznością przyjęłam tę propozycję, polski paszport schowałam sobie na powrót i odtąd byłam już pod opieką szwajcarskich pla¬ cówek dyplomatycznych w Kolumbii, Ekwadorze, Peru i Boliwii. Muszę przyznać, że była to serdeczna, życzliwa i bardzo pomocna opieka. Drugim moim opiekunem i sponsorem okazał się szef Shella na Kolumbię, no i oczywiście mój przyjaciel z wy¬ prawy w Karpaty Wschodnie, który wprowadził mnie w to całe towarzystwo. Bez niego nigdy bym nie zrealizowała swych marzeń. Przeniósł się potem do USA, ożenił się z Polką, więźniarką Oświęcimia, potem wyjechał na Alaskę. W Ameryce Południowej miałam dwa dokonania (nie licząc licznych, dłuższych i krótszych, wycieczek w wyżej wymienionych krajach). Pierwsze — to konna wy¬ prawa w poprzek Cordillera Central w Kolumbii (wyprawa Shella miała na celu zmierzenie wysokości przełęczy, przez którą zamierzano przeprowadzić rurociąg, dostarczający ropę ze złóż nad Atlantykiem do największego portu — Barranquilla, nad Pacyfikiem. A map i pomiarów wtedy jeszcze nie było! Po raz pierwszy w życiu siedziałam na koniu i to od razu w bardzo stromych, prawie bezludnych górach i co najważniejsze — nie spadłam! Drugie dokonanie — to wyprawa, też pod auspicjami Shella, do Selva na Rio Ucayali — Amazonia w Peru, a jeśli już selwa, to i wybrzeże od granicy Ekwadoru do granicy Chile i wyprawa nad jezioro Titicaca, z wypadem do Boliwii. To ostatnie już bez Shella, ale pod opieką kompanii „Hoteleria Peruana", należącej do Szwajca¬ rii, oczywiście z polecenia Shella. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 313 W planie było jeszcze kilka miesięcy w Ameryce Centralnej, ale Ojciec, po kilku miesiącach jeżdżenia po Turcji (wykorzystał ten pobyt do celów naukowych), po powrocie do Polski pojechał natychmiast do Warszawy, by podziękować Modzelew­ skiemu za propozycję pracy w służbie dyplomatycznej, której jednak nie przyjął. Po prostu w polskiej ambasadzie pracował jego uczeń (jako tłumacz), który powiedział Ojcu, że wszelkie decyzje ambasador musi uzgadniać z portierem, Rosjaninem. Oj­ ciec nie powiedział tego Modzelewskiemu, nie chcąc kompromitować swego infor­ matora. Jednakże Modzelewski ułatwił mu sytuację. Do podróży po Turcji przydzielono Ojcu urzędnika ambasady, jako „sekretarza". Trudno było z niego zrezygnować, bo pan ambasador osobiście prosił, by Ojciec się zgodził. Otóż teraz Modzelewski -wyciągnął z szuflady pękatą teczkę, pokazał ją Ojcu — że oto dostał „raport" tego tzw. sekretarza, w którym znajduje się zarówno infor¬ macja, z kim Ojciec się spotykał, jak i jakie są jego prawdziwe poglądy. Powiedział, że może się zapoznać z jej treścią, ale Ojciec zrezygnował z tej przyjemności. Szkoda mu było czasu. Wtedy Modzelewski podarł kartę po karcie, wyrzucił do kosza na papiery i ściskając na pożegnanie rękę Ojca powiedział: „Wcale się panu nie dziwię, nie myślałem, że to aż tak...". Przyzwoity facet, krótko był ministrem. Ale ja swój paszport miałam, a zresztą wtedy już mnie w Polsce nie było. Wracając do mojej podróży — plany nie ziściły się. W czasie pobytu nad Ucayali nie miałam żadnej możliwości komunikowania się ze światem. Ale już po powrocie, na lotnisku w Bogocie, wręczono mi korespondencję, jaka w międzyczasie nadeszła. Matka pisała, że Ojciec jest śmiertelnie chory — rak jelit z przerzutami na wszystko, co tylko można sobie wyobrazić, że jeśli chcę go jeszcze zobaczyć, muszę natych¬ miast wracać. Na samolot nie miałam pieniędzy, rezerwacja miejsca na statku wyma­ gała czasu. Wyjechałam więc do USA via Miami, Waszyngton, Nowy Jork, wszędzie krótki czas pobytu poświęcając na zwiedzanie muzeów, głównie tych, w których były zbiory z Ameryki Południowej, ale nie tylko — sądziłam, że tam już nigdy nie będę (w tym jednym się pomyliłam). W Paryżu na dworcu czekali na mnie prof. Wędkiewicz (dyrektor stacji PAU) i p. Pułaski (notabene właściciel Manhattanu, który, jako bezludną wyspę, ofiarował jego antenatowi Washington i o którą całe życie się procesował — niestety procesu nie wygrał). Mieli już dla mnie bilet na pociąg od¬ chodzący tegoż dnia nocą do Polski. Mieli też list od Matki do mnie. Niestety, Ojciec żył po moim powrocie jeszcze parę miesięcy. „Niestety" piszę z myślą o Nim, bardzo cierpiał. Pyta Pan, dlaczego zarzuciłam tematykę amerykanistyczną. To bardzo proste. Wróciłam do Polski już po ucieczce Mikołajczyka, kiedy dla nas ostatecznie zatrzas¬ nęła się brama więzienia. Byłam przekonana, że już nigdy nie przekroczę granic „Polski Ludowej", a emigrować nie chciałam. Mam liczną rodzinę za granicami kra­ ju, ale oni wszyscy, czy ich rodzice, wyjechali w czasie działań wojennych w 1939 roku, bardzo często via Sybir — to całkiem inna sytuacja. Byłam wtedy pewna, że mnie więcej nie wypuszczą, a Moszyński wszczepił we mnie zasadę, że lepiej napi¬ sać mały artykulik, ale przynoszący nowy materiał, niż mleć w kółko to, co już ktoś napisał przed nami. Nie oceniam teraz, o ile miał słuszność, ale przy ówczesnej „za¬ sobności" naszych bibliotek w „americana", nawet kompilując, miałam minimalne �314 Anna Kowalska-Lewicka możliwości. Wolałam drobne prace, ale oryginalne, a Podhale znałam od podszewki; rozumiałam, wiedziałam, jak mało o nim wiemy. Po powrocie do kraju zaangażowałam się w pracę w PTL, zrazu w Oddziale Kra¬ kowskim. Mój wyjazd był wtedy sensacją, byłam więc rozrywana z mymi prelekcja¬ mi o Ameryce Południowej. Funkcjonowała wówczas organizacja nosząca miano (o ile pamiętam) „Wiedza Powszechna". Jakoś się o mnie zwiedzieli i organizowali mi prelekcje w całej połu¬ dniowej Polsce. Ludzie spragnieni byli wiedzy o szerokim świecie, sala zawsze była wypełniona po brzegi, dyskusja i pytania ciekawe, zazwyczaj po takim wystąpie¬ niu zapraszano mnie do prywatnych domów. Była to dla mnie wielka przyjemność — łatwo przychodziło mi mówienie publiczne, przyjemnością było przypominanie niedawnych przeżyć. Po powrocie z Peru zetknęła się Pani Doktor z sensacyjną sprawą skarbu inka¬ skiego odnalezionego jakoby w Niedzicy. Ostatnio powiedziała Pani dziennikarzowi: „Straciłam rok życia, mogłam zrobić coś ciekawego, ...a tymczasem goniłam tym tropem, nie chcąc uwierzyć, że to wszystko bujda". Co spowodowało zaangażowanie się Pani w tę sprawę? Chęć uczestniczenia w czymś niezwykłym? Przekonywająca mistyfikacja? Zaraz po powrocie z Peru dowiedziałam się z artykułu w którejś z krakowskich gazet o rewelacyjnym odkryciu Jalu Kurka, który spotkał w Krakowie ni mniej, ni więcej — ostatniego potomka Inków. Sensacja nie z tej ziemi na skalę światową! Zajmowali mnie Indianie selwy, o państwie Inków wiedziałam tyle, co przeciętny turysta zwiedzający peruwiańskie Andy i płaskowyż wokół jeziora Titicaca. Okres bezpośrednio po konkwiście był stosunkowo mało znany, a tym bardziej mnie mało znany. W Polsce nikt się tym nie zajmował, poza mym antenatem, doktorem Klugerem, który notabene swe zbiory amerykanistyczne ofiarował Muzeum Archeolo¬ gicznemu PAU, gdzie chadzałam jako mała dziewczynka z Rodzicami, oprowadzana przez innego antenata, Włodzimierza Demetrykiewicza. Pamiętam tylko tyle z owych odległych czasów, że bałam się śmiertelnie peruwiańskich mumii i „oglądałam" je z zaciśniętymi powiekami, żeby nie musieć patrzeć na te okropności, ciągnięta za rękę przez wuja, Włodzimierza Demetrykiewicza, w tych czasach kierownika Muze¬ um Archeologicznego PAU. Rzecz opisana przez Jalu Kurka wyglądała prawdopodobnie — a gdyby była prawdziwa, byłaby naprawdę sensacją na światową skalę. Wniosek prosty — skoro już nigdy nie wypuszczą mnie z Polski, skoro napisałam już wszystko, co wiedzia¬ łam o moich Indianach, a mielenie nie wiem po raz który odkryć innych podróżni¬ ków uważałam za stratę czasu — tu mogłam się „wykazać" czymś odkrywczym. No i postanowiłam rzecz zbadać, a w razie, gdy okaże się prawdziwym „odkryciem" — będzie to rewelacja. Przez ponad rok z etnologa stałam się detektywem. Muszę tu złożyć pokłon ge¬ niuszowi mego późniejszego męża. Po krótkim czasie, wtajemniczany przeze mnie w coraz to nowe odkrycia, powiedział: „Daj sobie z tym spokój, po prostu studencina �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 315 Benesz postanowił «poderwać» pannę Pacułę, a że nie miał jej czym zaimponować, postanowił zagrać rolę ni mniej, ni więcej, tylko spadkobiercy korony Inków («Inkasów», jak sam się nazwał), poza tym chłopak musi mieć bujną fantazję i musiał czy¬ tać powieści Umińskiego [mąż był wiernym czytelnikiem literatury młodzieżowo-przygodowej okresu międzywojennego]. Nie demaskuj go, bo panna z nim zerwie, a szkoda go — musi być ostro zakochany". Ale ja oczywiście nie posłuchałam. Po¬ nad rok tropiłam biednego Benesza. Sekundowała mi gromada dziennikarzy, a każdy z nich „odkrywał" nowe szczegóły. Nawet ubiegłego lata poznałam (ściślej — nie¬ mal poznałam, bo zręcznie uniknął spotkania ze mną) kolejnego odkrywcę, który już nie artykuł, ale całą książkę o tych wydarzeniach napisał. Swego czasu pisał książkę Jan Józef Szczepański, któremu notabene pożyczyłam cały zgromadzony z trudem materiał — nigdy go już nie zobaczyłam (nie Jana Józefa, ale materiału). Słowem, artykuły z coraz nowymi odkryciami, książki, nawet film — czyż w tych warunkach można burzyć taki genialny mit? Niemniej, zaczynając całą sprawę, naprawdę w nią wierzyłam, tylko że ja szu¬ kałam prawdy, oni szukali sensacji. Oczywiście ja przegrałam, bo ludzie lubią być oszukiwani, zwłaszcza jeśli to oszustwo jest takie romantyczne. Pod kierunkiem Profesora Kazimierza Moszyńskiego przygotowała Pani Doktor pracę magisterską i doktorską. Nazywa go Pani w jednym z artykułów „swoim mi¬ strzem, wspaniałym wykładowcą i nauczycielem". Co w Profesorze tak ujęło ucznia i współpracownika? Pracę magisterską napisałam u prof. Moszyńskiego, który po wojnie zjechał z Wilna i rozpoczął swoje fascynujące wykłady, słynne na całym UJ. Przychodzili na nie słuchacze z innych wydziałów, po prostu, żeby posłuchać, rozszerzyć swoje ho¬ ryzonty — był np. student, późniejszy profesor Akademii Górniczej. Moszyński był fantastycznym mówcą, do tego świetnym rysownikiem. Wszystkie mapy, przedmio¬ ty, o których mówił, równocześnie kilku pociągnięciami rysował na tablicy. Ludzie siedzieli w ławkach, na podłodze, stali, a ci, którzy nie mogli się wcisnąć, stali przy otwartych drzwiach na korytarzu. W czasie jego wykładu panowała cisza absolutna, wszystkie oczy wlepione w mistrza, nikt nie odważył się głośno oddychać. Nie trzeba się było uczyć, pamiętało się każde słowo. Przy referatach (nie mówiąc już, że przy dyskusji) padało często pytanie: „Jakie ma pan(i) fakty dla poparcia swej tezy?" lub: „Czy to pana (pani) zdanie, czy też cy¬ tuje pan(i) jakiś autorytet — a jeśli tak, proszę podać, kogo, lub udokumentować fak¬ tami pańską opinię". Ciężkie to były próby dla złotoustych teoretyków, plączących się, gdy Profesor żądał od nich poparcia konkretami błyskotliwych tez. Porażający był też zakres jego wiedzy, a także piękno jego polszczyzny. Przy tym interesował się losem swych studentów, sam proponował w -wypadku trudnościfinansowychpod¬ jęcie starań o stypendia, które potem skutecznie popierał. Po prostu był indywidual¬ nością w najlepszym tego słowa znaczeniu, człowiekiem absolutnie i bez reszty od¬ danym nauce, prawdomównym, odważnym politycznie, sprawiedliwym i o głębokim poczuciu własnej wartości. �316 Anna Kowalska-Lewicka Moja praca doktorska nosiła tytuł (o ile pamiętam) „Ceramika Indian selwy" lub coś w tym rodzaju. Widać tu obciążenia archeologiczne, gdyż za moich czasów w ar¬ cheologii kładziono główny nacisk na typologię, technikę wyrobu itp. realia. Zresztą w Katedrze brak było literatury do szerszych ujęć. W środowisku krakowskim w okresie powojennym pracowało kilku wybitnych et¬ nologów/antropologów społecznych wykształconych jeszcze przed wojną: Kazimierz Moszyński, Kazimierz Dobrowolski, Andrzej Waligórski, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Jadwiga Klimaszewska, Mieczysław Gładysz, Roman Reinfuss, Tadeusz Seweryn. Czym się różnili? Którzy z nich ze sobą współdziałali? O Moszyńskim już mówiłam. Dobrowolski był niewątpliwie inteligentny, dobry naukowiec, ale charakter żaden. Opowiadał mi o nim Roman Reinfuss, który u nie¬ go bywał, w czasie wojny pożyczał od niego książki z jego olbrzymiej biblioteki. Przede wszystkim Dobrowolski odmówił udziału w tajnym nauczaniu — to wiem z własnego doświadczenia, byłam do niego delegowana jako starościna grupy et¬ nologów, historyków sztuki i archeologów. Reinfuss, kiedy zaczął go odwiedzać, w gabinecie Dobrowolskiego, za szkłem drzwi szafy z książkami, widział fotografię Dobrowolskiego w mundurze żołnierza austriackiego z I wojny światowej. Po wojnie została "wymieniona na fotografię Dobrowolskiego ściskającego dłoń Bieruta — takie niby nic, a jednak... Nie zachowywał się także właściwie w więzieniu, a zwłaszcza w obozie koncentracyjnym. Przed wojną dom Dobrowolskiego był odwiedzany po¬ wszechnie. Ojciec nieraz w dyskusjach domowych powoływał się na jego głębokie socjologiczne opinie o sytuacji geopolitycznej w Polsce i bardzo go cenił. Po powro¬ cie z obozu, w dzień św. Kazimierza, a więc w dniu imienin Dobrowolskiego, jego imieniny zostały zbojkotowane. Nikt z kolegów obozowych nie przyszedł. Tak trwa¬ ło przez pierwsze lata, potem wobec natłoku wydarzeń i faktów, pomału jakoś się ta pamięć rozmyła — nastąpiły dalsze wydarzenia, które zatarły pamięć. A przełamał ten bojkot Kutrzeba (skądinąd bardzo wysoko przez Ojca ceniony), którego córka, Hanka Kutrzebianka, jeszcze w gimnazjum, za radą Dobrowolskiego opracowała ka¬ pliczki z Zawoi. Później Dobrowolski pomógł jej w opublikowaniu tej pracy. Chodziłam na seminaria Dobrowolskiego, był dobrym naukowcem i wykładow¬ cą, a innego socjologa nie było, ale my, najstarsza grupa studentów, na ogół wiedzie¬ liśmy o jego oportuniźmie. Niemniej tyle się od pierwszego roku wojny działo, że jego sprawki obozowe zbladły wobec o wiele bardziej aktualnych problemów. Zresz¬ tą i moralne zasady przybladły wobec nowych wyzwań ideologicznych. Andrzej Waligórski — przyjechał po wielu latach pobytu w Anglii, gdzie 'wyjechał jeszcze przed wojną jako stypendysta-anglista (z wykształcenia był wtedy filologiem angielskim). W Anglii zaskoczyła go wojna, wstąpił do polskiej armii (tego rozdziału jego życia nie znam zupełnie). Tam trafił do Malinowskiego i stał się etnologiem. Co najmniej rok prowadził badania wśród Luo (Afryka, Kenia), gdzie wyjechał na angielskie stypendium z żoną Angielką i dwojgiem dzieci. Tak bardzo tęsknił za Polską, że zdecydował się na powrót, co miało fatalne skut¬ ki w jego prywatnym życiu. Żona nie wytrzymała warunków mieszkaniowych (stare �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 317 mieszkanie matki Andrzeja), mało kto wówczas w Polsce znał język angielski, więc i ich stosunki towarzyskie były mocno ograniczone, ale ta izolacja została szybko przezwyciężona. Ona była ładna, miła, głęboko przekonana o wyższości Anglików w całym cywilizowanym świecie, co z zapałem podtrzymywali krakowscy anglomani. Zaczęła dawać lekcje angielskiego w sferach uniwersyteckich, robić wspól¬ nie z mężem tłumaczenia do różnych wydawnictw naukowych, słowem, mogło być wszystko OK., ale nie było. Andrzej zachorował na ciężką astmę, dosłownie dusił się biedak, był ciągle chory. Do tego postanowił zapisać się do partii — nie wiem dlaczego, chyba ze strachu, ale że był człowiekiem przyzwoitym, do partii nie został przyjęty, a w każdym razie żył w ustawicznym lęku przed aresztowaniem — i na tym tle zaczęły się jego kłopoty psychiczne. Skończyło się rozwodem. Andrzej został zawieszony w próżni. Oboje, najpierw razem, potem osobno byli naszymi dobrymi znajomymi. W tych czasach, za życia Tadeusza (mego męża), prowadziliśmy tzw. dom otwarty — stałe spotkania, przyjęcia, bale w karnawale, wspólne wyjazdy do naszej chałupy w Kościelisku. Andrzej należał do tej grupy, jego ex-żona także, choć bywała rzadszym gościem. Andrzej nie był nigdy moim profesorem — przyjechał do Polski, kiedy już byłam „gotowym" etnologiem, ale zafascynowana Malinowskim często korzystałam z jego konsultacji. Był bardzo inteligentny, opiekował się po ojcowsku swymi uczniami, jeden z nich został mu wierny do końca swego życia (Dzięgiel, bardzo przyzwoity facet!). Cenił go ogromnie Moszyński i stale zasięgał jego rad (w sensie naukowym) — wiem to od nich obu. Niewątpliwie był gentlemanem. Także niewątpliwie miał niewielu przyjaciół wśród mężczyzn. Tępił go prof. Dobrowolski, choć w swój cha¬ rakterystyczny sposób: „To bardzo inteligentny człowiek, szkoda, że psychopata, szkoda, że nie umiejący pisać, szkoda że... itd.". Tuptuś (prof. Dobrowolski) do przy¬ jazdu Waligórskiego uchodził za jedynego ucznia prof. Malinowskiego, a Andrzej mu tę chwałę odebrał. Z Andrzejem współpracowałam blisko, odkąd zaproponował mi reaktywowanie Komisji Etnograficznej przy krakowskim Oddziale PAN (już po likwidacji PAU), pod jednym warunkiem — że on jako profesor zajmie się reaktywowaniem i gotów jest zostać prezesem, ale ja zostanę sekretarzem i zajmę się całą stroną organizacyjną. Zgodziłam się, po prostu lubiłam organizować i nieźle mi to wychodziło. Za naszej wspólnej kadencji regularnie odbywały się zebrania, każdego roku zapraszaliśmy zagranicznych prelegentów, regularnie wychodziły sprawozdania — no i doskonale nam się współpracowało. Ułatwiała nam pracę znajomość języków, organizowanie dla gości zagranicznych wyjazdów badawczych w teren i przyjęć w moim domu, gdzie mieli okazję poznać lokalny światek etnologiczny. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — trudno mi j ą oceniać obiektywnie. Bliżej poznałam ją, kiedy Ojciec został sekretarzem generalnym PAU, czyli od 1939 roku (wiosną). Zbliżyła nas (zresztą zbliżyła cały Uniwersytet) wojna, zwłaszcza aresztowanie pro¬ fesorów (a więc jesień 1939). Była ode mnie kilka dobrych lat starsza, a w tym wieku to ogromna różnica. Ona przed wojną była już asystentką, ja ledwie na pierwszym roku studiów. A po wojnie ona szybko wyjechała do Warszawy, ja zostałam, mimo namów, w Krakowie. Kutrzeba był wdowcem, jej (Hanki) młodsza siostra Helena, �318 Anna Kowalska-Lewicka anglistka, zmarła tragicznie w czasie wojny. Najmłodsza Madzia nie liczyła się w ro¬ dzinie, nie była intelektualistką, studiowała na Wyższej Szkole Handlowej. Hanka pełniła więc rolę pani domu, domu, który był ośrodkiem życia towarzysko-naukowego Krakowa, co jeszcze podnosiło jej prestiż. Zaprzyjaźniłyśmy się dopiero po moim powrocie z Ameryki i małżeństwie z Tadeuszem (zawszeć — „pani profeso¬ rowa"). Hanka była życzliwa ludziom, nie wiem, jakim była pedagogiem, bo nigdy nie byłam na jej wykładach. Referaty naukowe (głównie słyszałam j ą na zjazdach PTL) były zawsze inteligentne, często nowatorskie — musiała być naprawdę bystra, bo w ogromnej większości pisała je albo w pociągu, jadąc na zjazd, albo w hotelu, w nocy poprzedzającej samo wystąpienie. To, co napisała, też było ciekawe. Raz tyl¬ ko byłam z nią na badaniach terenowych — tu mogę z całą pewnością powiedzieć, że nie umiała rozmawiać z ludźmi niewykształconymi, ale to jej nie przeszkadzało zdo¬ bywać wiadomości — umiała korzystać z ekspertów społecznych i to bardzo dobrze. O Hance o wiele więcej mogliby powiedzieć jej uczniowie — zresztą to zrobili. Jadzia Klimaszewska. Była tak dalece w cieniu swego mistrza prof. Moszyń¬ skiego, że trudno powiedzieć, jaka była naprawdę. Nigdy nie była moim nauczy¬ cielem, nie chodziłam nawet na jej proseminaria. Myślę, że gdyby była wybitniej¬ szą indywidualnością, mimo wszystko "wyzwoliłaby się z tej intelektualnej niewoli. Uwielbienie dla mistrza też trzeba odrobinę dozować. Byłam z nią dwukrotnie na badaniach i była świetna jako terenowiec. Miała też talent pedagogiczny, ale na poziomie proseminarium. Była lubiana przez uczniów. Mimo że j ą znałam od po¬ czątku okupacji (obie pracowałyśmy w RGO), że to ona pierwsza wprowadziła mnie „w teren", nie potrafię właściwie nic więcej o niej powiedzieć jako o etno­ grafie. Miała swoje sympatie (przeważnie miernoty) wśród studentów i swoje antypatie — my obie byłyśmy zawsze w dobrych stosunkach, aż do jej śmierci. Próbowałam namówić prof. Robotyckiego, by urządził jej jubileusz, kiedy koń¬ czyła 90 lat — odmówił. Bądź co bądź wszyscy etnologowie, którzy studiowali w ciągu minionych 50 lat, byli jej uczniami — należało jej się to. Mówiła, że nie lubi żadnych „jubli", ale to się tak mówi, na pewno by była zadowolona. Niestety, moim zdaniem, nie znała się na ludziach. Komplementy (a starano się jej schlebiać w czasach, kiedy była „asystentką Moszyńskiego") brała za dobrą monetę i ciężko się potem rozczarowywała, kiedy już nie była potrzebna. Ale z godnością znosiła porażki. Niechętna była prof. Gajkowi, chyba dlatego, że przynajmniej częściowo zrealizował koncepcję atlasu etnograficznego Polski, którego pomysłodawcą był jeszcze przed wojną Moszyński — ale to tylko mój domysł. Mieczysław Gładysz. Poznałam go jeszcze w czasie wojny. Tuż przed wojną wy¬ dał w PAU, w serii prac śląskich, dwa tomy swojego Zdobienia na Śląsku. Była to jedyna seria wydawnictw, za którą płacono honoraria, a on miał tyle rozumu, by te pieniądze ulokować w handlu. Podobno jego brat otworzył sklep spożywczy w Czę¬ stochowie, który wspaniale prosperował przez cały czas okupacji, dzięki czemu nie miał problemów finansowych. Żeby być zatrudnionym, pracował w RGO, w sekcji opieki nad wysiedlonymi z Rzeszy i mieszkającymi w klasztorach. Codziennie zja¬ wiał się koło południa, zawsze idealnie elegancki i zadbany, gdzie już czekała na niego pani Myczkowska (mam nadzieję, że nie mylę nazwiska) i wychodzili razem �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 319 na „odwiedziny klasztorne". Jego żona, Lila Gładyszowa, pracowała w tej samej instytucji, w magazynie odzieżowym (zbieraliśmy odzież dla wysiedlonych). Dosiadywała czasu końca pracy, po czym obładowana zdobytymi zakupami wracała do domu, wstępując po drodze na tzw. „komplety". Uczyła, oczywiście „społecznie", geografii w działających w konspiracji „kompletach" gimnazjalnych, zbierających się w prywatnych mieszkaniach. Gładysz ani nie uczył na kompletach gimnazjal¬ nych, ani nie pracował na kursach uniwersyteckich, ani nie spotkałam go nigdy na tajnych posiedzeniach z referatami — w ogóle mało go z tego okresu znałam. Mogę tylko tyle powiedzieć, że naprawdę kochał ten swój Śląsk, że podobno przed wojną działał i naukowo, i literacko (dowód — obie jego doskonałe publikacje o sztuce; miał też talent literacki, dobrze pisał). Zaraz po wojnie wyjechał na Śląsk i rozpoczął pracę w śląskim muzealnictwie, a również podjął starania, by dostać się na uniwer¬ sytet, najpierw wrocławski, ale ten zaniedbał całkowicie dla muzealnictwa, przez co miejsce jego zajął Reinfuss. Był to powód do niechęci między tymi dwoma panami, ale wszelkie akcje bojowe prowadziła Gładyszowa, Miecio publicznie się tu nie wy¬ powiadał. Zresztą po krótkim czasie Reinfuss przeniósł się do Lublina. Wiem też, że Gładyszowi udało się wyrzucić z Muzeum Śląskiego dr Malickiego i jego żonę (pra¬ cowała w administracji) — znaleźli azyl w Gdańsku, ale jakiś czas byli bez środków do życia. W wypadku Gładysza trudno mi się wypowiadać obiektywnie — po krótkim okre­ sie przyjaźni i mojego podziwu dla jego sukcesów naukowych, doszło do konfliktów, a więc nie mogę tu być obiektywna. Mój zachwyt nad jego sukcesami naukowymi zrozumiał na swój sposób, co z kolei mnie nie odpowiadało. Kiedy powstała Akade¬ mia Nauk i stworzono IHKM, przeniesiono mnie z Muzeum Archeologicznego PAU, zlikwidowanej przez reżim, do Pracowni Etnograficznej IHKM — zresztą najzupełniej słusznie — już wtedy byłam zdeklarowanym etnologiem, więc nie pasowałam do dru¬ żyny archeologicznej, pozostając zresztą z niedobitkami z tamtych czasów w bliskiej przyjaźni — dokąd żyli. Gładysz został szefem Zakładu Etnografii IHKM PAN. Ucie­ szyłam się, że powstał Zakład Etnografii i z radością do niego przeszłam. Niestety, okazałam się kompletną idiotką. Jeszcze za czasów Muzeum Archeologicznego zorganizowałam grupę przyja¬ ciół zajmujących się Podhalem. Była to zupełnie nieformalna grupa, składająca się z kilkunastu osób, zatrudnionych w różnych instytucjach, także studentów. Nie mie¬ liśmy żadnych pieniędzy — co kto zdobył, szło do wspólnej kasy. Ja np. miałam delegację z Muzeum Etnograficznego z Warszawy na zakup eksponatów we wsiach Podhala, Bronka Jaworska z Uniwersytetu Łódzkiego, inni w ogóle delegacji nie mieli, np. Zbyszek Gołąb, językoznawca, później profesor slawistyki w USA, czy Krzysztof Malkiewicz, obecnie profesor w szkole filmowej Disneya w Hollywood, Hanka Zambrzycka i inni, w tym rysownik i fotograf z kroniki filmowej. Trochę pomógł prof. Antoniewicz dobrą radą, do kogo „uderzyć". To były wspaniałe czasy. Dwa miesiące spędziliśmy w jednej wsi (marzec i wrzesień w ciągu jednego roku), jeden miesiąc letni — wędrówka po całym Podhalu (10 wsi po dwa dni i jeden dzień na „przemieszczenie się", oczywiście pieszo, z punktu do punktu. Do szeregu wsi — wypady kilkudniowe przez cały rok, m.in. dwa tygodnie zimowe w Obidzy. Spa- �320 Anna Kowalska-Lewicka liśmy pokotem w śpiworach na podłodze jednej izby, codziennie na obiad była kasza ze skwarkami, na śniadanie i kolację ziemniaki z kwaśnym mlekiem. Każdego dnia wieczorem zasiadali wszyscy, by podzielić się zdobytymi informacjami danego dnia, a w nocy kolejno przepisywało się to na maszynie w dwóch egzemplarzach: dla sie¬ bie i wspólnego archiwum. Pomysł wieczornych spotkań miał tę dobrą stronę, że każdy opowiadał, czego się dowiedział, a więc korzyść była dla całej grupy, każdy poznawał wszystkie działy kultury — te, jakie były udziałem każdego z nas. Otóż, w momencie powstania Zakładu Etnologii IHKM PAN znalazłam się w składzie proponowanych pracowników, Gładysz wciągnął jeszcze swoją żonę, wtedy moją przyjaciółkę, prosił mnie także o rekomendacje, którego z bezrobotnych wtedy etnologów zatrudnić. Poleciłam moje najbliższe koleżanki, a przy tym inteli¬ gentne, zainteresowane pracą naukową — Irenę Nizińską i Hankę Zambrzycką. Obie przyjął i obie okazały się doskonałymi pracownikami. Na pierwszym organizacyjnym zebraniu, na które przyjechał też prof. Dynowski, Gładysz bardzo sympatycznie do nas przemówił: — że chciałby, byśmy stworzyli przyjacielski zespół (był to okres, kiedy „praca zespołowa" była hasłem wszystkich socjalistycznych akcji), opracowali wspólny plan itd., itd. Idea piękna, przy naszym koleżeńskim, już wypróbowanym współżyciu wprost idealna. A ponieważ temat owego zebrania był nam już wcześniej zakomunikowany („pomyślcie, jaki temat moglibyśmy podjąć zespołowo"), obgadałyśmy z dziewczynami, że zaproponuje¬ my Podhale, no i oczywiście ja, idiotka, się tego podjęłam. Przydźwigałyśmy na to zebranie ciężkie pudła z naszymi podhalańskimi materiałami: przepisane wywiady, fotografie, filmy, rysunki, plus inwentarze tego wszystkiego, dla poparcia naszej pro¬ pozycji. Prof. Gładysz zwrócił się do „koleżeństwa" (tak się wtedy przemawiało) z prośbą, byśmy wysunęli nasze propozycje, jaki teren Polski uważamy za właściwy, by od niego zacząć. Zabrałam pierwsza głos, że, jak wiadomo, od paru lat pracujemy prywatnie nad Podhalem i sądzę, że skoro już tyle zostało zrobione (tu wyciągnęłam skrzynki z materiałami jako dowód i już opublikowane artykuliki i artykuły, opar¬ te na tych materiałach) byłoby najrozsądniej skończyć zaczętą pracę i na pierwszy ogień wziąć Podhale. W ten sposób w krótkim stosunkowo czasie może powstać monografia Podhala i Zakład będzie mógł się szybko pochwalić osiągnięciami. Dynowski przyklasnął, Gładysz zamilkł, inni milczeli także, czekając, co będzie dalej. Potem mówiło się o różnych innych drobnych sprawach, nie wracając już do właś¬ ciwego tematu. W efekcie okazało się, że przystąpimy zespołowo do monografii wsi Siołkowice na Śląsku, a ja indywidualnie będę kontynuować prace podhalańskie. Wtedy nie wiedziałam jeszcze, że jeśli szef pyta, co myślimy, najbezpieczniej jest milczeć i czekać, by dowiedzieć się, co on myśli, a najmądrzej zawczasu poznać jego zamiary i wyskoczyć z odpowiednim tematem. Niestety okazałam się kiepską uczennicą, nigdy się tej mądrości nie nauczyłam, choć dość skutecznie odwykłam od zabierania głosu. Teoretycznie wszystko było o.k. Mogłam robić, co chciałam, bez pieniędzy, jak poprzednio i co przykre dla mnie, samotnie, bo inni dostali swoje działki na Śląsku, potem w Bułgarii. Następny etap, to sprawa mojej habilitacji. Chciałam j ą wciągnąć do planu Zakła¬ du — nie pamiętam już, jak wyglądały akurat w tym czasie procedury, dość że odbyło �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 321 się posiedzenie, na którym wystąpili: prof. Moszyński jako przyszły promotor, prof. Kazimierz Dobrowolski, Gładysz jako szef placówki PAN, w której byłam zatrudnio¬ na, Irena Nizińska jako protokolantka, no i ja. Zreferowałam konspekt, uzgodniony zresztą wcześniej z Moszyńskim i zaczęła się dyskusja. Moszyński ocenił go pozytyw¬ nie, po czym zabrał głos Dobrowolski (a panowie serdecznie się nie kochali). Stwier¬ dził, że plan jest niezgodny z obowiązującą obecnie ideologią itd., itd. Moszyński był coraz bardziej wściekły, ale w sprawie „ideologii" miał niewiele do powiedzenia — po prostu i on był tu słaby. Gładysz cały czas nie objawiał swego stanowiska, jedynie od czasu do czasu rzucał pytania, które podsycały elokwencję Dobrowolskiego. Pamiętam jedno z nich już na koniec dyskusji: „Panie Profesorze, czy mamy zaprotokołować, że plan pracy jest «nie marksistowskie, czy «antymarksistowski»? Na co Dobrowolski: „Oczywiście, antymarksistowski". W rezultacie zalecono mi dokształcenie ideologicz¬ ne i zrobienie nowego konspektu (którego nie zrobiłam). Tak zakończyła się moja przygoda z habilitacją. Co prawda prof. Moszyński, kiedy wprowadzono docentury z mianowania, zaproponował, że mnie wysunie, ale odmówiłam — miałam już tego dość. Jeśli mam być całkiem szczera, to potem żało¬ wałam — choć nie bardzo, ale kiedy odchodziłam na emeryturę, mogłam i chciałam jeszcze pracować w Instytucie, wtedy już jako kierownik Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Krakowie, brak habilitacji mi to uniemożliwił. A przecież spory pro¬ cent moich rówieśników, dziś czcigodnych profesorów i członków Akademii Nauk czy Umiejętności, jest docentami z mianowania i nikt im tego nigdy nie wypomniał. Niemniej Gładysz musiał mi niezłą opinię wypisać do IHKM, skoro prof. Hensel sam, bez jakiejkolwiek sugestii z mej strony (nawet mi do głowy nie przyszło coś ta¬ kiego), zaproponował, bym przeniosła się do Łodzi, pod skrzydła prof. Zawistowicz-Adamskiej, że mogę nadal mieszkać w Krakowie, ale będę przypisana do Łodzi. Skorzystałam i błogosławię tę decyzję. Do Krakowa wróciłam dopiero po pójściu Gładysza na emeryturę, mianowana przez Dynowskiego i Hensla (o ile pamiętam, już wtedy kierownikiem Zakładu Etnografii była Frankowska, ale pełna inicjatywa była w rękach Hensla). Wtedy zostałam kierownikiem krakowskiej Pracowni Etno¬ graficznej (Zakład zaistniał tylko w Warszawie).To był bardzo miły czas dla mnie, miałam doskonałe stosunki z koleżankami i kolegą Pietraszkiem, jedynym mężczy¬ zną w tym babskim gronie. Kiedy w roku 1956 zaczęły się u nas przemiany ustrojowe, odtajniono archiwa. Dowiedziałam się o tym od p. Żółkiewskiego, dyrektora administracyjnego IHKM PAN. Przyjechałam kiedyś z jakąś sprawą do IHKM do Warszawy — spotkał mnie na korytarzu, zaciągnął do swego biura i zapytał, czy wiem, że opinie o pracowni¬ kach zostały odtajnione i czy chcę przeczytać opinię o sobie, wystawioną przez prof. Gładysza ileś tam lat temu. Powiedziałam, że nie chcę — zrobiłam mu tym wyraźną przykrość. Roman Reinfuss — przeciwieństwo poprzednio przedstawionego. Choleryk, gwałtowny, absolutnie przyzwoity, choć niełatwy w obcowaniu. Etnografia była dla niego całym światem — kiedyś wypowiedział się w jakimś prasowym wywiadzie, że zawsze nie mógł pojąć, za co mu płacono pensję, skoro całe życie robił tylko to, co mu sprawiało przyjemność. Nikt mi nie nagadał tylu impertynencji, co on, jak się �322 Anna Kowalska-Lewicka 0 coś wściekł — a wściekał się często i o byle co. Był zawsze kontra... Przed wojną był komunistą, relegowanym z wszystkich polskich gimnazjów. Dopiero matka jego przyjaciela napisała list do prezydenta Mościckiego i Roman dostał zgodę na maturę 1 pójście na studia (notabene prawnicze). Jeszcze przed wojną odbył praktykę w kan¬ celarii adwokackiej czy notarialnej w jednym z miasteczek Małopolski wschodniej i tam „zakochał się" w Łemkach i pozostał im wierny do śmierci. Wielki wpływ miał na niego Seweryn Udziela, z którym współpracował amatorsko, jeszcze jako uczeń gimnazjalny. W czasie wojny zbiory Muzeum Etnograficznego wylądowały w Muze¬ um Archeologicznym, a z nimi Roman Reinfuss, obok Rudolfa Jamki (późniejszego profesora archeologii), był najbardziej pracowitym członkiem naszego zespołu. Po wojnie, jeszcze jako magister prawa, Roman został wykładowcą etnografii najpierw we Wrocławiu (bardzo krótko), potem w Lublinie, na Uniwersytecie Curie-Skłodowskiej, a równocześnie kierownikiem Pracowni Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN. Jego dziełem były słynne obozy etnograficzne, dzięki którym zrobiono wtedy zdjęcie etnograficzne prawie całej Polski. Poza tym zgromadził wokół siebie grupę młodzieży etnograficznej, którą opiekował się jak własnymi dziećmi. Po jego śmierci spotykali się co roku, nazywali się sami „dziećmi" prof. Reinfussa. Jednym z jeszcze żyjących jest Jerzy Czajkowski. Reinfuss brał czynny udział w tajnym nauczaniu i robił to znakomicie. Jego porywczość przysparzała mu wrogów i oddanych na całe życie przyjaciół; świństwa nigdy nikomu nie zrobił. Tadeusz Seweryn. Miał duszę artysty, znał się na sztuce, świetnie pisał, ale często ponosiła go fantazja. Wyszedł album z fotografiami rzeźb Wowry, ludowego artysty spod Wadowic. Tak się złożyło, że napisałam do niego tekst, bo Wowrę znałam od wczesnego dzieciństwa, moi dziadkowie mieszkali w Wadowicach, Dziadek kolek¬ cjonował jego rzeźby. Mój Ojciec miał też niezgorszą kolekcję, ile razy przyjeżdża¬ liśmy do Wadowic, szło się do Gorzenia do Wowry po nowe trofea, a poza tym do Zegadłowiczów. Zegadłowicz był odkrywcą Wowry, jego córka chrześnicą Dziadka i moją koleżanką w dziecinnych zabawach, a jesteśmy równolatkami. Zapewne dla¬ tego powierzono mi tekst do Albumu. Otóż właśnie córka Zegadłowicza twierdziła, że Seweryn raz czy dwa był u Wowry, znał go raczej z opowiadań Zegadłowiczów, rzeźby dla Muzeum Etnograficznego kupował nie on, ale Wowro przynosił je do Zegadłowiczów do dworu i tam zostawiał dla Seweryna. Tymczasem w powojennej pracy o Wowrze, pisanej kilkanaście lat po śmierci rzeźbiarza, są całe strony jego wypowiedzi na temat sztuki, życia artysty itd., itd. W dodatku nigdzie nie znaleziono notatek Seweryna z tych spotkań (spotkania?). Dziś już nikt nie żyje, kto mógłby sprawdzić, gdzie leży prawda. To samo dotyczy wojennej przeszłości Tadeusza Se¬ weryna. Sam rozpowiadał na prawo i lewo (sama od niego to słyszałam), że był sze¬ fem akowskiego sądu, który przeprowadzał egzekucje na kapusiach i zdrajcach, ale po wojnie, podczas gdy inni siedzieli i tracili życie za swoje konspiracyjne grzechy on, zrazu co prawda zatrzymany, ale niedługo potem został dyrektorem Muzeum Etnograficznego i świetnie prosperował, rozbudowywał Muzeum. Niewątpliwie był to człowiek bardzo inteligentny, aktywny organizacyjnie, twór¬ czy, pełen inicjatywy, jak na naukowca miał może odrobinę za wiele fantazji. Jedni go cenili, inni wprost przeciwnie, ale mam własne o nim zdanie. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 323 Bliska była Pani Doktor Polska Akademia Umiejętności. Ojciec Pani był od roku 1927 członkiem PAU, a od roku 1938 jej sekretarzem generalnym. W czasie woj¬ ny znalazła Pani pracę w założonym przez PAU Muzeum Archeologicznym, w któ¬ rym zresztą kontynuowała Pani pracę również po wojnie. Jakie miejsce w dzia¬ łalności przedwojennej i powojennej Polskiej Akademii Umiejętności zajmowała etnologia? Niewiele potrafię powiedzieć. Wiem, że bardzo ceniony był Moszyński — naj¬ lepszy dowód, że to PAU wydało jego Kulturę ludową Słowian; również Bystroń miał tu doskonałą prasę i powszechnie ubolewano nad jego chorobą. Wysoka była pozycja Dobrowolskiego aż do wojny i do jego pobytu w Oranienburgu. Niestety, nie żyje nikt, kogo mogłabym o to zapytać. W każdym razie w PAU wyszło wiele prac etnograficznych: Moszyńskiego, Dobrowolskiego, tuż przed wojną Gładysza (dwie książki), Pożywienie Kurpiów Chętnika itd. Szczególnie pozytywny stosunek do etnologii mieli językoznawcy z Rozwadow¬ skim i Nitschem (dialektolog) na czele. To Rozwadowski zaproponował Bronisła¬ wowi Piłsudskiemu katedrę etnologii porównawczej i postarał się o fundusze, by ten mógł studiować etnologię na zachodnich uniwersytetach. Niestety, Bronisław był niespokojnym duchem i nic z tego nie wynikło, ale jedyna jego stricte naukowa pra¬ ca wyszła właśnie w PAU z dużym wkładem i pomocą naukową Rozwadowskiego. Również historycy tutejsi popierali etnografię — np. Potkański. Pierwszą pracę podjęła Pani Doktor w Polskiej Akademii Umiejętności. Wraz z jej włączeniem do Polskiej Akademii Nauk stała się Pani pracownikiem tej instytu­ cji. Wiele lat pracowała Pani w krakowskiej placówce etnograficznej Instytutu Histo­ rii Kultury Materialnej PAN, a od roku 1971 kierowała tą placówką zwaną wówczas Grupą Roboczą Zakładu Etnografii IHKM PAN. Zna Pani również środowisko uni¬ wersyteckie, wykładała Pani przecież na Uniwersytecie Jagiellońskim i Wrocław¬ skim. Na czym polega specyfika pracy etnologa na uniwersytecie i w akademickim instytucie badawczym? Nigdy nie pracowałam na Uniwersytecie Łódzkim — tylko Wrocławskim i Kra­ kowskim (wykłady zlecone). Już o tym poprzednio wspominałam. Ze studentami Uniwersytetu Łódzkiego wyjeżdżałam tylko na praktyki terenowe w zastępstwie Bronki Jaworskiej. Już za czasów IHKM PAN dostałam pod opiekę warszawskiego magistranta — to inny świat. Mieszkał w hotelu i jedynie dojeżdżał „w teren". Poży¬ czył mój kwestionariusz i nigdy mi go nie oddał (miałam tylko jeden egzemplarz). Obiecał podzielić się uwagami i materiałami terenowymi — nie tylko tego nigdy nie zrobił, ale żadnych materiałów nie oddał do archiwum Instytutu w Warszawie — sło¬ wem, był to totalny niewypał. Przez jeden sezon byłam instruktorem na obozie Dynowskiego na Kurpiach — dostałam grupę muzykologów z Uniwersytetu Warszawskiego. Biedne dzieci, zagubione we mgle. Dziękowali wylewnie za uratowanie im życia!!! Ode mnie do¬ wiedzieli się, że można spać na sianie, jeść z jednej miski, myć się w miednicy, a nie �324 Anna Kowalska-Lewicka tylko w łazience i że chłopi to też ludzie. Byli rozbrajający i naprawdę sympatyczni, ale gdzie się tacy uchowali? Dostałam nawet listy z podziękowaniem od kochających rodziców, wdzięcznych za uratowanie ich dzieci z tej niebezpiecznej opresji. Nie, niestety pedagogiem nie byłam, czego żałuję. W moim mniemaniu różnica pracy w instytucie badawczym i ze studentami jest taka, że w instytucie — to tylko praca naukowa, na uniwersytecie, przynajmniej na początkowych latach — to także pedagogika, ale w gruncie rzeczy student po¬ winien od pierwszego roku uczestniczyć w pracy badawczej asystenta czy nawet profesora, a douczać się pod jego okiem z literatury. Ponadto praca w instytucie ba¬ dawczym winna uczyć pracy kolektywnej, ustawicznych dyskusji, porównywania własnych koncepcji za zdaniem innych. Przez lata, kiedy pracowałam w IHKM, czy to w Krakowie jako kierownik Pracowni, czy też w takim samym charakterze w Ło¬ dzi, w określonym dniu tygodnia ktoś z pracowników referował swoje osiągnięcia, czy własne badania, czy udział w kongresie lub innym zebraniu pozainstytutowym, czy jakąś przeczytaną książkę lub badania terenowe. Wszyscy wiedzieli, nad czym kto pracuje, na jakim jest etapie realizacji planów, do jakich doszedł wyników. To samo obowiązywało szefa, jak i jego współpracowników (np. prof. Zawistowicz-Adamska referowała nam swoje artykuły w trakcie ich pisania). Jeszcze w Krako¬ wie, w czasie badań sądeckich, wszyscy wiedzieliśmy, co robią inni, każdy „chwalił się" swoimi pomysłami i materiałami. To działa bardzo inspirująco i pozwala nie tyl¬ ko unikać błędów, ale także uczy bronienia własnych koncepcji, a przede wszystkim jasnego referowania pomysłów i bronienia tez, które, dajmy na to, inni krytykują. Poprzez ojca, Profesora Tadeusza Kowalskiego, i męża, Profesora Tadeusza Lewi¬ ckiego, stykała się Pani Doktor również ze środowiskiem orientalistycznym. Utrzymuje Pani kontakty również z orientalistami z młodszego pokolenia. Istniały kontakty etnolo¬ gów z orientalistami, np. prof. Kazimierz Moszyński w wydanej przez prof. T. Kowalskie¬ go „Relacji Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich " (1946) umieścił swoje „Uwagi etnologiczne". Kiedy potrzebni są orientaliści etnologom, a etnologo¬ wie orientalistom? Czy istnieją różnice między tymi dwoma środowiskami? Zacznę od domu rodzinnego. Ojciec miał bardzo szerokie zainteresowania, w tym ciekawiła go tzw. kultura ludowa. Nie tylko obserwowaliśmy w domu, od najwcześ¬ niejszego dzieciństwa, wszelkie obrzędy, w rodzaju „lajkonika", „Emaus", procesji Bożego Ciała czy dorocznego odpustu na krakowskich Bielanach, nie mówiąc już o paradzie wojskowej na Błoniach krakowskich na 3 Maja, laniu wosku w wigi­ lię św. Andrzeja itd., itd. Całe moje dzieciństwo upłynęło „od jednego do drugiego święta". W Kościelisku, na wakacjach, nasze spacery i wycieczki to nie tylko tury¬ styka, ale odwiedziny w góralskich chałupach, rozmowy o czarach, duchach, wypra¬ wach łowieckich po borsucze sadło itd. To samo dotyczyło Ojca językoznawczych badań w Azji Mniejszej, w społecznościach tureckich na Bałkanach czy polskich Karaimów. Zasadniczo chodziło o język, ale przy tym zbierał teksty folklorystyczne, opisy obyczajów, obrzędów. Ponieważ Ojciec należał do generacji, w której wieczor¬ ny spacer był obowiązkowy, odkąd nauczyłam się chodzić, uczestniczyłam w nim. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 325 Chodziliśmy już całą rodziną na niedzielne całodniowe wycieczki — i wtedy Ojciec opowiadał. Dziś, wspominając te czasy, widzę, jak bardzo interesowały go nie tylko „gwary", ale i fakty kulturowe w tych gwarach opowiadane. Sądzę, że stąd wzięło się zainteresowanie Ojca Ibrahimem ibn Jakubem. Widocznie nie miał wystarczającego zaufania do swej wiedzy, stąd współpraca z Moszyńskim przy wydaniu tej pracy, i także z prof. Plezią. Tadeusz Lewicki, mój mąż, kontynuując niejako pracę Ojca, zwłaszcza teksty wydawane w związku z pracami nad tysiącleciem państwa polskiego, miał wygodniejszą sytuację bo, poza tym, że dyskutował z Moszyńskim i in¬ nymi „ludoznawcami", miał mnie jeszcze pod bokiem. W ogóle, w okresie międzywojennym, przynajmniej w Krakowie, może dzięki „Ludowi Słowiańskiemu" i częstym referatom w komisjach PAU, humaniści z po¬ krewnych dziedzin częściej się spotykali (historycy — przynajmniej ich część, ję¬ zykoznawcy, dialektolodzy, etnografowie, antropogeografowie). Także tematyka wówczas była często „interdyscyplinarna". Np. ważny wtedy temat — pochodzenie Słowian — pasjonował na równi archeologów co antropologów, etnologów, history¬ ków czy językoznawców. Po wojnie trwało to jeszcze, póki nie „przeżyliśmy" tysiąc¬ lecia, poczem wygasło. Dziś, przynajmniej wedle mych obserwacji, wszystkie te dziedziny rozeszły się, wyspecjalizowały, tematy niegdyś łączące stały się niemodne. Każda z tych nauk wyra­ bia sobie własne tematy zainteresowań, inne metody pracy. Choć Kraków jeszcze czꜬ ciowo trzyma się dawnych tradycji. Przy Instytucie Orientalistyki UJ jest Pracownia Źródłoznawcza (monety masowo znajdowane w Polsce, plus źródła pisane — chodzi 0 wczesne średniowiecze), która w pewnym stopniu współpracuje z mediewistami, nie sądzę natomiast, żeby to w jakimkolwiek stopniu zainteresowało etnologów. W domu rodzinnym Pani Doktor przechowywane były listy Bronisława Piłsud­ skiego do Władysława Kotwicza. Jakie były losy tej korespondencji? Jak w jej świetle rysuje się osobowość Bronisława Piłsudskiego? Mój pierwszy mąż, Marian Lewicki, stryjeczny brat Tadeusza, ałtaista, uczeń 1 następca Kotwicza, odziedziczył po swoim mistrzu, zmarłym w czasie wojny, jego archiwum, w którym były właśnie te listy (Piłsudskiego i do Piłsudskiego). Skąd się tam wzięły — nie wiem, ale sądzę, że wspólność zainteresowań obu panów — Kotwicza i Piłsudskiego — miała swoje znaczenie. Po śmierci Mariana jego spuścizną naukową zajęła się (również już od lat nieżyjąca) jego siostra Irena Lewicka i to ona przekazała do PAU te listy. Dowiedziałam się o tym stosunkowo niedawno, już po napisaniu życiorysu Pił¬ sudskiego. Szukałam ich po świecie, pojechałam nawet do Nowego Jorku, gdzie mia¬ ły być w Instytucie Józefa Piłsudskiego (tak mi przynajmniej powiedzieli w drugim takim instytucie w Londynie), ale ich tam nie znalazłam. Przypisywałam to straszne¬ mu bałaganowi, jaki tam panował — nikt niczego nie wiedział, wszystko wymiesza¬ ne. Dopiero w parę lat później po prostu ukazały się drukiem w Roczniku Biblioteki PAU i to wydane przez mego bliskiego znajomego i przyjaciela — po prostu nie przyszło mi do głowy, by go o to zapytać, a materiały miałam pod nosem. �326 Anna Kowalska-Lewicka W świetle tych listów osobowość Piłsudskiego rysuje się nie inaczej, jak w świet¬ le poprzednio mi znanych dokumentów. Potwierdziła się moja teza, której tylko po¬ przednio nie miałam odwagi tak jasno sprecyzować, że opowieści o jego tragedii rozstania z ajnoską żoną i dziećmi to bajeczka dla grzecznych dzieci. Po prostu, jak wieloma innymi sprawami, po krótkim czasie znudził się rodziną i skorzystał z oka¬ zji, by od niej uciec. To samo stało się z jego drugą, nieformalną żoną. Sielanka skoń¬ czyła się, gdy skończyły się jej pieniądze, a do tego zachorowała na raka. Wróciła do męża i nie mamy żadnych dowodów na to, by do niej, czy jej rodziny, napisał. Zacho¬ wał się list jakiegoś Ajna, znającego słabo język rosyjski, właśnie w korespondencji, znajdującej się u Mariana Lewickiego, pisany po rosyjsku, szereg lat po wyjeździe B. Piłsudskiego z Rosji. Pisze on w imieniu ajnoskiej żony z zawiadomieniem, że już po jego wyjeździe urodził mu się syn, że żona nadal na niego czeka, że mimo upływu lat nie wyszła ponownie za mąż. Nie mogę powiedzieć z całą pewnością, że Piłsudski na ten list nie odpowiedział, bo po prostu brak materiałów, ale legenda wymyślona przez jego apologetę, o tym, jak ją z dziećmi wysiedlono na Hokkaido, jak stracił kontakt, jak cierpiał z powodu tego oddzielenia od rodziny — jakoś się z tym listem nie zgadza. Broniś po prostu taki był, ani nie mógł usiedzieć na miej¬ scu, wciąż „nosiło go po świecie", ani nie był w stanie niczego wykończyć (to tylko udało się Rozwadowskiemu, ale też tę jedyną naukową pracę prawie w całości sam napisał — oczywiście na podstawie materiałów zabranych przez Piłsudskiego). Do tego uciekał od odpowiedzialności i obowiązków. Genialnie scharakteryzował go jego wielki przyjaciel, Talko Hryncewicz, w pośmiertnym wspomnieniu. Zresztą sam Piłsudski pisał, że jest od tego, by rzucać dobre pomysły, a niech to już inni realizują (np. sprawa Muzeum Tatrzańskiego). Trzykrotnie wyjeżdżała Pani Doktor do Afryki. Rezultatem jednej z podróży jest znakomicie napisana, pełna interesujących obserwacji i informacji etnologicznych, książka popularno-naukowa „Mauretania" (1976). Książka ta została przetłumaczo­ na i wydana w Moskwie w roku 1981 w nakładzie 30 tysięcy egzemplarzy. Była to jedyna książka polskiego etnologa wydana po wojnie w Związku Radzieckim. Co skłoniło Panią do tych podróży? Co je umożliwiło? Kiedy miałam lat dziesięć, poszłam do Gimnazjum Królowej Wandy (notabene nie wiadomo, czy owa Wanda w ogóle istniała, a jeśli nawet tak, to na pewno nie była królową). Ale nie o to chodzi. Posadzono mnie w ławce z dziewczynką, która stała się moją najbliższą przyjaciółką. Obie marzyłyśmy o podróżach. Ja wówczas o Indiach (nigdy tam niestety nie pojechałam), ona o Afryce. Miałam nawet bardzo jasny plan, jak zrealizować nasze marzenia. Postanowiłam napisać do jakiegokol¬ wiek maharadży, czy nie zechciałby nas przyjąć do swego haremu. Na przeszkodzie stanął drobny fakt — nie miałyśmy żadnego adresu prawdziwego maharadży, więc stanęło na Afryce. Zawszeć bliżej od Indii. Był sobie, oczywiście wiele lat później, taki Francuz, orientalista, lekko pomylo­ ny, czego dowodem była jego głęboka przyjaźń z Kadafim i uwielbienie dla Chomeiniego, którego olbrzymi portret wisiał w jego salonie. Byliśmy kiedyś z Tadeuszem �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 327 (moim mężem) u niego na przyjęciu i tak ot — powiedziałam, że zazdroszczę mu świetnej znajomości Afryki francuskiej — rzeczywiście znał j ą doskonale. Powie­ dział, że to nic prostszego — wystarczy pojechać. Roześmiałam się — „pojechać, ale za co?" (to był okres, kiedy 1 dolar był majątkiem). Nic prostszego, odparł, przecież jest bez liku stypendiów francuskich, wystarczy tylko złożyć podanie. No to złoży­ liśmy takie podania z Tadeuszem, którego znano na Zachodzie głównie jako ibadytologa, ale było wolne miejsce akurat nie w Algierii, tylko w Senegalu, w Institut Fondamental d'Afrique Noire. Wytargowaliśmy tylko, że co prawda IFAN jest w Se­ negalu, ale zainteresowaniami obejmujemy również Mauretanię, która była znacznie mniej znana od Afryki czarnej, a u nas w Polsce już prawie zupełnie nieznana. Do tego Tadeusza interesowali legendarni Bafurowie, a ci mieli być ponoć przed Maura¬ mi w tym kraju. Tak czy inaczej, dostaliśmy trzymiesięczne stypendium do Senegalu i Mauretanii. Udało mi się uzyskać bezpłatny urlop w PAN oraz czasowo z nim zgra¬ ny urlop wypoczynkowy — no i pojechaliśmy. Wyjazd do Afryki miał trzy fazy: pobyt w IFAN w Dakarze — mieszkaliśmy w pokojach gościnnych IFAN, a całe dnie spędzaliśmy w bibliotece, idealnie zaopa¬ trzonej — wtedy w Polsce nie było prawie nic, a już na pewno nic nowoczesnego o tej części Afryki. Trzeba się było przygotować do pracy w terenie. Następnie — po¬ dróż po Mauretanii, dostaliśmy z Instytutu landrover, kierowcę i już w Mauretanii przewodnika. Wreszcie, z tym samym kierowcą i tym samym samochodem podróż, bardziej turystyczna niż naukowa, ale fantastycznie ciekawa — po Senegalu (a więc już Afryka czarna) i Gambii. Dzięki tej podróży znalazłam się „na liście" i odtąd bez problemów mogłam li¬ czyć na francuskie stypendia, zwłaszcza że napisałam książkę, wydaną wnet po po¬ wrocie i mieli dowód, że pobytu nie zmarnowałam. Nie mam pojęcia, dlaczego akurat tę książkę przetłumaczono na rosyjski i kto w tym maczał palce. Po prostu zwrócił się do mnie ZAIKS, który w tej epoce zaj¬ mował się ochroną praw autorskich, czy wyrażam zgodę na tłumaczenie na język rosyjski. Zgodę wyraziłam, honorarium zainkasowałam, tekstu nie czytałam, bo nie znam rosyjskiego i na tym się skończyło. Druga moja podróż afrykańska na zaproszenie brata, który przez kilka lat był profesorem zoologii w Oranie, to miesięczna podróż po całej Algierii samochodem. Geograficznie ciekawa, bo naprawdę objechaliśmy cały kraj. Była to dla mnie zabawa w zoologa, natomiast brakowało mi kontaktu z ludźmi. Oczywiście zwiedzało się też oazy. Najciekawszy był M'Zab, pięć oaz M'Zabitów, pozostałość ich państwa, jakie obejmowało kiedyś niemal całą północ Afryki (to sekta muzułmańska, tysiąc lat temu potężna, narodowo są Berberami i mówią dotąd po berbersku). Te oazy — to fanta¬ styczne wczesnośredniowieczne miasta obronne. W Beni Isguen do dziś zamyka się na noc bramy, a „niewierni" muszą przed zachodem słońca opuścić oazę. W ciągu dnia wolno turystom pod opieką przewodnika zwiedzać miasto, co też zrobiłam. Opuściłam je zafascynowana z głębokim postanowieniem, że muszę tu wrócić — i wróciłam. Tadeusz, jako student prawa międzynarodowego w Paryżu, zaczął tam naukę arabskiego, bo chciał pracować w służbie dyplomatycznej na Wschodzie. W tym cza¬ sie zmarła jego daleka ciotka, a że nie zostawiła testamentu, spadek dostał się kilku �328 Anna Kowalska-Lewicka spadkobiercom, z których każdy zrobił z niego właściwy użytek, jedni przepili swoją działkę, inni kupili kamienice we Lwowie, Tadeusz wyjechał do Paryża na studia, no i dobrą zabawę. Kiedy zaczął uczyć się arabskiego, szybko doszedł do wniosku, że najlepiej uczyć się w krajach arabskich, a że Algieria była wtedy nawet nie kolonią, ale „zamorskim" departamentem Francji, więc pojechał do Algierii. Tak po prostu, bez planu i bez jakiegokolwiek przygotowania. To historia nadająca się na sensa¬ cyjną nowelę, więc nie będę jej tu opowiadać, dość że wylądował jako przemytnik wielbłądów z Algerii do Libii. Potem zamieszkał wśród M'Zabitów w Ghardaya i za­ interesował się ich historią i religią. Jako M'zabitolog, czy ibadytolog przeszedł do historii orientalistyki światowej (w Polsce znano go jako speca od źródeł arabskich do Słowian, ale to wszystko przez Hitlera, na wiele lat zostaliśmy przez wyzwolicieli — Rosjan zamknięci od świata żelazną kurtyną, a do Ibadytów trzeba było jeździć do Afryki lub Omanu). Nazwisko Tadeusza znane jest wszystkim Ibadytom. Otóż, znów dzięki Francuzom, Michałowi Markusowi (Panie, świeć nad jego duszą) i innemu dziwnemu przypadkowi, znalazłam się na międzynarodowym kon¬ gresie, poświęconym krajom i kulturom Morza Śródziemnego, na wyspie Bendor (wyspa vis-a-vis Tulonu). Na tym kongresie zauważyłam człowieka o ciemnej karna¬ cji, ubranego jak wszyscy inni, ale wyglądającego, jakby występował w przebraniu — tak jakoś to wszystko nie leżało na nim, tak dalece wyraźnie czuł się nieswojo. Zapytałam o niego znajomych i dowiedziałam się, że to mieszkaniec M'Zabu, właś¬ nie mojego wymarzonego Beni Isguen. (Jego skrępowanie — to, że zawsze chodził w powiewnych szatach i turbanie — wielokrotnie obserwowałam to u Arabów nagle przebranych za Europejczyków). Podeszłam, przedstawiłam się jako żona Tadeusza, oczywiście wiedział, o kogo chodzi i pierwsze jego pytanie było, czy Tadeusz przyjechałby do M'Zabu, gdyby oni go zaprosili. Powiedziałam, że sama decydować nie mogę, ale mogą spróbować. Na tym na razie się skończyło. Minęło parę miesięcy, niemal zapomniałam o tym incydencie, aż tu nagle — wró¬ ciłam przed południem z Łodzi, gdzie wówczas pracowałam, a tu córka wita mnie z tajemniczą miną, że w jadalni siedzi pan dziwnie ubrany i rozmawia z tatą. Okazuje się, że to mój M'Zabita, poznany na wyspie Bendor, który właśnie był z interesami w Szwajcarii, a że to już parę kroków od Polski, wstąpił do Krakowa, by osobiście zaprosić nas do Algierii. Oczywiście nie wpadło mu do głowy, że mogło nas nie być w Polsce. Ale byliśmy. Przyjęcie zaproszenia ze strony Tadeusza było dowodem odwagi. Był wtedy już po osiemdziesiątce, z sercem w nie najlepszym stanie, ale ciekaw kraju, który znał sprzed pół wieku, chciał skonfrontować ówczesną rzeczywistość ze swymi młodzieńczymi przeżyciami. Postawił tylko jeden warunek — że i ja pojadę. Czuł się pewniejszy — zresztą wszędzie jeździliśmy razem, więc i w tym wypadku tak miało być. Zaproszenie, jakie przyszło niebawem, brzmiało: Monsieur Tadee Lewicki z Mał¬ żonką. Już wcześniej zamówiłam sobie bezpłatny urlop w IHKM, a do paszportu ko¬ nieczne było oficjalne zaproszenie, złożone jako załącznik w biurze paszportowym, zresztą paszport załatwiałam przez UJ. I oto następny cud — dostaję telefon z biu¬ ra paszportowego, dzwoni sekretarka pana kierownika do pani Lewickiej. Rodzina �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 329 wzywa mnie do telefonu, a tam rozkoszny szczebiot, nie tylko uprzejmy, ale niemal czuły, że pan kierownik przeprasza, że oczywiście wszystko jest w porządku, pasz¬ port będzie w ciągu jednego dnia. Dużo później wyjaśniła mi sprawę Zośka Reinfussowa. Był sobie na początku ery powojennej sympatyczny chłopak, chodzący na etnografię. Potem nastała era, kiedy skończono z „chęcią szczerą" („nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera") i postanowiono nie tylko ucywilizować wojsko, ale także milicję. Przyjmo¬ wano każdego, byle mgr. W tym czasie było trzech kończących studia etnografów, miłych chłopców w bardzo ciężkich warunkach materialnych, bez widoków pracy w etnografii — po prostu skorzystali z oferty. Jeden z nich został szefem od prostytu¬ tek w Szczecinie, drugi nie wiem czym, trzeci szefem krakowskiego biura paszpor¬ towego. On mnie zapamiętał, ja go nie, ale jak mi powiedziała Zośka R., wszystkie paszporty krakowskich kolegów właśnie przez niego były pozytywnie załatwiane. No i pojechaliśmy. Zamieszkaliśmy w domu mego znajomego z Bendor, z tym że dla mnie i dom i podwórko były otwarte, biedny Tadeusz miał dostęp tylko do części męskich. Kiedy np. szliśmy na śniadanie lub obiad, gospodarz najpierw klaskał, by kobiety domowe mogły się schować, potem przeprowadzał Tadeusza przez pokój-salon, gdzie normalnie przesiadywała cała rodzina. Pobyt został idealnie zorganizowany. Dla nas zarezerwowane było pierwsze piętro i płaski dach-taras, Rano przynoszono nam śniadanie, po czym pojawiało się dwóch młodych ludzi, którzy zabierali nas na półdniową wycieczkę, każdego dnia inną. Po¬ tem obiad u naszego gospodarza, postaci znanej i wiele znaczącej w tej społeczno¬ ści (tu nie będę mówić dlaczego, bo to skomplikowana historia narodowo-religijna). Każdego popołudnia nadjeżdżała cała kawalkada samochodów z naszej i sąsiednich oaz na dyskusję z moim mężem na tematy historii Ibadytów. Bardzo to było zabawne, bo z jednej strony głębokie średniowiecze w stroju, urządzeniu domu, wszyscy sie¬ dzieli na podłodze itd. Z drugiej strony, ponieważ na każde takie spotkanie wieczorne przyjeżdżało kilkadziesiąt osób, więc część tylko mieściła się na pierwszym piętrze męskiej części domu, część już na parterze. Dyskusja między tymi z piętra i parteru odbywała się za pomocą kamer i ekranu. Np. padało pytanie z parteru, które słyszeli i widzieli na swoim monitorze siedzący na pierwszym piętrze, odpowiadali i znów odpowiedź była widziana i słyszana na monitorze umieszczonym na parterze. W tym czasie ja przechodziłam do części kobiecej, bo goście przyjeżdżali z żonami i dziećmi, które z kolei były gośćmi żony gospodarza. Zarówno na górze i w męskiej części parteru, jak i w części kobiecej, zajadano olbrzymie ilości chałwy, przywie¬ zionej przez gości. Większość mężczyzn i kobiet mówiła po francusku, więc miałam pełną możliwość uczestniczenia w rozmowie kobiet, toczącej się wokół codziennych spraw rodziny, całej społeczności itd. Kapitalne pole obserwacji! Co najdziwniejsze, zwłaszcza starsze kobiety żywo interesowały się i polityką i tym, co działo się poza M'Zabem, mimo że teoretycznie kobieta nie powinna nigdy opuszczać m'zabickich oaz. Teraz to się nieco zmienia, bo wielu mężczyzn kończy studia, pracuje w admini¬ stracji państwowej, ma międzynarodowe firmy handlowe itd. i zabiera ze sobą żony, niemniej, przynajmniej teoretycznie, nie mogą opuszczać mieszkania. Stąd ich osa¬ motnienie i niechęć wychodzenia za mąż do miast poza oazami M'Zabu. Niemniej, �330 Anna Kowalska-Lewicka jak wspomniałam, zadziwiają ich szerokie zainteresowania. Rozmowa na szersze tematy wygląda następująco: „Mój syn mówi, że we Francji zwycięży w wyborach prezydenckich X . — Chyba Twój syn się myli, bo mój syn właśnie wrócił z Paryża i mówi, że Y ma większe szanse. — Chyba ona ma rację, bo mój syn właśnie piel­ grzymował do Mekki i tam wszyscy są zdania, że...". Te kobiety świat widzą wy¬ łącznie oczyma swych synów, z którymi łączą je bardzo bliskie i serdeczne stosunki, podczas gdy córki wychodzą za mąż na ogół w 14 roku życia i na zawsze opuszczają rodzinę. Jeśli kogoś interesuje codzienne życie społeczności muzułmańskiej, musi mieć dostęp do świata kobiet, a więc musi to być kobieta. Oczywiście mam na myśli społeczeństwo ibadyckie. Prowadziła Pani Doktor badania ponadto w Polsce i innych krajach europejskich, a także w Ameryce. Sięgała Pani również po materiały azjatyckie przedstawiając pa­ sterstwo i gospodarkę mleczną Tuwijczyków. Znalazła się zatem Pani we wcale licznej grupie polskich etnologów, takich np. jak Stanisław Poniatowski, Bronisław Piłsud­ ski, Józef Obrębski, Witold Dynowski, badających zarówno kulturę polską i kultury ludów pozaeuropejskich. Co sprawiło, że w Polsce nie zaistniał podział podobny do tego w Niemczech na Volkskunde i Völkerkunde? Jakie były rezultaty łączenia zaintere­ sowań kulturami grup europejskich i pozaeuropejskich? Nie wiem, dlaczego w Polsce nie zaistniał podział na Volkskunde i Völkerkunde. Myślę, że duże znaczenie miał nasz brak państwowości i co za tym idzie — brak ko¬ lonii. Jeśli Polacy pracowali w krajach pozaeuropejskich, to albo ich wyniki szły na konto krajów, które organizowały ich ekspedycje, np. prof. Motyliński — ibadytolog, w świecie uważany za Rosjanina, Czekanowski, Malinowski, zwłaszcza ten ostatni, jako przedstawiciel nauki angielskiej. Albo byli to amatorzy, publikujący wyłącz¬ nie „wspomnienia z podróży", a nie nowe koncepcje naukowe, czy choćby mono¬ grafie naukowe. Sądzę też, że nasz brak własnej państwowości zaważył na długie lata, nawet jeszcze w okresie międzywojennym, na poszukiwaniu własnych korzeni kulturowych, doszukiwaniu się w tzw. kulturze ludowej korzeni kultury narodowej — w sumie brak zainteresowania kulturami ludów pozaeuropejskich. Wśród osób, które wymieniasz, są też często badacze ludów pozaeuropejskich nie z własnego wyboru, ale na skutek przypadku, wynikającego z naszych dziejów. Klasycznym przykładem jest Bronisław Piłsudski, ale i u innych znaleźć można „za¬ wirowania historii". Jakie były rezultaty łączenia zainteresowań kulturami grup europejskich i poza¬ europejskich? — Nie umiem odpowiedzieć. Niewątpliwie szersze spojrzenie na kulturę w ogóle, a poza wszystkim nowe teorie w postrzeganiu kultury, jej pochodzenia, pra¬ wideł rządzących jej rozwojem, rodziły się wyłącznie u ludzi o szerokich horyzontach, o znajomości różnych kultur i różnych dróg ich rozwoju. Najważniejszym i najbardziej trwałym przedmiotem zainteresowania Pani Doktor było pasterstwo. Z tego zakresu opublikowała Pani wiele prac, m.in. ważną mono­ grafię „Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim" (1980). Później zajęła się Pani �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 331 także pożywieniem. Pojawiły się możliwości pracy nad obydwoma tematami w ra­ mach zespołów międzynarodowych: Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i Międzynarodowej Komisji do Badań nad Pożywieniem, dzia­ łającej w ramach Société Internationale d'Ethnologie et de Folklore. Jakie miejsce w tych zespołach zajmowali etnologowie polscy? Co uczestnictwo w tych międzyna­ rodowych zespołach dało etnologii polskiej? Trudno powiedzieć, że pasterstwo było głównym moim zainteresowaniem. Po prostu od tego zaczęłam, a że zajęłam się pasterstwem w Beskidzie Sądeckim, to za­ sługa Juliusza Zborowskiego. Kiedyś powiedział mi, żebym sobie dała spokój z pa­ sterstwem podhalańskim, bo wszyscy tak czy inaczej tym się zajmują, a Beskid Są­ decki nie ma żadnej literatury w tym zakresie. Uznałam jego racje. Istotnie Podhalem zajmowało się wielu: Staszek Leszczycki, Bronka Jaworska, nie mówiąc już o Do­ browolskim, Jostowa i przede wszystkim Antoniewicz, ze swą wspaniałą koncepcją „Tatr polskich i Podhala" — no i oczywiście sam Zborowski, Paryski i inni „podhalofile" lokalni. Trudno tu było znaleźć jakąś niszę dla siebie. Cokolwiek zaczynałam, okazywało się, że już ktoś inny zajmuje się tym tematem. Podhale od szóstego tygo­ dnia życia było moją ojczyzną i do dziś mam do niego sentyment. Z Międzynarodo¬ wą Komisją do Badania Kultury Ludowej w Karpatach nie miałam wiele wspólnego — poza Sądecczyzną. Nie miałam tam żadnej swojej działki tematycznej. A w ogóle z tą Komisją to było tak. Roman Reinfuss od początków swej kariery etnograficznej zajął się Łemkami i Bojkami i to on powziął myśl stworzenia wiel­ kiej monografii polskich Karpat. Jednakże los zdecydował za niego, bo, wylądował w katedrze w Lublinie, a jego stosunki z PAN wiązały się raczej z zainteresowaniami sztuką ludową, a nie całokształtem kultury. I on to wymyślił, żeby „ubrać" Gładysza w Karpaty, bo po pierwsze, Gładysz miał wszelkie dane, gdyż już przed woj­ ną opublikował swoje, doskonałe zresztą Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku (1935) oraz Zdobnictwo metalowe na Śląsku (1938), po drugie, w czasie gdy rzecz się działa, był profesorem prestiżowego Uniwersytetu w Krakowie, a więc najbliżej Karpat. Do tego był kierownikiem Zakładu Etnografii PAN w Krakowie, serdecznym przyjacielem Dynowskiego, który w tym czasie reprezentował etnografię w PAN i miał wszelkie dane, by sprawę rozpropagować i zdobyć pieniądze na tak szeroko zakrojone, międzynarodowe przedsięwzięcie. Teoretycznie Reinfuss miał rację, ale ja wierzyłam w jego talent organizacyjny i namiętność do badań terenowych, a poza tym Łemkowszczyzna i Bojkowszczyzna to przecież też „polskie Karpaty". Nie dał się przekonać i namówił Gładysza do tego pomysłu. Od tego czasu Gładysz porzucił swoje Siołkowice i wystąpił z inicjatywą badań Karpat w skali międzynarodowej, a że tak się składało, że Karpaty leżą na terenie ówczesnych „demoludów", więc i szansa była duża, że pomysł chwyci. I chwycił. Piszę to dlatego, że nigdzie, ani wtedy, ani teraz nie słyszałam o udziale Reinfussa w rodzeniu się Komisji Karpackiej, a chyba warto o tym wspomnieć, choć on sam nigdy się nie upominał, by go zaproszono do współpracy. Muszę uczciwie dodać, że w początkach organizowania ogólnokarpackich poczy¬ nań brałam jednak udział. Wzięłam na siebie techniczną stronę organizowania pierw- �332 Anna Kowalska-Lewicka szej, „zapoznawczej" konferencji w Krakowie, byłam też na jednej z pierwszych konferencji w Smokowcu w Tatrach. Jeśli chodzi o pożywienie, to wybrałam je dlatego, że był to temat w etnologii niemodny. Prawdę powiedziawszy, nikt się tym nie zajmował. Później dopiero zain¬ teresował się tym tematem dr Dekowski z Łodzi i zaczął pracę nad rodzajem ency¬ klopedii pożywienia ludowego w Polsce, której jednak nie udało mu się ukończyć. I tu okazało się, że pożywieniem na Podhalu zajmuje się Wanda Jostowa — pisała ciekawą pracę o pożywieniu pasterskim w Tatrach, a z czasem tematem tym zajęła się Zofia Szromba. Mój wkład w całą sprawę to obszerny artykuł monograficzny w języku niemie¬ ckim, opublikowany na Węgrzech, zorganizowanie ogólnopolskiej konferencji pożywieniowo-interdyscyplinarnej, pod firmą PTL — Oddziału Krakowskiego i Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Materiały zostały opublikowane w osobnym tomie — byłam redaktorem całości. Dzięki dr. Michałowi Markusowi z Czechosłowacji, który znał moje publikacje i był na konferencji krakowskiej, zostałam zaproszona na międzynarodową konfe¬ rencję, poświęconą pożywieniu, do Lund, zarekomendowałam też Marię Dembińską z IHKM PAN, która właśnie opublikowała doskonałą książkę o kuchni na dworze Jadwigi i Jagiełły. To był początek mej działalności w tej nieformalnej organizacji międzynarodowej. Nikt nam nie patronował — wybrano tylko grupę osób, tworzą¬ cych jakby komitet organizacyjny. Wyboru dokonano na kongresie w Austrii i tam zostałam jednym z „członków założycieli". W gruncie rzeczy nie mieliśmy wiele roboty. Kolejne kongresy zorganizowali: Markus, Wiegelmann i Bringeus. Główną naszą czynnością było na każdym z kolejnych zjazdów wyszukać wśród kolegów or¬ ganizatora następnego zjazdu i naczelnego tematu. Cała organizacja należała do tego z kolegów, który nas zaprosił i to on (ona) starali się zarówno o zdobycie sponsorów, jak i podejmowali się całej strony organizacyjnej, przeważnie w oparciu o instytucję, w której pracowali. Sponsorami na ogół byli przedstawiciele przemysłu spożywcze¬ go, ale także różne inne instytucje, które udało się zainteresować zjazdem. Referaty były publikowane w czasopismach naukowych w kraju, w którym odbywał się zjazd. Niestety zjazd w Polsce, organizowany w oparciu o PTL, nie ma swej publikacji, na skutek odmowy subwencji przez władze finansujące wydawnictwa PTL. Uczestniczyłam z referatami w kilku konferencjach. Ostatni z serii tych zjazdów odbył się w Filadelfii, od 18 do 23 czerwca 1989 roku, i nosił tytuł „The 8 Inter­ national Conference of Ethnological Food Research"; miałam na nim referat „Die Nahrung als Symbol der nationalen Eigentümlichkeit der polnischen Karaimen". Niestety później już na te konferencje przestałam jeździć z dwóch powodów. Po pierwsze, wielu mych najbliższych przyjaciół (ze mną włącznie) postarzało się i przestało bywać, napłynęły natomiast rzesze nieznanej mi młodzieży; po wtóre, młodzież ta posługuje się wyłącznie językiem angielskim, który z kolei ja znam sła¬ bo, a niemiecki zupełnie wyszedł z użycia, wreszcie — stałam się „ofiarą" przemian politycznych. Odkąd oswobodziliśmy się od Rosjan, i w ogóle odkąd świat stał się bogatszy, zjazdy takie stały się bardzo drogie, a ponieważ ani razu nie miałam naj¬ mniejszego dofinansowania z Polski, po prostu nie było mnie na nie stać. Wcześniej th �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 333 gospodarze danego zjazdu starali się zawsze o jakiegoś sponsora w swoim kraju, który nas, uczestników z „demoludów", dofinansowywał. W moim wypadku, o czym już pisałam, jechałam zawsze w ramach urlopu i wyłącznie za własne pieniądze. Wspomniałam o takim kongresie w Polsce (VI Międzynarodowa Konferencja Pożywieniowa — „Innowacje w zwyczajach żywieniowych", 2-12 października 1985 roku), jaki udało mi się zorganizować pod firmą Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬ czego w Krakowie, a ściślej we wsi Karniowice pod Krakowem, gdzie znajdował się świetnie zorganizowany i wyposażony ośrodek konferencyjny. Wszystkie materiały z tego kongresu wysłałam do PTL, kiedy starałam się o publikację materiałów. Wy­ dawało mi się, że to będzie pewnego rodzaju sukces dla Towarzystwa, które dotąd mogło się pochwalić wyłącznie publikacjami w języku polskim, a że miało wymianę międzynarodową, więc taki tom anglo-niemieckojęzyczny mógł być interesujący dla instytucji w krajach Zachodu — przynajmniej zrozumieliby, o co tam chodzi. Do tego w interesie prelegentów z wielu krajów świata było, by płody ich ducha rozpro­ pagować na Zachodzie. Niestety, koledze, reprezentującemu w PTL dział wydaw­ nictw, nie udało się nakłonić Działu Wydawnictw PAN do sfinansowania tomu i rzecz upadła — a chyba szkoda. Nie mając subwencji na zjazd międzynarodowy ogłosiłam wpisowe — 100 dola­ rów, co dla kolegów z Zachodu było wprost śmiesznie tanio (w porównaniu z poprzed­ nimi zjazdami), a nam umożliwiło zorganizowanie naprawdę ciekawego spotkania. Zwróciliśmy się np. do najlepszych krakowskich restauracji, które w ramach własnej „promocji" zafundowały kilkudziesięciu osobom obiady ze staropolskim menu. Do­ staliśmy od różnych instytucji darmowe autobusy, co umożliwiło wycieczki, np. do Wieliczki, do skansenu w Nowym Sączu, gdzie urządzono pokaz ludowej produkcji 10 różnych potraw, czy raczej półproduktów. Było mielenie na żarnach, wędzenie śliwek, pieczenie chleba, wyrób serów krowich i owczych itd., a wreszcie w dworze skanse¬ nowskim obiad, w ramach wiejskiej kuchni sądeckiej. Do tego wszyscy zjazdowicze dostali w języku angielskim przepisy na serwowane potrawy, nie licząc możliwości samodzielnego robienia masła, sera, mielenia na żarnach itd. Biorąc pod uwagę, że np. w Szwecji wieziono nas kilkaset kilometrów, by pokazać nam, jak robi się babkę droż¬ dżową — to były prawdziwe rewelacje. Sam zjazd, jak wspomniałam, odbywał się we dworze pod Krakowem, gdzie znajdował się luksusowy hotel, funkcjonowała świetna kuchnia, a dział konferencyjny wyposażony był w najnowocześniejszą aparaturę, za¬ równo w sali obrad plenarnych, jak i sekcyjnych. Był to taki pokazowy socjalistyczny ośrodek konferencyjny dla pokazowych konferencji rolniczych międzynarodowych — znowu przypadek, że udało się nam go uzyskać (oczywiście przez przypadkowe znajomości). Wielka szkoda, że przepadło wydawnictwo. Jeśli chodzi o „pożywienie", byłam jeszcze na Oxford Symposium of Food and Cookery (1986) — tu już bez referatu. Ta konferencja nie miała związku z naszą nieformalną grupą — potem, jak to już wspominałam, moje finanse okazały się nie¬ wystarczające, zwłaszcza że kolejni koledzy organizatorzy nie mogli się wystarać o sponsorów w swoich krajach (Szkocja, Irlandia, Cypr). Z problemem pasterstwa łączą się dwa wystąpienia międzynarodowe — Smolenice pod Bratysławą: „Hodowla kóz jako jeden z elementów tradycyjnej kultury �334 Anna Kowalska-Lewicka karpackiej w Polsce", 11-17 września 1967 roku, a następnie referat, z którego je­ stem naprawdę dumna, dotyczący pasterstwa na konferencji „Elevage et vie pastorale dans les montagnes d'Europe au moyen age et a l'époque moderne", w Clermont, w roku 1981. Tytuł mojego wystąpienia: „L'organisation de la vie pastorale dans les Carpates polonaises". Po tym referacie dostałam zaproszenie z uniwersytetu w Cler­ mont na jeden semestr wykładów. Referat miałam 3 czerwca, zaproszenie przyszło we wrześniu na wiosenny semestr, w grudniu tegoż roku „wybuchł" stan wojenny. Na dwa lata zapomniałam o moim pasterstwie i pogrążyłam się w polityce. Jedyna satysfakcja, że nie siedziałam w kącie, kiedy działy się wielkie sprawy. Fakt, że do Clermont-Ferrand nie pojechałam. Przypomniał mi się jeszcze jeden kongres — w Moskwie. Nie pamiętam roku, wiem, że miałam referat po francusku, ale nie pamiętam, na jaki temat. Były tam setki Amerykanów, bo dla nich była to jedyna okazja zobaczenia ZSRR. Oczywiście też nie byłam „delegatem", tylko koledzy, chyba warszawscy, załatwili przez Orbis wy¬ cieczkę, niby to turystyczną na ten kongres i skorzystałam z okazji. Pamiętam, że kilka miejsc zajęli ludzie zupełnie z kongresem niezwiązani, żeby dopełnić liczby uczestni­ ków, gwarantujących opłacalność dla Orbisu organizowania takiej eskapady. Był jeszcze I Congres International des Études Balkaniques et Sud-Est Européenes w Sofii (25 sierpnia-1 września 1966). Pojechałam tam tylko dlatego, że umówiona by­ łam na podróż po Bułgarii z Lacim Földesem z Budapesztu, moim bliskim przyjacielem. Chcieliśmy poznać kraj i koczowiska Karakaczanów, co udało nam się w pełni zreali­ zować. On, jako pracownik Muzeum Budapeszteńskiego, miał oparcie we wszystkich bułgarskich muzeach. Nasza przyjaźń zaczęła się nietypowo. Był stypendystą węgier­ skim w Warszawie i koledzy warszawscy przysłali nam go do Krakowa w przeddzień Wigilii, chcąc się go pozbyć na okres świąteczny. Nie znając go, po prostu zaprosiłam go na wigilię do mego domu, czym, jak się okazało, zrobiłam mu przyjemność. Potem nadjechała jego żona z synkiem w wieku przedszkolnym, a ponieważ moja córka była w przedszkolu, załatwiłam przedszkole i dla niego. Wreszcie zabraliśmy go na miesiąc do Kościeliska, gdzie co roku wysyłałam Ulę z opiekunką na miesięczne jeżdżenie na nartach, saneczkach i inne atrakcje zimowe. Potem, kiedy wybuchło powstanie węgierskie, zorganizowałam pomoc dla Muze¬ um, w którym Földesowie pracowali, słowem nasze stosunki były niemalże rodzinne, aż do jego śmierci. Było też ileś tam kongresów na Węgrzech. Parę tygodni pracowałam w Muzeum Rolnictwa w Czechach — nie pamiętam, jak się ta wieś nazywała — wielkie zbiory eksponatów, olbrzymia biblioteka. Czesi robili wszystko, by mi pracę ułatwić, potem był pobyt w Pradze. Pobyt w M'Zabie „sprzedałam" w Niemczech, w Kolonii, na międzynarodowej konferencji — Tagung der Deutschen Gesellschaft für Völkerkunde (4-9 październi­ ka 1987). Referat nosił tytuł: „Die Frau in M'Zab. Die Änderungen in ihren sozialen Status in Folge der Kontakte mit der Kultur des Abendlandes". No i oczywiście -wystąpienia w Polsce, w Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie i innych lokalnych spotkaniach i zjazdach — myślę tylko o tych, które publikowa¬ ły referaty. Między innymi przez pewien czas interesowało mnie lecznictwo ludowe �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 335 i wzięłam udział w I I Ogólnopolskim Seminarium Etnobotanicznym, poświęconym zagadnieniom fitoterapeutycznym. Wygłosiłam tam referat „Znajomość i użytkowa¬ nie ziół leczniczych przez ludność wielkich miast (na przykładzie Krakowa)". Było to w Kolbuszowej w 1981 roku. Coś o medycynie ludowej mówiłam na kongresie, poświęconym temu zagadnieniu we Fryburgu, w 1981 roku. Było to tuż przed stanem wojennym. Nie czytałam prasy i nie wiedziałam, że jest tak „gorąco". Uświadomi¬ li mi to koledzy niemieccy, przybiegli wczesnym rankiem do hotelu, żeby namówić mnie i Dankę Tylkową, żebyśmy nie wracały do Polski, bo wojska rosyjskie stoją nad polską granicą i lada moment wybuchnie wojna rosyjsko-polska. Oni dadzą nam na¬ tychmiast pracę i możemy u nich zostać. Dlatego teraz, kiedy jest taki atak na Jaruzel¬ skiego, jestem przekonana, że i on wierzył w inwazję rosyjską i robiąc stan wojenny był przekonany, że wybiera mniejsze zło. Obie miałyśmy rodziny w kraju i odmówiłyśmy pozostania, ale dzięki tej sytuacji obie byłyśmy dosłownie zasypywane w stanie wo¬ jennym paczkami żywnościowymi, od kolegów nie tylko niemieckich, którzy byli na konferencji i mieli nasze adresy. To taka uwaga na marginesie. Teraz, kiedy z zakamarków pamięci wyciągam na pół zapomniane zaintereso¬ wania, wyjazdy, referaty, widzę, jak to źle być niekonsekwentnym. Moje zaintere¬ sowania ulegały wciąż nowym impulsom, a jak mnie jakiś drobiazg zainteresował, starałam się jak najwięcej o nim dowiedzieć. To wielki błąd — trzeba było trzymać się jednego tematu, poszerzać go i pogłębiać. Ale po pewnym czasie temat zaczy¬ nał mnie po prostu nudzić, a że pracę naukową zawsze traktowałam jako bardzo przyjemne, ciekawe i inspirujące zajęcie, łatwo porywał mnie następny temat, zo¬ stawiałam poprzedni i „rzucałam się" na następny. Do tego jeszcze sporo czytałam w różnych językach, a że w Polsce wtedy nie było łatwo o zachodnią literaturę, co nowego przeczytałam, to streszczałam w formie recenzji. Słowem — namnożyło się tych pozycji, nie zawsze ważnych — lubiłam pisać, więc pisałam. Z Polski w kongresach owej nieformalnej organizacji, zajmującej się pożywie¬ niem, brali udział: historyczka Maria Dembińska, pracownik IHKM PAN, ja — też IHKM PAN i później dokooptowany Michał Abdalla, Asyryjczyk osiadły w Polsce. Abdalla był z wykształcenia „żywieniowcem", ale zawsze interesowały go sprawy jego ojczyzny, którą ze względów politycznych musiał opuścić. Obecnie habilito¬ wany, mieszka w Poznaniu i o ile wiem związał się z placówką orientalistyczną na Uniwersytecie Poznańskim. Do „pożywieniowców" dołączyła doc. dr Zofia Szromba-Rysowa z Krakowa, publikując w 1984 roku w „Etnografii Polskiej" (t. 28) Biesiady wiejskie (dotyczyło to Beskidu Śląskiego). Potem, w 1985 roku to samo o Beskidzie Sądeckim, następ­ nie Żywieckim, wreszcie na Podhalu. Ona też wzięła udział w zjeździe na Cyprze w 1996 roku, referując „Pożywienie na Podhalu". Na tym zjeździe już nie byłam. O ile wiem, zjazdy takie nadal się odbywają, ale nie potrafię powiedzieć, na jakie tematy i czy ktokolwiek z Polski bierze w nich udział. W każdym razie, pożywienie nigdy (o ile wiem) nie było brane pod uwagę jako temat do międzynarodowego opracowania w ramach Międzynarodowej Komisji Karpackiej, a więc trudno mi o tym mówić; żaden taki międzynarodowy zespół nie powstał, nie znam też jakichś międzynarodowych opracowań tego tematu. �336 Anna Kowalska-Lewicka Trudno mi też powiedzieć, co uczestnictwo w Komisji Karpackiej dało polskiej etnologii, poza licznymi kontaktami towarzyskimi. Na pewno zbliżenie badaczy, związanych z tą tematyką, orientację, co nasi sąsiedzi robią, a raczej planują zrobić w tej dziedzinie. Ważna była działalność Pani Doktor w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Pełniła Pani funkcje przewodniczącej Głównej Komisji Rewizyjnej, redaktora serii „Biblioteka Popularno-Naukowa", wiceprezesa i w latach 1982-1989 prezesa To­ warzystwa. Wpamięci swojej zachowałem obraz dystyngowanej damy, osoby otwar¬ tej i życzliwej, a jednocześnie stanowczo reagującej na łamanie zasad kulturalnego współżycia. Jaką wartość przedstawia dla etnologii stowarzyszenie grupujące ludzi z różnych środowisk i o różnych potrzebach? Jakie zadania stawia Pani przed Towa­ rzystwem? Nie wiem właściwie, dlaczego tak się zaangażowałam w pracach PTL. Po prostu dobrze się tam czułam. Zawsze miałam łatwość obcowania z ludźmi z różnych grup społecznych i było mi głęboko obojętne, czy jest to profesor uniwersytecki, czy bon¬ za partyjny, czy wiejski gospodarz lub aktor, zbierający ludowe rzeźby. Byle lubił to, co robi i robił to nie dla zysku czy kariery. Stąd miałam wielu przyjaciół, może i wrogów, ale byli na tyle łaskawi, że nie dali mi tego poznać, a nawet jeśli dali, to los obdarzył mnie darem zapominania przykrości, a przynajmniej nie przejmowania się nimi. PTL nie było żadną „drogą do kariery", a więc i jego członkowie nie mogli liczyć na żadne apanaże, płynące z przynależności do tej organizacji, wręcz przeciw¬ nie — do uczestnictwa w zjazdach, publikacji, organizacji zebrań, notorycznie się dokładało z własnej kieszeni. Oczywiście, że i tutaj pełno było wzajemnych zawiści, podkładania sobie nogi, ale tak już jest chyba we wszystkich polskich organizacjach. Na szczęście mnie to nie dotyczyło, byłam za mało znaczącym pionkiem. Bez najmniejszej wątpliwości PTL zawdzięczało swoje powodzenie, odrodzenie i rozwój Gajkowi, i pierwsze lata powojenne to były „lata Gajka". Popierał go Czekanowski, który był niepodważal¬ nym autorytetem, stali za nim koledzy ze Lwowa i póki wszyscy tkwili w Lublinie, wszystko było o.k. Pod egidą Gajka zjeżdżano się dla ustanowienia programu stu­ diów uniwersyteckich etnografii. Gajek kierował wydawnictwami, więc lepiej było go mieć za przyjaciela, organizował zjazdy itd. Ale miał jeden podstawowy feler — małżonkę. Olga uwielbiała męża i pragnąc podnieść jego autorytet, robiła wszyst¬ ko, by zirytować innych, a on niestety nie umiał jej powstrzymać. Sam zresztą był zaprzeczeniem wszelkiej dyplomacji. W sposób mistrzowski umiała ta pani (z którą zresztą byłam w zupełnie poprawnych stosunkach, bo po prostu wszystkie jej „tak¬ towne" uwagi puszczałam mimo uszu) zrażać ludzi nie tylko do siebie, ale i do uko­ chanego małżonka. Przykład jeden z wielu: Zjazd w Toruniu, 1949 rok. Referat prof. Frankowskiego (wtedy jeszcze najbliższego przyjaciela) o etnografii w ZSRR. Czas przewidziany 45 minut, a ten gada i gada, godzinę, półtora. Przewodniczący (nie pa¬ miętam, kto) uprzejmym głosem przypomina, że prelegent przekroczył swój czas już o godzinę — nic to nie pomaga. Wtedy zaczynają z wolna z sali wyciekać słuchacze. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 337 Zrywa się Gajkowa, zamyka drzwi na klucz, który chowa do kieszeni i oznajmia: „Nikt się stąd nie ruszy, póki prof. Frankowski nie skończy!!!". Ja dostałam ataku śmiechu, ale inni obrazili się śmiertelnie i mieli rację. Abstrahując od komizmu sytuacji i pierwszych zetknięć z ludźmi, pomyślałam, że jednak jest to forum, z którego można by wyłuskać i ludzi, i idee pożyteczne dla mojej dyscypliny i moich celów. Rozmowy tzw. kuluarowe, ściślej przy kawie w przerwach obrad, pozwoliły na liczne nowe znajomości i przekonanie, że wśród uczestników jest wiele osób podzielających moje zainteresowania kulturą ludową, która wtedy jeszcze różniła się od kultury miejskiej, była dla mnie ciekawa przez swoją inność, dawała odpowiedź na kierunek procesu przemian, jakie dokonywały się szczególnie w tym kotle powojennym, jakim stała się Polska (wymieszanie lud¬ ności z tak różnych i słabo do niedawna kontaktujących się regionów). Taki film, puszczony w wielokrotnie przyspieszonym tempie. Większość osób, z którymi się rozmawiało, miało swoje przemyślenia, swoje uwagi i koncepcje — słowem było z kim i o czym gadać, konfrontować własne pomysły i obserwacje z pomysłami innych. Pomyślałam, że tutaj nie będę się nudzić i rzeczywiście wróciłam z Torunia wyraźnie podekscytowana. Wtedy było trudno (i teraz nie jest łatwo) działać w pojedynkę. Towarzystwo stało się tą moją „firmą". W tamtych czasach nie można było działać samotnie. Budziło to podejrzenia. Pani X była niczym, ale pani X „reprezentująca Towarzystwo..." obo¬ jętnie jakie, to już był ktoś. Zaczęłam działać najpierw w Krakowie, potem ruszyłam w teren, uzbrojona w odpowiednie papierki (pismo z PTL i list od księdza infułata — był wujem jednej z mych koleżanek, przy okazji wciągniętym do PTL). Przyjeżdżało się w teren w sobotę rano i szło prosto do gminy, żeby podbić delegację. Stamtąd prosto na plebanię z listem księdza infułata. W niedzielę całe nasze towarzystwo na sumie, ksiądz z kazalnicy zapowiadał, że tu przyjechali tacy — ale nie będą zakładać kołchozów i potem wszystko szło jak z płatka. Były to czasy, kiedy w Krakowie miałam wolną rękę do wszelkich akcji popular¬ no-naukowych, a gdzie się udało spotkać odpowiednich ludzi — także naukowych. Natomiast Zarząd Główny PTL zbierał się co miesiąc i tu znowu spotykali się ludzie z całej Polski. Było z kim i o czym podyskutować. Do szeroko pojętego Zarządu do¬ stałam się dość szybko. Nie pretendowałam do ważniejszych funkcji w Zarządzie, to by mi zabrało zbyt wiele czasu, ale w końcu doszło do tego, że już wszyscy z wszyst¬ kimi mieli jakieś sporne sprawy, a właśnie zbliżał się okres zebrania wyborczego. Niestety, zmarł wtedy prof. Włodzimierz Zajączkowski, orientalista — turkolog, nasz bliski przyjaciel. Pogrzeb miał się odbyć na cmentarzu karaimskim w Warsza¬ wie, w dniu walnego zjazdu. Wytłumaczyłam się, że przyjadę dopiero na sesję na¬ ukową, ściśle — wieczorem, po walnym zgromadzeniu. Istotnie, pojawiłam się dość późnym wieczorem w budynku i pierwsza spotkana na korytarzu osoba składa mi gratulacje. Nie rozumiem powodu i dowiaduję się, że zostałam wybrana na prezesa. A wiedziałam, że do kandydowania musiała być pisemna zgoda kandydata, nikt mnie o to nie pytał, żadnej zgody nie wyraziłam. Za chwilę spotykam Ewę Fryś-Pietraszkową i ta — „Mam nadzieję, że mnie nie skompromitujesz! To ja postawiłam twoją kandydaturę, a kiedy okazało się, że brak twojej zgody, powiedziałam, że mam ustne �338 Anna Kowalska-Lewicka zapewnienie, że taki wybór przyjmiesz". Co miałam robić? Rzeczywiście teraz, po wyborach, byłabym narobiła kłopotu, zburzyła im program, skompromitowała Ewę. Prawdę powiedziawszy, było mi to akurat wtedy bardzo nie na rękę. Stało się, zosta¬ łam prezesem i „rzuciłam się w wir pracy". Potem znalazłam dobre strony takiego układu i, jak umiałam, starałam się być dobrym prezesem — nie mnie oceniać, na ile mi się to udało. Jestem głęboko przekonana, że tego rodzaju towarzystwa są potrzebne dla roz¬ woju intelektualnego społeczeństwa. Niewątpliwie ich naukowe znaczenie jest obec¬ nie mniejsze, niż było 100 lat temu, kiedy nasza dyscyplina stawiała pierwsze kroki i w gruncie rzeczy wystarczyło sumiennie obserwować i zapisać dla potomnych kul¬ turę wsi i małych miasteczek, która tak znacznie różniła się od tej elitarnej kultury, jaką reprezentowały warstwy tzw. wyższe. Było to przede wszystkim gromadzenie dokumentów, które już w XIX wieku, a tym bardziej obecnie, stanowią bazę dla poznania korzeni naszej ogólnoludzkiej kultury. Nie jestem psychologiem i nie stu¬ diuję ludzkiej natury, ale z pobieżnej obserwacji wydaje mi się, że u większości ludzi drzemie potrzeba poszukiwania „korzeni" — korzeni swej rodziny, swej klasowej, regionalnej czy narodowej kultury. Nawet jeśli w pewnych epokach dominuje fascy¬ nacja odkrywaniem nowego świata czy wszechświata, są ludzie, a często są to nawet ci sami ludzie, którzy z jednej strony uprawiają najnowszą fizykę czy astronomię, a z drugiej kolekcjonują starą broń, z sentymentem przechowują korespondencję swych prapradziadków, w gruncie rzeczy na nic im niepotrzebną. W naszej dyscyplinie, jak mnie się przynajmniej wydaje, nastąpiło pozytywne przesunięcie od opisu do zainteresowania — dlaczego? Wydaje mi się, że te dwa spojrzenia doskonale się uzupełniają. Przeszłość i współczesność, opis i proces ta¬ kiego czy innego stawania się. Jedyny szkopuł, że nie dochowaliśmy się, jak dotąd, wybitniejszego teoretyka kultury — zawsze kogoś naśladujemy. Do tego fascynacja teorią kazała nam mieć w głębokiej pogardzie fakty, na których te teorie się opierają. Przy tym mnogość i różnorodność kultur ludzkich w czasie i przestrzeni, a nie obec¬ ny monotonny globalizm powodują, że nie do każdej kultury można bezkrytycznie stosować taką czy inną teorię. Zauważyli to już zoologowie, ale nie zawsze teoretycy kultur ludzkich. Wydaje mi się, że w naszym wypadku rola takiego na pół profesjonalnego, na pół hobbystycznego towarzystwa naukowego, jak PTL, powinna polegać nie na po¬ godzeniu się z pogardą współczesnych antropologów kultury wobec etnologów, nie mówiąc już o etnografach, ale na współdziałaniu obu kierunków. Może by się cza¬ sem przydało trochę tych konkretnych faktów, czy staroświeckich wniosków, np. dotyczących takich a nie innych przemian świadomości, zmieniającego się widzenia rzeczywistości itd. Poza tym PTL spełnia ważną rolę upowszechniania kultury, a równocześnie daje możliwość studiowania pewnej dziedziny zjawisk kulturowych, dzielenia się swymi pomysłami, „odkryciami", zachęca do studiowania, czytania, obserwacji i utrwala¬ nia, choćby w formie materiałowych artykulików, swoich osiągnięć. Coś w tym musi być, skoro tego typu towarzystwa istnieją w innych gałęziach wiedzy, często na tzw. prowincji, oddalonej od uniwersyteckich centrów kulturalnych i bynajmniej nie są �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 339 lekceważone przez naukowców, przynajmniej w dwóch dziedzinach wiedzy — przy¬ rodzie (botanika, zoologia) i historii. W czasie pracy w Instytucie IHKM PAN, na uniwersytetach oraz działalności w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym zetknęła się Pani Doktor z wszystkimi wybit­ nymi etnologami jej czasów, decydującymi o kształcie etnologii polskiej. Nie potrafili oni jednak doprowadzić do powołania Instytutu Etnologii PAN. Wjakich sytuacjach skłonni byli współdziałać, a w jakich pojawiały się między nimi konflikty? Czy osobo­ wość uczonych ma wpływ na losy dyscypliny naukowej? Zaczynam od końca. Czy osobowość uczonych ma wpływ na losy dyscypliny na­ ukowej? Niestety, na pewno tak. Dlaczego nie potrafiono powołać Instytutu Etnologii PAN? W tym celu trzeba by przede wszystkim chcieć go powołać, wierzyć, że jest po¬ trzebny. Trzeba było samemu być autorytetem i mieć zdolności dyplomatyczne, żeby pozytywnie nastawić do tej idei innych. Trzeba było wierzyć w tzw. pracę zespołową — no i lubić pracę organizacyjną. Moszyński był autorytetem naukowym, ale wszelką tzw. pracę organizacyjną uważał za stratę czasu. Wiem, że mój ojciec, który go bardzo wysoko cenił, miał do niego pewien żal, że odmawiał wszelkich funkcji na UJ (nawet jeszcze przed przeniesieniem się do Wilna) i w PAU. Niezwykle sumiennie traktował obowiązki pedagogiczne, był przecież profesorem i jako taki skrupulatnie zajmował się studentami, ale odmawiał wszelkich obowiązków w rodzaju dziekaństwa, opieki nad kołami naukowymi studenckimi, redakcji, organizacji jakichś naukowych zjazdów czy konferencji. Na wakacje wyjeżdżał do Przegorzał, wsi, gdzie stale mieszkali antropo¬ logowie Stołyhwowie. Mieszkał w ich domu, ale nie brał udziału w ich bujnym życiu towarzyskim (bo szkoda czasu). On pracował (pracownia była na parterze), podczas gdy żona miała obowiązek siedzieć z gałązką i spędzać z parapetu okna wróble, które nadlatywały i pazurkami skrobały po blasze, co go rozpraszało. Dobrowolski uważał się za socjologa, zresztą nikt by z nim nie współpracował. Frankowskiego nie traktowano zbyt poważnie przez te jego dziwactwa. Prof. Zawistowicz-Adamska (nie wiem dlaczego) była systematycznie tępiona przez Dynowskiego — „bo pani Kaziunia jest taka delikatna, słabego zdrowia, nie chcę jej mieć na sumieniu" — i np. nie powiadamiał jej o jakichś konferencjach, nie posyłał do Łodzi gości zagranicznych, jej samej nie proponował wyjazdów. Najbardziej do tego nadawał się sam Dynowski, tylko że jemu się nie chciało. W Instytucie IHKM miał wyjątkową sytuację, bo po pierwsze był w Warszawie, po wtóre całą młodość spędził w Rosji, znał język i mentalność Rosjan, miał do nich sentyment. Po trzecie, był nie¬ zależny finansowo. Jego wielka kamienica w Warszawie, w której zresztą mieściła się Katedra Etnografii i jego mieszkanie, ocalała z powstania, do tego miał siostrę (o ile pamiętam) w USA, która miała tam dobrze funkcjonujący zakład kosmetyczny i posyłała mu pieniądze, dzięki czemu uważany był za krezusa, co zresztą chętnie podkreślał. A do tego jego stosunek do etnologii był dość specyficzny. Pamiętam szok, jaki przeżyłam. Poszłam wtedy jedyny raz prosić go, jako mego bezpośredniego szefa, o podpisanie podania do prof. Hensla, dyrektora całego IHKM, o bezpłatny urlop. Chciałam pojechać do Paryża, żeby tam popracować w Musée de �340 Anna Kowalska-Lewicka l'Homme. Dynowski na to, że podpisze, ale żebym mu nie opowiadała bzdur, że do Paryża jadę pracować. Tam się jeździ po nylonowe pończoszki, a nie dla jakiejś pra¬ cy. On np. właśnie wrócił ze Sztokholmu, gdzie pojechał po firanki, a jest człowie­ kiem uczciwym — po prostu powiedział, że jedzie po firanki. Mnie zamurowało. Nie wiedziałam, czy to dowcip? Po chwili powiedziałam — „Tak, ma pan profesor rację, chcę sobie kupić nylonowe pończoszki". A on na to: „Jak tak, to rozumiem i apro¬ buję" — i podpisał podanie. To był jedyny raz, kiedy pojechałam w ramach urlopu naukowego, a nie wypoczynkowego i do dziś nie wiem, czy to był dowcip, czy serio. Poza tym był miły towarzysko, przepadał za moim mężem i zawsze odwiedzał nas, ile razy był w Krakowie. Mam od niego bardzo ładny stary mosiężny czajniczek na mongolską herbatę, podobno gdzieś tam wykopany w czasie ich badań terenowych w Mongolii. Był w Warszawie na miejscu, a więc miał duże możliwości załatwiania tego i owe¬ go, a nie zżerała go ambicja, by coś po sobie zostawić. Miał pieniądze. Mongolia była realizacją jego młodzieńczej tęsknoty za „rajem utraconym" niegdysiejszej Rosji. Po co miał się wplątywać w walki o instytut i ciężką pracę z realizacją tego pomysłu, gdzie i tak zdystansowaliby go koledzy etnografowie z „polskim" doświadczeniem, wiedzą i dorobkiem. Cały czas mówię o pokoleniu dojrzałym przed wojną. Z tzw. „młodych" warto jeszcze wspomnieć o Reinfussie — jemu wystarczała praca i jego uczniowie i młodzi współpracownicy, dla których był -wyrocznią. Zostaj e nam j eszcze Zawistowicz-Adamska, wykształcona, inteligentna, ale typu „kobieciątko", bez ambicji przywódczych. Jej uczennice, to też mniej lub więcej „kobieciątka", może z ambicjami, ale też bez charak¬ terologicznych możliwości przewodzenia. W gruncie rzeczy nadawałby się tu Gajek, ale ten, dzięki swym „talentom" zrażania sobie ludzi, był już „spalony". Możliwości tworzenia jakiejś ogólnopolskiej organizacji widziałabym tylko w Jó­ zefie Burszcie. Ten miał wszelkie dane ku temu, aby być „organizatorem — przy¬ wódcą", ale i jemu brakło odwagi, podejrzewam, że gnębił go kompleks chłopskiego pochodzenia. W pierwszych latach po II wojnie to jeszcze było żywe, choć starannie kryte, ale byłam świadkiem kilku scen, które wówczas mnie zdumiały, nie mogłam ich zrozumieć (zaznaczam, że byłam tylko niezaangażowanym świadkiem). Niestety, wedle mej opinii, etnografowie umieli się jednoczyć tylko przeciw, a nie za jakąś ideą, w przeciwieństwie np. do archeologów, którzy żarli się między sobą, ale mieli tyle zdrowego rozsądku, by na zewnątrz występować razem, nie bacząc na osobiste sympatie czy antypatie. Sądzę, że obok Burszty na organizatora instytutu nadawałaby się Bronka Jawor¬ ska, ale wtedy, kiedy o tym była mowa, Bronka była za młoda i w cieniu prof. Adam¬ skiej. W dziejach etnologii polskiej ważną rolę odegrały kobiety. Antonina Czaplicka, pierwsza kobieta-wykładowczyni antropologii społecznej w Oxfordzie, nie wpłynęła bezpośrednio na rozwój etnologii polskiej, ale była zapewne wzorem. Cezaria Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa już w roku 1922 uzyskała habi­ litację, w roku 1929 mianowana została profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 341 Wileńskiego, a w roku 1934 profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego. Lista innych wybitnych etnolożek polskich jest długa: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Maria Frankowska. Kobiet, które zajmowały eksponowane stanowiska, było więcej w porównaniu z innymi po¬ krewnymi dyscyplinami: socjologią, historią, historią sztuki, archeologią, orientalistyką, nie tylko w Polsce, ale również w innych krajach, może z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych. Jakie były tego przyczyny? Czy fakt ten wpłynął na kształt i sytuację etnologii polskiej? Kobiety w etnologii! Ich pozycja w etnologii była taka, jak ich pozycja w kulturze polskiej — niestety. O Czaplickiej w „moich" czasach już się nie mówiło. Odeszła do historii. Niewątpliwą indywidualnością była Cezaria, ale i ona traktowana była przez wielu, zwłaszcza tych, którzy jej osobiście nie znali, albo znali słabo, jako córka Baudouina albo pani Vasmerowa, albo Ehrenkreutz, a wreszcie pani ministro¬ wa Jędrzejewiczowa. Należała do kręgów swoich mężów, a nie oni do jej kręgów — zresztą tu jestem niemiarodajna, nie znałam osobiście tej pani. Klimaszewska i Frankowska nie były odbierane jako indywidualności, Frankowska żyła w cieniu męża, druga w cieniu mistrza Moszyńskiego. Zresztą Klimaszewska sama kiedyś przyznała, że po prostu bała się cokolwiek pisać czy referować, bo i tak wiedziała, że w blasku jego intelektu będzie to słabizna. Niestety, choć bardzo wysoko ceniłam Moszyńskiego, muszę przyznać, że ją lekceważył. Była traktowana jako dobra sekre¬ tarka, nic więcej. Zawistowicz-Adamska była, w przeciwieństwie do dwu poprzednio wymienio¬ nych pań, osobą o silnej indywidualności i na pewno od nich inteligentniejszą. Miała dobre pomysły, świetnie mówiła, ale i na niej ciążyło piętno „kobieciątka" (czego np. nie ma w najmniejszym stopniu Bronka Jaworska). Choćby fakt, że zgodziła się, by Muzeum Etnograficzne i Archeologiczne w Łodzi zamienić w Muzeum Arche­ ologiczne i Etnograficzne, przy czym Konrad Jażdżewski został dyrektorem — bo ona nie lubiła administracji i reprezentowania itd. Słowem, Jażdżewski został dyrek¬ torem całą gębą, robił to dobrze, ale Kaziunia zeszła do rangi kierownika „jednego z działów" Muzeum Archeologicznego, co się do dziś fatalnie odbija na Dziale Etno¬ graficznym. Kobiety u nas mają mniej pewności siebie, mniej ambicji, co nie tylko stawia je niżej w „świecie mężczyzn", ale i one same do tego się przyczyniają. Co do Hanki Pojnarowej nie mam wyrobionego zdania. Na pewno była bardzo inteligentna, bardzo dobrze pisała, miała dobry charakter, a przede wszystkim męża, który ją bardzo cenił i ułatwiał jej wyzwolenie ze spraw codziennego życia, sam biorąc na siebie całą „organizację codzienności". Ona, moim zdaniem, miała wszel¬ kie warunki rozwoju — przy tym nie miała kompleksów środowiskowych. Kariera naukowa to była rzecz zwykła dla niej, jak dla dzieci lekarzy zawód lekarza, dla nauczycieli — nauczyciela. Sądzę, że ustawianie się w drugim szeregu kobiet w naszej dyscyplinie było szkodliwe dla jej rozwoju, ale to pokolenie już odeszło lub odchodzi. Skończyły się kompleksy — teraz rolę odgrywają wartości intelektualne i charakterologiczne, choć pozostanie zawsze „kula u nogi", jaką są dzieci (miła kula u nogi, ale zawsze). �342 Anna Kowalska-Lewicka Wraz z dr Ewą Fryś-Pietraszkową i dr Anną Spiss brała Pani Doktor udział w przygotowaniu wydanego w roku 2002 słownika „Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy". Jakie były przyczyny podjęcia się tej pracy i jakie napotkały Panie trudności? Słownik etnografów polskich był pomysłem Dekowskiego, człowieka niezwykle pracowitego, zamiłowanego w swym zawodzie, pełnego naprawdę dobrych pomy¬ słów. Był nauczycielem szkoły podstawowej, ale swój zawód poświęcił dla etnogra¬ fii, skończył studia, doktoryzował się, a także, co bardzo ważne, miał żonę podzie¬ lającą jego hobby, a potem poważne naukowe zainteresowania, która stworzyła mu idealne warunki rozwoju intelektualnego. Wśród jego dobrych pomysłów znalazł się „słownik etnografów". Po jego śmierci (żona już wtedy nie żyła), wobec braku zain¬ teresowania w łódzkim środowisku, zabrałam rozpoczętą pracę do Krakowa. Tu zor­ ganizowaliśmy zespół przy Oddziale Krakowskim PTL, składający się z ówczesnego prezesa Oddziału — Anny Spiss, Ewy Pietraszkowej i prof. W. Bieńkowskiego (pro­ fesora na UJ i kierownika pracowni biograficznej PAU). Znałam wiedzę Wiesława — „Przemka" i jego wprost niesamowitą pracowitość, a poza wszystkim — związany był z etnografią, napisał pracę o Kolbergu i nieskończoną ilość biogramów do wyda­ wanego przez PAU Polskiego słownika biograficznego. Był więc wśród nas jedynym fachowym biografem — no i zabrałyśmy się, w oparciu o jego rady, do zbierania materiałów. Ania i Ewa włożyły w to dzieło morze pracy. Pierwotnie chciałyśmy to publikować w PAU, zreferowałam cały pomysł i stan zaawansowania na Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności, co ukazało się drukiem w „Sprawo¬ zdaniach" tejże Komisji. Ponieważ jednak tych komisji jest chyba ponad 40 i Akade¬ mia rocznie publikuje dziesiątki pozycji, nasz „Słownik", zakwalifikowany do druku, musiałby czekać. Tymczasem Ania Spissowa jako prezes PTL/Kraków prowadziła bardzo mądrą politykę finansową i ze sprzedaży wydawnictw PTL uzbierała sporo pieniędzy, a do tego znalazła wydawcę. Charakterystyczne — przedstawiony w pla¬ nie wydawnictw PTL I tom „Słownika" Komitet Badań Naukowych odrzucił, mimo starań naszego PTL-owskiego kierownika Działu Wydawnictw, natomiast tenże tom, z tymi samymi recenzjami, przedstawiony przez naszego krakowskiego prywatnego wydawcę — KBN przyjął i dał pieniądze, a że ich było za mało, dołożyliśmy to, co zaoszczędził Oddział Krakowski PTL — no i tom się ukazał. Drugi tom jest już gotów, w tym wypadku redaktorami będą Pietraszkowa i Spiss. Bieńkowski nie żyje, a ja już się tym nie zajmowałam. Co ciekawe — KBN (czy jak się to teraz nazywa) dał nam wyższą dotację niż ta, o jaką PTL się ubiegało. Ten tom to już całkowicie dzieło Ani Spiss i Ewy. Planujemy już teraz zabrać się do III tomu, przy czym zachętą jest sposób, w jaki ten pierwszy tom został przyjęty. Wyjazdy zagraniczne, praca w międzynarodowych zespołach, otwarte drzwi goś­ cinnych domów w Krakowie i Kościelisku, pozwoliły Pani Doktor poznać wielu etno­ logów z Zachodu i Wschodu. Co interesowało ich w etnologii polskiej i w Polsce? Istotnie, przez te kilkadziesiąt lat mojej etnologicznej kariery przez nasz dom kra¬ kowski i chałupę kościeliskową przewinęło się sporo osób z Polski i innych krajów, �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 343 zarówno indywidualnie przyjeżdżających do Krakowa, jak i w czasie konferencji czy kongresów i zjazdów etnologicznych. Wielu już nie pamiętam, bo pojawiali się raz jeden i więcej do Polski nie przyjeżdżali, a z początku nie prowadziliśmy „Księ¬ gi gości". Najpierw nasza „Księga" powstała w Kościelisku, teraz już jest czwarta, ale zawładnęła nią młodzież i ostatnie tomy pełne są bohomazów i głupkowatych wpisów. W Krakowie założyliśmy ją dopiero w 1974 roku i pierwsi wpisali się pp. Gavazzi z Zagrzebia i Vakarelski z Sofii (Zjazd w Krakowie uczniów Kazimierza Moszyńskiego w rocznicę jego śmierci), potem Tillhagen za Sztokholmu i inni. Kogo mogłam, zaciągałam „w teren" i to właśnie było dla nich największą atrak¬ cją. Tradycyjność polskiej kultury owych lat! Niejednokrotnie musieli spać na sianie, jeść z jednej miski z gospodarzami, jak „szedł deszcz" dostawali grabie do ręki i mu¬ sieli „pograbować", bo kop nie potrafili stawiać. Niejednokrotnie się i upili w goś¬ cinnych domach. Nils Bringeus próbował nawet szyć „bukowe" portki u wiejskiego krawca. Fenton, dyrektor muzeum z Edynburga, trafił przypadkowo na chrzciny i tam niesłychanie zaimponował gościom, spijając nieprawdopodobne ilości alkoholu bez najmniejszego śladu upicia się, a co najdziwniejsze, doskonale się z chłopami doga¬ dywał, choć on ani słowa nie umiał po polsku, a oni tym bardziej po angielsku, co im nie przeszkadzało wypić bruderszaftu. Dopiero teraz właściwie zdałam sobie sprawę, że zagraniczni goście nie pytali ani o nasz pisany dorobek, ani o studia — naprawdę interesował ich teren i tradycyjna kultura. Nawet teraz, kiedy zdaje mi się, że niewiele z niej zostało, moi goście (w od¬ stępie dwóch lat gościłam dwa małżeństwa z USA) dosłownie szaleli z aparatami fotograficznymi, przez kilka dni fotografując dosłownie wszystko i zapełniając grube zeszyty uwagami i szkicami. Los zdarzył, że udało się Pani Doktor przeżyć całe życie w jednym, rodzinnym domu. To ewenement w burzliwej historii polskich rodzin inteligenckich. Drzwi domu, niegdyś otoczonego ogrodami, a od lat 70. wciśniętego między wysokie blo¬ ki mieszkalne, szeroko otwarte były także dla etnologów. Kogo z etnologów gościła Pani w swoim domu? Kogo z etnologów gościłam w swym domu? Trudne pytanie. Mogła by pomóc „Księga gości", ale tak wielu podpisywało się gryzmołem, że teraz trudno ich ziden¬ tyfikować — zresztą to i etnografowie, i orientaliści, i osoby, które po prostu do nas przysyłali wspólni znajomi, żeby poznały nie tylko hotele, ale i zwykłe polskie domy. Z Polaków, to prawie wszyscy, dziś już ze starszego pokolenia. A z innych kra¬ jów? Z „pierwszego rzędu" to tylko Malinowski, ale on — za czasów mojego dzie¬ ciństwa, więc się nie liczy. Uniwersytet krakowski chciał go koniecznie pozyskać, on postawił sprawę uczciwie, że po prostu Polska nie może dać mu odpowiednich warunków finansowych, by mógł prowadzić badania w krajach pozaeuropejskich. Żeby odpowiedzieć dokładnie, musiałabym poświęcić co najmniej kilka dni na postudiowanie mego dziennika i korespondencji z tych wielu lat i przeglądnąć księgi gości. Niektórzy z nich pozostali w mej pamięci dzięki jakiemuś drobiazgowi. Np. dyrektor muzeum z Bazylei (nie pamiętam nazwiska), zajmował się pożywieniem �344 Anna Kowalska-Lewicka i marzył o skosztowaniu bigosu. Akurat miałam w zamrażalniku słój litrowy tego specjału — zjadł cały z wielkim apetytem. Etnologia obecna jest oczywiście inna od tej sprzed laty. Nazywana jest również antropologią społeczno-kulturową; z ośmioma uniwersyteckimi ośrodkami kształce¬ nia i niewyobrażalną niegdyś liczbą trzech tysięcy studentów stała się ważną dy¬ scypliną edukacyjną. Co cieszy Panią Doktor, a co niepokoi w rozwoju etnologii polskiej? Cieszy mnie to, że stała się tak popularna, że objęła swymi zainteresowaniami tak szeroki zakres tematyczny, że wypracowała nowe metody pracy, że tak dalece posze¬ rzyła krąg swych zainteresowań. Martwi mnie natomiast niewspółmierność efektów naukowych do liczby pracowników, tak naukowo-pedagogicznych, jak i studentów. W tym zakresie na pewno jestem niedouczona, więc nie mnie wypowiadać się wartościująco, ale wśród tych tabunów specjalistów nie znam nazwisk, które liczyłyby się poza naszym polskim zaściankiem. Sami sobą jesteśmy zachwyceni, ale czy inni nami również? Jeszcze raz podkreślam, że niestety nie czuję się kompetentna do za¬ bierania w tej sprawie głosu, ale staram się czytać i to, o ile możliwości, w oryginal¬ nym języku, nie tylko w polskim tłumaczeniu, i z pewnym niepokojem stwierdzam, że większość referatów, jakich słuchałam (Komisja Etnograficzna PAN w Krakowie, od czasu do czasu jakiś zjazd itp.), to po prostu mniej lub bardziej swobodne refero¬ wanie cudzych osiągnięć — czasem autor nawet zapomina powiedzieć, czyich. Jesienią tego roku akademickiego byłam na referacie świetnie powiedzianym. Wysłuchałam go z prawdziwą przyjemnością, jakkolwiek tak się złożyło, że właśnie niedawno czytałam nowo wydaną w polskim tłumaczeniu anglojęzyczną książkę na tenże temat, o czym autor nie wspomniał. W rozmowach po referacie wszyscy byli zachwyceni nowatorskim spojrzeniem itd. — i mieli rację. Nie odezwałam się — po prostu było mi głupio. Tego roku akademickiego byłam na referacie, którym autor oczarował tłum słuchaczy swą erudycją. I tu już trochę się zdenerwowałam i coś mnie podkusiło, żeby użyć blefu. Ryzykowałam, bo nie znałam zagadnienia, ale bogactwo cytatów dodało mi skrzydeł. Postanowiłam spróbować. W dyskusji zapytałam autora, czy cytat ze św. Augustyna — to z wydania antiochijskiego, czy rzymskiego, bo on oczywiście wie, że te dwie wersje różnią się dość zasadniczo, akurat w tej sprawie. Nastąpiła chwila żenującej ciszy i autor przyznał, że czerpie z polskiego tłumaczenia, gdzie te sprawy nie były wyjaśnione (pojęcia nie mam, czy istnieje jakieś antiochijskie i rzymskie wydanie, ale on też nie wiedział — to moje szczęście, bo mogłam się wygłupić). Żeby odpowiedzieć krótko. To dobrze, że etnologia polska (a przede wszystkim światowa) spojrzała na kulturę ludów nowymi oczyma, że dostrzegła nowe i nowa¬ torskie trendy. Niepokoi mnie brak w Polsce naukowych indywidualności na szerszą skalę. Niepokoi mnie również brak zainteresowania dla własnych źródeł nauki. Trud¬ no powiedzieć, że mamy nic nie znaczącą historię, językoznawstwo, nauki przyrod¬ nicze. Szczególnie jeśli chodzi o nauki ścisłe, ale i nauki o ziemi, nauki przyrodnicze — biologię, czy nawet tak nowoczesne, jak astronomia — wszystkie one wyprzedza- �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 345 ją w tempie rozwoju naszą staroświecką humanistykę, ale i one nie odcinają się od historii swej dyscypliny. Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa, podobnie jak inne nauki 0 człowieku i jego kulturze, nie powinny odcinać się od korzeni, z których wyro¬ sły, a swe nowatorskie spojrzenie powinny opierać na otaczającej nas rzeczywistości 1 korzeniach, z których zrodził się nasz dzień dzisiejszy, nasze współczesne problemy — a te sprawy są przez nas traktowane co najmniej z lekceważeniem. Lubię, tak dla rozrywki, grzebać w naszej bibliotece Akademii Umiejętności (po¬ nad pół wieku jest moim drugim domem), czy w archiwum tejże Akademii i mniej czy więcej głęboko znam tematykę nowo publikowanych prac humanistycznych (i nie tylko), i nigdzie nie spotkałam takiej pogardy dla własnych źródeł, jak w naszej dyscyplinie. �� https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/2fb94af0a27aba17003e14993b6922a6.pdf f63ad1f853f7373e4f02dca23abb8970 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Subject The topic of the resource ewolucjonizm etnografia polska -okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1735 Title A name given to the resource Tradycja etnologiczna powojennej etnografii polskiej a ewolucjonizm / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.51-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 1984 KATARZYNA KAl'VIOW8KA KatedJ'a Etnografii :;niwersytetu ŁódZlkiego TRADYCJA METODOLOGICZNA POWOJENNEJ SKIEJ A EWOLUCJONIZM ETNOGRAFII POL- Poniższy tekst stanowi fragment przygotowanej przeze mnie pracy na temat ewolucjonistycznych i socjobiologicznych koncepcji kultury. Obydwa te nurty mieszczą się w innej niż przyjęta w polskiej etnografii tradycji myślenia o kulturze. Etnologia anglosaska, a szczególnie amerykańska lokuje sposoby interpretowania kultury także i w perspektywie doświadczeń nauk przyrodnkzych. Odniesień takich w polskiej etnografii nie czyniono. O ile zrozumiały jest brak zainteresowania socjobiologią, d2liedzin4 wlaśC'iwie dopiero się kształtującą, o tyle eWOilu<:jO!l1izJm znany był i komentowany od przełamu wieków. Nie znalazł on jednak w polskiej etnografii podatnego gruntu. W przedstawianym tekście staram się wskazać nta pewne 'uwarulllkowania, (które zadecydowaly o braku zaiJnJteresowaniaetno.logią ewolucjonistyczną we współc.z·esnej etnografii polskiej. Ewolucjonizm we wspókzesnej etnologii polskiej nie był traktowany jako wartośdowy czy pociągający sposób interpretowania kultury. W historii powojennej etnologii, poza pracami komentującymi, a ściślej prezentującymi ewolucjonizm jako odrębną teoretyczną i metodologiczną perspektywę badania kultury 1, nie opublikowano żadnej próby badań czy Irozważań, które deklarowałyby ewolucjonistyczną orientację ich autora. Brak zainteresowania ewolucjonizmem, szczególnie zaś neoewolucjonizmem, miał co najmniej kilka przyczyn, które generalnie dotyczyły dwu obszarów: politycznych uwarunkowań nauk społecznych w powojennej rzeczywistości oraz określonej tradycji polskiej etnologii. Obydwa te obszary kształtowały, w pierwszym przypadku, brak zainteresowania ewolucjonizmem z konieczności, w drugim - brak zainteresowania z 1 Np. J. LUJtyński, ka, Łódź 1956. Ewolucjonizm w etnologii anglosaskej a etnografia radziec- �52 KATARZYNA KANLOWSKA wyboru. Trudno naturalnie wyliczyć wszystkie powody, ale niektóre z nich wydają się godne zwrócenia szczególnej uwagi. Warto przypomnieć, że tezy klasycznego ewolucjoniz;mu znane były głównie z tłumaczeń prac E. Tylora i L. H. Morgana dokonanych w końcu XIX wieku i w pierwszych latach XX 2. Z pewnością jednak bardziej spopularyzowały ewolucjonizm nie tyle tłumaczenia dzieł oryginalnych, ile prace L. Krzywickiego. Miało to określone konsekwencje. Teoria ewolucji pojawiła się u Krzywickiego w kontekście prezentowania myśli marksistowskiej, stąd służy tam rac.zej jako argument dla poparcia pewnych tez maT:ksizmu, niżli stan;)wi osobny obsz;ar rozważ3ń. Wprowadzenie ewolucjonizmu do nauk społecznych taką dr~ teoretycznie dawało temu kietrunlk,ow>iswnsę bliżs7;ego 7!ainteresowania się nim pO'\vojennej etnografii polskiej. Chara,kteryzując sytua,cję etnografii w lata,ch 40- tych i 50-tych w Fo,lsee autorzy szerszego na ten temat opracowania 3 piszą: "okres wyrażnych dążeń centralistycZlnych oraz presji metodologicznej w dziedzinie etnografii wytyc.zają daty dwóch konferencji: pierwszej zwołanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w 1951 roku w związku z przygotowywanym Kongresem Nauki Polskiej i drugiej organizowanej w 1956 roku przez IHKM PAN. Pierwsza konferencja dokonała stereotypowego rozra,chunku z dorobkiem przedwojennej etnografii «z punktu widzenia postępowej myśli społecznej oraz etnografii powojennej w dialektycznym procesie walki starych tendencji z nowymi» reprezentowanymi przez dążenie do powiązania nauki z życiem i oparcie jej o materializm historyczny i dialektyezny" 4. Postulaty formułowane na tej konf'eroocji odnosiły się, zdaniem autorów, do podejmowania prac z zakresu etnografii historycznej, kultury tradycyjnej "ludu 'pracującego" oraz 'inicjowania badań pf'zyda1bnych dla praktyki społecznej, uznając za takie przede wszystkim badania kultury ludowej jako istotnego elementu kultury narodowej. Konferencja określała więc przedmiot zainteresowań dziedziny, zakres badań a także perspektywę metodologiczną. Ta ostatnia deklarowana była najmniej precyzyjnie, co nie znaczy jednak, że nie można określić generalnej tendencji. Zarówno treści merytoryczne jak i specyficzny język, jakim owe treści dzieł k1asyik6w ewO'lucj()inizmu 'll'ku'zywały się ko'lejnlQ: SpołeczeńL. H. Mor!!ana w 1887 r., Cywilizacja pierwotna E. Tylora w 1896 r., a Antropologia E. Tylora w 1911. 3 J. Burszta, B. Kopczyńska-Jaworska, Polska etnografia po II wojnie, "Lud" . 1982, t. 66, s. 2 - 18. , ibidem, s. 6. 2 stwo Przekła,dy pierwotne �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii 53 polskiej były wyrażane wskazuje, iż etnografia nie była w tym okresie dziedziną bardziej uprzywilejowaną niż inne nauki społeczne. Tak jak np. w socjologii, uwaga badaczy miała skupić się na dwu kwestiach, krytycznej ocenie dorobku dziedziny i projekcie sposobu jej uprawiania. Owcze:łlla sytuacja nauk społecznych odsunięta była niejako na plan dalszy, podczas gdy stosunek do przeszłości i przyszłości wymagał niezwłocznego określenia. Pierwsze oceny aktualnej działalności naukowej pojawiły się w dyskusji na drugiej konferencji środowiska etnografów zwołanej w 1956 roku przez IHKM PAN. Autorzy wspomnianego wyżej opracowania określili tę konferencję jako "otwierającą nowy okres rozwoju etnografii polskiej", jednak analiza tez dyskutowanych na konferencji pozwala wnioskować, że ów nowy okres rozwoju polsbej etnografii umożliwiły zmiany polityczno-społeczne jakie niósł ze sobą rok 1956 niż miałby ów rozwój źródła w zmianie świadomości badawczej środowiska etnograficznego. Referat prof K. Dobrowolskiego, organizujący dyskusję na konferencji, jak i sam przebieg dyskusji.5 wykazują, moim zdaniem, szczególną ciągłość mientacji wyrażanych w postanowieniach poprzedniej konferencji. Tekst wystąpienia, opublikowany z resztą w fatalnej dla późniejszego czytelnika formie, operuje właściwie równoważnikami zdań, co utrudnia ustalenie ważności poszczególnych tez dla samego autora. Z części zatytułowanej Rzut oka na drogi rozwoju etnografii polskiej nie można wnioskować, czy wymienione cechy etnogratii są rzeczy"wistym faktem, czy jedynie postulatem. Oto fragment tekstu: " ... Rozszerzenie tema'tyki. Rola towarzystw naukowych \v rozwoju etnografii. Motywy zbierania materiałów. Włączanie elementów kultury ludowej do kultury naI'Oclowej. Dążenie do pozyskania chłopst\va dla programów polityczno-społecznych reprezentowanych przez klasy panuj'1ce. Opracowywania materiałów. Rola obcych teorii etnologicznych w rozwoju etnografii. Wpływy ewolucjonizmu. Pierwsze zainteresowania marksis{olwską koncepcją rozwoju społeczeństwa i kultury. Doniosłe z'aslugi etnografii polskiej przez ogromne wzbogacenie wiedzy 'O kulturze mas chł'olpskich, przez zgromadzenie bogatych materiałów rzucających światło zarówno na aktualny sian kultury ludowej, jak też na minione, odległe 'nieraz oikresy rozwojowe. Drogi rozwoju etnografii polskiej w okresire międzywojrennym. Rola ustroju kaipitalistycznego w kształtowaniu się nauk społecznych. Jego Wipływna <tendencje rozwoj!Owe etnografiei lody K. Dobrowolski, Drogi rozwoju etnografii i zwiq:ki z innymi naukami. (rozważania 1858, t. r, ~. 5 72 - 82. polskej, jej dyskusyjne), obecne zadania, "Etnografia me- Po'l'ska" �54 KATARZYNA KANlOWSKA (wyróżniający się niejecinokrotnte 'Up. rw dohorze i w ujmowaniu tematów oraz w powiąza'Uiu z ideologią klas panujących)" 6. Przytaczam ten fragment z wi-elu powodów. Przede wszystkim ilustruje on charakter wystąpienia i daje wyobrażenie o dyskusj,i, jaką miało ono sprowokować. Konferencja miała krytyczni-e oc-enić stan ówczesnypolskiej etnografii. Rela'cja dyskusji potwierdza częściowo, iż zamim: ten został Sipełniony. Przytoczyłam ów cytat także i ,po to, by zwróorie", "ideologia ,klas panujących"), operowanie term~nami wartościującić uwagę na język (pewne ,terminy, takie jak "chłopstwo", "obce tecymi ("ogromn-e wzboga,c-enie wiedzy", "bogate materiały") oraz stoipień ogólno'ści twierdzeń. Mówiąc 'O ,charakterze tego wystąiP!ienia chcę podkreślić nie tylko wspomniane rwyż-ejcechy formalne. MeTytorycz'Ua treść wj'1powiedzi Dobrowolskiego pozwala stwieTdzić, iż zawierała szczególną ocenę dyscypilny. Jest to borwiem próba scharakt-eryzowania -etnografii niejako z zewnątrz. Zasadniczym pytaniem wydaje się tu być !pytanie o to, jak mleści się -etnografia w preferowa'Uej konwencji uprawania nauki. Przytaczane argumenty ,pr:oekonać mają o braku koniecz'l1!ościzweryfikowania celu i sposobów uprawiania tej dziedziny nauk społecznych. Nie jest natomiast przedmiotem wystą:pienia i dyskusji konfrontacja stanowisk teoretycznych i metodolog'iczinych. Wyraźn~ określenie charakteru dyscypliny z góry taką wewnętrz'ną analizę etnografii wykluczyło. Mimo deklamcji, iż konferencj.a miała rozważyć także teoretyczno-metodologiczne podstawy etmografi,i 7, żadna ikoncepcja kultury ~zy orientacja badawcza, a więc także i teoria e'wolucj'OniS'tyczna, nie stała suę przedm~otem refleksji. Ewolucjonizm wymieniony został w wystąJpieniu K. Dobrmvolskiego jeden raz. W toku dyskusji (opieram się tu na wyczerpujqcej relacji E. Pietraszka) termin ten nie pada w !O'góle,,a nazwisko MOIrganaprzywołane zostało jedyny raz przez referenta, gdy wYPJwiadajqc s'ir: o pO'wi~IZdniach między etnografią a socjologią mów,ił: "z wielkim uznaniem i zaciekawieniem śledzimy zjawisko (... ) narastania wielkiej przyjazni między socjologią i etnografią. Dał temu począt'ek jeszcze Morgan. Morgan bowiem z wyników własnych badań ter:enowych skonstruował zasadniczą kO'I1Cepcję,ewolucji, którą przejmował do swego systemu socj'ologicznego Engels" 8. Powodem tego pomijania zagadnień teOTertycznych była, jak sądzę, s. 74. fi ibidem, 7 Etnograficzna Konferencja Polska" 1958, t. I, s. 410 - 43l. B ibidem, s. 430. Metodologiczna (Kraków 23.04.1956), "Etnografia �Trad.ycja metodologiczna powojennej e.tnogrujii polskiej 55 szczególna wi:zj.aetmogI'afii, w myśl MÓI'ej miała być QU1;a dziedziną historyczną, kt6r'ej charakter ,określony został przez K. Dobrolwolskiego jako realistyczno-praktyczny 'w 'ociróżnien'iu od dogmatyzmu O'z.na'Czającego wszelką !inną :postawę teoretyczną. Uzasadni'ają'c ten pogląd autor ref.eratu wypowiada swój sąd na temat dróg rozwojowych etnografii stwierdzając: "Każda nauka, joakozjawisko historycznae uwarunkowane, zmienia s.ię w zależności od trzech podstawowych czynników: a) przez gramadzeni'e wiedzy i dOSikonalenieśrodków .poznawczych, b) przez zmianę warunków społeczno-gospodarczych, c) przez zmianę bada:nej rzeczywiS'tośd, Opierając się na takich zalożeniach (... )zawarte w referacie stwierdzenia ll1Ó.e mają charakteru tylko postulatywnego, są bowiem ujęciem i podsumowaniem aktua~nego stanu rzeczy, aktualnych tendencji rozwojowych etnografii polskiej. (... ) w różny'ch krajach eUTOlpejskichzai;nteresowani,a problematyką etnograficzną w ciągu XIX i XX wieku kształtowały się w niejednolitych warunka,ch Sipołec:zmo-gospodarezych i politycznych. Inna była geneza społeczna i polityczna zainteresowania się kulturami lud::r\':ymi narodów eUf'Opoejskich,inne z,aś były w pewnej mierze m<Ytywy ksztal'tujące z:ainteresawania dla kultur tzw. ludów prymitywnych. Stąd w dalszej konsekwencji pow5'tawały powiiąz'ania etnografii ludów prymitywnych z geografią li antropologią, zaś etnografii narodów europejskich z hist'orią i historią literatury, obu beruników z językoznawstwem itd. Ostatnie dziesiątki lat przyniosły w etnografii różnych krajów szeregzasa.dJniczych osiągnięć. Omawiając osią,gnięcia etnografii radzieckiej (... ) (nal€"zy podnieść - KK) Jej kO!IlJkretno-historyczną posrtaWG w ujmowaniu rzeczyw'istości etnograficznej. W,a:rtoOściowewyniki przyniosły talkże badania nad współczesną wsią kołchozową oraz :nad kultuq rohotniczq, Zna'czne osiągnięcia zdlQ,była etnografia radziecka również w badaniach nad proh:'emamietnogenezy. Jeżeli chod:zi o etnografit: krajów kapiJta,listycmych, to mimo utrzymywania się w niej wielu różnych kierUin:kówo różnych 'celach 'badawczych li różnych postawach politycznych. widzimy w niej coraz wyraźniejsze umaenianie się koncl')cj i etnografii jako nauki historycznej. Wyraźniej 'stawiane są też przez czołowych etnografów ,postulaty objęcia b3.daniami etnograficznymi współczesnej, i 'DO zarówno kultury wiejskiej, jak i miejskiej, w tym rohotniczej" 9. Stanowisko autora wydaje się więc dość jasne. Etnografia, jak każda nauka, uwarunkowana jest hist'orycznie. W zależności od zmieniających się warunków społeczno-gosiOtpodarczych zmienia się badana rzeczywistość, zatem !przedmiot zainteresowań etnQgrafii określony jest he:npo9 ibi.dem, s, 412 - 413 (za E. Pietras2'krem). �56 KATARZYNA KANIOWSKA- średnio !przez socjo-ekonomic:zme uwarunkowania. p.azostaja jednak nierozstrzygnięte pytanie, czy zmienność badanej rzeczywistości uznaj~ się za jej atrybut,czy stawia się tu tezę 'o nieu.sta'nrnym r'ozszerzaniu się .pl-zedmiotu badań etnogroaficznych. J,oot to, mJim zdaniem, 'Pytanie -o zakr-es zaintereS'oowań dziedziny i prościej nieoo je ujmując dotyczy ono kwes'tii następującej: czy stwierdzając zmienność świat,a etnograf ma zdawać Slohie sprawę 'Z faktu, że tej samej zmienności podleg'a wszystko to, OJ bada, czy też zainteresowania etrn'ogr,afii mają być skierowane wciąż gdzie indziej, a zatem czy przedmiot etnograi'icznych badań j'est zawsze ten sam, OIkreślony jako domena etnogT'afii, czy też ,kształtuje sri.ęwoiąż ,odmiennie, w z'alei;n:ośoi od po,trzeb dyktowanych obiektywnymi uwarunkowani,ami. Referat 'Z'agadnienia tego nie !rozstrzyga, ,ale kwestia ta dominuje wyTame w relacji z dyskusJi, jaką prowadzono. StosunkoWlo najwięoej poświęoono b::>wiem czasu na rozważa'lliia :nad koniecznością wIącnenia do badań etnograficmych badań 'nad kulturą robotnliczą. I choć nie wykroczono ;poza to konkretne 'Pytanie uważam, że jest tu potwierdzenie, być moż-e jedyni-e i'nrt.ui<:yjnieodczuwanego, szerszeg,o problemu. Dyskusj.a nad uznaniem, bądź nie, kultury rohotnicz-ej jakio obszaru etnografii d-otyka wIa-sn:ie wspomruiaJn-ej wyżej szerszej p'r'obJ.ematyki przedmiotu etnOf'rafii, nie odpowiada jednak na pytanie>;) jego zakres. Ni'e wynika także 'ni z referatu ni z dyskusji sposób rozumien:iaowej "zmiaJny badanej rzeczywistości" wymienionej jako jeden z ,trzech pudstawowych ·czynników przemian w n-auce. Brak l'(nważań w ogólniejszych kategoriach ora'z nierozs<!dzenie tak p'odsitawowych dla 'każdej nauki społecznej kwestii miały swoje określone i k:cmkretn:e źródł.a. Warto zwrócić uwagę na fakt, że w wymienianych Iprzez Dobrowolskieg'oczynnikach, w zależności Qd których :nauka jako hisborycznie uWaTunkowana podlega z'mia,nom - jako pierwszy warunek 'o:wej zmiany wymienione jest "gromadzenie wiedzy i doskonalenie środków poznawczych". Pozostałe dwa odnoszą się do r-elacji między przedmiotem nauki -a charakterem rzeczywistości, roela.cjiobiektu zai-nteresowania -a kontekstem ów obiekt ot'aczającym i warunkują'cym_ Opis wzajemnej zależności tych dwu elementów wymag'a w każdej naue'e spocyfi,czmego języka, 'którym jest język teo-ririi metody. Niezbędne jest więc bliższezanalizowan:i'e tegoż języka w takiej postaci, jaką nadano tej pmblematyce .podczas omawianej k.onfereneji. Bod5tawowe znaczernie mialo s'twierdzenie, ;iż etnografia jest nauką historyczną. Przy tocZlone w ref erade liczne -argumoorty wskazywać miały na zasadność takieg'o rozumienia charakteru etnograHi. Autor m.in. w cytowanym już przeze mnie fragmencie stara się wykazać, iż etnografia europejska pow!iązana jest trady'cyjrni'e IZ historią literatury, podczas gdy e1nografia �Tradycja metodoLogiczna powojennej e,tnogra/ii poLskiej 57 pozaeu:r.O'pejsika,nastawiona na badanie tzw. ludów ,prymitywnych, .posiada silniejsze iZwiązJkiz geografią i antropologią. Etnograf'ię .radZLi'eeką uznaje za historyczną, bowiem przyjmuje ona "Ikonkretno-historyczną p0stawę w ujmowaniu rzee:zywist.aś'Cietnograficznej". Omawiają'c n.at<)miast etnografię krajów ika1pita1istyeznych (za'chowując tu język !referatu) twierdzi, 'iż "mimo ut,rzymywania ,się w niej wielu różnych berunków o różnych cela,ch 'badawczych i ,różnych postawach polity'cznych, widz~my w n~ej wraz wy:mźniejsz.e umClJcnia:niesię etnografii jako ;nawki 'historycznej" 10. J'est rzeczą na'iur·alną,iż każda argumentacj,a na Ipoparoie wyraż'onej uprzednio tezy podkreśla p.rz.ede wszystkim te fakty, któpe zdają się mieć największą moc przekollliania. W tym jednak wypadkuatrgumen'ty (przytaczane przez Dobrowolskiego) ir:a'cą ową moc, są bywieun stwierdzeniami lnadto ogólnymi, pobieżnymi lub po prostu błędnymi. O ile pobieżność ocen tłumaczyć można koniecznością operowania skrótami myślowymi z racji ,charateru wystąp'ienia, o tyle błędne oc-eny oslabiiają w sposób bardzo isi1;:otnytok rozumowania. Dużym uproszczeni'em jest !TIIP. w m:Jim odczuciu twierdzić, że etnogl'aha eur·opejSika Ipowiązana jest tradycyjni'e z historią i hi:stol'ią liter'atury, 'p-ozaeUl'opejs'kaz·aś z geografią i .antT'Olpol'ogią, gdy jedynym wymienia'nym tu .kryterium tej różnicy staje się badanie tzw. społeczeńsi1;wpierwotnych. Tradycje te,choć rzeczywiści·e różne, nie mają swych ź,ródeł w innym przedmiocie badań, jakim jest diu Dobrowolskiego społeczeństwo pi,erwotne(jeśli w ogóle można twierdzić, że rzeczywistość Ispołeczeństwa pierwotnego wymaga innego tecrretyczno-metooclol:og,icz:negoaparatu badawcze niż rzeczywistość społ'ecz:no5ci wiej'skiej). Owa odmi€!l1m!ośćh"adycji eu.r'opejskiej i poz,aeUl'opejskiej etnografii ma swe ko.rz,en~ebyn,aj:mniej nie w' obszarze badań. Wywodzi się raczej z tradycj'i ,innego tY1pumyślenia o kulturze oraz różneg'o postrzeg.a'nia char·akteru refleksji ·et:nolo.gieme.i. W odniesieniu do etnograf'ii radzieckiej ,argiument o jej "konJktr,etno-historyez:nej" postawie wobec rzeczywisto'ści, pomilnąwStzy małą precyzję samego określ'enia, jest argumentem nie na rzecz specyfiiki nauki, ile ra,czej jedy'nie iS1pecyfikime body. Najwięcejz,astrzeżeń budzi jednak teza o umacnianiu się koncepcji etnografii jako nauki historycznej w odniesieniu do ówczesnych tendencji w etnografii na Zachodzie. Lata 40-te i 50-te były dla cinol'ogii ,zachodnioeuropejskiej ok1"esemumaoniania się fU!lIkcjonaliZJmu-struktuf'alizmu i funkcjonalizmu, S'ocjologizmu, a także Istrukttutra1Jizmu. W etnologi~ amerykańskiej natomis.s,t w tym samym cz,aLSlie etTI!Clpsychologiczna analiza kultury i n.€'oewolucj'onizm przyćmiewały historyZlffikonoepcji B0'a:sa,,a teorię kultury A. Kroebera, gdzie histor:i,a od10 ibidem, iS. 412 - 413. �58 KATARZYNA KANlOWSKAl grywa w ,anahzie iistOltną rolę, trudnoby na'zwać ebnog,rafią w sensie nadawanym jej przez K. Dobrowolskiego. Wspomniany tu okr'es był w etnologh świabowej szczególnie ważny Ksz,tałtowały :się wtedy zdecydow,a:nie różne tendencj,e badawcze i teorie. Stosunek do metody his'Vorycmejczy tzw. dalIly'ch historycznych stawał się często przedmiotem dyskusji. 'nie m'O'żnajednak w żaden sposób twierdzić, iż wówczas "umacniała się Jmneepcj1a etno gr1afii jako nauki historycznej". Wręcz odwrotnie. Okr,eślenl~e ehmgmfjj jako dziedzi,ny hi:storycz.nej był,o nie ,tylko zaklasyfikowaniem Jej wohręb nauk historycznych. Stwierdzenie takie miało przede wszystkim 'lrons·ekwencj-emetodrol,ogiczne. Wyzna'czał{) mianowicie sposóbinrter:pr'etowa'lli1a zjawisk kulturowych, co więoej - stwarzala wyraźnie ,określalny kanon f10zumienia kultury. Warto poświęcić chwilę uwagli j;,emu, jak określona z051;,a1,ametoda historyczll"1a.jp'rzez Dohr,owolskieg::>.F,r'3igment wYSltąpienia, w któ'rym referent wypowiada się na temat teoretycznyoh i metod'ologkznych pocistaw etnografii rozpoczyna się rozważaniami nad etyką z.awodową, wyZJnaezającą rzetelność badań i wni!ooków. "Od sposobu (. .. ) zebrania materiałów, od wierności, prawdziwości, od wszechstronności ,oświ,etleruia,od zobaczenia już w 'terenie właściwych współzależn:ości, zlależy wartość IP'0zna'nia etnograficznego. Dlatego badacz terenowy, obok wY's/o/kiich kwalifikacjii teoretycznych i technicznych, powinien odznaczać się wysokimi kwaiifikacjami mOflalnymi. Zachodzi bowiem zaws'z·e nieloo~pieoC'z€ństwoułatwienia sobie zadania pTz€'z powierzchowne {)ibserwacje, a Inawet przeistaczanie faktów" 11. Rzetelność osiągana tak eharakteryaO'Waną postawą umacniana była także kreśloną metbodą postępowania badawczego. Jak w każdym 'przypadku łączyła s:ię ,o'ruabezpośrednio z,e sposobem postrzegania przedmiotu zainter eSiO\vań.Głównym ich ohiektem miaŁa być "żywa Slpoł,eczn::>ść i jej kultura". W swym wystąpi-eniu Dobr'O'Wolskistwierdzał: "Zasad'lloiczypostuJ/at w had:aJlliu żywej s'połetCznościto tworzenie dyńamieznego I{)pisu, postępow,anie zmierzające od rejestracj,i fa,któw do odtworzenia proces6w i uchwyce,nia dynamiki rozwojowej. Rzeczywistość: aktualna jest oglli'wem rozwojowym rozległego wczasie procesu historycznego. Stanowi ją żywa srpoleczno'ść wraz z.e swą kulturą w całej swej dynamice i bJgactwie zjawisk dokonujących się na naszych oczach. Badamie tej żywej 'Sp'0łeczności i jej kultury to właśnie podstawowa domena etnografii. Wymag.a ono 'Od etnografa krzyżowania różnych metod (od obserwaicjiaż do ekS1perymentu, charakterystycz:nego dla nauk ,przyrodniczY'ch) IQlfazhistorycznego, a zaraz'em socjo].ogicznego ujmowania badanej rze'Czywistosci. Jeśli chodzi o f'ekom'>trukcję rzeczywistośoi mi11 ibidem, s. 415. �Tradycja metodologiczna powojennej e.tnografii polskiej 59 nionej, wymag:a ,ona stosowamJia,przez 'etnografa (l'óżmych metod badawczych, pOlStępow:aniazarówno retrogresywnego jak i progresyw:nego, właściwego hisborii. Bardzo ważną rolę 'W p'OstępK)waniu ;retr·ogr'esywllym odgrywają relikty zachowane we współcześnie hadanej rz:eczywisrt:ości, a oś\vietlająee dawniejsze ;postacie kultury" 12. Jest to w całym wystąlpieniu jedy;ny £r:ag.ment, w którym m:ywa o metodzie:i nie ,przynJs.i on ż:adnej bliższej iprecyzacji :rozuJlli'€Jni~metody historycznej. Zakres tegoostatmego 1;·ermi'nurozrasta się, obejmując nie tylko kilka technik, jak 'Obserwacja, eksperyment, ale de iacbe>zawiera dyrek,tywy postępowania dJale'ko szersze niżeli te, któr:e tradycyjnie z wnioskowaniem metodą historyczną się łączą 13. Ale nie brak pr-ecyzji w określeniu :p.r€fer'Owaneg.oSJPOiSiObu JP'::Js:tępowa;n'~a hadawczego jest tu szc?:C'gólnieważny. To, eo warto tu, moim zdaniem, silnie podkreślić, to wyraźny rozziew między deklarowaną wizję etnografii i niesprecyzowaniem (poza nazwą) metodologii. Jednoznaczne scharakteryzowanie etnografii jako nauki historycznej i il1d.emożnośćprzypisania jej j'a~mo:określanej me todologicZ1nej orientacji jest k'OIIlSekwencją ówczesnego stanu etnografii polskiej. Jest rzecz;:! interesującą, że IplTzeglądpublik'a!cji etnog'r'aficznych, j'a'kie ukazały si~ w t'alilltych Jatach, 'pOlzra .nielicznymi zupelmie wyjątkami wykazuje, że wizja etnografii zarysowana na kOlnfepencji nie była bynajmniej uznana za ohowiązującą. Jedn.ak można stwierdvić, iż wyksztalaił si~ \vówczas ,pewien kanon badań, gdzie określonego typu m~.Jni8grafia v.·si lub monografia wybraneg.o ,tematu domilnlowały. W żadnej z prac z tego okresu nie znajdowały się jakiekolwiek odniesienia do ewolucjonizmu zarówno 'w teoretycz.nym jrak i metodolog:iC'ZIllymwymi'arze. Przegląd publika·cji dow.odzi również, że po 1956 !T'Okuw tematyce badań i charaterze badań nie 'Zaszły sz,cz,ególne zm:any, natomiast w sferze wiedzy te·oretycznej (myślę tu ,o publi,kacj,a.c:h ipT'ezEmtują'cych teorie kultury) przemiany te były ogromne. Mimo jedtnJak nieporównywalnie szerszej dostępności litteratury światowej, ewolucjonizm nie s1;ał się dla polskil,j etnografii interesujące! perspektywą spojrzenia na kulturę. Przyczyny tej sytuacji były rozmaite. Niektóre z nich, ważniejsze w moim odczuciu, chciałabym omówić. GctziC'ś na wstępie 'pisaj,aim ,o braku zaintersowaJnlia ewolucjonizmem z koniecznoś·ci, mając na myśli głównie polityczne uwarunkowania ówczesnej nauki i braku zainteresowania tym ki-erunkiem niejako z wyboru. Trudno jest jednark nieraz całkowicie oddzielić te dwie sie,ry, a przyibidem, s. 416, Por.: E. ;-.l,a,ge'!,Struktura nauki, Wa,rszawa 1970; J. Topo1:s'Jd, Metodologia historii, Warszawa 1973; J. Kmita, Z metodologic.~nych problemów interpretacji hum.(lrzistiJc~·nej, Warszawa 1971. 12 13 �60 KATARZYNA KANlOWSKA, [padlku per,cepcji ewo:ucjonizmu w naukach społecznych w Polsce uwaT un kowani a obu ty'ch sfer ,przenikają się wzajem. Presja, jakiej poddano nauki społeczne w r6żnym stoIpniu kształtowała sytuację ;poszczególnych dyscyplin. W etnografii, :czego dowodem są rozważ'ania snute na konfer'encjii IHKM, presja ta odnosiŁasaę głównie do preferencji określonej metody b-ldania i interipretowania faktów, a także, choć w znacznie mniejszym ~t'oll)rniu,do zakresu badań. W ;opublikowanym w 1947 roku w "Myśli Współczesnej" artykule S. OSSiowSikiwyrażał iPogląd, iż "w materialiźmie dialektycznym należy szukać nie dogmatu, lecz metody" 14. W etnografii (patrz wystąpienie K. DOlbr1owollskiego) próbowano dok'onać zabiegu o wręcz przeciwnej intencji - n,c:zynić dogmat z metody. Ponieważ zaś metoda ta niejako wbrew delklar,aejom nie była spT'eeyzowana zbYlt ściśle i, jak próbowałam to wykazać wyżej, obejmowała elementy różnych metodologicznie mientacji, dogmat ów nie mógł być w !pełni przestirzegany. Ma,rkslistO'Wskikształt nauki, j'aiki ,prÓbCl'WallllO wówc:z'as narzucić etno.grafii, oparty był na dość powierzchownejada1pt'acji IPodstawowych tez marksizJmu obiegowego. Proh:em .pogoclzenia czy utrzymaniia tej perspektywy pojawił Sl(~ dqpiero tam, gdzie k'onfrontacja wiedzy etnologicznej z marksistowskq teorią r1olz'woju~połecz,nego nakazywałia przynajmniej rewizję zasadniczych założeń tej ostatniej. Problem ten jednak mógł pojawić się znaeznie później n'iżeli w lat'alch 40-tych, gdzie interpretacja taka nie miała szans na bycie dyskutowaną i publikowanel. Chociaż w 1948 roku S. OSSrowskipisał ,iż ,,'p'f'awdz,iwymarksista wie, że marksizmowi rozum~atnemu w sensie dynamiez:nym nie zagraża ani !1!C)woczesna lo:głka, ani etniJlogia, ani socjologia" 15, to w odniesieniu do sytuacji etnografii tamtego okresu brzmi to rraezej jak uspokojenie. Etnografia nie mogła zagraŻ-lĆMarksizmowi z dwu ,powodów. MaŻ/na sądzić, iż żaden etnograf (a przynajmniej zdecydowanie 'niewielu) nie wyz.lllawał marksizmu w sensie dynamicznym, cokolwiek by to oznaczało. Po drugie z,aś :zakres zainteresowań ówczes:nej etnografii polskiej daleki był tematom i pro:blemom mogącym poruszać czy :podważać tezy marksi!Strowskiej teorii f'OZ\voju. Przegląd.publikarej'i, który Iprzede wszystkim jest dla mnie podstav,rą dla sformuło'wanira tych, uwag, świadczy zarówno o br1aku szczególne?,o entuzjazmu dla światopoglądu marksistowskiego, jak i wykazuje absolutny brak deklar'O'wania włas.negoS'tanowiska ,teoretycznego :przez autorów. Co :najwyżej wyrażamy jest, zwykle zwięźle, stosunek do marksistowskiej interrptre1ta'cjiprocesów spolecznych. Przegląd pulbliikacji wskazuje także St. Os sowsiki, Dok.tryna marksistowska na tle dzisiejs.zej epoki, "My~l Współ19"17,lub Dzieła, t. VI, Wa:rsz.awa 1970, S, 19·5. 15 St. Ossowski, Teoretyczne zadania marksizmu, "MY'ś,j Współczesna" 19-tS,]ub Dzieła, t. VI, Warszawa 1970, s. 20"1. 14 czesna" �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej 61 na zakres tematyczny ówcze:snych badań. Powtórzę tu, iż w wykształeonym wtedy pewnym kanonie dominowały prace monograficzne. Przyjęcie stanowiska 'charakVeryzują'Oeg,o >się PowyższJ1mi cechami stwarzało etnografii jako dys1cyplinie pew:ien azyl i pozwoliło, w odróżnieniuod innych Inauk społecznych (szczególnie slOcjlologii),zachować ciągłość badań i nauczania. Stworzenie ,tego az;ylu odbyŁo 'Się kosz bem pewnych decyzji określających zarówno merytOifyczny zares działań badawczych jak i teoretyczno - metodolog>kzny charakt,e,r rprac. Ówczesny wybór etmografii jako nauik uprawiają'cej przede wszystkim badania monograficzne, lIllie dbającej o dela'f'a1cje teQITetyczne, mi,ał swoje konsekwencje. T'alka wizja etnografiti wywarła dominiujący, ogmmny wpływ na późniejszy kształt dys1cyphny. Zwrócenie się ku monografii utrwaliło bowiem slposób badań etnograficznych, w któ'rym bada się kulturę po'pTzez rzeczy. Odsunięcie natomiast świadomości teoretycznej na rp:a!ndalszy spowodowało szc:zególną w etnogrrafii polsbej niedba_,ość o uzasadnienia 'teoretyc'ZIDlo-metodrologiiczlne. Miało t,o wlS'zystk,o 'także, prócz utrwalenia określonego modelu 'etnogrrafii, beZlpośredni, moim zdaniem, wlpływ n'a stosunkowo pózną peroepcję stanowisk teoretycznych etnologii światowej nawet wtedy, gdy dostęp do literatury obcej ,i wszelkieobiektywl1ie hariery ową percepcję hamująee ustąpiły. Uwarunkowania 'te tłumaczą w :pewnym stopniu los zainter'eSlo'wań ewolucjonizmem w powoj'ennej etmog,r'afiiw Polsce. Pisząc 'O ewolucjonizmie w ,etnologii IPolsk!iej nie sposób oczywd.śde pominąć konc€pcji K. Mo:szyńskiego, nazwanej zgodnie z sug'estią sIamego autora ewolucjonizmem krytycznym. ISltnieje .jednak, w moim pr!~ekonaniu, 0'0 Inajmniej kilka powodów, dIa których lokowanie poglądów Moszyńs'bego w tradycji ewolucjonistycznej myśli etnologicznej stawia teCllrieteglo 'autora w błędnym świetle. Chcę tu podkreślić pewne cechy charaM€rystJ'lczne poglądów Moszyńskiego, a także te, na któr€ IPOWOłują się komentatorzy jego prac, uznając owe cechy za wystarczające do określenia etnologii Mos:zyńskiego ewolucjonistyczną czy nawet neoewolucjomizmem 16. Nie sposób przeprowadzić w tym md.ejs1cupełiniejsz,ej ana:izy poglądów K. Moszyńskie,go. Należy jednak zaznaczyć, iż sposób pojmo'wania kultury przez Moszyńskiego, a przede wszystkim metody analizy kultury, wykraczają znacznie poza sposoby interpreta'cji kultury przyjęte 'P['zez etnologię ewolucjonistyczną. K:mcepcja Moszyńskiego łączy elem~nty ewolucjonizmu z dyfuzjonizmem i funcjonalizmem, jest więc próbą łączenia wielu różnych perspektyw badawczych. Metodę ewolucjond.zmu krytycznego charakteryzował sam au1Jor następująco: lG Czyni tak Zb. Biały w analizie twórf'zości K. Moszyńskiego: w polskiej etnologii, "Lud" 1980, t. 64, Si. 67 - 103. wolucjonizm Zb. Biały, Neo- �62 KATARZYNA KANlOWSKA "met-odę tę (... ) <:harak'teryzuje wystąpienie na samo czoło kombinacji metod prostych: ana1i1yczno-iPOCÓWI1iawcrej, geograficznej i antropologicznej, z uzUipełJnienti.em ich, IQ ile tylko ma'ter·iał na to Ipozwala, metodą p.mstą język'Ową. Do tego dochodzą jia;J~opodrzędne, ale mimo to bardzo waŻine, metoda pSYJChologiezmra na pierwszym i siOcjologiezna (, .. ) na osta,1Jruimmiejscu (co oczywiście nie znaczy, by funkcja wytworów nic miaŁa byść uwzględniana na miejslcuczoławym)" 17. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż w międzywojen[llej i powojennej etnognafii polskiej łączenie Wlielu różnych {liPcjiif;eore1YCZllo-metodol,ogkzmych występuje wyraźnie u wielu autorów, któ['zy stawi'ają sobie za oeI SltwOTizenieteorii kultury wykraczającej poza wymiar konkretnych badań, a więc teorii o większym stopniu ogólnoś{:d18. Być może, właśnie ta ·cecha powoduje &w brak "czystości" kOll'c~pcji kultury w etnografii polskiej oma'\'iia.nego okresu. Ta Isama cecha wyklucz,a, moiJm 'Zdaniem,~aklasyfiJkawarni,e teorii Moszyńskiego do neoewolucjonizmu. Sugesif;ia Zb. Bialegio, :iż Moszyński wY:P'T'zedzakoncelpcje I1dasyków tego kierunku - L. A. White'a i J. H. Stew,arcia, wydiaje .się niesłuszna, gdyż mimo niewą'~pldwego, pewnego elektyzmu teorii -obydwu amerykańskichaJI1tT'OIp'Ol'ogówsą oni w swych poglądach bardziej metl()d'Ol'ogiczrnde :zdecydowani. Neoewolucjonizm am'2ryk,ańSlki nie zakłada tak szel"Oikiegokorzystania z różnych metod analizy kultury; :pojmowanie kultury jest tam hardziej konsekwentne połącz.Jne z określo,nymi pflOlpo'Zycjamimetodologieznymi, niż ma roomiejsce li Moszyńskiego. O tym, że ewolucjonizm krytyczny K. Moszyńskiego n~e w,pwwadził, a tym barciz'iej - nie utrwalił w polskiej etnologii wątków ewolucjonistycznej myśli niech śWiiiad!czyznamienny f'akt, iż uczniowie M!oszyńskiego podejmowali dlnne niż ewolucjonistycZlne wątki jego ikonoelPcji. Badani'e rozwoju ezyzmiany nie jest bowiem tożsame z perspektywą ewolucj,onistyczną. P.otwierdza się tu, j,ak sądzę, przypuszczenll'e, że powody n1ejak,o :zewnętrzne wyn~k'ająee z sytu·alCji nauk społecznych mieszają się w powojennej etnografii polskiej 'z "wewrnętrznymi", a więc char,akterystyczmymi rysami etnograf1i jako dyscy,phny. Niektón~ z nich warte wydają się ;podkreśl'en:ia. Ewolucj.oni:zm na Zaehodzie stanowił zawlsze co,ś więcej niżem określoną teorię etnologiczną. Był dla wielu tym typem nauki, której akcepta'cja ~ależy od wyznawanego świa.topoglądu. Od momentu iP0j-awiielIlia się kroncepcji ewolucjonistycznej towarzyszą jej, szczególruie na giTunde 17 K. Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, cław-Kraików-Warszawa 1958, s. 114. 18 Podobne dyrektywy łączenia metod wysuwał K. Dobrowolslki. Wro- �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej 63 amerykańskim, dy;skusje światopoglądowe, które dziś, mimo istotnych zmian jlaki.e niesie współczesny ewolucj,cmi7lmdo klasy;cznych jego w.ersji, bynajmniej lIllie !Osłabły. W potocznej świadomości ewolucjonizm uznawruny jest .za podstawę światQp<oglądu świecki.egloi jaJko !ta-kiiipIf'Z'eciwstawiany jest wszeLkim ,interpret'acjom nie-świeckim. Znane są sprzeciwy, na jakie na'trafiały aa'gum€lI1ityfmIDulowane plrzez rkllasyków ewolu,cjon:iz:rnu,ale i znacZin:ie później ów świ-atQp<oglądlQlWy kontekst :teorii ewolucji stwarzał różnorakie op::>ry. O żywotności p:roobJ,emówzwiązanych z przyjęciem ewolucj'O'11IiSltycznejteIQTiikultury może świ'ad!czyć fakt, iż od lat 20-tych naszeg'O wieku teol'iia ta n:ClItrafi.ałana ~ektakuIarny ni.eraz, silny Slprzeciw ze s'ur'ony 'Ołpozycjonistów j,ako niezgodna z lit,erą Iprrekazu biblijlne:go. Niewi'eleplQlood dwa Jatla temu ,niP.w stanie ArkalIllSasweszła w ży;cie ustawa (akt 590 z marca 1981 lr'Oku),!l1Jazwana Ustawą o Wyważonym Tiraktowaniu Nauk Kreacyjnych i Nauk Ewolucyjnych. Ustawa ta nakazuje, aby (w gralIlioach stanu) w S'zk,olaeh publiczny;ch wykładano jaklo równouprawnilonie teorię ewolucji :i ,teorie rimterpretujące [f-O zwój ezło\wieka w oparciu o Biblię. Ak,t ten IrlIa1potkał żywy sprzeciw 5 styezmda 1982 Taku wyrok wydany przez Sąd Oklręgowy ;przyniósł p.erną satysfakcję O'brIQńeJllllteorii ewolucja. Umiał on, że akt 590 jest sprz,eczny z Konstytucją USA, gdyż :tzw. nauki kreacyjne nie mają char~kteru teorii rn'aukowej, :ale są poglądem reHgijnym, a jakotakie nie mO'gą być wykładane w sz'kołach państwowy;ch. W Bolooe IPIQlWlojennej, choć ewolU'cj'011!i:znn j:ruko "świecki" mógł być nauk'Dwym podparciem Iprefe.f'owrunej postawy światopoglądowej, n~e spełnił t€j funkcji. W dYSlkusjach świ0.bopoglądowych używano w tamtym dkresi'e ;innego język'a, języka, któr-ego powierzchowność i OIgólrnikowaść nie stwofJzyły nigdy płaszczyzny do peł.nej argumenta-cj!i do poparcia bądź 'odrzucenia któiI"egośz j-asno sprecyzo-wanych stanowisk: Unikanie t,a:kich światopoglądowych kOin£rontacji spowodowane było zapewne racj-ami spałeczno-politycmymi {sto\Sunkiz Kościołem), bądź :racJami uWZiględniającymi dość slahe tradycje świeCibego poglądu na św'iat w POllooe.Ale wpłynęła na to także dość pobieżna wiedza o ewolucjoniżmie jako sposo.bie inteT,pretacji Ikultury, spowodowane ezynnikami o jrukich już wspomniałam. Szer'ok'ie dyskusje śWiat'opoglądowe na .gruncie powojennej etnografii nie miały racj,i bytu także i dl'atego, że zaloŻOtrlosztywny podZ!iał nauki i wyznania, świlatopogląd naUlkawy i religijny stały się płaszczyznami nie mającymi ze sobą nic współnego, niezaleźnymi od siehie. S. Ossowski szukał dla tego podzialu uzasoonień w sferze ,odmienności stosunku do -autorytetu jaki stanowią naudm wyznrume. Pisał: "Jest dziś przepaść pomiędzy zwolennikiem toorii n_auklQlWej wyzn>awcądoktryny religijnej. Darwinista nie może się powoływać w wy- �64 KATARZYNA KANlOWSKA padkach spormych na autorytet Darwilna i nie czuje się w obowiązku uznać .ZiaIpr:awdę wszystkiego, 00 gŁosił Darwin. Nat'omi'ast dla mahometalnina twórca Koranu jest najwyższym i nienaruszalnym aut,orytetem we wszystkich spmwach, w których ,się tam wY'Powiedział. Prawdziwy mahometanin jest mahometaninem integra.nym, jak iintegralnym katolikiem jesrt prawdz,jwy katOlik, a integralnym kalwinis'tą prawdziwy kalwlinista. W sporach międ:zy darwinistami i lamarckisltaJm'iod l'a1 kilkudziesięeiu nie rna na pewno ani jednego integralnego lamaroilsty, ani jednego integ:ralnego darwinisty" 19. Jeśli by nawet uznać, że zasadniej byłoby mówić o autorytecie, jaki stanowli dl'a przyjmującelgo dok<trynę iIliauk'O'wączy religijną nie jej twórca, ale zbiólf twierdzeń tę doktrynę sta,Drowiących- kryterium talkie teoretyczinie urtrzymujie podział Hau'ki i religii. O ile bJwiem pr1awdziwy wyznawca doktryny religijnej, to akceptujący wszdkie jej dogmaty li 'wrkazy (choć Ziilliieniającesię wraz z nowymi, oficjalrnymi inte'Tlpretacjami dOlktryny), ,o tyle w nauce kryterium to ma rac~ej wolicjonalne zaba,rwieni'e. S.orowaci:zając rz,eez na grUlnt nauk s.połec~nych czy ina gil"unt eimologii można wątpić, czy możliwe jest w ,ogóle bycie "Iintegralnym" ewolucj,onistą, funkcjonalistą czy sbruktura~listą. Wśród tych, któtfzy j1asno deklarują swą 'teorety'c:ono-mertiQIdolog.iezną lQTientację (a jest takich pT:Zlecieżbardz:o niewielu) nie znam nikolgo (poza twóreami dany oh cepcji), ktlO mógłby zWla,ćslię ilntegra~nym, w sensie jaki nedał temu określeniu Ossowski. U niektórych autoIrów ZinaleźćmoŻ!naniekonsekwencje względem formułowanych :założeń 'pr:oponowalIlych Iprzezeń teorii kultury, które mJIgłyby budzić wąbp1iwość odnośnie integralności poglądów, gdyby zere:hciećstosować to kryterium nader ostro. Taki zarzut możnaby nip. podnieść w s'trolsiUI1Jku dro L. A. Whi,'tre'a,twórcy w:spomnianego tu nowego ew'olucj'onizmu. Sądzę, iż praktycznie w ebUlo}ogHmamy częśdej do ezynienia z integralnym e,kkIEJktyzmem, 00 n'ie wawsze musi b.'zmieć jak zarzut, jeśli uświadamiamy sobie źródła i konsekwencje takiego stanowiska. Sądzę także, że można wyrazJić tu szerrs'Ząwą,tpjW0'ŚĆ,la mianowicie, 'Czy owa integralnoś,: w nowoc'Zesnej nauce, !s:z'Czególnienauce o kultu['ze, jest w o~óle mOlżliwai pożądana. Świato:::oglądowe uwikłarnia ewolucjonizmu dotyczyły nie tylkoQlpozycji wobec kre'acjonistycznych interpretacji świata. Ewoluc.i'Ornizmw latach 40-tych i 50-t)"ch zmuszał także do zf'ewidowani,a markslistowski>ej teorii rozwoju 's]}ołeczrnego.Był to niewątpliwi·e jeden z powodów, dla których zainteresowanie ewolucjonizmem w Polsc·e nie zail'>tUliało.We 19 st. Ossowski, Doktryna marksistowska .. " s. 195. �Tradycja metodologiczna powojennej wSJpomn:~anym tu 'okresie ewolucjonistyczna etnografii teoria 65 polskiej kultury w wersji r'ozwoju marksizmu. L. A. Whitc'a weryfiikowaba enge,sow:sko-morgenowskJi schemat kultury. W artykule zatytułowanym Teoretyczne zadania S. Ossowskizwracał uwagę na potrzebę takiej weryfikacji: ... "dz'i'e-dz:1n<'1, w 'któJ'ej unowolc7;eśnienie marksizmu wydaje s'ię konieczone, jest etnJlogia. P'odczas, gdy w sprawa·ch ksztaltowania się typów osobowych marksiści wykazują tendencjeantYll'.'lturalistyczne (antYl'asizm, anLynatywizm) ;i skłonni są wyzyskiwać w pełni 'll(lWOCZ,2sną s0cjolog,ię w uwyc.atnieniu roli cZY'u,illkóws:I='ołecznych i ku1'tur'owych, to w poglądach na ewolucję społ-ecz·eństw ludzkich resp2ktują w dalszym ci'lgu dziewiętnaS't'owieczny morganawski naturalizm zakładający, ż·e dr'oga rozwoju :'>;Jołeczeństw jest jednJrodn3 z ba,rdz,o wąskimi gr'anicami odchyleń; że i'>połeczeństwo ludzkie 'przechodzić musi kolejne stadia f'ozwoju wokr.eślonym ,polfządku, podobnie jak pTzechJdzi je w określonym p'ol;'ządku każdy organizm zwierzęcy oichwili poczęcia. Materiały zdobyte prz€z nowoczesną etnologię wykazują ••że €wolucja społeczeńS'tw ludzJ\:iIcndok'Juuje się w s,oosob daleko bl.rdziej sikomplikJwwny. Fakty te ma1rksiz.m ml1:S'iW'chłolnąć. Nie mJżn.a dziś rpoważll1lie dyskut'Jwać 'llladprawami 1"ozwoju nie znając wyników badań 'pr'owadzonych w ciąguQlstatnich 6 1-at,nie mając argumenta'cji, którą na ;początku bieżą,e2g.o 'stuleci'a wytoczyła przeciw dawnEmu €W'olucjlQnizmJwi tzw. szkoła histolryczma i argum2ntacji, którą później "funkcjonaliści" przeciws{awili ohu tamtym kierunkom" 20. Wskaz'aJn.ie k'olniecznoś-ci :reintenpreta'cjimarksi·stoW'skiej teor1'i r'ozwoju społecznego łączy się w wypowi'edzi OSS1owskiegoze wskazaniem źródeł ·alfgumentów d_'a tego zabiegu. ZaS'adniczym źródł-em owych argumentów mają być etnologiczne konC'Clp-cjelf'ozWOju kultury. Fakt, że stwierdzenia te ;p:yz,Qlst'a!ypratycZlnie w sferze :pQlS'tul,atów,tłumaczyć może wspomniana już sytuacja ówczesnej etnografii polskiej stwarzająca zarówno niechęć ku ingel'encji w problem3.tykę wykracz·ającą ,poza \przyjęty kanon dziedz.ilny maz 'nieznaj>omość teorii kUltUTY. Warto przypomnieć, :iż tezy now.egoewolucj:onizmu przedst.cl.'wkme wstały ipO razpierwszy w polski'ch pubhkacjach w latach 51 - 56, podobnie jak inne kLieetnol:Jgii. Najbardziej ~nteresująoa jest kwesti.a ni'Clprzyjęci,a się .ewolucjonizmu jako kierunku w etnografii po1sk'i'ej, gdy isięgnąć do Ipóźniejsz.eg'O'Okre!Su r,ozwoju dyscypliny, tj. -od drugiej .połowy la,t 50-tyoh. UW21f1mkO'wa'l'lia jakie kształtowały profil etnografii do 1.8<:<0 dkr-esu uległy zasadniczej zmi,onie. Dostęp do literatury O'iazosła.bn:ęcie :presji o char'2kt'2T'Zeideologicznym umJ'żliwiały p'rzyswojenie obcych dotąd t€oTii. Brak prak20 l Lud. st. Ossow~ki, t. LXVIII Teoretyczne zadania ... , s. 214. �66 KATARZYNA KANlOWSKA tycznego, poza teoretycznym, z'a'interesowania ewolucjonizmem należy, moim?Jda'l1iem, u:patrywać w czymś, 00 nazwałabym tradycją polskiej etnografii. Pominąwszy bowiem uwaJ'unk'O'Walnia,jakie niosły ze sobą laba 40-te i 50-te, trzeba tu wziąć !pod uwagę charakter polskiej etnografii, który wykształoił się przez ,całe lata badań etnogra£i.cznych. Przedwojenna etnogr'afia stała się w Polsce oSlobnądyscyphną dopiero na przelomi'e lat 20-tych. Jakkolwiek nawet wtedy, gdy funkcj.onują katedry etnog!l'afii, sama dyscyplina nosi jeszcze nadal charakter raczej ludozlllJa'Wczy. Charakter ten od!powiadał z resztą okreśLonym potrzebom społecznym, na które niej'ako od swych początków etnografia w Pio!sce odpowi1adał,a. Nie jest moim zlamiarem allllaliza początków polsk!i,ej etnografii, choć ipr,oblem sam w sobie wymaga sz.erszegoopracowalni,a tym bardziej, ż.e dysponujemy literaturą omawiającą fragmentarycznie to zagad!nieni'e. Chcj,alabym jednak zwrócić uwagę na spuściznę t-eore<tyczno-metodologi-C:cnątego O'kresu, która W:T·a.z z nawarstwieniami powojennego piętnastolecia ukształtowała, w moim odczu'colu,pewien szczególny obraz lloaslzejdyscypliny; ()Ibraz, który dOlpie:row koń,cu Jat 70-,tych zaczynał być zmieniany. Wspomniałam, że do połowy lat 50-tych w powojennej etnografii polskiej dommował pewien kanon 'analiz badawczych sprowadzający się do monografii :róż.neg'otypu oraz odznaczający się, mającą różne źródła, niechęcią do deklaracji teoretyczno-metodologicznych. Otóż jestem zdania, iż oałaprz€'szłość, tak przed jak i tuż powojenna polskiej etnografii, wyksztakiła i utrwaliła pewien szc:uególny sposób patrzen~a na kulturę. Kultura badana joest poprzez rzeozy. Jest faktem dość paradolksalnym, że etnografia tego okresu spełniała niemal eabkowicie postulaty durrkheiffi'ow:Slbe.Wyrażając je, dokonawszy naturalnie UpI'oszczenia w najkrótszej f'armie, można joesprawadzićdo czterech tez: a) fakty spoleczme należy traJktować j'ak rzeczy, b) wszystkie fa'kty społeczne są element,ami syst'emu, po:z;ostają'cze sobą we wzajemnych związkach, c) bada,nie faktów Sipołecmyeh win:no być badaniem obiektywnym, wo,lnym od wa:rtośściawania, d) badaniuwmno ,podlegać 1:0, 00 opowta.rzalne,a llIi-ejedn,ostlmwe 21. Wlsp:ymniany jednak ,paradoks polega na tym, ż.e uwz;ględnia'llo prrede wszystkim dwie pierwsze dyrektywy. Ba,danie f'aJktówkultur'owych jak rzeezy oraz śledzenie ich uwikłań ikont.e1kstowych stanowić mogboby ,obiecującą metodę badań etnografi.cz:nych. W rZ€czywisto'wi etnografia tamtego okresu interpretuje tezy w specyficzny sposób. Fakty kulturowe wybrane do badania poddane są selekcji {np. w etnografii tuż ipowojennej przeważ,a zdecydowruniezainteresowa:n:ie kultu21 J. Szacki, Histo'1'ia myśli socjo'!ogicznej, Warszawa 198;1, cz. I, s. 413 - 442. �Tradycja metodologiczna powojenne) etnografii polskiej 61 rą rnateriaIną), zaś kootekst ich występowania czy wzajemne 7)wiązki - śledwI1e są w wielu, a nie we wszelkich aspektach. Para.doksalną sytuację nasz.ej etrKlgrafii charaktyryzuje także li to, że powyższe dyrektywy reaHZIOwanesą także tam, gdzie deklaracje mniej lub bardziej Wlpr-OSt składa:ne odnoszą się do zgoła innych niż durkheimowskie mienta'cji Wydaje się, iż ws>pomni'ane tezy Durkheima przyjętooza oczywiste, za t,a'kie, z któryn1i wszyscy się zgodzą. Daje to w efekcie sZJCZególnepodejście do przedmiotu badań. Stwarza bowiem sytuację "urzecwwnieniia" obiektu zainteresowań niezależnie od tego. czym ów obiekt jest, w ramach jakiej rzeczywistości materialnej czy społecznej funkcjonuje. Oczywiście, słabość tego 'ootat1;niego!podziału płynącego z tJ.~adycyjnegow etmografii 'rlozró:żmieniakultury materialnej, społecznej ti duchowej nie tłumaczy dokładnie specyfiki wspomnianego wyżej zwbicgu. Chc(; jednak zwrócić uwagę na falkt jednakowego trakbwani:a przedmiotu badań jakie przyjęto w ,praca'ch etnograficznych. Kanon badań monograficznych stworzył pewien schemat anahz w etnografii, schemat, który wykazuje wyjątk.ową trwałość. Trakt'Owanie zjawcisk jak rzeczy sprawiło, iż tak samo traktuje się obiekty maieri,alne, j-ak im,tytucje (rodzinę, pomoc wzajemną), obrzędy. Wykształciła się pewna log:ika analizy, która nakazuje Iprzedstawić genezę, staJn wSipółczesnyi kontekst występowania badanego zjawiska, czyli tzw. sposób funkcjoonow~l1ia. Tak porządek :P(Jsitępowania badawczego dominuje w powojennych pubiikacja-eh etnogra£'i-ezmych i nie -popełnię błę-du stwierdziwszy, że utrzymuje się z całą :mocą i dzisiaj. Co więcej, tak:i sposób analizy nie zmienia się bynajmniej w ,zależności od teoretyczno-metodoIogiczmej orientacji autora, orientacji, 'która od lat 70-tychnieco wyrażniej się różniouje. Naturalni'e, zadać :sobie można pytanie, czy badania etnografic1J!lew ,ogóle mogą być podporządkowane innej logice? Rozważenie takiego IPytania dotykać musi zarówno kwestii przedmiotu !badań, jak i ich metody. Jedno i drugie bowiem może modyfikować tryb postępowania b3dawczeg-o. W ·ostatecznoŚCi jednak 'Pytanie to sprowadza się do wizji etnografii, do rozsądzenia celu jej uprawiania. Przyjęło się twierdzić, iż etnografiapo'lska tkwi w tradycji nauk historycznych. Taka ;pozycja etnograHi prz.esądza nie tyle o metodzie {ta może być różna, bez narusz.eniazasac1niczeg·o charakteru dyscypliny), ile o ·zacloamiu jakie ma do spełnienia. Etnografia w Polsce przyjęła perspektywę reonstrukcji i dokumentacji kultury za wiodącą. W języku etnografii operuje się często zwrotem "obro'z kultury". Określenie to wyraża, najpełniej w moim przekonaniu, przyjęty u nas sens dyscypliny. Badania et.no:grafi.czne mają ibyć dokumentalną fotografią przeszŁości �68 KA T ARZYN A KANIOWSKA. 'i ws.pólczesnośoi 'kultury; iot::>grafią, której dokładność i o'Stmść pozwala przyjrzeć się szcz-egółom i związ.k,om między nimi. Na pyt::l'l1ie UJ, czym jest kultura, etnografia odpowiada, jeśli można dal·ej trzymać się ,powyższej metafory - a_bumem fotografii. Taka wizja dyscypliny tłumaczy za,pewne w etnogr,afii p::::lsk-~·ej pewne koncepcje, jak n,J. fU:1kcj'J.nalizm czy .strukturalizm, choć pOl9iadają swois,ty "lokalny koloryt", przyjęto wiele chęt,niej .niż -ewolucjonizm, :S:ZJczególnie z,aś nowy ewolucjo:nti:zm22. U źródleł ewolucj'olUizmu leży bJwiem c:ałkawicie()dmienne pojmJwanie nauki o()'kulturze. Wizja dyscyphny wiąże się w nim bardzo ściśle z wizją kultury. Wspókz·esny ewo,Uocj<miZlmjeSlt r·efj'eksją o kulturz.e ludzkiej, opozycj<i ,czlJwieka wobec kultury, o zależności'ach kultury od &'Wi,ataprzYtfody. Prz,ede wszystkim jedna·k, to 00 najist.otni'ejsze - ewolucj,onizm jest spojrzeniem na kulturę pop'rzez Jej procesy anie rzeczy, jej elem>€iI1tyskładowe. Wa:rto t:akże z'aJzn.aezyć,ż,e dzisiejszy ewolucj-onizm -odszedł już dość d-aleko od iP'ootulatu badań faz r'Jzwoj<Jwych, ;postulatu, który jak się o tym pr,z,21lmnalam,naj-czę5ciej .kJjarwny jest w pa_skiej etnogr:ahi z :iJnter'e:sują.cąmnie tutaj k<mcepcją kultmy. Jeśli wyczempywała by się 'o:n'a główn:i,e właśnie w dyrektywioe śledz€'11iakolejnych focrm I'O'zwoj-owych, nie byłaby niewątpliwie odrzuoona iPfZ2Z polskich et.rngrafów, bowiem mieś:ciłaby :się ZlIl.'Cllk:mlioie w przyjQtej ;perspektywie r'ekolD<s'trukcjii dlQlkumell'tta'cj.i kultury. Trzeba z resztą wQP,omnieć, iż w szeregu por,actaki sposób badań uwzględniono zarówno w molD.agrafia,chja,ki badarrriCiJch innegio typu, n(l. ,atlasJwych. Zdać S:Jbie należy jednak sprawę z faktu, iż klasyczny i wspólczesny ewolucjomizm tJ ni,emal dwa różne ikieru:nlki, wywodząc'e się ,owsz'em z jednego pnia, :zywać,iż fakt badanb rozwojuczegoko;wi-ek świadczy o eWJlucjonia~e reptI"ezentują-e.eilnną refleksję o kulturze. Błędem bylJby zatem wskastycznej orientacji badacza. Biorą1c pod uwagę Ip'Jwyższe stwierdzenia, zilllstr'O'wanie różni'c, jakie za'chodzą między przyjętym modelem etnografii polski'ej a e1:n'oloogią ewolucj-onistycz:ną, 'pn.edstawić można zwięźle wyliczając cechy obu perspektyw wi-dzenia ku:tury. Oczywiście, zabieg tak i -kryje w S'obie prżewrotność, z której zdaję sobię całkowicie sprawę; .przewrotność polegającą nl prz·e'Ciwstawieniu ew::>~ucj::m'zmu"reszcie teoretyczD!J-metxlo.J.Jgiczn-e,?o św;iata emJl'ogii",al€ ukazuje zapewne d<Jbi'tn~ejróżnioeowych wizji dyscyplimy: ° ° 22 Mów:ąc o lokalnym kolorysie .mam tu na myśli te różnice, jakie wyrazme zaznacza5ą s.ię w anGlizach klasyków - s'trukturaliSJt6w f.r.ancus:kich czy tartuskich i pracach naszych etnografów deklarujących tę orientację metodologiczną. �Tradycja metodologiczna kultury poprzez rzeczy synchwniczne ujęcie kultury skala mi/kro sp<JłecznGśćlookalna, etniczna, naif{)dowa cechy kultury powojennej etnografii polskiej 69 kultura poprzez p~ocesy diachfiOnlCZneujęcie kultury skala makro kultura ludzk,a ptr'awa kultury Zakres wymienionych kolejno cech a:nalizy, j'akiecharakt,eryzują każde z 'Podejść badawczych, częściowo IIlI8 :siebie zachodzą, .rup.dwie iPi€['wsze cechy w każdej z kolwmn nie są r,o:Złączne(badanie !kultury poprzez re:eczy i obraz 'kultury oraz badanie kultury :poprzez procesy i ,diachroniczne ujęcie). Chodzi mi jednak o wsk8JZanie chaTia'kteru zaintetresowani'a kulturą w obu przypadkach, ·azatem ,o wykaz,a!nie, :iż w każdym z tych dwu sposobów wp.rawiania nawki o kulturze inny wybiera się 'Przedmiot zainteresowań ,i inną interprebację, powstając przecież w tych samy'ch gralnicach, w granicach refleksji ,o kulturze. Odmi'en.no:ść tej refleksji w ewolucj'auiźmie współczesnym stanowi, w moJej O!pini:i, dodatkowy i szczególny argument, by dokonać .głębszej anahzy d~~S'iejszych wersji ewolucjonistycznej te,orii kultury. Katanyna Kaniowska IVIETHODOLOGICAL TRADITiON OF THE POST-WAR AND EVOLUTIONISM POLISH ETHNOGRAPHY (Summary) The article is a paT·t of a more comprehensive'1ext on evolutionisti(; aOld so(;iobiological concepts of (;u!tu ~'e. Both trends are sit'uatcd within a different {)oncepton' ni culture then tho.,e common for Polish ethnography. Anglo-Saxon ethnolDgy. e'pe(;ially .!\nwriC<lI! anthropology, places interpretations of culture also within the ;;('rspecli \'c uf the achievemenls of natural s(;ienC'es. Such references have not bee:1 macie ill PoJi,h elhno,(raphy so far, but altho';ligh the lack of interests in ;-;0ciobiology i:i uilderstand,lble, cvolutionism has not been known and commented upon since the turn of the 19th (;entury, for it has not found favourable conditions in Polic;h eth:lO~raphy. There are various reasons for this phenomenon, mainly poliUc.al (;onditions of the dev(;lopment of social s(;ionccs i·n the posit-war Poland i.ud certain traditions of Polish ethnology which resulted in the lack of interest in evolutionism. The article attempt., at pre,enting (;onditioll.s which caused the above-mentioned Ijck of i:1tcrest in evolutionnistic cthnology within the domain of Palish ethnography. � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/294c0d4db93b46bac35fe246a78fbba9.pdf 7a36b57d15db5aeba79beb99b20aa79a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2811 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2619 Title A name given to the resource Koniec etnologii czy koniec wieku etnologii - garść wróżb u progu nowego wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.96-105 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Koniec etnologii czy koniec wieku etnologii - garść wróżb u progu nowego wieku J a n u s z Barański Z pewnego punktu widzenia mijający wiek można by uznać, obok paru innych charakterystycznych jego wyznacz­ ników, za wiek etnologii - i to w podwójnym sensie. Przeży­ ła ona bowiem wtedy i schyłek pewnego etapu swego rozwo­ ju, i swą świetność. To w tym wieku na dobre zanikły trady­ cyjne nieelitame kultury, którymi etnologia się karmiła, to w tym wieku dopełnił się proces kształtowania się narodo­ wych tożsamości, dla którego etnologia była wspomagają­ cym narzędziem, to w tym wieku zakończył się okres trwają­ cego kilka stuleci kolonializmu, który dawał głównemu jej nurtowi polityczną sankcję. Z drugiej strony, w tym wieku okrzepła etnologia w dojrzałej i unikalnej formie, której pod­ stawy dał zresztą emigrant z Polski, Bronisław Malinowski. Czy zniknięcie wspomnianych komponentów etnologii ozna­ cza kres możliwości wykorzystania unikalności jej perspek­ tywy - oto inaczej nieco sformułowany tytułowy problem. 1 Od Levy-Bruhla do Baudrillarda W wydanym niedawno zbiorze klasyki postmodernizmu znalazło się miejsce także dla Jeana Baudrillarda, krytyka współczesnego społeczeństwa i kultury. Ponieważ całe dzie­ ło francuskiego badacza jest dogłębnie przeniknięte antropo­ logiczną wyobraźnią, mały ten przekład jest dla etnologa do­ brą okazją, by zaczerpnąć haust świeżej myśli z przesłania mistrza. Już tylko ta jedna wypowiedź daje dowody owej wy­ obraźni, czego efektem są dwa teoretyczne koncepty, sięgają­ ce do samych trzewi antropologicznej wizji świata - choć sam autor odżegnywałby się zapewne od takiej kwalifikacji. Jeden z tych konceptów to właściwie główny nurt syste­ mu Baudrillarda, projekt hiperrzeczywistości, rzecz znana szeroko i powszechnie komentowana. Cóż etnologicznego w tej wizji człowieka i jego świata? Otóż, w wymiarze metodologicznym jest to postawa owe­ go outsidera, składająca się na etnologiczny oręż, który każ­ dy rasowy etnolog dumnie prezentuje i co stanowi o jego wy­ jątkowości i odrębności. Zgoła wzorcowa Straussowska „astronomiczna" perspektywa, która pozwala samemu myśli­ cielowi patrzeć na siebie i swą kulturę z maksymalną dozą krytycyzmu. Tutaj zresztą dotrzymuje Baudrillard kroku nie­ którym postmodernistycznym antropologom, którzy umknęli tekstualistycznej sieci, jak na przykład Paul Rabinów określa­ jący swą postawę jako kosmopolityczną. W wymiarze teore­ tycznym natomiast są to rozmaite odniesienia do wcześniej­ szych podejść, z którymi etnologia się identyfikuje, mimo że pochodzą czasem z nieco innych dziedzin humanistyki i na­ uk społecznych. Można wręcz mówić o ich rozwinięciu, choć 2 3 96 Baudrillard nie nazbyt często przyznaje się do konkretnych inspiracji. Bardziej mamy tu do czynienia z wypadkową ogólnej ewolucji myśli XX wieku, która w najbardziej brze­ miennej formie okrzepła w postaci myśli postmodernistycz­ nej. Jak wiadomo, antropologia z jej ustaleniami, dotyczący­ mi głównie kryzysu przedstawiania, stała się jednym z inspi­ rujących impulsów tej idei i dostarczycielem argumentów dla jej tez. Rozwinięcia jakich to antropologicznych podejść do­ patrzyć się można u Baudrillarda? Autor przedstawia oto metaforę mapy i terytorium, znaną zresztą przynajmniej od czasów szkoły General Semantics. Tam mapa oznaczała język, terytorium - rzeczywistość, a na­ czelna teza mówiła oczywiście o językowym obrazie świata i uzupełniała zbiór innych podobnych podejść, jak hipoteza Sapira-Whorfa czy późniejszy kognitywizm. O ile jednak w ujęciu Korzybskiego, twórcy szkoły, terytorium widziane było dzięki mapie właśnie, Baudrillard powiada, że nie ma już więcej podziału na mapę i terytorium, nie potrafimy już ich nawet rozróżnić: nie chodzi już ani o mapę, ani o teryto­ rium. Coś zniknęło, mianowicie zasadnicza różnica między tym, co przysparzało tyle uroku abstrakcji. Różnica odpowie­ dzialna za poezję mapy i urok terytorium, magię pojęcia i czar rzeczywistości (...). Żadnego odtąd zwierciadła natury i zjawisk, rzeczywistości i pojęcia. Oto rozpada się na na­ szych oczach podział na zmysłowe i racjonalne, rzeczywiste i wyobrażone, konkret i abstrakcję, empirię i metafizykę, po­ zostaje tylko wszechogarniająca symulacja, rozkruszająca fundament myśli europejskiej, po której pozostaje jedynie bezład odłamków i wciskający się wszędzie pył. I Baudril­ lard, i inni przedstawiciele postmodernizmu spotykają się z krytyką takiej oceny kondycji ponowoczesnej. Wydaje się wszakże, że krytyka ta ma tylko ograniczone zastosowanie. 4 5 Nie wdając się w filozoficzne dywagacje z dziedziny logi­ ki i teorii poznania, można zauważyć, że podejście to nie jest całkiem obce, jak się rzekło, etnologicznej tradycji teoretycz­ nej. Stwierdzenie bowiem końca dotychczasowych ontologicznych, poznawczych, logicznych, wreszcie semantycz­ nych wektorów myśli europejskiej, a więc także owej anali­ tyki wspomnianych powyżej binarnych opozycji racjonalno­ ści, przeto i końca dotychczasowej wizji kultury, przesuwa nas niejako do czasów i terytoriów dosyć odległych. Oto bo­ wiem ów brak podziałów na abstrakcję-konkret, naukę-magię, pojęcie-znak itd. stwierdzano przede wszystkim w rejo­ nach odległych od kultury europejskiej, w tzw. niepiśmien­ nych kulturach pozaeuropejskich oraz kulturach nieełitarnych warstw społeczeństw Starego Świata, do których zaliczano powszechnie przede wszystkim kulturę ludową. Klasyk etno­ logii Lucien Levy-Bruhl, czyniąc z europejskich kanonów 6 �myśli miarę logiczności, zwykł mówić o logikach obcych jako prelogicznych, takich, co to nie znają, w Europie znanych przynajmniej od czasów Stagiryty, kategorii pozwalających odróżnić istotę od przypadłości, ideę od przedmiotu itd. Tam to ogólne było równocześnie szczególnym, jednostkowe zbiorowym, materialne duchowym, czego najlepszym dowo­ dem magia, owa protonauka, spójne narzędzie wyjaśniania świata i panowania nad nim. Levy-Bruhl zastrzegał się wszakże, że prelogiczny nie znaczy -jak to widzieliśmy - an­ alogiczny (daje istotnie szereg tego przykładów - przyp. JB), nie uchroniło go to jednak od krytyki takiego postponu­ jącego podejścia wobec „dzikich". Synonimicznym określe­ niem tej prelogiczności była umysłowość mistyczna. W wy­ danych pośmiertnie pismach znajdujemy takie oto stwierdze­ nie: nie istnieje umysłowość pierwotna, którą dałoby się odróżnić od innej poprzez dwie dla niej typowe cechy (mistyczność i prelogiczność). Istnieje natomiast umysłowość mi­ styczna, która jest bardziej obecna i łatwiej rozpoznawalna pośród 'ludów pierwotnych' niż w naszych społeczeństwach, jest jednak obecna w każdym ludzkim umyśle} 1 Wydaje się, że hiperrzeczywistość opisywana przez Baudrillarda to taka współczesna odmiana mistycznej partycypa­ cji, którą Levy-Bruhl widział głównie pośród wyznawców magii deszczu i herosów założycielskich mitów, my możemy wyśmienite jej przykłady wskazać w magii kina i postaciach herosów komiksu. Nieszczęście Levy-Bruhla polegało tylko na tym, że ze swą koncepcją i sposobem jej przedstawienia niezbyt fortunnie pojawił się na rynku naukowych idei - za wcześnie. Baudrillard przyszedł w sam czas, a jego myśl doj­ rzała wraz z dojrzewaniem epoki. Drugi powód, dla którego uznać można Budrillarda za kontynuatora etnologicznej myśli, to ontyczny status, jaki przydaje on owej hiperrzeczywistości. Ponieważ jest ona sui generis światem przedstawionym, pędzi ona żywot semiotyczny, coś na kształt mitu Barthesa, gdzie Baudrillardowska symulacja to ów Barthesowski drugi łańcuch znaczenia. I kiedy jeden mówi o kolejnych łańcuchach semiotycznych, drugi powiada o szczeblach symulacji, np. o Disneylandzie jako o symulacji trzeciego rodzaju: Disneyland istnieje po to, by ukrywać, że Disneylandem jest cały „realny" kraj, cała „realna" Ameryka} Roland Barthes nie zalicza się formal­ nie do klanu etnologów, zajmował się jednak materią stricte etnologiczną, mitem, choć był to „mit współczesny". Wszela­ ko badacz ten wywarł tak wielki wpływ na zachodnią socjo­ logię kultury, zwłaszcza amerykańską, a także na polską et­ nologię, że również i z tych powodów wpisuje się w szeroko rozumianą antropologiczną tradycję. 9 10 1 Przytoczone powyżej argumenty miały zaświadczyć 0 ważności myśli Baudrillarda dla etnologii, a więc i zachę­ cić etnologów do studiów nad nim. Jego prace wciąż są mało znane w Polsce, zapewne dlatego przede wszystkim, że nie ma właściwie przekładów jego pisarstwa, choć tłumaczone jest ono systematycznie na angielski, co stwarza - rzecz jasna - jakieś możliwości. A jest to prawdziwa skarbnica interpre­ tacji kultury współczesnej, zwłaszcza prace wcześniejsze, w których badacz mierzy się z rzeczami tak zwyczajnymi 1 tak ważnymi zarazem, jak np. kultura materialna czy kultu­ ra konsumpcyjna. Co innego jednak w wypowiedzi Baudrillarda jest na uży­ tek poniższych uwag najważniejsze. Najważniejsza bowiem 12 jest jego diagnoza kondycji etnologii, niezwykle krytyczna, ale i niezwykle celna. Etnologia i antyetnologia Trzeba stwierdzić, że autor Le Systeme des objets pojmuje zakres etnologii na sposób tradycyjny, a więc wąski, zbyt wą­ ski, by jego krytyczne argumenty mogły się odnieść do cało­ ści dyscypliny. Mianowicie etnologia to żywioł owych poszu­ kiwaczy kulturowych osobliwości i starożytności, którzy zwy­ kli jednak je dostrzegać dopiero w momencie ich śmierci. Co więcej, stwierdza on, że ta śmierć jest etnologii do życia nie­ zbędnie potrzebna: Aby przeżyła etnologia, musi umrzeć jej przedmiot} Innymi słowy, etnologia pojawia się wtedy do­ piero, kiedy ów „dziki" Indianin czy „prosty" chłop odsyłani zostają do getta czy też zamknięci w rezerwacie - dosłownie lub w przenośni. Dotyczyć to ma w szczególności etnologii dziś, która już nie może wyruszać na eksplorację tych dzikich, bo ich po prostu nie ma. Stwarza natomiast niejako swój przedmiot, za cenę jednak jego uśmiercenia, to znaczy pozba­ wienia pierwotnej oryginalności i autentyczności. Oddzielenie filipińskich Tasadajów od reszty świata kordonem sanitarnym jest wyrazistym przykładem takiej właśnie świadomości etno­ logów o uśmiercających właściwościach ich samych: widzieli już nieraz, Że w kontakcie z nimi tubylcy natychmiast się roz­ kładają jak mumia na świeżym powietrzu. Stwierdza przy tym jednak Baudrillard, że właściwie diagnoza ta dotyczy nie tylko etnologii: może cała nauka znajduje się na owym para­ doksalnym stoku, na który skazuje ją zanikanie jej przedmiotu w akcie rozumienia} Etnologia byłaby więc przykładem skrajnym uśmiercającej właściwości wszelkiego aktu pozna­ nia, bo najbardziej bolesnym, uśmierca się tu bowiem czło­ wieka, a nie zwierzęta czy związki nieorganiczne. 7. 14 5 Warto więc zwrócić uwagę, że etnologia nie po raz pierw­ szy wywoływana jest do tablicy, niczym łobuziak z ostatniej ławki, który najwięcej rozrabia - po czym nic nie wie, i - co gorsza - nie ma nic na swoją obronę. Kiedyś Leszek Kołakow­ ski okrzyknął ją najbardziej europejską z nauk, którą to cechę ma zaszczyt reprezentować jakoby dlatego, że nigdzie indziej jej nie wymyślono, tylko w Europie. Warto zadać przeto pyta­ nie, czy fizykę lub - na przykład - archeologię wymyślono po­ za Europą, np. w Japonii - oczywiście nie. W tym znaczeniu nie ma czegoś takiego jak japońska fizyka czy etnologia. Są one z gruntu europejskie, choć uprawia się je także i tam, i ro­ bią to Japończycy, choć zabarwione są one lokalnym kolory­ tem. W swych podstawach każda nauka polega przecież na zbiorze działań, które poprzez obserwację, definiowanie, wnio­ skowanie etc. prowadzą do skonstruowania teorii wyrażonej poprzez odpowiednio sprecyzowane pojęcia, których tworze­ nie również obwarowane jest pewnymi zasadami, podobnie jak i uzasadnianie twierdzeń itd. itd. A wszystko to są pomysły eu­ ropejskie. Ponadto, stworzenie takiej konstrukcji nie byłoby możliwe bez fundamentu dwuwartościowej logiki, która nie od Konfucjusza pochodzi, ale od Arystotelesa. Etnologia tyleż sa­ mo jest europejska, co właśnie fizyka i archeologia, chemia i historia sztuki, a przypisywanie jej jakiejś szczególnej wyjąt­ kowości w tym względzie sprawia, że jedni wynoszą ją do łask, inni natomiast traktują z lekceważeniem. Dobrym przykładem tego ostatniego podejścia jest właśnie opinia Baudrillarda, 16 97 �która - paradoksalnie - jest i trafna, i nietrafna. Jest ona bo­ wiem trafna w odniesieniu do części tylko etnologii, tej od owych zbieraczy osobliwości i starożytności, nietrafna nato­ miast w odniesieniu do całej dyscypliny. To drugie wzięło się z nieznajomości definicji, a więc i nie­ znajomości zakresu etnologii. Baudrillard zdaje się pojmować etnologię tak, jak to przedstawiają zapewne wszystkie leksy­ kony świata: termin używany często równorzędnie i zamiennie z etnografią, lub na oznaczenie nauki zajmującej się porównawczo-teoret. studiami nad kulturami gł. tzw. społeczeństw niecywilizowanych. Wdzięczny leksykonowy skrót gł. jest tu dobitnym wyrazem schizofreniczności takiej definicji. Cóż to bowiem znaczy gł. tzw. społeczeństw niecywilizowanych: że może po części także tych cywilizowanych; a jeśli tak, to w ja­ kim mianowicie zakresie? Coś więcej wiedzą na ten temat sa­ mi etnolodzy, jednak laik, sięgający po wiedzę do leksykonu, oglądający popularnonaukowe filmy, czytający podróżniczą literaturę itd., nie rejestruje już nawet tego gl. W potocznej świadomości etnologia zajmuje się owymi społeczeństwami niecywilizowanymi, obcymi ludami, tradycyjną kulturą ludo­ wą itd., co potwierdzi zapewne każdy etnolog z własnego za­ wodowego doświadczenia. Jak widać, sam Baudrillard pre­ zentuje taką właśnie wiedzę na temat zakresu etnologii. Na czym polega więc trafność jego diagnozy? 11 Jest ona trafna właśnie w odniesieniu do tego wąskiego ro­ zumienia dyscypliny. Jeśli misją etnologii jest badanie i mumifikowanie wymierających form, to - istotnie - nie ma już cze­ go mumifikować. Tasadajowie byli bodaj ostatnimi - wszyscy inni zostali już wcześniej skutecznie uśmierceni: są to po­ śmiertni Dzicy: zamrożeni, hibernowani, wysterylizowani, za­ głaskani na śmierć, zmienili się w referencyjne simulacra, sa­ ma nauka zaś przeobraziła się w czystą symulację. Rezerwa­ ty, skanseny, muzea, parki tematyczne to świat po etnologu, to symulowana rzeczywistość, hiperrzeczywistość, która według Baudrillarda rozciąga się jeszcze dalej, właściwie to jest wszę­ dzie. I na dobrą sprawę nie ma już samej etnologii, pozostała tylko jej spadkobierczyni, antyetnologia, której zadaniem jest szpikowanie wszystkiegofikcyjnymiróżnicami i fikcyjnymi Dzi­ kimi, aby ukryć przed nami, że cały nasz świat zdziczał, to zna­ czy, że spustoszyła go różnica i śmierć.™ ls 19 Dodajmy więc, że antyetnologia robi coś więcej jeszcze. Antyetnologia mianowicie nie tylko mumifikuje to, co nie zdążyło się rozpaść od ukąszenia etnologii, bo robi także coś zgoła przeciwnego - klonuje. To nie uśmiercanie jest cechą wyróżniającą etnologii, bo, jak sam Baudrillard przyznaje, być może uśmiercają wszelkie nauki, a klonowanie właśnie. Choć i tu nie jest ona samotna, dzieli bowiem tę umiejętność przynajmniej z inżynierią genetyczną. Tak więc tam, gdzie te rezerwaty czy skanseny, którymi mogą wszak być i całe re­ giony, zamieszkują żywi ludzie - tam miał miejsce udany za­ bieg rozmnożenia wegetatywnego za sprawą etnologów. Tam gdzie urzędnik pospołu z kucharką i rolnikiem wdziewa­ ją raz na jakiś czas strój swego regionu, by pójść do kościo­ ła, spotkać się na deskach estrady, wystąpić w telewizji, pójść na wesele - tam mamy ciągłość fenotypu. Tak przynajmniej często wydaje się i zaludniającym te skanseny, i antyetnologom. Dochodzi i do tego, że antyetnolodzy badają jako pier­ wotne, oryginalne i autentyczne coś, co sklonowało poprze­ dnie pokolenie antyetnologów, miłośników folkloru czy eg­ zotyki, społeczników. Mechanizm to łatwo obserwowalny 21 22 9H na rodzimej antyetnologicznej niwie: etnolodzy nieuchronnie stają się w ten sposób działaczami i instruktorami kulturalny­ mi, a cała rzecz przypomina gonienie własnego ogona. Nie znaczy to jednak, że etnolodzy takimi działaczami mają prze­ stać być - przeciwnie: czasami są oni najlepiej przygotowani do takiej roli. Chodzi tylko o to, by znieść stan pomieszania funkcji badacza i działacza, czemu sprzyja wspomniany me­ chanizm uśmiercania-klonowania. Jeśli etnolog nie jest po­ datny na zagrożenie rozdwojenia jaźni, może to być nawet ta sama osoba. O ile ma więc Baudrillard rację w odniesieniu do antyetnologii, że nie istnieje ona już jako nauka, lecz tylko jako pro­ jektor, w którego widmowym świetle żyjemy (my dodamy tu jeszcze jej funkcję klonowania), to nie ma jej w odniesieniu do etnologii „właściwej", czyli nauki o kulturze i kulturach umierający stanowią na szczęście zawsze znikomy procent w stosunku do żywych. Jeśli nawet projekt hiperrzeczywistości ma zastosowanie i do tejże etnologii właściwej, to w zu­ pełnie inny sposób i w zupełnie innym wymiarze. Podobnie zresztą jak i do innych dziedzin ludzkiej refleksji i ludzkiego życia, bo w pewnym zakresie etnologia pędzi przecież taki sam żywot jak historia sztuki, chemia i paleontologia, a obok zakupów i wizyt w galeriach składa się na całą klasę ludzkich form uprawiania życia. 23 Etnografia i antropologia Można zatem zasadnie stwierdzić, że jedną z form upra­ wiania etnologii w Polsce jest antyetnologia właśnie, którą jak się rzekło - da się właściwie sprowadzić do funkcji dzia­ łalności kulturalnej, zwanej u nas folkloryzmem. Wprawdzie jej główne ośrodki to muzea, skanseny, izby regionalne, ze­ społy folklorystyczne, kółka hafciarskie itd., „naucza" jej się także i w ośrodkach akademickich. Występuje ona bodaj naj­ częściej pod emblematyczną nazwą tradycyjnej etnografii, a jej adepci, zatrudniani w instytucjach typu muzeum etno­ graficzne, pouczają często, że etnografia to nauka o kulturze ludowej. Nie wyczerpuje to na szczęście całego zakresu ro­ dzimej etnologii. Jest bowiem i drugie pole aktywności etnologów. Na Za­ chodzie zwie się to krytyką kulturową, a uprawia sieją głów­ nie w ramach socjologii kultury i studiów kulturowych. Kry­ tykę kulturową interesuje szeroko rozumiana kultura współ­ czesna i jej przekrojowe, kontekstowe ujęcie. Spotyka się tu więc literatura z filmem, kultura konsumpcyjna z teatrem, re­ klama z muzyką, media z kulturą materialną, plastyka z par­ kami tematycznymi itd. W refleksji krytyki kulturowej wy­ czuwa się ponadto przeświadczenie o ważności kultury ma­ sowej, kultury popularnej, której - de facto - w głównej mie­ rze ona dotyczy. Jest to przy tym podejście gruntownie empi­ ryczne, czego nie można powiedzieć o zainteresowaniach ro­ dzimej socjologii kultury. Ponadto, wspomniana przekrojowa perspektywa zbliża ją do tradycji myśli etnologicznej, dla której na codzienną strawę składały się tak różnorodne dzie­ dziny ludzkiego bytowania, że owo całościowe, „astrono­ miczne" widzenie człowieka i kultury etnolodzy mają (lub powinni mieć) we krwi. W głównym bodaj periodyku pol­ skiej socjologii kultury, Kulturze i Społeczeństwie, tematyki takiej jednak prawie nie ma, a jeśli już, są to raczej rozprawy teoretyczne. Studia kulturowe, inny nurt krytyki kulturowej, nie istnieje w Polsce jako odrębna dyscyplina. �Tę lukę wypełnia za to ów drugi nurt etnologii, którego emblematem jest antropologia współczesności. To właśnie w ramach tej antropologii uprawia się taką właśnie krytykę kulturową. Tematy - podobnie jak wyżej, choć odmienne często ujęcia teoretyczne. W tym względzie zresztą uznać na­ leży jej znaczną oryginalność i niezależność. Dopracowała się ona bowiem własnych koncepcji teoretycznych, choć rzecz jasna - nie bez wpływu z zewnątrz. Warto jednak zwrócić uwagę na to, że na przykład inspiracje Bachtinowskie, Barthesowskie czy semiotyki tartuskiej pozwoliły na podjęcie „współczesnych" tematów jeszcze zanim prace z te­ go kręgu zostały przyswojone na przykład w Ameryce - zre­ sztą nie przez etnologów, ale raczej socjologów. Główną trybuną wypowiedzi tego nurtu jest od lat Polska Sztuka Lu­ dowa. „Konteksty", kwartalnik, który nie stroni przecież od innej, również tej antyetnologicznej problematyki. 24 25 Mimo wielkich zasług dla rodzimej etnologii nurt ten cierpi jednak na jedną, nie przezwyciężoną dotychczas sła­ bość. Większość prezentowanych w nim podejść ujmuje wytwory kultury w ich autonomii, niejako statycznie, unie­ ruchomione, a nawet cokolwiek martwe. Tak jakbyśmy mieli do czynienia ze swoistym fatum semiotycznej kate­ gorii „tekstu" w połączeniu z postmodernistycznym „czyta­ niem" kultury, co w efekcie daje projekt czytania tekstu kultury przez badacza, tekstu, który jakby zakrzepł w zna­ czeniach wraz z wysychaniem drukarskiej farby czy jakie­ gokolwiek innego nośnika sensu. A tak nie jest. Kultury nie da się sprowadzić do jednolitego tekstu, bo są tu także dy­ namiczne obrazy, wielogłos wypowiedzi jednostek i grup, rozmaite kolorystyczne odcienie. Tymczasem wydaje się, że mamy tu właśnie do czynienia z inną nieco odmianą uśmiercania przedmiotu badań: analizowana tu reklama, l i ­ teratura, plastyka czy kino „nie żyją" w sensie społecznym. Odnajduje się oczywiście rozmaite archetypy i wątki, struktury i mity, nie wiadomo jaka jest jednak tych treści recepcja. Czy i jak użytkownik jakiegoś wytworu mu ule­ ga, co o nim sądzi, jakie ma on dla niego znaczenie, jaka jest hierarchia tych znaczeń. Obrazy filmowe, dzieła sztu­ ki, przedmioty materialne, a nawet sceniczne gesty zostają tu przez badacza skutecznie skrępowane więzami orientacji teoretycznej, unieruchomione, a przecież ich użytkownik, człowiek, porusza się wciąż, i ciałem, i duchem: słucha muzyki, ogląda reklamę, jeździ samochodem, odziewa się i spożywa - użytkuje więc jakoś to wszystko i sam przypi­ suje temu jakieś znaczenia. Badacz zapomina tutaj, że prócz kulturowej materii winien widzieć też i samego czło­ wieka, a raczej winien widzieć syntezę obojga, bo żaden z tych członów nie może istnieć bez drugiego. Dotyczy to także piszącego te słowa, któremu również nie udało się wyjść poza taką statyczną perspektywę. Krótko mówiąc, odczuwa się niemal kompletny brak „tra­ dycyjnych" etnograficznych narzędzi, które - wydaje się popadły w niełaskę: kwestionariusza, obserwacji czy audio­ wizualnych technik utrwalania źródeł. Także ich wywoływa­ nia. Odnosi się wrażenie, że wraz z porzuceniem zakresu za­ interesowań tradycyjnej etnografii zaniechano również i tra­ dycyjnych, choć świadczących o swoistości dyscypliny me­ tod pozyskiwania źródeł. To ten właśnie brak codziennego, społecznego, praktycznego wymiaru dziedzin kultury cieszą­ cych się zainteresowaniem antropologii współczesności spra­ wia, że jej prace mają często impresyjny i intuicyjny charak­ ter, gdzie panoszą się rozmaite figury myśli, ideologie, war­ tościujące nastawienia. Zwłaszcza w odniesieniu do zjawisk kultury masowej da się zaobserwować nieco redukcjonistyczne nastawienie, które trąci czasem postmarksowską perspek­ tywą, tą w wydaniu, jakże przecież zasłużonego dla badań mass-kultury, Barthesa. Chwalenie cudzego Odrębny nurt, w ramach tego większego, to metodolo­ giczna krytyczna autorefleksja, która także zrodziła się z ro­ dzimych inspiracji, wszelako silnie podbudowana tzw. meto­ dologiami historycznymi. Trzeba przy tym stwierdzić, że podobne prace na przykład amerykańskich antropologów postmodernistycznych zaczęły ukazywać się na dobre dopie­ ro w drugiej połowie minionej dekady. Wprawdzie taki wpły­ wowy jej przedstawiciel jak James Clifford publikował już w tym duchu w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych, jed­ nak główne jego dzieło z tego zakresu ukazało się w roku 1988. Wspomnieć więc warto przynajmniej przełomowy wręcz głos Robotyckiego i Węglarza, Chłop potęgą jest i ba­ sta, gdzie autorzy dokonali wzorcowej dekonstrukcji schema­ tów interpretacyjnych kultury ludowej, wykazując ich zmityzowany, figuratywny charakter. 26 27 Niestety jednak, niedługo potem przybiła do naszych sło­ wiańskich brzegów amerykańska postmodernistyczna fala, która skutecznie stłumiła rodzimą, utrzymaną w podobnym duchu refleksję. My natomiast zafundowaliśmy sobie kalifornizację naszej przaśnej, ale przecież własnej i oryginalnej et­ nologii: chodzimy wprawdzie po polskiej ziemi, ale głowy mamy jakby zanurzone w wirtualnym smogu Los Angeles. Co więcej, czytając niektóre prace polskich etnologów zain­ spirowane ustaleniami postmodernistycznej antropologii na temat rozmaitych native people, odnosi się nieodparte wraże­ nie, że mamy oto do czynienia ze zjawiskiem pokrewnym klonowaniu, zjawiskiem stanowiącym przy tym - paradoksal­ nie - samo jądro postmodernistycznej krytyki. Uprawiane tam bowiem pisanie (czytanie etc.) kultury jawi się już nawet nie jako tworzenie wirtualnej rzeczywistości, lecz zwyczajnej fikcji, gdzie mocą osobliwej logiki podstawiania zamienia się tylko miejscami Samoańczyka z Wielkopolaninem i tworzy w ten sposób rodzimą postmodernistyczną antropologię. Im­ puls Węglarza-Robotyckiego nie został dostatecznie rozwi­ nięty, sam zaś Robotycki wziął później stronę Clifforda, ale podjął też na szczęście i Baudrillardowskie inspiracje a więc jeszcze nic straconego. Wydaje się więc, że mamy do czynienia z dwoma postmo­ dernistycznymi nurtami w łonie nauk społecznych, które mo­ głyby być dla polskiej etnologii interesujące i inspirujące. Niech rzucone powyżej, nieco mimochodem, dwa nazwiska, Clifforda i Baudrillarda, symbolizują te nurty. Jest więc owa amerykańska antropologia postmoderni­ styczna, znana przede wszystkim dzięki publikowanym na ła­ mach „Kontekstów" kolejnym rozdziałom The Predicament Clifforda, a ostatnio dzięki wydanej stosownej antologii te­ kstów. Nic w tym dziwnego, bo w sposób naturalny nieja­ ko, również z racji pokrewieństwa dyscyplin, nurt ten winien być nam najbliższy. W końcu na całym świecie fizycy z jed­ nego kraju dzielą się myślą z fizykami z innego kraju, podob­ nie czynią historycy, farmaceuci i paleontolodzy. Świat się 28 99 �jednak zmienia, zmienia się też nauka i zdarza się, że do roz­ wikłania paleontologicznej zagadki potrzeba fizyka lub bio­ logowi bardziej przydatna okaże się rada chemika niż innego biologa. To już bodaj książkowy przykład zjawiska interdy­ scyplinarności: wszak nikt nie kwestionuje istnienia takiej odrębnej dyscypliny jak biochemia, choćby nie miała ona na­ wet formalnej reprezentacji w akademickiej strukturze. Dalej, z nieco bliższych rejonów, taka anglojęzyczna nomenklatura dyscyplin jak cognitive science, communication studies, cul­ tural studies (nazwa tłumaczona tutaj jako „studia kulturo­ we") nie ma bodaj odpowiedników w polskim nazewnictwie, bo nie ma odnośnych kierunków akademickich. A te wła­ śnie kierunki w systemie nauki zachodniej to rezultat pogłę­ biającej się interdyscyplinarności, w której najcenniejsze jest to, że porzuca się krępujący gorset tradycyjnych zakresów poszczególnych dyscyplin, by umożliwić rozkwit nowych dziedzin refleksji. Nie zawsze jest to jednak konieczne, podobnie jak nie zawsze konieczne są zmiany w nazewnic­ twie. Chodzi bowiem przede wszystkim o to, by nie trzymać się sztywno utartych szlaków uświęconych tradycją, bo te mogą oczywiście prowadzić na manowce. Podążanie więc za drogowskazem z napisem antropologia może nie wystarczyć. Same wyliczone powyżej dyscypliny są dobrym tego przy­ kładem. Ponadto, powstały one także między innymi z antro­ pologicznych inspiracji i - swoistym rykoszetem - bywają in­ spirujące dla samej antropologii. Nie potrzeba jednak sięgać do przykładów z przyrodoznawstwa czy nie istniejących u nas dyscyplin. Lepiej znanym przykładem jest historia. Et­ nologia staje się tutaj w ostatnich latach niezwykłym źródłem inspiracji dla historyków, którzy sięgają po etnologiczne mo­ nografie, na których opierają swe studia nad rozmaitymi spo­ łecznościami historycznymi. Mamy więc i etnohistorię, a słynne dzieło Le Roy Ladurie o średniowiecznej wiosce he­ retyków nie jest jedynym przykładem świadczącym o tym jak płodna jest to inspiracja. przykładem rodzimej wersji poststrukturalizmu, który nazy wany bywał także orientacją strukturalno-semiotyczną, choć niewiele już miał wspólnego ze strukturalizmem Straussów skim. Zapewne właśnie owo poststrukturalistyczne konte kstowe rozumienie kultury zaowocowało zmianą tytułu wspomnianego wcześniej periodyku Polska Sztuka Ludowa na „Konteksty" . Na uwagę zasługuje jednak nade wszystko fakt, że polska myśl etnologiczna, choć pozostająca w znacz­ nej izolacji od reszty świata, wywodziła z wcześniejszych nurtów konkluzje i postulaty zbieżne z tymi zachodnimi, o ty­ le przy tym wartościowe, że ilustrowane własnym materiałem empirycznym. Ta zbieżność z podobnymi dekonstrukcyjnymi przedsięwzięciami na Zachodzie jest potwierdzeniem jej traf­ ności, skoro niejako naturalnie, bez „podpierania się" obcymi autorytetami, dążyła w tym samym kierunku. Istotna wszak­ że różnica w tych poststrukturalnie zorientowanych zaintere­ sowaniach kulturą współczesną pomiędzy myślą polską a za­ chodnią polegała na tym, że u nas wyrażali je etnolodzy, tam - socjologowie. Otóż wydaje się, że polskiej etnologii w większości pro­ blemów dalej do amerykańskiej antropologii niż do historii, także dalej niż do socjologii kultury, studiów kulturowych itd. Nie chodzi tu - rzecz jasna - o problemy metodologicz­ ne, bo te dzielimy z innymi antropologiami, podobnie jak i z całą humanistyką. Chodzi o empiryczny zakres problema­ tyki. To prawda, że w czasach sprzed antyetnologii, w cza­ sach badania kultury chłopskiej, Boas czy Malinowski, bada­ jący „dzikich", mogli być i byli inspirujący dla badaczy „na­ szych dzikich", bliższych i dalszych, zwykle wszelako tych słowiańskich. Dziś, gdy „nasi dzicy" wymarli lub pozostały po nich co najwyżej tylko klony, doświadczenia Rice gangu i innych z Maroka czy Meksyku naprawdę mają - oględnie mówiąc - ograniczone dla nas znaczenie. Przykładanie zaś maoryskiej miary do Krakowiaków byłoby po prostu śmie­ szne. Na szczęście nie dochodzi do tego zbyt często, a rodzi­ mi postmoderniści znajdują się na etapie komentowania usta­ leń amerykańskich kolegów. Wspomniane klony, jedyne „tu­ tejsze" odpowiedniki „tamtejszej" problematyki, dają się ba­ dać, ale z innych nieco pozycji. Kapitalny przykład zastosowania rodzimej wersji przekła­ du kulturowego dał swego czasu Zbigniew Benedyktowicz. Rzecz dotyczyła stereotypu, który, traktowany wcześniej pra­ wie wyłącznie w kategoriach etnicznego i społecznego dy­ stansu, uchwycony został tym razem w swej symboliczności. Dopiero ten zabieg pozwolił wyjść poza typ wyjaśniania ro­ dem z klasycznego ewolucjonizmu i psychologizmu, posługu­ jącego się takimi określeniami opisania tego zjawiska jak au­ tomatyzm, przesada, uproszczenie etc. Skutkiem tego było przeniesienie i kategorii stereotypu, i kategorii symbolu na zu­ pełnie nowy poziom abstrakcji, wskazanie zupełnie nowego horyzontu interpretacyjnego, praktycznym zaś pożytkiem dla dzieła międzykulturowego dialogu - dostarczenie lepszego narzędzia rozumienia „obcości". Można więc powiedzieć, że problem przekładu kulturowego, postawiony w tak dojrzały teoretycznie i metodologicznie sposób, że mogą uczyć się ze sposobu jego naświetlenia inni, pojawił się na naszej ziemi do­ brych parę lat przed postmodernistyczną falą. I znów, sam wspomniany autor poddał się tej fali niedługo potem. 29 30 W tej konkretnej tematyce, postantyetnologicznej, prócz wspomnianego wystąpienia Robotyckiego i Węglarza, wspo­ mnieć warto inny alians, tym razem Robotyckiego z Czają, którzy odsłonili niegdyś mechanizm tworzenia zmistyfikowanej ludowości. Praca ta, jak i kilka innych, była zresztą 31 100 32 Należy wtedy stwierdzić, że sugestie amerykańskich kole­ gów płynące z badań na Bali czy w Meksyku mogą mieć tyl­ ko ograniczone zastosowanie do badań naszych folklory­ stycznych klonów czy dziedzin kultury nie sklonowanych. Porównanie możliwe jest w każdym razie nie w tych teore­ tycznych i metodologicznych wymiarach, które skłonni są wymieniać niektórzy polscy komentatorzy. Tak na przykład problem przekładu kulturowego, najważniejszy bodaj, tak eksponowany w tym podejściu, wydaje się kwestią zgoła marginalną, a przynajmniej jest to po prostu problem innego gatunku. Polscy etnolodzy bowiem, wybierając się na bada­ nia do Lasowiaków, skinheadów czy akwizytorów kosmety­ ków, pozostają wciąż w tej samej kulturze narodowej, prze­ mieszczają się tylko do jednego z jej symbiotycznych czło­ nów. Nie muszą poznawać zupełnie obcego języka, wiary, ja­ skrawo odmiennych obyczajów etc. 33 Jeśli chodzi natomiast o problematykę z zakresu krytyki kulturowej, uprawianej w ramach antropologii współczesno­ ści, problem przekładu to głównie sztuka przekodowania, deszyfracji jakichś tekstów, rozumianych tutaj szeroko, semiotycznie. Podniecanie się więc filozoficzną różnią jest czymś zgoła na wyrost. �Etnologizacja poza etnologią Wydaje się, że inspiracji innym nurtem postmodernistycz­ nym w humanistyce i naukach społecznych polska etnologia dziś potrzebuje. Tym mianowicie reprezentowanym właśnie przez - wydawałoby się tak nieprzychylnego etnologii - Bau­ drillarda, z jego krytyką współczesnego zachodniego społe­ czeństwa, ale także Pierra Bourdieu, z jego propozycjami widzenia habitusu i stylów życia oraz logiki potoczności, Michela Certeau czy klasyki Henri Lefebvre'a, z ich analiza­ mi życia codziennego - formalnie socjologiczny, dużo jed­ nak bliższy najnowszej tradycji polskiej etnologii, tej z ostat­ nich kilku dekad, przynajmniej jej „reformatorskiego" nur­ tu. Nie tylko z racji tematyki, którą jest kultura Zachodu, a nie południowe wyspy, bo także przekrojowego podejścia, nastawionego na wskazywanie pewnych kulturowych rudymentów, pierwocin, wręcz pierwotności, a więc czegoś zgoła antropologicznego. 34 35 36 37 Dalej, brytyjskie środowisko socjologów kultury i bada­ czy z zakresu studiów kulturowych skupione wokół pisma „Theory, Culture & Society", z jego spiritus movens, Mike'em Feafherstonem, którego syntetyczne prace nawiązują do najważniejszych kulturowych problemów współczesnego świata: globalizmu i lokalizmu, estetyzacji i komodyfikacji, tożsamości kulturowej i rytualizacji konsumpcji itd. Spośród plejady innych badaczy tego środowiska warto wskazać przy­ najmniej na jednego - Michela Maffesoli, profesora Univer­ sity Rene Descartes, Paris V, ale również związanego z ośrodkami brytyjskimi. Jego praca o nowoplemionach jest klasycznym przykładem przejmowania przez inne dyscypliny tematyki etnologicznej. Fakt, że nie chodzi o plemiona No­ wej Gwinei czy Madagaskaru, lecz nowe plemiona Europy religijne, konsumpcyjne, ekologiczne itd. Wszystko to zaczy­ na dotyczyć w coraz większym stopniu i kultury europejskie­ go Wschodu. Francuski badacz ubolewa, że w czasach glo­ balnej socjologii nie ma komu się zająć małymi grupami, ty­ mi z kawiarni, rogu ulicy, stadionu. Wspomniana praca prze­ nicowana jest rozmaitymi etnologicznymi inspiracjami, a sam autor podkreśla wciąż, że interesuje go społeczno-antropologiczny wymiar zjawiska. 38 34 40 Przykład tego podejścia socjologa nie jest odosobniony, zwłaszcza w postmodernistycznie zorientowanej socjologii, gdzie podkreśla się postępujący schyłek wymiaru społeczne­ go na rzecz kulturowego we współczesnym świecie. Nie dzi­ wi więc ofensywa socjologów na kulturę właśnie, tradycyjny przedmiot zainteresowania etnologii, czego wyrazem jest znamienna wypowiedź Featherstone'a: Należałoby przypu­ szczać, że pojęcie społeczeństwa, tak ściśle związane z pań­ stwem narodowym, przestanie być głównym przedmiotem so­ cjologii.^ Istotnie, w jego pracach dominujące stało się poję­ cie kultury. Warto sięgnąć wreszcie także i za Ocean, gdzie „kulturą współczesną" również zajmują się głównie socjologowie. Czę­ sto i gęsto, a jakże, powołują się oni na klasyków etnologii, która znów okazuje się inspirująca dla innych właśnie. Tutaj także tłoczą się przykłady takich antropologicznie zorientowa­ nych peregrynacji socjologów, z których wymieńmy tylko Eri­ ca Rothenbuhlera monografię rytuału: od tego religijnego, po telewizyjny. Kultura nie znosi bowiem próżni. Jeśli w cza­ sach po Turnerze etnologom nie w głowie już takie głupstwa 42 43 jak rytuał, bo mają teraz ważniejszą misję - „pisanie kultury", co u nas oznacza często ni mniej, ni więcej tylko pisanie o cu­ dzym pisaniu o cudzej kulturze, to nic dziwnego, że w to miej­ sce wchodzi badacz z sąsiadującej dyscypliny. Widocznie do­ strzegł on to, co najważniejsze w postmodernistycznym pro­ jekcie: dowartościowanie kultur lokalnych i kultury popular­ nej, „mniejszych" tradycji i wszelkiej „obcości", odrzuconych przez uniwersalistyczne aspiracje modernizmu. By pójść tym śladem, nie wystarczy zaglądać przez ramię amerykańskim an­ tropologom na ich egzotyczne tematy. Jeśli już ktoś jednak szczególnie łaknie egzotyki i wszelakiej wielokulturowości, wystarczy wyjść na ulice dowolnego większego miasta, by zo­ baczyć „perski jarmark" żebrzących Cyganów, handlujących Ormian, muzykujących Ukraińców. Doskonała to okazja do zainicjowania badań na temat narastających w coraz mniej­ szym świecie problemów wielokulturowości. Wydaje się więc, że etnologia cierpi również, i to w skali globalnej, na jakąś trudno zrozumiałą obsesję samoograniczania się. Rzecz tę zauważono już dwie dekady temu. Miał mia­ nowicie wówczas miejsce proces, o którym pisał wspomniany wcześniej Zbigniew Benedyktowicz: podczas gdy dokonuje się etnologizacja innych nauk, nie podlega jej sama etnogra­ fia. W tej samej jednak wypowiedzi, odpowiedzi na ankietę rozesłaną w połowie 1980 roku przez redakcję Polskiej Sztu­ ki Ludowej, dotyczącą między innymi kondycji etnologii, podkreślał, że etnografia jest marginesową nauką bez gra­ nic, co obok innych tego typu deklaracji było oczywistym przykładem marginalizacji na własne życzenie. Tymczasem proces etnologizacji innych dyscyplin trwa w najlepsze, etno­ logia sama natomiast nie może zdobyć się na wysiłek zetnologizowania samej siebie. Niech omawiany dopiero Baudrillard posłuży jako doskonały przykład etnologizacji myśli socjolo­ gicznej, choćby jemu samemu nie postało to w ogóle w gło­ wie, zwłaszcza po tym, co stwierdził o etnologii. 44 45 46 Trudno powiedzieć w jakim stopniu te i podobne poglądy zaciążyły na późniejszej (to już dwie dekady!) kondycji etno­ logii. Autorowi przytoczonej wypowiedzi trzeba oddać spra­ wiedliwość: wagę tych kulturowych marginesów udowadnia od lat, co owocuje przynajmniej rozwijaniem projektu inter­ dyscyplinarności w łonie humanistyki i nauk społecznych. Niestety, niegdysiejszy projekt odnowy etnologii, która zwać się miała antropologią kulturową, został po paru latach podmyty przez wspomniany amerykański prąd i tak dyscypli­ na, zwana znów etnografią, zaczęła dryfować ku nieznanym lądom - i nie jest to ani kraj nad Wisłą, ani wyspa Bali. Rów­ nie daleko do obu brzegów i równie są one zamazane. Może i trochę tego, i trochę tego: jeden to nieco wyalienowana ze społecznego kontekstu krytyka kulturowa, zwana antropolo­ gią współczesności, drugi - kibicowanie cudzym wyczynom, plus Malinowski na osłodę. 47 Albowiem przeświadczenie o antropologii rozumianej na sposób maussowski, jako swego rodzaju królowej nauk, sca­ lającej rozproszone wysiłki poszczególnych dyscyplin nie jest rozpowszechnione pośród etnologów. Zacytowane słowa pochodzą od socjologa, a więc niejako „naturalnego" rywala etnologii na niwie nauk społecznych. Wygłoszone w dodatku w czas kryzysu tej dyscypliny bodaj tak głębokiego jak nigdy wcześniej, w połowie lat 70., mogły być wówczas z powo­ dzeniem odczytane jako szyderstwo wobec rodzimej etnogra­ fii. Co więcej, mogły być jeszcze jednym dowodem zakusów 48 101 �wobec zakresu i metod antropologii, jakie sąsiadującym dys­ cyplinom skłonna była ona przypisywać, do której najszerszy dostęp miała mieć ponoć tylko ona. Podejrzenia takie tym bardziej mogły znaleźć podatny grunt, że atmosfera pewnego schyłku, dla niektórych tylko odczuwanego, przez innych w ogóle nie dostrzeganego, i do szczętu wyczerpany paradyg­ mat - wszystko to sprzyjało nastrojom frustracji i podejrzli­ wości. Młodzi badacze, usiłujący wprowadzić przynajmniej nowe metody w badaniu starych treści, stawiali dopiero pierwsze, choć pełne animuszu kroki. Warto jednak podkre­ ślić, że nawet ci młodzi nie zdołali w zakresie dyscypliny zmienić wiele, choć czynili takie deklaracje, a nowe metody - strukturalizm czy fenomenologia - zdawały się otwierać także nowe możliwości, jeśli chodzi o tereny penetracji. Niech za wymowny przykład pewnej teoretycznej niemocy posłuży wymiana zdań na wykładzie, na którym aplikowano strukturalną metodę do analizy polskiej kultury ludowej. Na zadane przez słuchacza pytanie, czy można z użyciem tej me­ tody zanalizować obyczaj chodzenia w dżinsach, równie do­ bry do badania jak „chodzenie z kurkiem", wykładowca odrzekł, że oczywiście tak. Lata mijają, a nikt takiej analizy dotychczas nie sporządził. Owszem, robi się te i podobne rze­ czy, ale często przyczynkarsko, na marginesach właśnie, czę­ sto bez porządnego teoretycznego i metodologicznego przy­ gotowania. Wciąż w mocy pozostaje krytyka Jerzego Sławo­ mira Wasilewskiego, w której wytykał on naiwność, monomanię interpretacyjną, brak całościowego ujęcia różnych sfer kultury, mnożenie hipotez ad hoc etc. w wielu etnologicznych rozprawach. ' Jeśli dodamy do tego swoiste „podbiera­ nie" cudzych metod badawczych do użytku w ramach stare­ go, antyetnologicznego paradygmatu, lub coś zgoła odwrot­ nego - wkraczanie na cudze tereny, nieprzemyślane często i niedojrzałe, to nie powinien dziwić taki oto komentarz, że „etnologia zajmuje się niekompetentnie tym, czym kompe­ tentnie zajmują się inni". Albowiem beztroski wszystkoizm oznacza oczywiście poluzowanie metodologicznych i teore­ tycznych rygorów. 41 50 Powrót do źródeł? Być może obraz ten jest nieco zbyt ponury. Strzec jednak winniśmy się i trupiego odoru tego, co etnologia uśmierca, czy ograniczania się tylko do sklonowanych działów kultury, ale nie powinny nas też zwabić ponętne zapachy ciepłych krajów, zresztą z drugiej ręki, via Kalifornia czy Houston, bo na dotarcie w tamtejszy teren zwykle nas nie stać. Tematyka realna dla Rice gangu, dla nas, pomijając kwestie teoretycz­ ne, jest głównie odległą egzotyką. A teoria bez empirii to już nawet nie filozofia, która wychodzi przynajmniej od potocz­ nego doświadczenia, a więc od jakiejś empirii - to jest po prostu zwyczajne bujanie w obłokach. Cóż więc po etnologu w ten czas (marny)? Z opinii Jerze­ go Szackiego, życzliwego komentatora meandrów myśli etnologicznej, wynika, że najbardziej unikalne i wartościowe są dla antropologii nieprześcignione do dzisiaj wzorce stu­ diów w terenie. ^ Istotnie, obraz etnografa-terenowca okrzepł przez dziesiątki lat w coś na kształt stereotypu. Nawet pora­ dnik dla wybierających kierunek studiów przestrzegał swego czasu tych o wątłym zdrowiu, by, wybierając się na etnogra­ fię, mieli na uwadze trudy, jakie parający się tym fachem miał ponosić wykonując swą profesję. Chodziło oczywiście o ro­ 5 102 dzime słoty i tropikalne monsuny. Co inngo jednak stanowi przede wszystkim o misji terenowca. Terenowiec to przede wszystkim przeciwieństwo gabinetowca, a dokładniej nieco: ktoś, kto po prostu nie potrafi powiedzieć nic konkluzywnego, jeśli nie ma żadnych terenowych (empirycznych) danych. Mimo że całe legiony badaczy uprawiają (z powodzeniem?) naukę głównie w zaciszu swych gabinetów, terenowiec cier­ pi na obsesję posiadania danych empirycznych, bez których nie jest w stanie sklecić najprostszej myśli. O zgrozo, co bar­ dziej przebojowi spośród terenowców uważają owe czysto gabinetowe studia za bicie piany, które - twierdzą - tylko dla­ tego umykają często krytyce, że powtarzają dwadzieścia cu­ dzych myśli, a nie dwie - unikają przeto tym samym oskar­ żenia o plagiat. Ale bycie terenowcem nie musi koniecznie oznaczać przemierzania piasków Mazowsza czy amazońskiej dżungli, musi natomiast koniecznie oznaczać wrażliwość na konkret, szczegół, odrębność, wyjątkowość, detal opisywanej rzeczy­ wistości. Niech za przestrogę posłużą przeciwstawne przy­ kłady dwóch wielkich szkół w etnologii: ewolucjonizmu i funkcjonalizmu. O ile pierwszy przeszedł już do annałów historii nauki, drugi - wciąż inspiruje, choćby terenowymi doświadczeniami właśnie, albo też au rebours: mankamenty pracy terenowca inspirują do refleksji teoretycznych, co przy­ padło przecież w udziale samemu postmodernizmowi. Ta wyróżniająca etnologię cecha (i kapitał) nie musi jednak po­ zostawać w udziale każdego bez wyjątku etnologa. Odnosi się jednak wrażenie, że - wobec wyczerpywania się starego paradygmatu - niektórzy badacze po prostu nie wiedzą, czym się zająć. Żeglują wskutek tego gdzieś właśnie pomiędzy Wielkopolską a wyspą Bali, nie decydując się na żaden teren. 52 Tymczasem wielu antropologów o postmodernistycznej orientacji wskazuje potencjalną drogę rozwoju. Rzecz w tym jednak, aby wyciągnąć z ich sugestii konstruktywne wnioski, nie wystarczy bowiem poprzestać na komentowaniu tego, co Clifford napisał o Margaret Mead a Geertz o Levi-Straussie. Ten ostatni podsuwa przecież przykłady stosowania rozmai­ tych stworzonych przez siebie narzędzi również do analizy zjawisk „kultury współczesnej", kultury Zachodu. Czy mu­ si być tak, że pomysły te „podkradają", rozwijają głównie bracia socjologowie, jak na przykład David Chaney w jednej ze swych ostatnich prac, gdzie - a jakże - koncepcja teatral­ ności Geertza stanowi teoretyczną oś rozważań na temat dramatyzacji życia społecznego. Paul Rabinów, wychodząc z kolei od Foucault, wzywa: Musimy zantropologizować Za­ chód: pokazać, jak egzotyczne jest jego konstruowanie rze­ czywistości; położyć nacisk na te dziedziny, które z założenia uważane są za najbardziej uniwersalne (łącznie z epistemolo­ gią i ekonomią); niech wydają się tak historycznie osobliwe, jak to tylko możliwe; musimy wykazać, jak ich roszczenia do prawdy powiązane są z praktykami społecznymi i tym samym stały się faktycznymi siłami w świecie społecznym. 53 54 55 Jeśli chodzi więc o rodzimą działalność antropologizacyjną, wykazane już zostało wcześniej, że na etnologicznej niwie podjęli taką swego czasu, niezależnie i autonomicznie w sto­ sunku do ustaleń obcych, rodzimi badacze: Robotycki, pó­ źniej Węglarz, Piątkowska, Libera. To właśnie ta antropołogizacja antropologii w wersji metaantropologicznej, to znaczy antropologiczna refleksja na temat antropologii samej. Gorzej z antropologizacją epistemologii czy ekonomii oraz innych �dziedzin wiedzy. W przypadku tej pierwszej, jak również po­ zostałych działów filozofii, rodzaj takiego podejścia prezentu­ ją niektóre inicjatywy filozoficzne, w przypadku drugiej przynajmnie głosy na temat tzw. kultur organizacyjnych czy stylów życia - w aspekcie ekonomicznym właśnie. Etnolo­ dzy nie ujawniają na tych polach jeszcze żadnej aktywności, ale nie są gorsi pod tym względem od swych zachodnich ko­ legów: nie widać jeszcze odzewu na apel Rabinowa. Tymczasem jednak antropologizacja Zachodu trwa już w najlepsze od lat, przyszła ona jednak jakby tylnymi drzwia­ mi. To właśnie wspomniani wcześniej postmodernistyczni socjologowie kultury, zwłaszcza francuscy, już od lat przy­ najmniej 70., opisując rzeczywistość społeczną w terminach habitusu, a więc kategorii bliskiej osobowości wtórnej w an­ tropologii, czy hiperrzeczywistości, a więc kategorii bliskiej porządkowi ideacyjnemu, tejże antropologizacji dokonują. Dalej ekonomiści, zwłaszcza specjaliści od marketingu i managementu, coraz częściej powołujący się na socjokulturowe mechanizmy kultury; mówi się wręcz o schyłku ekonomii na rzecz kultury. Nie mówiąc już o filozoficznych fundatorach postmodernizmu, z Rortym czy Foucault, tak inspirującymi antropologów - i nic dziwnego. W gruncie rzeczy, przecież same podstawy myśli rozważają oni w kategoriach stylów myśli czy typów racjonalności, co przynajmniej od czasów Levy-Bruhla stanowi jeden z głównych nurtów dociekań an­ tropologii. Jest tak jak twierdzi Rabinów, że metarefleksje na temat kryzysu przedstawiania w piśmiennictwie etnograficz­ nym wskazują na odchodzenie od tematów koncentrujących się na stosunkach z innymi kulturami, a wzmożenie (nietematyzowanych) zainteresowań tradycjami przedstawiania i metatradycjami metawyobrażeń w naszej kulturze - bez zna­ czącego jednak udziału samych etnologów. 56 57 58 59 № cia; powstają nowe kulty i formy synkretyzmu religijnego; czas wolny wraz z jego coraz bardziej wyszukanymi formami wypiera czas pracy, który także coraz bardziej organizowany bywa w zgodzie z wypracowaną kulturą organizacyjną; kon­ flikty etniczne bynajmniej nie wygasają, pojawiają się nato­ miast nowe, jak np. pomiędzy gangami młodzieżowymi; nad wszystkim tym dominuje coraz bardziej kultura konsumpcyj­ na. Wszystko to jednak wydaje się w znacznym stopniu leżeć odłogiem - na puste miejsca wchodzą inne dyscypliny, moc­ no zetnologizowane, bo też i bez tego nie poradziłyby sobie z materią, do której trzeba wyjść z gabinetowego zacisza, tak jak robiła to niegdyś etnologia. W mocy pozostaje wciąż oba­ wa sprzed lat dwudziestu, że podczas gdy dokonuje się etno­ logizacja innych nauk, nie podlega jej sama etnografia. Tymczasem żaden prawodawca nie odwołał zadania etno­ logii, która ma wciąż badać i obyczaje, i wierzenia, i estety­ kę, i wyobrażenia, i sposoby urządzania domostw, i sposoby gospodarowania, i kulturę materialną już nie jednego wyo­ drębnionego segmentu społecznego, jednej klasy, ale wszel­ kich klas i segmentów, których coraz więcej, coraz bardziej zróżnicowanych, wytwarzających rozmaite sposoby na życie, rozmaite kutury i subkultury. Nie w zastygłej rzeczywistości XIX-wiecznej europejskiej wsi czy XX-wiecznego afrykań­ skiego plemienia, a w coraz szybciej zmieniającym się świe­ cie X X I wieku, świecie znikania starych wsi i starych ple­ mion, świecie, gdzie sformalizowany rytuał zastąpiony zosta­ je niesformalizowaną rytualnością zachowań, podział kultury artystycznej na wysoką i niską zniesiony i zastąpiony rozma­ itymi ich mutacjami, również o równocześnie plebejskiej i akademickiej proweniencji, gdzie wzory zastąpione zostają modami i stylami, gdzie wraz z laicyzacją religii następuje sakralizacja sfer niereligijnych, gdzie powstają nowe plemio­ na i nowe wartości itd. To jest ten zupełnie podstawowy ho­ ryzont etnologizacji etnologii. Nie tylko w wymiarze metaetnologicznym, a więc rozrachunku z własną teorią, ale o po­ ziom niżej: restytucja zakresu i metody etnologii w jej rudy­ mentarnym wymiarze, powrót do nich, do podstaw, gdzie kultura (kultury) w jej aspekcie niezbywalności stanowi o za­ kresie, terenowe metody pozyskiwania źródeł natomiast sta­ nowią o metodzie. 61 Być może za wcześnie dla etnologii wkraczać na cudzy teren z antropologizująca misją - często może to się zakoń­ czyć fiaskiem niekompetencji właśnie. Nie jest to jednak aż tak konieczne dla jej „zdrowia" i rozwoju. Wszelako sama antyetnologia (folkloryzm) czy antropologia współczesności (krytyka kulturowa) nie zapewniają jej wystarczającego kon­ taktu z „żywą" kulturą. Kiedy Malinowski mówił o antropo­ logach, że to kronikarze współczesności, wiemy, że nie cho­ dziło mu wyłącznie o rejestrację zespołów folklorystycznych, ani też wyłącznie o opis współczesnych antropologowi dzieł sztuki. Wiemy, że chodziło mu o całość kultury, o której je­ den z ojców antropologii powiedział, że obejmuje wiedzę, wierzenia, sztukę, prawo, moralność, zwyczaje i wszelkie in­ ne zdolności i nawyki nabyte przez człowieka jako członka społeczeństwa. Inny zaś: zwyczaje, sposób życia, mowa, po­ dania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Wydaje się, że wielu etnologom powrót do tych zna­ nych definicji potrzebny jest jak kubeł zimnej wody. I Tylor, i Kolberg nie zdezaktualizowali się w zakresie ta­ kich rudymentów. Wraz z zanikiem ХГХ-wiecznego ludu za­ nikają wprawdzie „zwyczaje i obrzędy ludu nadrabskiego", „kultura religijna ludu polskiego", „czas wolny i zabawa ludu krakowskiego", ,Jconflikt pogranicza łemkowsko-pogórzańskiego" czy „pożywienie ludu wiejskiego", nie zanikają jed­ nak w ogóle zwyczaje i obrzędy, kultura religijna, konflikty rozmaitych grup czy... pożywienie. Jak okiem sięgnąć, wszy­ stkie te rzeczy są, tylko inaczej: powstają nowe grupy (sub)kulturowe; pojawiają się i znikają nowe mody i style ży­ 62 W tym wszystkim należy porzucić dywagacje na temat fi­ lozoficznej różni, a skupić się raczej na kulturowej różnicy i różnorodności, którymi była etnologia zawsze żywo zainte­ resowana. Stanowiło to wręcz podstawy jej odrębności jako jednej z nauk o człowieku. Tak tedy postmodernistyczne ha­ sło „niech żyje różnica" to postulat z głębi etnologiczny - je­ śli rozwijany na poziomie empirii i teorii, a nie filozoficznych konceptualizacji. I - jak się rzekło - nie jest on czymś dla et­ nologii kompletnie nowym, choć w szacie z końca X X wieku może być niezwykle inspirujący. Szeroko rozumiany obyczaj jest tu najlepszym przykła­ dem owej różnorodności pomiędzy kulturami, w ramach kul­ tur itd.., a jest to przecież sam rdzeń zainteresowań etnologii. W czasach kiedy na wszelkie różnice jest tak wielkie „zapo­ trzebowanie", trudno sobie wyobrazić lepszą umysłową at­ mosferę sprzyjającą uprawianiu etnologii, ale etnologii na miarę współczesności. Tym bardziej że rezygnacja z reguł dyskursu uniwersalistycznego w filozofii, humanistyce i nau­ kach społecznych na rzecz partykularyzacyjnego sprzyja i uprawianiu etnologii, i lepszemu rozumieniu problemów 63 103 �międzykulturowych o rozmaitym profilu. Albowiem olbrzy­ mie tempo ogólnoświatowego przepływu dóbr, informacji i ludzi nie prowadzi wyłącznie do unifikacji kulturowej, ale z równą siłą rodzi tendencje odwrotne (counter-tendencies). Sprawiają one, że współczesne procesy globalizacji są raczej „organizacją różnorodności" niż ekspansjąjednolitości. Pro­ wadzi to nie tyle do zaniku i redukcji, ile ujawnienia, a nawet ożywienia specyficznych cech społeczności lokalnych, wzro­ stu znaczenia różnic kulturowych. W efekcie otrzymujemy wizję rzeczywistości kulturowej ja­ ko wewnętrznie niejednorodnego zlepku heterogenicznych praktyk, dyskursów, jako płynnej wielości „gier językowych ", „światów przeżywanych", „tradycji" etc. Jednocześnie otwiera to nowe pole dla antropologii, której tradycyjną do­ meną było przekładanie wzajemne doświadczeń różnych światów. (...) opowiedzenie się za strategią tłumacza, a prze­ ciw iluzji prawodawcy kroczącego po szczeblach poznania od lokalnych, parafiańskich poglądów i praktyk do uniwersalnej wiedzy pozwalającej na kontrolowanie rzeczywistości i pro­ jektowanie społeczeństwa, (...) tłumacza starającego się bu­ dować pomost pomiędzy różnymi tradycjami, systemami zna­ czeń w świecie, w którym wszyscy stają się czymś w rodzaju „kulturowych hybryd". Być może więc rysuje się i nowa perspektywa dla nowej applied anthropology. M 65 Kultura w coraz większym stopniu przestaje być przy tym sferą uświęcenia i tradycji, a w coraz większym staje się sfe­ rą rynku. Nie przypadkiem więc ustalenia etnologów cieszą się takim zainteresowaniem ekonomistów czy polityków, co stwarza możliwość nowej formuły jakiejś właśnie antropolo­ gii stosowanej. Na ten temat ma coś do powiedzenia oczywi­ ście socjolog: Zachowania i postawy rynkowe, podobnie jak style życia, konsumpcji, czy dyscypliny pracowniczej, potrak­ towane jako zjawiska kulturowe w całej ich zmienności i uwa­ runkowaniu, przestały być postrzegane jako źródło organiza­ cyjnych dysfunkcji, ale obszar nowych, potencjalnych możli­ wości. W konsekwencji swoiste otwarcie, a nawet diagnoza skali możliwej wielowariantowości działania stalą się ko­ niecznym elementem strategii każdej dużej organizacji. Ponadto ujęcie kultury w aspekcie atrybutów społeczeń­ stwa otwartego i gospodarki rynkowej, a więc na miarę świa­ towych standardów, dawać może inne jeszcze profity. Może okazać się bowiem pomocne w dziele prowadzenia określo­ nej polityki kulturalnej, może sprzyjać chronieniu pewnych obszarów dziedzictwa kulturowego, z drugiej strony nato­ miast przyjmowaniu odważnie i bez kompleksów „nowego". Polityki kulturalnej rozumianej nie jako wąski instruktaż ty­ pu folklorystycznego, ale coś więcej: w dobie wzmożonej kulturowej komunikacji i wymiany, strategię jakiejś kulturo­ wej cohabitation, współdziałania na szczeblu regionów kul­ turowych czy kultury narodowej, coś w rodzaju „kulturowe­ go know how". Etnologia może także dostarczyć bezcennej wiedzy w skali mikroetnologicznej, choćby na przykład na temat tak bolesny i trudny jak przestępczość wśród nastolat­ ków. Etnolog czuje bowiem intuicyjnie, że takie zdarzenia jak ostatnio masowy mord w Denver, ale i wiele innych podob­ nych, będących udziałem nastolatków właśnie, są nieodłącz­ nie związane z całym kompleksem zjawisk typowych dla subkultury wieku nastoletniego, wraz ze związanym z tym mechanizmem transgresji i identyfikacji. 66 61 68 Te i inne rzeczy będą jednak możliwe wtedy dopiero, kie­ dy etnologia zacznie dawać dowody zasadności swego istnie­ nia. Może wtedy, gdy z omawianych tutaj dwóch wiodących nurtów, etnografii tradycyjnej i antropologii współczesności, powstanie swoista synteza, powiedzmy - etnografia współ­ czesności, która połączy to, co najcenniejsze w tych dwóch poprzednich - metodyczną solidność z twórczą wyobraźnią. W innym bowiem przypadku na dobre ugruntuje się przeko­ nanie i pośród gremiów akademickich, i w potocznej świado­ mości, że nie ma ona już czego szukać we współczesnym świecie, chyba że na cudzej służbie - jako dyscyplina pomoc­ nicza socjologii, ekonomii czy historii. Koniec wieku etnolo­ gii okaże się końcem jej samej. PRZYPISY 1 Ta i podobne kwestie rozważane będą w odniesieniu do polskiej et­ nologii. J. Baudrillard, Precesja symulakrów, w: R. Nycz (red.), Postmoder­ nizm. Antologia przekładów, Kraków 1997, s. 175-89 P. Rabinów, Wyobrażenia są faktami społecznymi: modernizm i po­ stmodernizm w antropologii, w: Amerykańska antropologia postmoder­ nistyczna, pod redakcją Michała Buchowskiego, Warszawa 1999, s. 118 Por. np. klasyczne dzieło Alfreda Korzybskiego, Science and Sani­ ty. An Introduction to Non-Aristotelian Systems and General Semantics, Lakeville 1948 Baudrillard, op. cit., s. 176 Por. np. A. Szahaj, Jean Baudrillard - między rozpaczą a ironią, „Kultura Współczesna" 1: 1993; Т. Chawziuk, Co nam mówi Jean Bau­ drillard, „Kultura Współczesna" 1: 1997, s. 27^t4 L . Levy-Bruhl, Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwot­ nych, Warszawa 1992, s. 173 Tenże, The Notebooks on Primitive Mentality, Oxford 1975, s. 101 O magii w reklamie pisałem w artykule pt. Czy metafora może być bajką?, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1: 1995, s. 32-39 Por. R. Barthes, Mit dzisiaj, przeł. Wanda Błońska, w: Mit i znak, Warszawa 1970, s. 25-61 Baudrillard, op.cit., s. 188; o inspiracji Barthesem we wczesnych pracach Baudrillarda zob. także: M. Gottdiener, Postmodern Semiotics: Material Culture and the Forms of Postmodern Life, Oxford-Cambridge 1995, s. 39 i ns. Le Systćme des objets, 1968; La Societi de consummation, ses mythes et structures, 1970,- angielskie tłumaczenia tych prac: The System of Objects, trans. James Benedict, London 1996; The Consumer Society. 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 104 Myths and Structures, London 1998 ' Baudrillard, op.cit., s. 182 Tamże. Tamże. L . Kołakowski, Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersalizmu kulturalnego w: Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, Lon­ dyn 1983, s. 11-24 hasło „etnologia": Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1973. Baudrillard, op.cit., s. 183 Na temat parków tematycznych zob. np. M. Gottdiener, The Theming of America. Dreams, Visions and Commercial Spaces, BoulderOxford 1997 Baudrillard, op.cit., s. 184 Por. np. Aldousa Huxleya Nowy wspaniały świat, a w nim superrezerwat dla „dzikich", otoczony zasiekami nie do pokonania. Zob. np. historię tańca zbójnickiego: A. Kroh, Na Podhalu, „Kon­ teksty" 1: 1995, s. 66-75 Obca antyetnologia także robi co może; niech za wzorcowy przy­ kład posłuży taki oto kadr z popularnonaukowego filmu o Buszmenach z pustyni Kalahari, nakręconego przez parę australijskich antropologów: oto, przybywszy do buszmeńskiej wioski samochodem Toyota, na którym widnieją różne nalepki, w tym Coca-Coli (zapewne nazwy firm sponsorujących wyprawę), badacze ci ubolewają nad tym, że Buszmeni poddają się niszczącemu wpływowi obcej im kultury, co przejawia się między innymi... piciem coca-coli. Niektórzy wszakże przedstawiciele tego nurtu zwą się sami, po­ nownie, etnografami - wczes'niej byli antropologami; zmiana ta przyszła 1 3 14 15 16 17 18 19 2 0 21 2 2 2 3 2 4 �- zdaje się - wraz z amerykańską antropologią postmodernistyczną, która zaczęta siebie nazywać wtas'nie etnografią; w kontekście tego na szczególną uwagę zasługuje fakt zmiany w ostatniej dekadzie nazw In­ stytutów i Katedr Etnografii na Instytuty/Katedry Etnologii lub Etnologii i Antropologii Kultury, co, wobec znikomych zmian w programie stu­ diów i zainteresowaniach badaczy, wydaje się świadczyć o istnieniu po­ ważnych problemów z samookreśleniem środowiska; pośrednim dowo­ dem tego niech będą czynione w tym tekście uwagi. Por. np. tekst wywodzący się z takiej inspiracji Bachtina karnawa­ łowego „świata na opak", powstały w 1981 roku, choć opublikowany do­ piero w 1992: C. Robotycki. Folklor społecznych protestów, w: Etnogra­ fia wobec kultury współczesnej, Kraków 1992, s. 65-76 J. Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethno­ graphy, Literature, and Art, Cambridge and London 1988 C. Robotycki, S. Węglarz, Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa" 1-2: 1983, s. 3-8; (por. np. J. Clifford, G.E. Marcus, Writing Culture. The Poetics and Po­ litics of Ethnography, London 1986, inne autokrytyczne dzieło amery­ kańskiej antropologii, które ukazało się trzy lata później); z nowszych polskich reinterpretacji por. np. S. Węglarz, Chłopi jako „obcy". Prole­ gomena, w: W.J. Burszta i J. Damrosz, Pożegnanie paradygmatu? Etno­ logia wobec współczesności. Studia poświęcone pamięci Profesora Józe­ fa Burszty, Warszawa 1994, s. 78-101; Z. Libera, Lud ludoznawców: Kil­ ka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu naszego, czyli etnogra­ ficzna wycieczka po XIX wieku, w: A. Posern-Zieliński (red.). Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań 1995, s. 137-152; K. Piątkowska, Kultura a ikonosfera, Etnologiczne studium wybranych przykładów ze wsi współczesnej, Lódź 1994 2 5 2 6 2 7 28 Amerykańska antropologia postmodernistyczna, cyt. wyd. Z wyjątkiem może communication studies, które występują cza­ sem jako „komunikowanie społeczne". E. Le Roy Ladurie, Montaillou, wioska heretyków 1294-1372, przeł. Ewa Dorota Żółkiewska, Warszawa 1988; więcej na temat etnologiczno-historycznych filiacji zob. np. E . Domańska, Historiografia czasu postmodernizmu po postmodernizmie, „Łódzkie Studia Etnograficzne" 35: 1996, s. 111-128 D. Czaja, C. Robotycki, Rodzina wiejska na Podlasiu - według tygodnika „Przyjaciółka", „Polska Sztuka Ludowa" 3-4: 1986, s. 149-156 Por. Geertza nacisk kładziony na ową kulturową kontekstowość (lokalność), Local Knowledge, New York 1983 Z. Benedyktowicz, Stereotyp - obraz - symbol. O możliwościach nowego spojrzenia na stereotyp, w: „Prace Etnograficzne" 24: 1988, s. 7-33 Zob. przypis 10 Angielskie tłumaczenia jego prac to np. Distinction: A Social Cri­ tique of the Judgement of Taste, trans. Richard Nice. London 1984; Ou­ tline of a Theory of Practice, Trans. Richard Nice. Cambridge 1977 M. de Certeau, The Practice of Everyday Life, Berkeley 1984,- H. Lefebvre. Critique of Everyday Life, London 1991 Pojawić się może w tym momencie uwaga, że zwłaszcza ostatni ze wskazanych to badacz o marksowskiej orientacji (nie mylić z marksi­ stowską, która była podstawą totalitarnych reżimów); pamiętać jednak należy, że marksowskim inspiracjom ulegało wielu, choćby tak popular­ ny i zasłużony dla etnologii polskiej Roland Barthes. na lekturze którego wychowało się całe pokolenie etnologów; wpływy te zresztą widać, a co więcej - ważne nurty postmodernizmu przyznają się do związków z my­ ślą Marksa (jak choćby sam Baudrillard). Zob. np. jego najnowszą pracę Undoing Culture. Globalization, Postmodernity and Identity, London 1997; por. także: Т. Miller and A. McHoul. Popular Culture and Everyday Life. London 1998; S. Lash and J. Urry. Economies of signs and Space. London 1993; P. Falk. The Con­ suming Body. London 1994 i wiele innych wydawanych głównie przez wydawnictwo Sage. M. Maffesoli, The Time of the Tribes. The Decline of Individualism in Moss Society, trans. Don Smith, London 1996 Zob. np. przypisy 38, 39 M. Featherstone. Undoing Culture, op. cit., s. 82 Zob. np. wspomniane we wcześniejszych przypisach prace Marka Gottdienera czy Andrew Warrnicka Promotional Culture. Advertising, Ideology and Symbolic Expression, London 1991; por. także: S. Maasik and J. Solomon (eds.). Signs of Life in the USA. Readings on Popular Culture for Writers, Boston 1994 E.W. Rothenbuhler. Ritual Communication. From Everyday Co­ nversation to Mediated Ceremony, London 1998 Z. Benedyktowicz, Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę). „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1981, s. 71 Tamże, s. 70 2 9 31 1 2 5 3 , 4 3 5 3 6 3 7 5 8 19 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 Zjawisko to potwierdza także konstatacja Elżbiety Tarkowskiej, re­ daktora tomu Socjologia a antropologia. Stanowiska i kontrowersje, Wrocław 1992, plonu konferencji zorganizowanej w maju 1989 roku w Kazimierzu Dolnym, w którym autorka stwierdziła fakt istnienia etnografizacji socjologii: E . Tarkowska, Współczesna socjologia polska wo­ bec antropologii kulturowej, czyli perspektywy i ograniczenia antropolo­ gii Polski współczesnej, w: taże (red.), Socjologia a antropologia, cyt. wyd., s. 16 4 7 Zob. Z. Benedyktowicz, С. Robotycki, L . Stomma, R. Tomicki, J.S. Wasilewski, Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do słownika, „Polska Sztuka Ludowa" cz. I, 1:1980. s. 47-60; cz. II, 2: 1980, s. 117-125; cz. III, 1: 1981, s. 58-60 E . Tarkowska, Kategoria stylu życia a inspiracje antropologiczne, w: A. Siciński (red.). Styl życia. Koncepcje i propozycje. Warszawa 1976, s. 72 J.S. Wasilewski, Tabu, zakaz magiczny, nieczystość, „Etnografia Polska", t. 31: 1987, z. l , s . 19-41 Nazwisko i adres znane autorowi. J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, t. 2, Warszawa 1983, s. 729 Zob. J. Clifford, On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski, w: tenże, The Predicament of Culture, cyt. wyd., s. 92-114 Zob. np. Ideology as a Cultural System, w: tegoż. The Interpreta­ tion of Cultures, op.cit., s. 193-233 D. Chaney, Fictions of Collective Life. Public Drama in Late Mo­ dern Culture, London-New York 1993 Rabinów, op. cit., s. 97 Zob. np. A. Pałubicka (red.), Kulturowe konteksty idei filozoficz­ nych, Poznań 1997 Zob. np. L . Zbiegień-Maciąg, Kultura w organizacji. Identyfikacja kultur znanych firm. Warszawa 1999 Zob. np. M. Komor, Typologie eurokonsumentów na podstawie charakterystyki stylów życia, „Marketing i Rynek" 12: 1997, s. 15-18 Zob. np. A. Fuat Firat and A. Venkatesh, Postmodernity: The Age of Marketing, „International Journal of Research in Marketing" 10: 1993, s. 227-249; B. Cova and C. Svanfeldt, Societal Innovations and the Po­ stmodern Aestheticization of Everyday Life, tamże, s. 297-310 Tamże. s. 110 Zob. np. prace pod redakcją antropologów, Daniela Millera, z ta­ kiej właśnie dziedziny etnografii współczesności, z zakresu kultury ma­ terialnej: Material Cultures: Why Some Things Matter, Chicago 1997 oraz Arjuna Appadurai, The Social Life of Things, Cambridge 1986; w dziedzinie badań kultury materialnej bardziej płodna jest jednak socjo­ logia, choć - znów - głównie z inspiracji etnologicznych: zob. np. A.A. Berger, Reading Matter. Multidisciplinary Perspectives on Material Cul­ ture, New Brunswick-London 1992, w której za pioniera badań kultury materialnej uważa się Bronisława Malinowskiego (kula). Zob. przykład takiego podejścia w socjologicznej formalnie pracy Stephena Harolda Rigginsa Fieldwork in the Living Room, w której au­ tor realizuje zarówno postulat „autoetnografii". znany przecież również / deklaracji niektórych naszych badaczy - traktowania własnej kultury w kategoriach obcości, jak i odwołuje się wprost do metod nazywanych przez niego (i słusznie) etnograficznymi w tekście, który jest semiotyczną analizą współczesnego wnętrza mieszkalnego; praca zawarta w zbio­ rze pod redakcją tegoż autora gdzie otwierający artykuł jest autorstwa Mary Douglas: The Socialness of Things. Essays on the Socio-Semiolics of Objects, Berlin - New York 1994. s. 101-141 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 Inna sprawa to nie zakończony bynajmniej spór, czy istotnie mamy do czynienia z jakościową, a nie tylko ilościową zmianą, jak uważają nie­ którzy badacze, włącznie z obecnym tu Baudrillardem. który twierdzi, że czegoś takiego jak postmodernizm po prostu nie ma. Paradoksalnie, to je­ mu między innymi przypisuje się szczególny wkład w rozwój myśli o tej proweniencji. Nie jest on w tym przeświadczeniu odosobniony, bo nie­ rzadko spotyka się opinie, że postmodernizm to nie tyle krytyka czy ra­ dykalne odrzucenie modernizmu, co jego radykalne rozwinięcie. L . Korporowicz, Osobowość i komunikacja w społeczeństwie transformacji. Warszawa 1996, s. 5 M. Kempny, Współczesna antropologia wobec zmiany społecznej. w: E . Tarkowska. Antropologia wobec zmiany Warszawa 1995, s. 46-47 L . Korporowicz. op. cit., s. 26 Zob. np. K. Krzysztofek, Ekspansja kultury mediów a międzypokoleniowv przekaz kulturowy, w: J. Damrosz (red). Kultura polska w nowej sytuacji historycznej. Warszawa 1998, s. 39-51 Propozycję wyjaśnienia przyczyn przemocy we współczesnym świecie, również takiej jak w przypadku Denver, daje sam Baudrillard. wywodząc rzecz z cech współczesnej kultury konsumpcyjnej społe­ czeństw Zachodu; argumentacja ta jest niezwykle etnologiczna z ducha (choć z litery - socjologiczna), nie może ona jednak być tutaj omawiana (zob. The Consumer Society, op. cit., s. 174 i ns.). 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 105 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/31538a4ee1fbe08ae3054ccff6cbb276.pdf 84ee118d9e352ebfd6c137e0acc6690b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2806 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2614 Title A name given to the resource Kilka uwag o "Satyriconie" Felliniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.77-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kilka uwag o Satyriconie Felliniego Wiesław J u s z c z a k Co spowodować mogło k o n i e c z n o s'ć stworzenia przez Felliniego takiego obrazu, jak Satyricon? W ten sposób po­ stawione pytanie może dziwić. Dlaczego mówię o konieczno­ ści? Bo, o czym rzadko się myśli i mówi, poczucie koniecz­ ności, jakiegoś absolutnego imperatywu, który doprowadził czy zmusił twórcę do stworzenia danego dzieła - poczucie, które narzuca się nam w obcowaniu z tym dziełem, stanowi jeden z najwyższych sprawdzianów tego. że jest autentyczne albo że jest wyjątkowe, wielkie. To nie mogło nie powstać; to musiało być zrobione; twórca poddany został jakby dyktato­ wi jakiejś kategorycznej, wręcz zniewalającej siły - myślimy i czujemy, obcując z tego rodzaju utworem, „obcując" w sen­ sie „współtworząc go", stając się (jak mógłby powiedzieć Benjamin) przedmiotem jego podmiotowego działania, sku­ mulowanej w nim i powodującej nami aktywności. Energii, która niby rozwijająca się gwałtownie sprężyna, wyrzuca nas gdzieś „poza"'. Pytanie o konieczność w przypadku tego filmu jest zasad­ ne i ważne między innymi dlatego, że to dzieło różni się od większości arcydzieł Felliniego, których motywy sprawcze by tak to nazwać - są bardzo podobne i czytelne. Jednym z nich, przynajmniej od La dolce vita (1960) poczynając, jest wątek autobiograficzny lub „autoteliczny": motyw kryzysu twórczego, olśniewająco modulowany w Otto e mezzo (1963); motyw dzieciństwa, traktowany z nostalgią i wzru­ szającym ciepłem; motyw małżeńskiej zdrady i monstrual­ nych erotycznych marzeń (tu, z jednej strony, Giulietta degli spiriti (1965), i seria kobiet-olbrzymek, od Saraghiny z Osiem i pół, przez sklepikarkę z Amarcorda, gigantyczną siłaczkę z Casanovy (1973 i 1976), po serię potwornych „kulturystek" z La citta delie donnę (1980), i ze zdumiewa­ jącą odwagą odsłaniającą swą fizyczną deformację Anitę Ekberg z Intervista (1987). I wreszcie motyw cyrku, obecny na różne sposoby prawie wszędzie, a ukoronowany w / clowns (1970). Można podsumować tylko teraz wyliczone motywy stwierdzeniem, że od momentu zamknięcia bardzo zawsze swoiście prowadzonego dialogu z neorealizmem (tzn. od No­ cy Cabirii, 1957) i osiągnięcia pełnej dojrzałości w Osiem i pół (trzy lata wcześniejsza La dolce vita jest, z dzisiejszej już perspektywy, wyraźną klęską) - że więc od tego momen­ tu ową wspomnianą koniecznością powodującą Fellinim, jest konieczność wyznania, poważnego lub ironicznego, po­ trzeba mówienia prawdy o samym sobie, swoisty przymus „spowiedzi". Ta konieczna szczerość (nacechowana moc­ nym egocentryzmem) rodzi niezwykłą skalę środków, zara­ zem ograniczoną przez jednorodność i rosnącą w szaleńcze bogactwo może właśnie dzięki owemu zamknięciu pola wy­ powiedzi, zacieśnieniu ram, nieustannemu powtarzaniu tego samego. Nawet na tle tak prymitywnie nakreślonej charakterystyki tego, co u reżysera generalnie najłatwiejsze do wskazania, Satyricon, powstały w roku 1969, równocześnie z jawnie au- �tuł. W scenariuszu zresztą wykorzystanych jest parę moty­ wów z, późniejszego od Satyryków o kilkadziesiąt lat, innego sławnego rzymskiego romansu, Metamorfoz albo Złotego osia Apulejusza. Poza tym, jedyny raz w owym filmie Felli­ ni cofa się tak daleko w przeszłość. Wszystkie jego utwory trzymają się teraźniejszości lub sięgają w czasy coraz bar­ dziej oddalającego się dzieciństwa i młodości artysty. Tylko Casanova stanowi tu wyjątek, będąc kostiumowym filmem opartym na osiemnastowiecznych pamiętnikach, i La nave va, którego akcja umieszczona jest w 1914 roku, a dekoracje i stroje przywołują, niby w wizji szaleńca, zdeformowane dziwactwa i chorobliwy przepych findesieclowej mody. Fellini Satyricon jest wreszcie i przez to w oeuvre reżyse­ ra wyjątkowy, że inaczej niż wszystkie inne dzieła, tym ra­ zem z Casanovą włącznie, jest filmem historycznym w tym sensie, że więcej, wyraźniej i głębiej mówi o sztuce i o cza­ sie, o trwaniu sztuki i wygasaniu czasu. Piękna scena w pinakotece, przejmująca mowa poety Eumolposa leżącego wśród traw i patrzącego w niebo, jawią się tutaj jak wyznania same­ go twórcy filmu - i w tej swej czystości są niby margines, wą­ ski i kurczący się pod naporem widowisk wulgarnych i odra­ żających okrucieństwem czy epizodów takich, jak sławna uczta Trymalchiona i literackie pretensje samego gospodarza. Film, podobnie jak romans Petroniusza, jest opowieścią tobiograficznym paradokumentem Bloc-notes di un regista, zajmuje osobne, niepowtarzalne miejsce. Łączy go może cienka nić z jednym tylko filmem (mówię o wyraźnie wyo­ drębnionym motywie, bo tzw. formalne środki nie ulegają tu żadnej wyraźnej zmianie - filmowy „barok" Felliniego jest i tutaj wszechobecny). Tym filmem, o którym myślę, jest Ro­ ma, nakręcona trzy lata później, Ów związek, jawny i oczywisty tylko w jednej sekwencji z dzieła późniejszego, jest poza tym na tyle zatarty, że traktować go należy hipotetycznie. Rzecz jasna, że w obu obrazach oso­ bliwie „głównym bohaterem" jest Rzym: raz jako imperium, raz jako miasto. Że w obu Fellini wprowadza osobisty motyw pośrednio przez to, że mówi o obu topoi jako o swojej ojczy­ źnie: mówi o Rzymie jako rcymianin (raz z dużej, raz z małej litery) i w obu wypadkach mówi o swojej fizycznej i duchowej ojczyźnie z miłością i obelżywym sarkazmem zarazem. Satyricon jest (wśród ważnych filmów Felliniego, pomija­ jąc jedno nawiązanie do Boccaccia i nowelę Toby Dammit) obok Casanovy, jedyną adaptacją tekstu literackiego. Adapta­ cją stanowiącą jawne „zawłaszczenie" pierwowzoru. Bo, o czym przeważnie się nie pamięta lub nie wspomina, orygi­ nalny tytuł filmu brzmi: Fellini Satyricon. „Mój" Satyricon zaznacza więc artysta z góry. Biorę tekst Petroniusza (lub Petroniuszowi przypisywany) i traktuję go jak własny scena­ riusz, zrobię z nim, co zechcę - zdaje się dalej głosić taki ty­ 78 0 schyłku i rozkładzie. Choć w połowie pierwszego wieku po Chrystusie cesarstwo rzymskie zdaje się osiągać szczyty świetności, samo „wnętrze ludzkie" jego gnije, i to stanowi główny temat tej opowieści. Z punktu widzenia historii staro­ żytnej, trudno o mocniejsze odbrązowienie jej „akademickie­ go" obrazu. Główny bohater (i zarazem u Petroniusza, a cza­ sem u Felliniego, narrator), piękny, wrażliwy, utalentowany młody poeta-intelektualista, Enkolpiusz, gdy zmuszają go do tego okoliczności, staje się pozbawionym skrupułów złodzie­ jem i mordercą. I takim jest, bez chwilowych nawet wyrzu­ tów moralnych, jego „brat" (łacińskie fratellus oznacza w tym kontekście partnera homoseksualnego), Askaniusz, 1 Giton, o którego obaj rywalizują. Trymalchion jest tylko ka­ rykaturalnie wyolbrzymionym reprezentantem tych wszyst­ kich cech, które wszyscy bohaterowie - nawet tak pozytywni z pozoru, jak Enkolpiusz i Eumolpos, w sobie noszą. Jedyny­ mi wartościami, które wynoszą ich ponad profanum vulgus, są wykształcenie, wrażliwość artystyczna, przelotna czystość uczuć i przelotna świadomość własnego upadku. Lecz zawsze za tym czai się amoralność, która wybucha i odsłania się przy działaniu najbardziej czasem błahych bodźców. W istocie ludzie ci żyją światem bez wartości w świecie warto­ ści pozbawionym. Żyją w świecie „zbiegłych bogów", jak powiadał Hólderlin. W świecie nie religii, lecz magii tylko. Jedynym reprezentantem „wyższego porządku" jest dla Enkolpiusza bóstwo falliczne, Priap, którego obraził i który ka­ rze go impotencją. Jeżeli więc nawet w Priapie dopatrywać się będziemy śladów wiary w coś absolutnego, stosunek do absolutu okaże się wyłącznie interesowny i nacechowany nie żadną nabożnością, ale odrazą, nienawiścią i lękiem na poły zwierzęcym. Lękiem o stan ciała, a nie duszy. Ten okrutny, bezwzględny, chwilami potworny obraz jest niemal zupełnie pozbawiony tego łagodnego blasku, jaki za­ wsze zjawia się lub trwa nieustannie w tle lub na pierwszych planach obrazów Felliniego. Wizja agonii i rozkładu kończy się jednak jakimś bladym przebłyskiem nadziei. W kadencji �filmu, do pozbawionego wszystkiego i wszystkich bohatera ktoś" - może nie bezinteresownie, może urzeczony jego urodą - wyciąga jednak pomocną dłoń. Ale w tym też momencie pojawia się tak częsta u tego artysty melancholijna fraza: szum wiatru obwieszczający koniec opowieści. W pustym krajobrazie, wśród targanych wiatrem traw, na skalnej ścianie wszystkie postaci zamierają. Zastygają w już jakby dawno namalowanym i już naruszonym przez erozję fresku. Ten finał musiał prześladować wyobraźnię Felliniego, skoro w Romie, w sławnej sekwencji zwiedzania budującej się linii metra, pokazał, jak najnowocześniejsze środki tech­ nicznej cywilizacji pozwalają archeologom odkryć ogromną salę pokrytą podobnymi antycznymi freskami, które na oczach przerażonych widzów .roztapiają się", rozpadają i nikną pod wpływem dostępu powietrza. Jest w tym - przy­ najmniej dla mnie - oczywiste nawiązanie do Satyriconu, i ów „dialog obrazów" coś nowego w każdym z nich odkry­ wa, coś nowego wydobywa z sensu każdego z nich z osobna. Kiedy zastanawiamy się nad przesłaniem tego filmu, na­ rzuca się jeszcze inny punkt odniesienia: dwa lata przed na­ kręceniem go odbyła się prapremiera Edipo re Pasoliniego (1967), a w roku ukończenia Fellini Satyricon, Pasolini wy­ stąpił ze swą Medeą. Możemy w Edypie upatrywać jakiegoś wpływu na zwrócenie się Felliniego ku antykowi. Ale dlacze­ go właśnie w ciągu tych dwu lat powstają tak blisko siebie (i tak daleko, gdy idzie o osobowość tych dwu reżyserów) trzy filmy sięgające w grecką i rzymską, mityczną i histo­ ryczną przeszłość? Nie będę tu podejmował próby odpowie­ dzenia na to pytanie. Czy można odnaleźć w tym czasie ja­ kieś ogólniejsze, zewnętrzne powody tego? Czy można się doszukiwać w tym eskapizmu? Ucieczki przed problemami teraźniejszości? Czy przeciwnie: coś z teraźniejszości pobu­ dzało do takich gestów? Wizja antyku u Pasoliniego jest rów­ nie brutalna, jeszcze bardziej bezwzględna, zważywszy że Rzym okresu cesarstwa nigdy nie był w historycznych rekon­ strukcjach tak „biały", jak biała była Grecja od czasów Winckelmanna. Ale, już nie wchodząc w szczegóły, Fellini i Pa­ solini „zbarbaryzowali" potocznie, powierzchownie i trady­ cyjnie widziany antyk. Z tą jeszcze, godną tu podkreślenia, różnicą, że Pasolini ukazywał pełnię przedarchaicznej epoki, a Fellini zapowiedź upadku Rzymu. Nie u końca, ale w poło­ wie stulecia malował swój eschatologiczny fresk. Fellini nie był nigdy katastrofistą. Nie sądzę, że gdyby żył jeszcze, dałby się zwieść nastrojom ciemnego hiliazmu. Wspomniałem, że Satyricon jest opowieścią o czasie. W każ­ dym czasie umiera świat. W każdym momencie umiera czło­ wiek. W związku z tytułowym cytatem tej sesji powiedziałbym, że umieranie świata nie jest końcem świata. A zatem, że żad­ nego końca świata nie było. Tylko „postać świata przemija". Tego świata. A „ten świat" - w przytoczonym tu zdaniu jest jedynie częścią tego, co za świat pełny i do końca rzeczy­ wisty winniśmy uznawać. Fellini Satyricon jest dziełem mówiącym o końcu, o roz­ padzie czegoś. Nie o końcu wszystkiego. Kiedy wypowiadam takie zdanie, przypomina mi się dręcząca mnie kiedyś kwe­ stia związana z badaniami nad osiemnastowiecznym historyzmem w Anglii: czy dzieło Gibbona Decline and Fall of the Roman Empire nie jest już w drugim, a może jest na pewno w trzecim swym tomie bardziej opowieścią o narodzinach średniowiecza niż o tym, co mówi jego tytuł? Może najlepiej tę rzecz, i tak niepełną, zakończyć cyta­ tem, który jako wizja czasu, kresu, końca, zawsze mnie uwo­ dzi i najgłębiej przekonuje. Przepraszam, nie będzie to jeden cytat, ale dwa. Krótkie: Time present and time past Are both perhaps present in time future, And time future contained in time past. If all time is eternally present All time is unredeemable. To z Burnt Norton Eliota, oczywiście. A drugi, krótszy, to pierwsze i ostatnie zdania z East Coker: In my beginning is my end.... In my end is my beginning. 79 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/d3fcce6aa85ce977afa411800a471668.pdf 03a901b0a39e34c18bd56ca2be292e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2807 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2615 Title A name given to the resource Lekcje ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsę / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.80-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lekcje ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsę Dariusz Czaja 1. A imię jej: 666 W marcu tego roku, jedna z naszych gazet codziennych zamieściła poruszającą wiadomość z zagranicy. Oto na uli­ cach Bukaresztu, informuje krótka notatka, pojawiła się nowa linia autobusowa. Jej numer - 666 - wzbudził, zupełnie nieo­ czekiwanie, gwałtowne i zdecydowanie negatywne reakcje mieszkańców. W atmosferze bojaźni i drżenia, zgodnym pro­ testem, wymusili oni na władzach miasta usunięcie z autobu­ sów inkryminowanego numeru. Z dość przemyślnych i skomplikowanych wyliczeń pew­ nego numerologicznie uzdolnionego mieszkańca Ugandy, możemy dowiedzieć się - korzystając z pomocy odpowie­ dniej strony internetowej - że imię i nazwisko Billa Gatesa, założyciela Microsoftu i równocześnie postaci notowanej od pewnego czasu notorycznie na pierwszym miejscu listy naj­ bogatszych, jest w istocie literowym kryptonimem liczby 666. Tym sposobem, obsadzony został wakujący od jakiegoś czasu etat dyżurnego potwora dziejów, którego niechlubnymi inkarnacjami bywały już w minionej historii osobistości tak znaczne, jak cesarz Neron, papież Leon X , a w czasach nam bliższych Adolf Hitler czy Saddam Hussein. 1 2 Położona w bliskim sąsiedztwie Instytutu Etnologii UJ kawiarnia, nazywająca się nomen omen Nietoperz (złowrogie konotacje symboliczne tego ssaka nie wymagają chyba spe­ cjalnych komentarzy) wzbogaciła ostatnio, dobrze już znaną stałym klientom, ofertę alkoholowych delicji o nową pozycję. Od kilku miesięcy podawany jest tam, obok standardowych drinków, nowy specjał pod zwracającą uwagę nazwą: „Tchnienie szatana". Cena tego napoju, który, po prawdzie, więcej wrażeń obiecuje, niż realnie daje, wynosi dokładnie: 6 złotych 66 groszy. Jeśli zgodzimy się, że zdroworozsądkowe wyjaśnienia opisanych zdarzeń za pomocą paru pozostających zawsze pod ręką wytrychów - tutaj, odpowiednio: myślenie magiczne, zwyczajna głupota, postawa ironiczna - są trywialne i nicze­ go naprawdę nie tłumaczą, że, przeciwnie, same domagają się interpretacji, to być może dostrzeżemy w tych drobiazgach, oprócz materiału na smaczną anegdotę, także i skrótowy za­ pis całkiem realnych dylematów współczesności. Przywołane tu emblematycznie fakty dotyczące popular­ nych wykładni imienia apokaliptycznej Bestii - a przykłady tego rodzaju można by niemal dowolnie mnożyć - zdają się sugerować, że kultura współczesna, nie ta, oczywiście, spod znaku biblijnej egzegezy czy intelektualnego namysłu, ale ta jej część, której przejawy odnajdujemy w życiu codziennym, nie jest jednoznaczna w swoich próbach uporania się z pyta­ niami eschatologicznymi. Dwa głosy brzmią tu szczególnie donośnie; są przy tym wyraźnie wobec siebie kontradykcyjne. Pierwszy, z czytelnymi oznakami strachu i histerii, po­ brzmiewa dobitnie i stanowczo. Nie może być już żadnych wątpliwości: to właśnie teraz nadchodzi nieodwołalny Ko­ niec. Wszystkie dotychczasowe przepowiednie, wszystkie poprzednie wskazania czasów ostatecznych były błędne. Po­ kazujące się w obecnej chwili znaki są aż nadto czytelne. Wielokształtna Bestia swobodnie przechadza się po gościńcu. Musimy być czujni. Katastrofa tym razem nas nie ominie. Zaiste, „czas jest blisko" (Ap, 1,3 tłum. C. Miłosz). Drugi grozę tego czarnego scenariusza rozbraja śmiechem i ironią. Przekonuje, że do natury przepowiadanych co jakiś czas apokaliptycznych proroctw w wydaniu popularnym na­ leży to, że się nie spełniają, że, innymi słowy, tak pojmowa­ ny „koniec świata" ma naturę wciąż uciekającego horyzontu, nigdy nie jest tu, w miejscu, gdzie teraz jesteśmy, ale zawsze tam, gdzie nas jeszcze nie ma i gdzie, jak niektórzy z uporem utrzymują, uda się wreszcie komuś dotrzeć. Ten głos jakby chciał powiedzieć umysłom nazbyt gorącym i niecierpliwym: spokojnie bracia, trochę luzu, napijcie się, to wam przejdzie. Osobliwe przy tym, że wyznawcy tego poglądu wcale często łączą kpiący dystans wobec inspirowanej religijnie wizji koń­ ca z wiarą w apokalipsę w jej rozlicznych świeckich we­ rsjach. Zamiast więc straszyć wielogłową Bestią wychodzącą z morza, obrazem odesłanym już do krainy bajek, ględzą oni z równym przejęciem o rozszerzającej się dziurze ozonowej, 0 wciąż ocieplającym się klimacie, o wyczerpywaniu się za­ sobów naturalnych itp.; nagromadzenie tych okropieństw spowodować ma w efekcie planetarną zagładę. Co charakterystyczne, postawy te nie są tak odległe od siebie, jak można by z pozoru sądzić. Zauważmy bowiem, że obydwie, choć w różny sposób, w zasadzie uchylają wizję „końca świata" zawartą w Apokalipsie św. Jana. Pierwsza, bo prostodusznie interpretując jej tekst, a także przesuwając ad infinitum jego nadejście, skutecznie kompromituje i ośmiesza samą ideę, druga, bo uznaje ją za myślowy anachronizm 1 z tego względu po prostu nie wykazuje najmniejszego zain­ teresowania całą kwestią; unieważnia problem tak, jak unie­ ważnia się zagubiony dokument. Przywołane na początku kulturowe reakcje na jeden z bar­ dziej poruszających i mających za sobą już sporą bibliotekę apokaliptycznych obrazów, nie obejmują, rzecz jasna, pełne­ go spektrum możliwych współcześnie postaw eschatologicz­ nych. Są natomiast instruktywne o tyle, że, jak sądzę, wska­ zują na jego „górny" i „dolny" kraniec. Po jednej stronie, ma­ my więc religijność naiwną zastygłą w dosłownym, literal­ nym traktowaniu tekstu Pisma, tropiącą gorliwie znaki rychło mającego nadejść końca; po stronie przeciwnej, ducha scep­ tycznego z właściwym mu świeckim rezonerstwem i prze­ śmiewczym dystansem wobec przekazu biblijnego. 3 4 A co znajduje się w rozległym obszarze „pomiędzy"? Oczywiście, gdy chodzi o materię tak delikatną i trudno mie- �rzalną, jak wyobrażenia eschatologiczne, trudno o twarde konstatacje, wszelkie ustalenia muszą mieć charakter mniej lub bardziej precyzyjnych przybliżeń. Zaryzykowałbym jed­ nak hipotezę (nieduże to ryzyko), że pośród postaci zapełnia­ jących ową przestrzeń „środka" relatywnie dużą grupę stano­ wią dzisiaj ci, którzy przyznają się co prawda do dziedzictwa chrześcijańskiego, ale dla których ta identyfikacja nie obywa się jednak bez istotnych trudności. Tak więc, chociaż, z jed­ nej strony nie biorą oni na serio gorączki milenijnej, są też wyraźnie nieufni wobec jarmarcznych przepowiedni i inter­ netowych spekulacji, to, z drugiej strony, chcieliby uwierzyć słowom Apokalipsy św. Jana i traktować je poważnie, ale tak naprawdę nie bardzo wiedzą, co począć z dość dla nich egzo­ tyczną, trudno przekładalną na pojęcia, wieloznaczną mową proroctwa z Patmos. Wolni są od skrajności: ani nie trawią ich przesadnie pokusy chiliastyczne ani też nie dotknęła ich szczególnie mocno, nicująca do szczętu tradycyjne wyobra­ żenia, choroba podejrzliwości. Dla nich wyrażenia takie jak „koniec czasu", „koniec świata" - choć problematyczne - nie są z pewnością pustymi hasłami. 2. Dwie lekcje z Idioty Odsuwając zatem na bok lęki związane z rokiem 2000, którego „eschatologiczność" zdaje się mieć przede wszyst­ kim wymiar medialny, nie frustrując się też zanadto tym, czy obecny kurs euro we Francji (1 euro = 6,66 FF) nie zwiastu­ je szybkiego nadejścia Armageddonu, spróbujmy poważniej zastanowić nad kilkoma kwestiami dotyczącymi całkiem re­ alnego, przynajmniej dla części z nas, problemu: jak rozu­ mieć dzisiaj tajemniczą wizję Widzącego z Patmos. Czy ję­ zyk symbolu, obrazu, metafory, z których utkana jest materia proroctwa, przemawia jeszcze do nas? A jeśli tak, to co wchodząc w ten „las ciemny" - chcemy i co umiemy z niego wyczytać? Czy nie jest czasem tak, że wzrost wiedzy o tek­ ście Apokalipsy, o jego genezie, przynależności gatunkowej, strukturze itd., osłabia równocześnie promieniowanie jego misteryjnej treści; że, paradoksalnie, im więcej o nim wiemy, tym mniej z niego rozumiemy? Jakiej rzeczywistości dotyka zagadkowa mowa Janowego proroctwa i jaki status skłonni bylibyśmy jej przyznać? Jak rozumieć dzisiaj wizję „końca świata", którą przynosi Apokalipsa? 6 już tylko pobłażliwy śmiech. Dostojewski był świadkiem i przenikliwym komentatorem tego procesu odparowywania treści z żywych niegdyś symboli religijnych, procesu, który w naszym stuleciu przypomina już zjazd po równi pochyłej. Jego konsekwencje dla życia duchowego opisywano i opłaki­ wano później wielokrotnie. W roku 1874 opublikowana zostaje po raz pierwszy w po­ staci książkowej powieść Idiota. Zarejestrował w niej Dosto­ jewski pogląd, wolno sądzić, że nie całkiem wtedy odosob­ niony, zgodnie z którym wydarzenia dziejące się w ówcze­ snej rosyjskiej i szerzej: europejskiej rzeczywistości, noszą wyraźne znamię czasów ostatecznych. Misję świadczenia 0 spełniającej się właśnie apokalipsie otrzymuje w powieści urzędnik sądowy Łukian Timofieicz Lebiediew. Ten rzadko trzeźwiejący osobnik uchodzi, w oczach własnych rzecz ja­ sna, za wtajemniczonego w arkana egzegezy biblijnej: .je­ stem mocny w komentowaniu Apokalipsy i robię to już pięt­ naście lat... jestem równy największym potentatom". Wedle jego wykładni słów Pisma: ,jesteśmy przy trzecim koniu, wronym, i przy jeźdźcu trzymającym w ręce miarę, ponieważ w dzisiejszych czasach wszystko jest oparte na miarach - na umowach, i wszyscy ludzie dochodzą tylko swoich praw: 'miarka pszenicy za grosz, a trzy miarki jęczmienia za grosz'... i jeszcze ducha wolnego, i serce czyste, i ciało zdro­ we, i wszystkie dary Boże chcą przy tym zachować. Ale sa­ mym tylko prawem nie zachowają i potem nastąpi koń płowy 7 5 Zanim sięgniemy do dwóch, w moim przekonaniu, nie­ zwykle pouczających i „dających do myślenia" komentarzy, dwóch współczesnych odczytań Apokalipsy, by z ich pomo­ cą szukać możliwych odpowiedzi, warto przypomnieć na po­ czątek kilka fragmentów z tekstu jeszcze jednego proroka. To w dziele Dostojewskiego - i , całkiem niezależnie, u Nietzschego - precyzyjnie został opisany konflikt pomię­ dzy tradycyjną religijnością a mentalnością pooświeceniową z jej kultem wątpiącego rozumu, ekspansją nauki i wiarą w nieograniczony postęp. Efektem tego spotkania, którego skutki dziedziczymy dzisiaj, było poważne nadkruszenie fun­ damentów wiary religijnej, a w planie najbardziej nas intere­ sującym - erozja wyobraźni eschatologicznej. Chrześcijań­ skie zaświaty zaczęły stopniowo, acz konsekwentnie, popa­ dać w ruinę. Niebo i piekło poczęli opuszczać jego stali mie­ szkańcy, a tradycyjna identyfikacja przestrzenna tych miejsc stawała się coraz bardziej problematyczna. Ikonograficzne wizje Sądu Ostatecznego miast napominać i przerażać, budzą 8 1 ten, któremu na imię Śmierć, a za nim już piekło..." Powiada się też o Lebiediewie, że sławny werset mówiący o gwieździe, która spadła na ziemię i zatruła źródła wód (Ap 8,10), oznacza w jego interpretacji sieć kolei żelaznej, która właśnie zaczęła pokrywać ówczesną Europę. Co ciekawe, ów pijaczyna, portretowany w powieści z sarkazmem, ale i z wy­ raźną sympatią, zmuszony przez dyskutantów, by wytłumaczył się, czy rzeczywiście uważa, że kolej jest przekleństwem ludz­ kości, odpowiada całkiem trzeźwo: „Nie koleje żelazne, nie, proszę panów! (...) Właściwie same koleje żelazne nie zamącą źródeł życia, ale wszystko to w sumie jest przeklęte, cały ten kierunek naszych ostatnich wieków, ogólny ich charakter, nau­ kowy i praktyczny, jest może istotnie przeklęty, proszę łaska­ wych panów". Z jednej strony, Dostojewski dystansuje się od „egzegezy" Apokalipsy opartej na dość luźnych skojarzeniach, a właściwie wmówieniach w Tekst najzupełniej dowolnych tre­ ści, z drugiej zaś, w tej ostatniej wypowiedzi nietrudno rozpo­ znać poglądy samego pisarza, upatrującego w emancypacji ro­ zumu naukowego i technicznego źródeł kryzysu duchowego współczesności. W każdym razie, z wykładów potentata egze­ gezy Lebiediewa, wynika niezbicie, że czas jest bliski, jeszcze tylko koń płowy i Śmierć oznajmi ponuro: proszczajtie riebiata, zabawa skończona. 9 Ale jest w Idiocie również i inne rozumienie, w zasadzie przeczucie głębszego sensu apokaliptycznej wizji, łatwo je przeoczyć, bo zanotowane jest niejako „przy okazji", na mar­ ginesie całkiem innej kwestii. Nie jest tak spektakularne jak to wcześniejsze, nie odwołuje się w ogóle do tradycyjnego in­ strumentarium symbolicznego Apokalipsy św. Jana, a prze­ cież jest to odważna próba przeniknięcia jednego z jej najbar­ dziej zagadkowych sformułowań. Książę Lew Nikołajewicz Myszkin, rozmyślając nad szczególnym przeżyciem czasu poprzedzającym zazwyczaj jego napady epilepsji, dochodzi nieoczekiwanie do konkluzji, która rzuca trochę światła na 81 �ten fragment z księgi (Ар 10, 8), w którym mowa o nastaniu końca czasów: „Zamyśli! się między innymi nad tym, że w jego epilep­ tycznych stanach była pewna krótka faza prawie tuż przed atakiem (jeśli tylko atak przychodził na jawie), kiedy nagle wśród smutku, ciemności duchowych i przygnębienia chwi­ lami jakby rozpłomieniał się jego mózg i z niezwykłą mocą natężały się jednocześnie jego siły witalne. Odczuwanie ży­ cia, uświadomienie sobie swojej jaźni wzrastały niemal dzie­ sięciokrotnie w owych momentach, krótkich jak b ł y s k a ­ w i c a (podkr. DC). Umysł, serce, rozjarzały się niezwykłym światłem, wszystkie wzruszenia, wszystkie wątpliwości, wszystkie niepokoje od razu jakby się uciszały, przechodziły w jakiś idealny błogostan, pełen jasnej, harmonijnej radości i nadziei, łączyły się z Najwyższym Rozumem i Ostateczną Przyczyną. Ale te momenty, te przebłyski były dopiero zapo­ wiedzią owej decydującej sekundy (nigdy nie trwało to dłu­ żej niż sekundę), w której zaczynał się atak. Ta sekunda była oczywiście trudna do zniesienia. Rozmyślając nad ową chwi­ lą później, już będąc zdrowym, mówił sobie często, że prze­ cież te wszystkie błyskawice myśli i przebłyski wyższego od­ czuwania i wyższej świadomości, a więc i 'doskonalszego bytu', nie są niczym innym, tylko chorobą, naruszeniem nor­ malnego stanu, a jeśli tak, nie jest to wcale doskonalszy byt, przeciwnie, trzeba to uważać za byt podrzędny, niższy. (...) Cóż z tego, że to jest nienormalne napięcie, jeżeli rezultat, chwila odczuwania, którą się potem przypomina i rozpatruje, będąc już zdrowym, okazuje się najwyższą harmonią, pięk­ nem, daje niesłychane i niespodziewane dotychczas uczucie pełni, miary, pojednania (...). W owym momencie (...) stają się dla mnie jakoś zrozumiałe słowa, że czasu w i ę ­ cej nie b ę d z i e " . Inaczej niż u Lebiediewa, brak tu od­ niesień do poszczególnych obrazów Apokalipsy i próby ich przełożenia na „ludzki" język, przetestowania niejako ich prawdziwości przez odniesienie do wydarzeń historycznych. Nie ma jednak wątpliwości, że Myszkin wchodzi w samo sedno wizji Janowej. Stara się zrozumieć niemożliwe. I daje własną interpretację owych tajemniczych słów o „zwinięciu czasu" u kresu dziejów. W miejsce wszystko tłumaczącej, ra­ cjonalizującej wykładni - niejasna sugestia, przeczucie, intu­ icja, owoc chwilowego jasnowidzenia. Co istotne: to nie wi­ dzialna, dotykalna przestrzeń jest tu kluczem do tekstu, ale czysta abstrakcja: czas. 1 0 Mając w pamięci te dwa, zaczerpnięte z powieści, roz­ bieżne sposoby rozumienia tekstu Apokalipsy, dwie idące w różnych kierunkach próby wniknięcia w jego ciemną mo­ wę, przyjrzyjmy się teraz bliżej anonsowanym już wcześniej współczesnym świadectwom. Pierwszym jest fdm dokumen­ talny Wernera Herzoga Lekcje ciemności, drugim filozoficz­ ny esej Krzysztofa Michalskiego Krótka historia Apokalipsy i jej zeświecczenia. Tu istotne zastrzeżenie: nie są to, oczywi­ ście, dokładne repliki wspomnianych odczytań, raczej ich twórcze, nieintencjonalne rzecz jasna, rozwinięcia; przy pew­ nych jednak retuszach, zmianach akcentów, wyraźnie można w nich odnaleźć ducha tych komentarzy. 3. Okropności wojny W lutym 1991 roku zakończyła się wojna w Zatoce. W pa­ rę dni później przestała być już, co przyjęliśmy z obojętnym 82 zrozumieniem, atrakcją medialną. Jak w wierszu Szymbor­ skiej Koniec i początek: „wszystkie kamery wyjechały już / na inną wojnę". Ale dla tych, którzy pozostali na miejscu, ko­ niec wojny oprócz ulgi przynosi również całkiem prozaiczne problemy. Choćby takie: „Po każdej wojnie / ktoś musi po­ sprzątać (...) Ktoś musi zepchnąć gruzy/ na pobocza dróg (...) Ktoś musi grzęznąć / w szlamie i popiele"," jak mowa jest 0 tym we wcześniejszym fragmencie tekstu. Werner Herzog rozpoczyna swój film dokumentalny Lek­ cje ciemności w takim właśnie momencie. Przyjeżdża z ka­ merami wówczas, gdy pierwsze ekipy strażackie rozpoczyna­ ją kilkutygodniowe, jak się miało później okazać, próby ga­ szenia płonących szybów naftowych. Już początkowe motto z Pascala - „Upadek światów gwiezdnych dokona się tak jak ich stworzenie - w doskonałej piękności" - wyraźnie jednak sugeruje, że nie będzie to reportaż o ofiarnej pracy strażaków w walce z żywiołem, ale raczej próba metaforycznego uogól­ nienia. Filmowa parabola. W podzielonej na 13 odsłon opowieści filmuje Herzog krajobraz po bitwie. Kamera wydobywa ślady po niegdysiej­ szym życiu. Oto miejsce, w którym rósł las, teraz zamienio­ ne w jezioro ropy. Nagie szkielety zwierząt, spalone samo­ chody, ruiny domów, podziurawione pociskami bunkry, nie­ czynne urządzenia przemysłowe, zdezelowane obiekty, nie­ dawno jeszcze latające, jakaś smutna resztka po tym, co kie­ dyś było radarem. Ciężarówki-widma snujące się po drogach. Oglądamy narzędzia z izby tortur. Słuchamy opowieści ko­ biety, której dziecko oniemiało z przerażenia. Inna chce coś powiedzieć, ale straciła mowę, widząc na własne oczy śmierć najbliższych. Obrazy z „krainy milczenia i ciemności" - by przywołać tytuł jednego z pierwszych dokumentów Herzoga. Co warto zauważyć: dojmujący i niepowątpiewalny realizm tych po-wojennych obrazów stoi w jaskrawej sprzeczności z przekłamanym, całkowicie aseptycznym i odrealnionym obrazem rzeczywistości tej „dziwnej wojny" znanym nam z telewizyjnych przekazów. Ze szczególną predylekcją, w której pomieszana jest gro­ za z fascynacją, filmuje Herzog żywioły. Grafitowe połacie spopielałej ziemi, gęste od czarnego dymu powietrze, stru­ mienie ognia wydobywające się z dogaszanych szybów, wul­ kaniczna lawa, którą tu naśladują rozlewiska pulsującej ropy. Wszystko to filmowane z lotu ptaka, można by rzec: z nie­ ziemskiej perspektywy, oglądane jakby nieludzkim okiem. Czasem obraz puszczony jest na zwolnionych klatkach, co potęguje jeszcze wrażenie. Jego siłę wzmacnia również suge­ stywne tło muzyczne (Schubert, Wagner, Mahler, Part). Nie­ które z tych wizyjnych kadrów komentowane są fragmentami Apokalipsy św. Jana. Części piątej, zatytułowanej Rezerwat szatana, towarzy­ szą końcowe fragmenty rozdziału 16: „I nastąpiły błyskawice i głosy, i gromy, i wielkie trzęsie­ nie ziemi, jakiego nie było, odkąd ludzie są na ziemi, trzęsie­ nie ziemi tak wielkie. Miasto wielkie rozpadło się na trzy czę­ ści i miasta narodów runęły. (...) A wszelka wyspa zniknęła 1 nie można było znaleźć gór". (Ap 16, 17-19) W części siódmej, komentarzem do obrazu ognia wydo­ bywającego się z płonącego szybu są słowa: „Piąty anioł zatrąbił. I widziałem gwiazdę, która z nieba spadła na ziemię, i dano jej klucz od studni przepaści. I otwo­ rzyła studnię przepaści, i wydobył się dym z głębi jak dym �z wielkiego pieca, i pociemniało słońce i powietrze od dymu ze studni. (...) I w owe dni szukać będą ludzie śmierci, ale jej nie znajdą, i będą chcieli umrzeć, ale śmierć będzie od nich uciekała". (Ap 9, 1-2, 6) Nie ma więc wątpliwości, jakie znaczenie filmowanej wi­ zji stara się nadać Herzog. Nawet bez tych cytatów, wprowa­ dzonych tu nazbyt może ostentacyjnie, trudno byłoby o po­ myłkę. Scenografia zupełnie jak z biblijnej wizji Końca: czar­ ne od dymu słońce, pokrywające ziemię popioły, ogniste je­ ziora. I towarzyszące tym znakom: tortury, cierpienie, wszechobecny brak nadziei... W pierwszym odruchu można by przypisać autorowi na­ iwność. Co to bowiem za apokalipsa, skoro - jak widzieliśmy - po wojnie ktoś posprzątał, szyby wygaszono i życie, choć z trudem, toczy się jednak dalej, powoli powraca do normy. W dodatku mógł zostać jeszcze nakręcony o tym film. Trud­ no jednak sądzić, by Herzog naprawdę wierzył, że na pusty­ niach Kuwejtu rozegrała się ostateczna walka pomiędzy siła­ mi Światła i Ciemności a ich upostaciowaniem byli generał Schwarzkopf i Saddam Hussajn; że właśnie czas się skończył i że gdzieś nieopodal na pustynnej oazie zakwitła Niebieska Jeruzalem. W tej filmowej hermeneutyce znaków czasu cho­ dzi chyba o co innego. Tekst Apokalipsy służy tu jako narzędzie interpretacji wy­ darzeń historycznych. Herzog nie jest oczywiście pierwszym, który posługuje się tą matrycą wyobrażeniową. Robiono to już przed nim wielokrotnie i , co ciekawe, w podobnych sytu­ acjach. Dwa przykłady z niedalekiej przeszłości: oto poeci opisujący grozę polskiej rzeczywistości I I wojny w porówna­ niach i obrazach zaczerpniętych wprost z Apokalipsy, zu­ pełnie serio dostrzegający w wydarzeniach, które działy się na ich oczach, widome znamiona czasów ostatecznych; oto Francis Ford Coppola przedstawiający w swoim filmie wojnę wietnamską w duchu spełniającej się apokalipsy, którego już sam tytuł Czas Apokalipsy (w oryginale jeszcze mocniej: Apocalypse Now), wyraźnie steruje wrażliwością odbiorców i podpowiada, czy wręcz: narzuca, klucz interpretacyjny do rozumienia pokazanego obrazu wojny. 12 13 Jest tak, jak gdyby niemożliwe przyciągało niemożliwe: jak gdyby po to, by opisać naturę świata niemożliwego, choć przecież całkiem realnego, świata, który „wypadł z formy", trzeba było koniecznie sięgnąć do „niemożliwego" języka prorockiej wizji, bo tylko taki język jest w stanie temu zada­ niu sprostać. I ta powtarzająca się ze stałą regularnością okoliczność powinna przynajmniej zastanawiać. Powstaje więc pytanie: czy nakładanie obrazów apokaliptycznych na rzeczywistość empiryczną jest zaledwie artystycznym chwytem, a więc de­ cyzją mieszczącą co najwyżej w granicach estetyki, czy mo­ że inercją wyobraźni, która nie umie uciec od zapadających głęboko w pamięć (tak kulturową, jak i jednostkową) wyo­ brażeń albo zwyczajną modą (tak właśnie postrzegał Miłosz sporą część poezji okupacyjnej, pisząc przekornie w roku 1944 swoją Piosenkę o końcu świata ), czy też za skłonno­ ścią do myślenia o wojnie w terminach apokaliptycznych, dyspozycją, jak się wydaje, powszechną i trwałą, nie kryje się jakaś prawda o historii i naszej w niej egzystencji. Czy zatem, przywołany in extenso w Lekcjach ciemności tekst Apokali­ psy jest zaledwie retorycznym ornamentem, przypadkowym komentarzem, bez którego film i tak by się tłumaczył, czy też 14 pełni on rolę poznawczą: wydobywa i nazywa pewne war­ stwy portretowanej rzeczywistości inaczej niewidoczne? Odpowiedzi Herzoga nie znamy, domniemania na temat jego intencji muszą, z natury rzeczy, pozostać wątpliwe. Wy­ korzystując jednak hermeneutyczną regułę przekraczania in­ tencji przez sens „tekstu", można pokusić się o pewną hipo­ tezę. Jedna z możliwych wykładni byłaby więc następująca. Apokalipsa św. Jana to nie jest scenariusz przyszłych wyda­ rzeń historycznych, tego, co wydarzy się w trudnej do prze­ widzenia i wyobrażenia przyszłości. Apokalipsa jest opowie­ ścią o świecie, w którym teraz mieszkamy, w którym mie­ szkaliśmy i mieszkać będziemy. Widziana w tej perspektywie wojna, każda wojna, okazuje się czymś daleko głębszym, niż sugeruje to sławna formuła Clausewitza; wojna rozumiana jest tu nie tylko i nie przede wszystkim jako wydarzenie na­ tury militarnej i politycznej, ale jako sytuacja, w której z wy­ jątkową intensywnością dochodzi do fundamentalnego po­ gwałcenia porządku powinności, elementarnego zanegowa­ nia sensu, wyzwolenia sił zła. Wojna jest szkłem powiększa­ jącym, które wydobywa na jaw potencje, które tkwią immanentnie w „normalnej", zwyczajnej, codziennej rzeczywisto­ ści. Jest taką sytuacją, w której proroctwo Janowe aktualizu­ je się w empirycznej historii. Spod obrazów wielogłowych bestii i spadających z nieba krwawych deszczów przebija myśl o trwałej obecności zła w świecie, o tym, że mimo wszystkich naszych wysiłków „świat w złem leży" ( U 5,19) i że jest to stan nieuleczalny. Porządek społeczny, jak i nasza egzystencja to kruche konstrukcje ustawicznie zagrożone rozpadem. Apokalipsa wciąż i na nowo spełnia się w historii. Ten scenariusz na trwałe wpisany jest w struktury naszej rze­ czywistości. Toteż dokument Herzoga nie jest w żadnym razie utwo­ rem terapeutycznym, jakąś przestrogą (tacy naiwni to już nie jesteśmy), ale raczej trzeźwym świadectwem ontologicznej ułomności tego świata. Opowiada o rzeczywistości eschato­ logicznej o tyle, o ile w przymiotniku eschatos będziemy ak­ centować znaczenia takie jak „krańcowy", „graniczny" i od­ nosić je do ekstremalnych wymiarów ludzkiego doświadcze­ nia. W naturze tego typu doświadczeń leży to, że ludzkie spo­ tyka się tu z nieludzkim, czas historyczny jakby sam siebie przekracza, wskazując na inną, już nie mieszczącą się w po­ rządku czasowym rzeczywistość. Klucz apokaliptyczny miał ten stan rzeczy wydobyć na światło dzienne, „odsłonić", „ujawnić", „objawić". Czy nie do takich właśnie znaczeń odwołuje grecki czasownik apokalyptein ? 4. Chronos i kairos Esej Krzysztofa Michalskiego ukazał się najpierw w formie osobnego artykułu; nieco później został dołączony jako aneks do powtórnej edycji jego książki Heidegger i filozofia współ­ czesna, co, jak zobaczymy, nie jest okolicznością bez znacze­ nia. Punkt wyjścia tych rozważań może wydać się dość osobli­ wy w zestawieniu z tematem głównym, jakim jest próba od­ czytania przesłania Apokalipsy św. Jana. Jest to pytanie o spo­ sób istnienia nauki w świecie nowożytnym. Autora interesuje nie to, czy rezultaty badań naukowych przynoszą pozytywne czy negatywne skutki dla współczesnego życia, ale o to, czy w samym fakcie uprawiania nauki, w przeniknięciu życia co­ dziennego przez myślenie naukowe nie da się dostrzec jakiejś ważnej odpowiedzi na pytania o sprawy ostateczne. Pretekstem 15 83 �do tych uwag stała się przenikliwa sentencja Nietzschego, we­ dle którego nauka jest przebraniem moralności. Wyróżnia Michalski dwie radykalnie rozbieżne możliwo­ ści interpretacji Apokalipsy. Wedle pierwszej, bodaj najbar­ dziej powszechnej, dotyczy ona wydarzeń z bliżej nieodgadnionej przyszłości. Jest opowieścią o potężnej katastrofie, końcu znanego nam świata, po którym nastąpi Sąd Ostatecz­ ny. W tym scenariuszu jest jednak moment pewności: mimo że samo zakończenie jest niepewne, mimo że nie wiem, jak i kiedy nastąpi, wiem przynajmniej to, że nastąpi w jakimś niezidentyfikowanym bliżej „kiedyś" i że ta sytuacja dotyczy w tym samym stopniu mnie, jak i wszystkich innych. Mam więc czas, by się do tego traumatycznego zdarzenia przygo­ tować i nie obawiać się przesadnie, o ile przygotowania wy­ padły dobrze. Druga możliwość wydaje się daleko bardziej dramatyczna. Wyrażenie z Ар 1,3 „czas jest bliski", nie ozna­ czałoby już jakiegoś niezwykłego zdarzenia z nieokreślonej przyszłości, jakiegoś wyróżnionego momentu czasu, ale od­ nosiłoby się do każdego momentu czasu z osobna, co ozna­ cza, „że każda chwila kryje w sobie możliwość końca, grani­ cy, kresu, zamknięcia świata, jaki jest - i nowego początku, wyjścia poza granice tego, co zastane, możliwość świata ra­ dykalnie nowego". Jeśli zaś tak, to Apokalipsa nie jest odło­ żona na później, ale zdarza się już, teraz, w każdym momen­ cie mojego życia. W tej interpretacji nie odnosi się ona do przyszłego wydarzenia, które z konieczności, dotyczyć bę­ dzie wszystkich, ale dotyczy mnie, personalnie i bezpośre­ dnio, tu i teraz. W takim rozumieniu czas Apokalipsy nie da się przesunąć ani odwlec. To czas, w którym właśnie żyję. Pierwsza wykładnia otwiera przed nami nadzieję względnego spokoju i bezpieczeństwa, druga - wytrąca nas z codzienne­ go letargu i nakazuje, by czuwać, by - jak w Starożytnym tor­ sie Apollina Rilkego - „swoje życie zmienić", bo w każdym jego momencie decyduje się nasze zbawienie lub potępienie. 16 I w tym miejscu pojawia się nauka. Odwołując się do Pa­ scala, Nietzschego i Heideggera - trzech najważniejszych fi­ lozoficznych punktów odniesienia w tym tekście - kreśli au­ tor mało budującą perspektywę, w której nauka jawi się jako współczesna forma rozrywki, owa pascalowska divertisse­ ment, podobna polowaniu czy grze w piłkę. Jest tak dlatego, że każda z tych działalności, acz w różny sposób (nauka by­ łaby tu rozrywką wielce wyrafinowaną) wciąga nas w życio­ we, doczesne problemy, skutecznie tym samym odciągając od fundamentalnych pytań egzystencjalnych; nie chodzi na­ turalnie o to, co nauka ma do powiedzenia o świecie, ale o to, co robią naukowcy, o cały zinstytucjonalizowany aparat no­ wożytnej nauki i codzienną mrówczą pracę jej etatowych funkcjonariuszy. Tak rozumiana nauka, projektując świat uporządkowany, zrozumiały, w pełni wytłumaczalny, zapew­ nia - próżno dodawać, że złudne - poczucie stabilności i bez­ pieczeństwa. Nade wszystko zaś oferuje spokój w kwestii przyszłości. Nauka więc, tak jak widzą ją Nietzsche i Heideg­ ger, to największa iluzja nowożytności, krótko: narzędzie samooszustwa. „Gdy (...) pracując dla pewnej i nieskończonej przyszłości w trybach nowożytnej maszyny naukowej śnicie sen o świecie jako ogrodzie, tracicie z oczu inną postać świa­ ta: świat niepokojący - bo świat, którego przyszłość jest sta­ le, z konieczności, pod znakiem zapytania, świat groźny - bo świat, z którego konfliktów nie da się usunąć. Świat, gdzie nie ma czasu na sen - bo w każdej chwili, ciągle, na nowo, 84 17 rozstrzyga się sens każdego z nas". Świat jest ciągle zagro­ żony wymykaniem się sensu, który pozostaje wciąż in statu nascendi, wciąż tworzy się i rozpada na naszych oczach, czy­ niąc naszą egzystencję nieuleczalnie problematyczną. Nauka rozumiana jako pewien sposób organizacji życia, tęskniąc za ładem i bezpieczeństwem, nieustannie zamazuje to elemen­ tarne doświadczenie. Buduje wokół grozy i niepewności ży­ cia strefę zapomnienia, dostarcza narzędzia konsolacji. „Na­ uka - a ściślej biorąc instytucja nauki - przejmuje więc funk­ cję, którą pełniło kiedyś, dziś już nieprzekonujące apokalip­ tyczne opowiadanie o kosmicznej katastrofie, jaką sprowadzą kiedyś jeźdźcy, trąby i plagi; funkcję odsunięcia przeznacze­ nia, pocieszenia i oparcia. Robi to nawet skuteczniej niż jej mitologiczna poprzedniczka: obiecując dominację nad świa­ tem, instytucja nauki obiecuje też opanowanie przyszłości, podporządkowanie jej, zapewnienie jej nam. A tym samym odłożenie końca świata, jaki znamy (i początku nowego), ad calendas Graecas i korzystanie, póki co, ze świata bez apo­ kaliptycznych obaw". 18 Jest we wspomnianej książce Michalskiego krótki rozdział dotyczący źródeł inspiracji heideggerowskiej ontologii. Destruując zachodnią tradycję filozoficzną, zwracał się Heideg­ ger początkowo ku myślicielom, którzy sami sytuowali się na jej obrzeżach. Oni to właśnie - św. Paweł, Luter, Kierkegaard, Dilthey - uporczywie i na różne sposoby tę tradycję nadkruszali. Poszukując odpowiedzi na pytanie, czym jest dziejowość, czym jest pierwotne doświadczenie dziania się bycia i w jakim języku dałoby się je opisać, przywołuje Heidegger w jednym z wykładów słowa św. Pawła o tym, iż „dzień Pań­ ski jako złodziej w nocy, tak przyjdzie" (1 Ts 5,2). Ze słów tych wynika jasno, że nie da się obliczyć daty Drugiego Przyj­ ścia, jako że nie jest to wydarzenie z porządku chronologii, ale dzieje się w błysku (gr. kairos - błyskawica), okamgnieniu, chwili, należy do porządku „kairologicznego", stąd też żad­ nych ludzkich miar nie da się w w tym przypadku zastoso­ wać. Nadzieja na powrót Chrystusa nadaje szczególną wagę każdej przeżywanej chwili; jest ona otwarciem na to, co nadejdzie niespodziewanie. Krótka historia Apokalipsy zdaje się powrotem do tych intuicji i ich rozwinięciem po latach. 19 Bo czym jest Apokalipsa rozumiana, jak się tu powiada, niemitologicznie? Nie jest zapewne ostatnim „wydarzeniem historycznym", tak jak Stworzenie nie jest pierwszym w po­ rządku czasu. Tego rodzaju myślenie zakłada bowiem szcze­ gólne rozumienie czasu. To, co zmienne, przemijające, znikliwe jest tu pojmowane z punktu widzenia wieczności, bez takiego odniesienia, czas sam w sobie jest zupełnie niezrozu­ miały. Historia, czas historyczny, dają się pojąć jedynie przez relatywizację do nieczasowej podstawy; wówczas dopiero hi­ storia nabiera sensu. Takie myślenie obecne jest w pokaźnej części wielkiej tradycji filozoficznej (Platon, Plotyn). Tu ina­ czej: warunkiem możliwości rozumienia czasu okazuje się nie jakaś aczasowa, jak powiadamy: wieczna, struktura, ale jego najdrobniejszy, niepoliczalny moment. W tej perspekty­ wie czas nie jest „zewnętrznym" wobec życia układem odnie­ sienia, ale sposobem, w jaki „świat przeżywany" wychodzi na jaw. Tym samym wieczność zostaje uczasowiona, czas przeniknięty wiecznością. „Początek i Koniec, Alfa i Omega, Potępienie i Zbawienie byłyby wówczas składnikami każdej chwili z osobna - a nie zewnętrznymi klamrami czasu jako procesu, co kiedyś się zaczyna i kiedyś się kończy". Apoka20 �lipsa zatem to możliwość, która aktualizuje się w każdym momencie mojego życia. Jest więc dokładnie, tak jak chce Miłosz w Piosence o końcu świata: żadnych błyskawic, gro­ mów, trąb oraz jak dopowiada Michalski: żadnych popisów hippicznych. Apokalipsa bowiem dzieje się już, spełnia się permanentnie w nieefektownej prozie codzienności. Tak: „In­ nego końca świata nie będzie". W związku ze zreferowanym tu pokrótce trybem lektury apokaliptycznego tekstu nasuwa się jednak pewna wątpli­ wość. Oprócz wspomnianych myślicieli jest, jak sądzę, je­ szcze jeden ważny, choć nie wymieniony z nazwiska, intelek­ tualny patron Krótkiej historii Apokalipsy: Rudolf Bultmann. Jego idea demitologizacji pobrzmiewa wyraźnie w całym eseju. Dla Michalskiego czytać dzisiaj Apokalipsę, to w znacznym stopniu uprawiać lekcję martwego języka. Wy­ raźny jest w tekście dystans wobec mitologicznej, czytaj: anachronicznej warstwy Apokalipsy. Trudno, twierdzi autor, trzeba pogodzić się z tym, że opowieści o bestiach, koniach i jeźdźcach są symbolami pozbawionymi niegdysiejszej mo­ cy, nie przemawiają już do nas. W związku z czym współcze­ sna lektura tekstu Apokalipsy, jeśli chce uchodzić za sensow­ ną, winna pozbyć się tego kłopotliwego dziedzictwa, w prze­ ciwnym razie brnąć będziemy w jawne niedorzeczności. Trzeba zatem przełożyć powstałe w innych okolicznościach historycznych i kulturowych wyobrażenia na bliższe nam mentalnie pojęcia. Nie wydaje mi się to jednak ani tak proste, ani całkiem możliwe. 21 22 Przy całej finezji wywodu Michalskiego jest coś obezwła­ dniającego w tak szybkiej i łatwej rezygnacji filozofa z całe­ go, tak przecież bogatego, dziedzictwa egzegetycznego odno­ szącego się do Apokalipsy, z licznych (czasem - to prawda dość bałamutnych, czasem - najzupełniej dowolnych ) prób uporania się z jej profetycznym szyfrem. Ale czy sama skala i intensywność zjawiska: wciąż ponawianego w dziejach ge­ stu odczytywania Janowego przekazu, od alegorezy pierw­ szych tekstów patrystycznych po współczesną hermeneutykę teologiczną oraz interpretacje gematryczne nie jest dowo­ dem na jego trwałą obecność w naszym myśleniu?; czy przy­ toczone na początku przykłady - niechby nawet uznać je za naiwne i karykaturalne - nie świadczą jednak o żywotności symbolicznej mocy tekstu Apokalipsy? Czy rzeczywiście, po to aby dotrzeć do semantyki głębokiej i jej metafizycznego rdzenia, trzeba koniecznie pozbyć się warstwy symbolicznej, traktowanej tu jako zbędny balast? Rozumowanie Michalskie­ go jest konsekwentne wobec przyjętego założenia, tyle tylko, że samo to założenie nie jest poddane jakiejkolwiek procedu­ rze weryfikacyjnej; ma moc heurystycznego dekretu. Lektura demitologizująca ma swoje racje (i przynosi, jak widzieliśmy, wymierne efekty), ale nie jest tak, by obywało się to całkowi­ cie bez pewnych strat własnych. 23 24 25 26 5. Co należy zrobić przed końcem? Przy wszystkich, widocznych „gołym okiem" różnicach, obydwie zaprezentowane tu świeckie (w znaczeniu: nie będą­ ce dziełem teologów) interpretacje Apokalipsy spotykają się w jednym: obydwie mianowicie, choć przy użyciu innych środków, optują za jakąś wersją religijnie rozumianej escha­ tologii realizującej się w czasie. W wyprowadzonym z filmu Herzoga pojmowaniu wyda­ rzeń historycznych, niewątpliwie zakłada się odnoszenie hi­ storii świeckiej do historii świętej, jako że dopiero w perspek­ tywie tej ostatniej empiryczna rzeczywistość staje się zrozu­ miała; wyraźnie przy tym widać, że eschaton nie oznacza (a w każdym razie nie musi oznaczać) w tym wypadku jakie­ goś wielkiego katastroficznego wydarzenia, które ostatecznie kończyłoby trwanie świata. Jest raczej tak, jak gdyby realizo­ wał się on wszędzie tam, gdzie dochodzi do radykalnego za­ łamania się porządku powinności, wszędzie tam, gdzie ma miejsce eskalacja zła i cierpienia. O wojnie jako zwiastunie końca pisał Mikołaj Bierdiajew w głębokim i , co może zaska­ kiwać, niezwykle zdystansowanym jak na czas powstania (początek I I wojny) tekście: „Historia zawsze była par excel­ lence wojną, zapełniona jest wojnami. Istniały jedynie dość krótkie okresy pokoju, względnej równowagi, którą łatwo by­ ło naruszyć. Historia toczyła się jak na wulkanie i okresowo rozlewała się lawa. Historia powinna się skończyć, ponieważ historia jest wojną. W historii występuje moment eschatolo­ giczny, jakby wewnętrzna apokalipsa historii. Ten eschatolo­ giczny moment jest szczególnie mocno odczuwany podczas katastrof, wojen, rewolucji i kryzysów cywilizacyjnych. Woj­ na jest więc zjawiskiem historycznym par excellence, ale okropności wojny dają ludziom ostre eschatologiczne poczu­ cie zbliżającego się końca. (...) Wojna jest historią par excel­ lence, ale zarazem wojna jest zawsze dotknięciem końca hi­ storii". Nie jest więc tak, by wojna, niechby najbardziej krwawa, wieszczyła nieodwołalny koniec świata (Bierdiajew przywołuje słowa Mt 24,6), ale w jakimś sensie usprawiedli­ wione jest myśleć o niej w kategoriach apokaliptycznych. Wojna jest sygnałem, że historię można rozumieć jako per­ manentny kryzys, jako serię wciąż powtarzających się przesi­ leń, jako koniec nieustannie rodzący z siebie początek. Ak­ cent padałby tu nade wszystko jednak na demoniczny wymiar rzeczywistości empirycznej, tak spektakularnie obecny w Apokalipsie. 27 O ile w tej wykładni przeważałby ton pesymistyczny, tra­ dycyjnie zresztą i najczęściej bodaj łączony z Apokalipsą (jak gdyby zarysowana w niej rzeczywistość świata przemienio­ nego nie mogła przebić się przez sugestywne wizje rozmai­ tych okropności), ton, który może nawet ociera się o fatalizm, 0 tyle w drugiej interpretacji, nie mniej przecież dramatycz­ nej, nacisk położony jest co najwyżej na możliwość, potencjalność spełnienia się czarnego scenariusza. Akcentowany jest natomiast bardzo wyraźnie wymiar jednostkowej wolno­ ści. W tym przypadku Apokalipsa nie jest rzeczywistością, która przychodzi do nas z zewnątrz, czymś, co nas zaskakuje 1 na co nie mamy wpływu. Przeciwnie: to każdy z nas, na własną rękę, tworzy rzeczywistość eschatologiczną. Jakże bliskie jest to innej intuicji Bierdiajewa: „Koniec świata i hi­ storii jest procesem Bogoczłowieczym i zakłada aktywność oraz twórczość człowieka. Koniec nie jest oczekiwany, lecz przygotowywany. Nie należy rozumieć końca świata jedynie jako immanentnej kary i zniszczenia. Koniec jest także zada­ niem dla człowieka, jest zadaniem przemienienia świata". I dalej: „Każdy autentycznie twórczy akt jest nastaniem koń­ ca świata, jest przejściem do królestwa wolności, wyjściem z ograniczoności świata". 28 W obydwu interpretacjach, choć w każdej inaczej, docho­ dzi do głosu taka perspektywa rozumienia czasu, która po­ zwala wyjść poza wykładnię czysto linearną i dostrzegać w nim gęsty splot sprzeczności. Widać wyraźnie, że spojrze85 �nie apokaliptyczne przemienia czas w paradoks. W metahistorycznym wymiarze Apokalipsy czasy są zawsze pierwsze i zawsze ostatnie. Zawsze zawierają w sobie, jako immanentną możliwość, ciemność końca i blask początku. W tych rozważaniach o Końcu, czas na końcowy midrasz. Dwa przedstawione tu świadectwa wydają mi się niezwy­ kle wzbogacające również i dlatego, że proponowana w nich lektura tekstu Apokalipsy jest niezależna od zaczynającego się roku 2000 i doraźnych dywagacji z tym faktem związa­ nych. Z tego, że mnich Dionizy Mały pomylił się kiedyś w swoich obliczeniach - co tak bardzo poruszyło Stephena Jay Goulda, że aż napisał o tym demistyfikacyjną książkę wynikają tylko kwestie związane z umownością chronologii historycznej; z tego, że pierwszy dzień przyszłego roku przy­ niesie nam zapewne spodziewaną niemoc, nie wynika zgoła nic poza wątpliwą satysfakcją z tej samosprawdzającej się przepowiedni. W żaden jednak sposób okoliczności te nie l i ­ kwidują aktualności sporu o to, co tekst proroctwa z Patmos 29 znaczy i jak znaczy; nie usuwają z pola widzenia pytań 0 apokaliptyczną wizję końca wszystkich rzeczy. Nie chodzi, rzecz jasna, o to, że ktoś kiedyś wyczerpująco na nie odpowie 1 że wreszcie będziemy mieli z tym spokój. Upierałbym się jednak, że podtrzymywanie pytań tego rodzaju jest dla ży­ wotności kultury istotne. Zarówno bowiem pierwsi anachoreci chrześcijańscy jak i wielu późniejszych ascetów i kontemplatyków, twierdziło zgodnie, że nic tak dobrze nie nastraja do życia jak uważny namysł nad sensem spraw ostatecznych. Chyba że uznamy, iż cała ta kwestia religijnie myślanego „końca świata" jest już mocno przedawniona. Wówczas jed­ nak trzeba się liczyć z tym, że jedyny trwały kontakt z escha­ tologią zapewnić nam już będzie mogła tylko codzienna lek­ tura opakowań produktów spożywczych, na których anoni­ mowy nadawca przypomina nam uprzejmie, acz stanowczo, że: „należy spożyć przed końcem". Ale myśl to poznawczo jałowa. O tym, że należy spożyć przed końcem, wiedzieliśmy już przecież skądinąd. PRZYPISY ' Podaję za: „Życie", *** marzec 1999 M. Lurker, Przesianie symboli, przeł. R. Wojnakowski, Kraków 1994, s. 182 Eco wręcz twierdzi, że współczesna mysi o końcu czasów jest bar­ dziej obsesją świata laickiego niż chrześcijańskiego, U. Eco, С. M. Mar­ tini, W co wierzy ten, kto nie wierzy?, tłum. I. Kania, Kraków 1998, s. 16 Liczne przykłady egzegetyczne podaje A. Wierciński, 666: liczba imienia Bestii, „Nomos" nr 10:1995, s. 5-29 Na ten bulwersujący (oczywiście jego zdaniem) fakt zwraca uwa­ gę G. Bodson w popularnej książce Les Secrets de l'Apocalypse, cyt. za: Ch. Makarian, La verite sur Г Apocalypse, „L'Express", 5-11 sierpnia 1999, s. 38 Znamienna jest w tym względzie uwaga Gustawa Herlinga-Grudzińskiego o genezie jego opowiadania Polar w Kaplicy Sykstyńskiej A.D.1998: „Pytasz, jaki był impuls do napisania tego opowiadania? Otóż wchodząc kiedyś do Kaplicy Sykstyńskiej zuważyłem coś, co mnie bar­ dzo poruszyło, a mianowicie niechętny stosunek młodych ludzi do reli­ gijnych znaczeń 'Sądu Ostatecznego' Michała Anioła. Byłem świadkiem śmiechów, ironicznych uwag, żartów, nieprzyjemnych komentarzy doty­ czących nagości i tak dalej. Jednym słowem drwin z tego, co namalował Michał Anioł, z tego, co nie tylko jest wielkim arcydziełem sztuki, ale co jest przede wszystkim jakąś summa wiary - bo 'Sąd Ostateczny' jest przecież artystycznym ukoronowaniem chrześcijaństwa", G. HerlingGrudziński, W. Bolecki, Rozmowy w Dragonei, Warszawa 1997, s. 227 F. Dostojewski, Idiota, przeł. J. Jędrzejewicz, Warszawa 1971, s. 225 Ibidem Ibidem, s. 414 Ibidem, s. 252; Enzo Paci w swojej interpretacji Idioty niezwykle trafnie zwraca uwagę na podobieństwo przeżycia intensywności chwili Myszkina do tego, co o dialektyce chwili i wieczności pisał Kierkegaard, E. Paci, Związki i znaczenia. Eseje wybrane, wybrał, przełożył i wstępem opatrzył S. Kasprzysiak, Warszawa 1980, s. 253 " W. Szymborska, Koniec i początek, Poznań 1993, s. 10 Motywy apokaliptyczne w twórczości poetów okupacyjnych ana­ lizuje wnikliwie Paweł Rodak w artykule Apokalipsa. Wyobraźnia poko­ lenia wojennego, „Twórczość", nr 1:1998, s. 43-65 W takim duchu interpretuje film Coppoli np. Krzysztof Stanisław­ ski, inkrustując swój tekst licznymi odwołaniami do Apokalipsy, Pod­ róż w mroki duszy, w: Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia, red. Z. Benedyktowicz, D. Palczewska, T. Rutkowska, Warszawa b.d., s. 265-275 Por. uwagi Aleksandra Fiuta o eschatologii w poezji Miłosza w: Poznawanie Miłosza. Studia i szkice o twórczości poety, Kraków 1985, s. 174-188 Pierwodruk eseju Michalskiego w: „Gazeta Wyborcza", 8-9 sierp­ nia 1998, s. 18-20; przedruk w: K. Michalski, Heidegger i filozofia współ­ czesna, Warszawa 1998, s. 267-283 Michalski, op. cii., s. 270 op. ci'/., s. 278, op. cit., s. 282 " op. cit., s. 53-55; por. charakterystykę pojęcia kairos w: X. LeonDufour, Słownik Nowego Testamentu, przeł. K. Romaniuk, Poznań 1986, 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 13 14 15 16 17 18 86 s. 207; analizę kategorii chwili przeprowadza Kierkegaard w rozprawie Pojęcie lęku, przełożyła i posłowiem opatrzyła A. Djakowska, Warszawa 1996, s. 102-108; adaptację kierkegaardowskiej koncepcji chwili do cha­ rakterystyki kairos znaleźć można u teologa protestanckiego Paula Tillicha: „Kairos zawiera ingerencję wieczności w chronologię czasu, zawie­ ra w sobie element konieczności wyboru i losu, dający znać o sobie w hi­ storycznej chwili, ale zawiera też świadomość tego, że żaden stan wiecz­ ności nie może istnieć w czasie, że to, co wieczne, z istoty swej wpraw­ dzie daje znać (ist das Hereinbrechende) o sobie w czasie, ale nigdy nie może być w nim zafiksowane", P. Tillich, Gesammmelte Werke, Stuttgart 1963, L V I , cyt. za: K. Toeplitz, Kierkegaard, Warszawa 1980, s. 124 K. Michalski, Rok 2000, „Tygodnik Powszechny" nr 33:1998; tekst ten, idealnie współbrzmiący z wywodami z Krótkiej historii Apoka­ lipsy, był pomyślany jako wprowadzenie do „Rozmów w Castel Gandolfo", VIII międzynarodowego kolokwium organizowanego przez wiedeń­ ski Instytut Nauk o Człowieku w dniach 17-18 sierpnia 1998 Jak bliska jest Michalskiemu wyłożona w wierszu Miłosza wizja „pełni czasu", może świadczyć umieszczenie tego utworu w zakończeniu książki o filozofii Husserla, K. Michalski, Logika i czas. Próba analizy Husserlowskiej teorii sensu, Warszawa 1988, s. 216 Na podstawowe trudności związane z bultmannowską ideą demitologizacji Nowego Testamentu zwracał uwagę Leszek Kołakowski w eseju Iluzje demitologizacji, w: idem. Cywilizacja na lawie oskarżo­ nych, Warszawa 1990, s. 215-236 Mikołaj Bierdiajew stwierdza dobitnie: „Istnieje specjalistyczna literatura dotycząca egzegezy Apokalipsy, ale stojąca na dość niskim po­ ziomie. Zwykle literatura ta w dowolny sposób tłumaczy symbolikę Apo­ kalipsy i ma obskurancki charakter"; M. Bierdiajew, Głoszę wolność, wybór, wstęp i przekład H. Paprocki, Warszawa 1999, s. 260 Zob. np. niezwykle odkrywczą, sofiologiczną interpretacją księgi Apokalipsy pióra wybitnego teologa prawosławnego Sergiusza Bułhako­ wa, o której wspomina Jerzy Nowosielski; J. Nowosielski, Od współcze­ sności do ikony, „Opcje" nr 4(23): 1998, s. 81 Przykładem wspomniany artykuł Wiercińskiego, przy całej świa­ domości interpretacyjnego ryzyka jakie przy tego rodzaju odczytaniach powstaje; w ogóle na dużą uwagę zasługują poszukiwania niejawnych, ezoterycznych sensów tekstów nowotestamentowych przy zastosowaniu procedury tzw. retrowersji (przekładu tekstu greckiego na hipotetyczny pierwowzór hebrajski), por. znakomity tekst Ireneusza Kani, Nowy Testa­ ment a Kabała. Kilka uwag w kwestii pierwotnego języka Ewangelii, „Znak" nr 430 (3): 1991, s. 62-70 Wierciński wspomina np. o wielce intrygującym fakcie nadania komputerowi Euronet Wspólnoty Europejskiej (Bruksela) figlarnej na­ zwy „Bestia": „Czy nazwa 'Bestia' (...) dla brukselskiego komputera jest tylko 'kaczką dziennikarską', czy też faktem, tego nie wiem. Jeśli to fakt, to można rzecz uznać za practical joke kogoś z obsługi, czy nadzoru. Jakby nie było, widać, jak silny jest nacisk symboli APK na mentalność nawet ludzi współczesnych", Wierciński, op. cit., s. 26-27 Bierdiajew, op. cit., s. 258 Ibidem, s. 264 i 266 S. J. Gould, Pytania o millenium. Ściśle umowne zasady odlicza­ nia. Przewodnik racjonalisty, przeł. D. Kozińska, Warszawa 1998 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 28 2 9 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/17806a287d7e9f63cc89074039c37bf7.pdf f8ae077b6ff51b102115ffbb189d7f55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2802 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2610 Title A name given to the resource Goldberg in memoriam / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Goldberg in memoriam Tomasz Sikora Swoistą realność numenu podkreślali: fenomenologicznie Rudolf Otto i spirytualistycznie Walter Friedrich Otto. Gold­ berg idzie dalej. Mówi o jego somatycznej obecności danej jako źródło i przejaw jak najbardziej realnych psychofizjolo­ gicznych procesów etnogenezy. W 23 lata po publikacji jego głównego dzieła równie radykalny okazał się Ernesto de Martino. Zanim przyjął perspektywę zbliżoną do materiali­ zmu historycznego, opowiadał się na rzecz tezy o rzeczywi­ stym charakterze parapsychologicznych zjawisk pierwotnego świata magii. Zjawiska te miały być wyrazem niezależności i wyższości rodzącego się specyficznie ludzkiego świata kul­ tury nad naturą - gwarantem jego przetrwania - utrzymania się świadomego podmiotu. W tym ujęciu numen byłby teurgicznym narzędziem budowy antynatury - pierwocin wolno­ ści. Podobną wymowę mają Goldbergowskie próby rekon­ strukcji rytuału starohebrajskiego i kształtu wytwarzanej przezeń rzeczywistości. 1 Kim był Goldberg? Obłąkanym uczonym, scjentystycznym kabalistą, mistycyzującym durkheimistą (sic! znajomość z Marcelem Maussem), a może żydowskim faszystą, jak dość plugawie określił go Tomasz Mann? Posłuchajmy, co na te­ mat jego dzieła pisał jakże mu niechętny Gerschom Scholem: ,jak atrakcyjne mogą być jeszcze (lub znowu) w obecnych czasach interpretacje rytuału, utrzymane w sensie zdomino­ wanym w znacznej mierze przez rozważania kabalistyczne i pławiące się wręcz w ich demonicznych perspektywach, wi­ dać to choćby po niewątpliwym wpływie, jaki wywarła książ­ ka Oskara Goldberga Die Wirklichkeit der Hebraer. Einleitung in das System des Pentateuch, przede wszystkim w la­ tach trzydziestych. Choć Goldberg prezentuje nader grote­ skowe i naiwne poglądy na temat kabały, od której stara się oddzielić własne rozumienie Tory, i przeciwstawia kabale własne wyjaśnienie Tory, a zwłaszcza jej rytuałów, to jednak, sądząc po charakterze tych wyjaśnień, mamy tu na ogół do czynienia z kabalistycznymi interpretacjami, tyle że przedsta­ wia się je jako dosłowny sens odpowiednich rozdziałów To­ ry, a terminologię kabalistyczno-gnostyczną zastępuje nowo­ czesną biologiczno-polityczną." 2 A zatem Goldberg jako kolejny przedstawiciel gnozy politycznej kabały z silnym psychobiologicznym nachyle­ niem? Scholem skłaniał się ku temu poglądowi również w wypowiedzi dotyczącej środowiska uczniów Goldberga (największy z nich, Erich Unger zrobił ongiś wielkie wraże­ nie na Walterze Benjaminie): „Dążenie do politycznego roz­ wiązania problematyki psychofizycznej, której wagę ludzie Goldberga rozpoznali głębiej niż inni - ich największe doko­ nanie - z pewnością ma swój odpowiedni wymiar, zdradza jednak silne tendencje demonologiczne. Jestem przekonany, że założenie o tym, iż mityczny świat był blisko takiego roz­ wiązania, ma swój głęboki sens." W słynnym niepublikowanym Liście o Goldbergu Scho­ lem zarzucał mu redukcjonistyczną eliminację etycznego wy­ miaru judaizmu na rzecz interpretowanych teurgicznie starohebrajskich przepisów rytualnych, które służyć miały jako środek umożliwiający sterowanie procesami inkarnacji bóstwa. W liście tym Scholem opowiadał się za rozdziele­ niem tych dwóch wymiarów, co w następstwie spotkało się z wątpliwościami ze strony Franza Rosenzweiga. Warto zacy­ tować jego komentarz do wspomnianego tekstu Scholema wyrażony w Uście do Martina Bubera. Jego zdaniem List o Goldbergu: „to cztery strony połajanek (pustosłowie z na­ puszoną miną) i na końcu jedna strona, gdzie [Scholem] mówi, co myśli, z czego widać niestety, że nie ma on pojęcia 3 0 niczym poza obiegową liberalną ideologią. Gdyby 'rytuał' 1 'dobro' dały się w Biblii rozdzielić jednym gładkim cię­ ciem, nie tylko nie byłoby żadnego Goldberga, lecz także żadnego judaizmu." Obcowanie z dziełem Goldberga to wydarzenie wyjątko­ we. Odwołując się do typologii Biona, można powiedzieć, że praca egzegetyczna Goldberga szuka najgłębszych podstaw istnienia społeczności tradycyjnej jako typu grupy pierwot­ nej, oraz zasady jej organizacji, numinotycznego komponen­ tu, dla którego grupa ta jest nośnikiem i polem genetycznym. Uzyskane wykładnie odwzorowują dynamikę tej pracy na głębinach. Polifonia semantyczna goldbergowskich kategorii ewokatywnie odsłania zapis intuicyjnych peregrynacji po świecie, w którym ciało - systemy ciał - nieustannie pulsuje falami epifanii. Duch tych poszukiwań - widocznie regresywny względem 'nowoczesnego świata' - wytwarza atmo­ sferę niepokojącego autentyzmu. 4 Nie należy zapominać o genialnych szaleńcach, których wina polegała na tym, że pochłonięci wglądem mieli do po­ wiedzenia za wiele. Kiedyś może się okazać, że zaledwie za­ częli mówić. PRZYPISY ' Życiorys Goldberga i skrótową charakterystyką jego myśli prezen­ towałem w Posłowiu do: O. Goldberg, Ontologiczne podstawy egzegezy, w: Nomos 10/1995, s. 47-59 G. Scholem, Kabała i jej symbolika, Kraków 1996, s. 145 Cyt. za: M. Voigts, Oskar Goldberg. Der mythische Experimental2 3 60 wissenschaftler. Ein verdrdngtes Kapitel jiidischer Geschichte, Berlin 1992, s. 119 F. Rosenzweig, Gesammelte Schriften, Bd. 1, S. 1200; cyt. za: M. Voigts, op. cit., s. 122 4 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/2b95288d8afc5f5830353e76ef8f4da3.pdf 4817bde653d430545328dd9372e4b1ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5195 Rights Information about rights held in and over the resource PIA licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4820 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XLIX Zeszyt 1-2 Warszawa 2005 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Jarosław Derlicki (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Janusz Mucha, Maria Paradowska, Andrzej Woźniak Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Elżbieta Dzięgiel, Iwona Kabzińska Zdjęcie na okładce: studenci zagraniczni na Rynku Głównym w Krakowie fot. I Leszek Dzięgiel I Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2005. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18 Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Objętość 24,5 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Nauki o kulturze to nauki podstawowe. Wywiad z prof. dr. hab. Andrzejem Szahajem - Michał Rydlewski Cultural sciences are fundamental sciences. Interview with Prof. Andrzej Szahaj . . . . 5 15 ARTYKUŁY Jolanta K o w a l s k a - Jak cię widzą To be seen Ewa N o w i c k a , Wojciech P o ł e ć - Sukces w szkole czy wbrew szkole. Dzieci romskie i wietnamskie w oczach nauczycieli polskich Success in school or against the school. The Roma and Vietnamese children in eyes of Polish teachers Ilze B o l d a n e , Dagnosław D e m s k i - Wzajemna percepcja Łotyszy i Polaków z Łotwy Mutual perceptions between Latvians and Latvian Poles Iwona K a b z i ń s k a - „Kultura narzekania", „globalny średniak", „narodowa nerwica" i inne elementy wizerunku współczesnych Polaków (na podstawie wybranych arty­ kułów prasowych). Zarys problemu "The culture of grumbling", "global mediocrity", "national neurosis" and other elements of the image of contemporary Poles (in press articles). An outline of the problem Inga K u ź m a - Wybrane internetowe oblicza religijności katolickiej Some faces of the Internet Catholic religiousness Olga K w i a t k o w s k a - Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego ekspery¬ mentu artystyczno-społecznego. Część I "New settlement" in the village of Lucim. The history of a particular social and artistic experiment Magdalena K u r z ę t k o w s k a - Didiwszczyna, czyli o życiu w ukraińskich koszarach Didivshchyna - the informal rules of the soldier's life in the Ukraine Lucyna P i s k a l s k a - Zjawisko samobójstwa i opinie osób w wieku 20-35 lat na jego temat Suicide in views and opinions of persons in the 20-35 age bracket 17 30 31 56 57 87 89 124 125 146 147 167 169 196 197 214 NEKROLOGI Doc. dr hab. Danuta Tylkowa (9 I 1932 - 11 X I I 2004) - Krystyna Hermanowicz-Nowak, Zofia Szromba-Rysowa Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel (15 I X 1931 - 19 I V 2005) - Marek Tracz 215 219 KRONIKA Zachwycająco-wstydliwa strona kultury - Mirosława Drozd-Piasecka „Brasławszczyzna - Kresy Kresów I I Rzeczypospolitej" - Wiktoria Blacharska Dni kultury tybetańskiej „Tybet w Poznaniu" - Anna Urbańska-Szymoszyn 223 228 231 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Andrzej W o ź n i a k - Katarzy bez Katarów Jarosław K o l c z y ń s k i - Nieśmiertelny temat - wampiry Jadwiga Pstrusińska, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach, Księgarnia Aka­ demicka, Kraków 2004, ss. 166 - Zbigniew Jasiewicz Blisko, a tak daleko. Polacy w obwodzie brzeskim na Białorusi. Blizka, a tak dalioka. Paljaki w bresckaj wobłasti u Białorusi, Adam Bobryk (red.), Siedleckie Towarzystwo Nau­ kowe, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" Oddział w Siedlcach, Warszawa 2004, ss. 307 - Zdzisław Julian Winnicki Kultura i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczesność. Praca zbiorowa pod redakcją Antoniego Kuczyńskiego i Małgorzaty Michalskiej, Wrocław 2004, ss. 454 - Anna Milewska-Młynik Bronisław Piłsudski (1866-1918). Człowiek - Uczony - Patriota, pod red. M . Rokosza, Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego, Zakopane 2003, ss. 240 - Anna Milewska-Młynik Anna Malewska-Szałygin, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2002, ss. 198 - Olga Kwiatkowska Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X L I I I , Grażyna Ewa Karpińska (red.), Łódź 2004, ss. 248 - Iwona Kabzińska Adam Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Wstęp Ludwik Stomma, Wydawnic¬ two Pogranicze, Sejny 2005, ss. 294 - Marian Grzegorz Gerlich Artur Kowalik, Kosmologia dawnych Słowian. Prolegomena do teologii politycznej dawnych Słowian, Zakład Wydawniczy „NOMOS", Kraków 2004, ss. 543 - Jarosław Kolczyński 237 247 253 256 259 263 264 267 270 271 � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/c6c7eda46a1876f9a52286cde313225c.pdf 9d07ce4ee3655590dc01bd2c55c5714c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5198 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Wietnamczycy - edukacja szkolna Romowie - edukacja szkolna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4823 Title A name given to the resource Sukces w szkole czy wbrew szkole / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.31-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Połeć, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 EWA N O W I C K A Instytut Socjologii U W Instytut Psychologii Międzykulturowej SWPS WOJCIECH POŁEĆ Instytut Socjologii U W SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE. DZIECI ROMSKIE I WIETNAMSKIE W OCZACH NAUCZYCIELI POLSKICH WPROWADZENIE Do polskich szkół publicznych obok dzieci polskich trafiają również dzieci pochodzące z grup mniejszości narodowych i etnicznych, a także dzieci imi­ grantów. Konieczność uczestnictwa w obowiązującym systemie edukacyjnym, w przypadku przedstawicieli mniejszości rozumianych jako przedstawiciele kul¬ tur różnych niż kultura narodowa danego kraju, stwarza specyficzne problemy. Szkoła bowiem nie przekazuje w tym przypadku jedynie informacji, lecz bodaj ważniejszym jej zadaniem jest przekazywanie wzorów zachowań i wartości, przy czym są to wzory i wartości kultury, którą nazwać możemy dominującą, narodo¬ wą lub głównym nurtem kultury państwa. Zakłada się milcząco, iż nabycie umiejętności, jakie ona oferuje jest korzystne dla osoby, którą poddaje się od¬ działywaniom. Nie bierze się natomiast pod uwagę wpływu działań pedagogicz¬ nych na treści kulturowe zinternalizowane przez dziecko kulturowo odmienne w wyniku socjalizacji pierwotnej. Nie bierze się też pod uwagę tego jak kultura, w której dziecko wyrosło wpływa na możliwość zdobycia wykształcenia w ra¬ mach systemu edukacyjnego. Celem naszym jest prześledzenie sytuacji dziecka pochodzącego z odmiennej kulturowo zbiorowości w polskiej szkole. Interesować nas będzie odpowiedź na pytanie, jakie są warunki osiągnięcia sukcesu edukacyjnego przez dziecko, które trafia do instytucji stworzonej przez obcą sobie kulturę, a ponadto stworzonej z myślą o przyjęciu dzieci pochodzących z kultury własnej. Wybraliśmy Romów i Wietnamczyków jako dwie grupy, których kultury róż¬ nią się w sposób znaczący od kultury polskiej a zarazem różnią się znacząco między sobą. Można by nawet powiedzieć, iż pod względem sytuacji dzieci z tych grup w polskiej szkole znajdują się na dwóch przeciwległych biegunach. Sytuacja Romów jest wyjątkowo niekorzystna. Dotkliwym problemem jest bardzo niski poziom oświaty, wynikający ze słabego uczestnictwa Romów w systemie edukacji. Niewątpliwie jest to czynnik spychający ich na niższą �32 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ pozycję ekonomiczną i prestiżową w społeczeństwie polskim albo nawet na mar­ gines społeczny (por. Nowicka 1999, s. 10; 2003). Odmiennie kształtuje się sytuacja dzieci wietnamskich. Większość tych dzieci uczy się w szkołach i uczelniach polskich, gdzie w przeważającej mierze radzą sobie bardzo dobrze (por. Halik 2001, s. 111). Mimo rozbieżnych sposobów funkcjonowania tych dwóch grup w polskiej szkole można, szczególnie w chwili rozpoczynania przez dzieci z tych zbio­ rowości nauki w Polsce, doszukiwać się między nimi wielu podobieństw. Tak dzieci wietnamskie, jak i romskie trafiają do polskiej szkoły często ze słabą znajomością języka polskiego, ze środowiska domowego o głęboko odmiennych od polskich wzorach zachowania. Dopiero w dalszym toku nauki podobieństwa te zacierają się. Analiza różnic w „karierach szkolnych" dzieci z tych dwu grup może nam wydatnie pomóc w poznaniu uwarunkowań procesu edukacji grup mniejszościowych, a w tym przyczyn niepowodzeń dzieci romskich. Aby zanalizować różne aspekty odmiennych losów dzieci romskich i wiet¬ namskich w polskiej szkole musimy wziąć pod uwagę fakt, że mamy do czynie¬ nia z sytuacją zetknięcia się dwóch kultur: kultury dziecka nabytej w toku socja¬ lizacji pierwotnej i kultury dominującej narzucanej przez szkołę. Musimy się przyjrzeć ich wzajemnym oddziaływaniom i ograniczeniom, jakie kultury te, czę¬ sto sprzeczne, narzucają osobie zmuszonej sprostać wymaganiom dwóch odmien¬ nych systemów wartości. Naszym zdaniem to właśnie uwarunkowania kulturowe decydują o sukcesie edukacyjnym lub jego braku u dziecka wychowanego w innej kulturze. Mówiąc tu o uwarunkowaniach kulturowych mamy na myśli nie tylko kulturę pochodzenia dziecka, ale również kulturę polską wraz z jej systemem wartości, normami zacho¬ wania, koncepcjami różnych ról społecznych, a także stereotypy narodowościowe. Chcemy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego przedstawiciele dwóch wybra¬ nych grup etnicznych - grup mniejszościowych - radzą sobie w polskiej szkole w sposób tak różny. Gdyby odpowiedzialność za sukces lub niepowodzenie dziecka w szkole ponosił jedynie polski system edukacyjny, nieprzystosowany do przyjęcia dziecka z innej niż polska kultury, trzeba by przyjąć, iż nie odniosą sukcesu edukacyjnego wszystkie dzieci pochodzące z obcych kultur. Stwierdze¬ niu takiemu przeczy jednak sytuacja dzieci wietnamskich w polskiej szkole. ZAŁOŻENIA TEORETYCZNE Zastanowić się więc trzeba, co powoduje, iż przedstawiciele jednej grupy ra¬ dzą sobie w sposób zadowalający lub nawet bardzo dobry, a drugiej nie radzą sobie prawie zupełnie. Wyjaśniając wskazane zjawisko sięgać będziemy do kon¬ cepcji Pierre'a Bourdieu oraz Basila Bernsteina, rozpatrujących problemy edu¬ kacji z punktu widzenia reprodukcji kultury. Zaproponowane tutaj wyjaśnienia mogą być pomocne nie tylko dla zrozumienia problemów edukacji grup mniej¬ szościowych, ale całości ich stosunków z kulturą większościową. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 33 Według Pierre'a Bourdieu proces wychowania to „całość mechanizmów instytucjonalnych bądź zwyczajowych, dzięki którym zabezpiecza się międzypokoleniowy przekaz kultury odziedziczonej z przeszłości" (Bourdieu, Passeron 1990, s. 69). Szkoła z swojej definicji przekazująca informacje i kształcąca umie¬ jętności przydatne w dalszych życiowych działaniach, przekazuje w ten sposób kompetencje kulturowe, czy - inaczej mówiąc - wdraża w jakąś konkretną kul¬ turę. Biorąc to pod uwagę istotnym staje się z jakim wyposażeniem kulturowym przychodzi do szkoły dziecko. Aspekt wdrażania w kulturę jest w mniejszym stopniu widoczny, gdy szkoła zajmuje się nauką dziecka, którą reprezentuje szkoła, czyli kultury dominującej, większościowej. Wówczas wzory socjalizacji pierwotnej i socjalizacji wtórnej są zbieżne. Już jednak w społeczeństwie zróżnicowanym klasowo pojawiają się pro¬ blemy w przypadku dzieci pochodzących z klasy innej niż klasa tworząca system edukacyjny, szczególnie, jeśli klasę społeczną rozumiemy podobnie jak Bernstein jako „fundamentalną dominującą kategorię kulturową, stworzoną i utrzymywaną przez sposób produkcji" (Bernstein 1990, s. 127). Przy takim rozumieniu różnic klasowych możemy mówić o zróżnicowaniu kulturowym pomiędzy klasami spo¬ łecznymi, a wzory kulturowe przekazywane w szkole odpowiadać będą wzorom klasy dominującej. Wpływ tego zróżnicowania na sytuację dziecka w szkole określa Bernstein w następujący sposób: Nie zwraca się często uwagi na fakt, że tempo przyswajania wiedzy jest w ukryty sposób oparte na modelu socjalizacji dziecka właściwym dla klasy średniej. Socjalizacja właściwa rodzinnie klasy średniej jest rodzajem ukrytego wsparcia, ułatwiającego w znacznym stopniu i na różne sposoby naukę w szkole. Dziecko z klasy średniej jest ukierunkowane na uczenie się niemal wszystkiego. Owo ukryte wsparcie powoduje, iż nieczęsto pojawiają się dążenia do zmiany prog¬ ramu i pedagogii, ponieważ dziecko middle-class nastawione jest na uczenie się; może ono nie być zainteresowane lub nawet nie lubić tego, czego się uczy, ale uczy się. W tych przypadkach, w których system szkolny nie jest wspierany przez dom, uczeń często doznaje niepowodzeń. Tym sposobem nawet tempo przyswajania wiedzy jest klasowo modelowane (Bernstein 1990, s. 311). W jakim stopniu rozważania na temat wpływu różnic klasowych na sukces edukacyjny dają się zastosować do rozważania problemów dzieci pochodzących z kultur grup etnicznych odrębnych od kultury systemu edukacyjnego? Odpowiedź na to pytanie daje, przyjęte tu za Bernsteinem, rozumienie różnic klasowych w kategoriach różnic kulturowych. Przy takim podejściu wydaje się uprawniona próba rozszerzenia wyjaśnień proponowanych dla wpływu różnic klasowych na sukces edukacyjny, na sytuację dzieci z kultur obcych, a szeroki dorobek socjo¬ logii edukacji może pozwolić na zobaczenie ich sytuacji w ciekawym świetle, zwłaszcza że, jak twierdzi Bernstein: W warunkach rozwiniętego kapitalizmu, istnieje wiele różnych obszarów nierówności w stosun¬ kach między grupami społecznymi, płciami, narodowościami, w stosunkach wyznaniowych i regio¬ nalnych, gdzie każda kategoria ma swój własny, partykularny kontekst odtwarzania [...] kategorie czy to płci, czy narodowościowe lub wyznaniowe (lub dowolna ich kombinacja), manifestują się w dzisiejszych czasach w trybie określonym klasowo (Bernstein 1990, s. 263). �34 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Dla problematyki tej pracy ważne jest również wydzielenie dwóch płaszczyzn procesu wychowawczego: płaszczyzny szerokiej - „niezamierzonych wpływów na uspołeczniającego się wychowanka", oraz płaszczyzny węższej - „aktuali¬ zującego się na podłożu tamtych wpływów, świadomego i planowego kształ¬ towania wychowanka w zinstytucjonalizowanym systemie wychowawczym" (Suchodolski 1963). W przypadku interesujących tu nas Romów i Wietnamczyków mamy do czynienia z rozdzieleniem procesu wychowawczego pomiędzy dwie kultury. W płaszczyźnie szerszej na dziecko oddziałuje jego kultura rodzinna poprzez rodziców i krewnych, ale też kultura większości poprzez kontakty, jakie dziecko ma z jej przedstawicielami. W znaczeniu węższym, na dziecko oddziałuje jedy¬ nie kultura większości, jako że to przez nią jest stworzony system edukacyjny, do którego trafia dziecko. Zarazem, postępując za myślą Pierre'a Bourdieu, każde działanie pedagogicz¬ ne, jako mające na celu wdrożenie do pewnej kultury, opiera się na przemocy symbolicznej, gdyż zakłada narzucenie pewnej arbitralności kulturowej rozu¬ mianej jako zbiór znaczeń uznanych przez daną grupę za godne odtworzenia poprzez działania pedagogiczne, które określają kulturę danej grupy lub klasy będąc systemem symbolicznym stanowiącym o strukturze i funkcjach tej kul¬ tury. Zbiór tych znaczeń jest arbitralny, gdyż nie mogą one być wydedukowane z żadnej ogólnej zasady fizycznej, biologicznej bądź duchowej i nie mają wewnętrznego związku z „naturą rzeczy" czy „naturą ludzką". Arbitralności kul¬ turowej nie należy mylić z bezpodstawnością wyborów; selekcja znaczeń jest niezbędna dla nadania spójności i zrozumiałości funkcjom i strukturze kultury, która zawdzięcza swe istnienie pewnym warunkom społecznym. Warto tu zazna¬ czyć, iż stopień, w jakim dany układ stosunków społecznych jest odtwarzany może być różny w odmiennych kulturach i w przypadku zmiany stosunków spo¬ łecznych może dojść do pewnej reinterpretacji odtwarzanej kultury. 1 Według Bourdieu, w każdym przypadku jednak narzucana arbitralność kultu¬ rowa będzie w największym stopniu odpowiadać obiektywnym interesom mate¬ rialnym i symbolicznym dominującej w danej społeczności grupy lub klasy. Tak więc działania pedagogiczne narzucające daną arbitralność kulturową mają moc odtwarzania układów sił panujących w danej społeczności poprzez odtwarzanie struktury dystrybucji kapitału kulturowego między grupami i klasami, a przez to przyczyniają się do reprodukcji struktury społecznej danej zbiorowości. Nie można więc uznać, iż działania pedagogiczne mają na celu przekazanie wszystkim członkom danej zbiorowości całości kapitału kulturowego traktowanego jako własność całego „społeczeństwa". Powyższe założenia teoretyczne są punktem wyjścia do naszej analizy sytuacji dzieci romskich i wietnamskich w polskiej szkole. W badaniu staraliśmy się sprawdzić, na ile sytuacja dzieci z tych grup w szkole odpowiada sytuacji ich grup pochodzenia w społeczeństwie polskim. 1 Używamy tutaj pojęcia 'arbitralność kulturowa' nie wprowadzając, dla uproszczenia wy­ wodu, pokrewnego terminu 'habitus', tak charakterystycznego dla koncepcji Pierre'a Bourdieu. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 35 OPIS B A D A N I A Materiałem empirycznym, jaki wykorzystujemy są głównie wywiady pogłę¬ bione przeprowadzone w latach 1999-2003 z nauczycielami dzieci romskich w polskich szkołach podstawowych, głównie w Warszawie i okolicach, ale i na terenie dawnego województwa nowosądeckiego i olsztyńskiego oraz wywiady z nauczycielami dzieci wietnamskich w Warszawie, przeprowadzone w 2000 roku w szkołach podstawowych i liceach. Dla zrozumienia problemów edukacyjnych dzieci romskich i wietnamskich nauczyciele tych dzieci wydawali się naturalny¬ mi informatorami jako osoby najbliższe problemowi i poprzez kontakt z dziećmi posiadające dobrą znajomość ich sytuacji, a z drugiej strony osoby bezpośrednio odpowiedzialne za ich edukację i edukację tę kształtujące. Łącznie przeprowa­ dzono ponad 40 wywiadów, odpowiednio po ok. 20 dla każdej z interesujących nas grup, w tym z nauczycielami stykającymi się tak z dziećmi wietnamskimi, jak i romskimi. 2 W ten sposób nauczycieli dzieci romskich i wietnamskich mogliśmy potrak¬ tować z jednej strony jako osoby dostarczające informacji o sytuacji tych dzieci, a z drugiej strony mogliśmy przebadać postawy samych nauczycieli wobec proble¬ mów edukacji dzieci z innych kultur w polskim systemie edukacyjnym, a poprzez to wpływ, jaki wywierają oni na swoich uczniów. Mamy tu na myśli nie tylko wpływ zamierzony i świadomy, ale również ten nieuświadomiony, a często znaczący dla sytuacji dziecka. Badania dotyczyły przede wszystkim zagadnień związanych z funkcjonowaniem dziecka mniejszościowego w polskim systemie edukacyjnym, stąd wynikało ograniczenie pola naszych badań do procesów zacho¬ dzących bezpośrednio w sytuacji szkolnej. Badania poszerzone zostały o obserwa¬ cje sytuacji szkolnych oraz towarzyszące wywiadom z nauczycielami rozmowy z dziećmi pochodzącymi z interesujących nas tutaj kultur oraz z ich rodzicami. W wywiadach staraliśmy się objąć całość zagadnień związanych z edukacją dziecka pochodzącego z obcej kultury. Pytania dotyczyły kontaktów nauczyciela z dzieckiem romskim lub wietnamskim i jego rodzicami, problemów z nauką, problemów wychowawczych itp. Interesowała nas też znajomość wśród nauczy¬ cieli środowiska dzieci - znajomość kultury romskiej i wietnamskiej. PORÓWNANIE KULTUR SOCJALIZACJI PIERWOTNEJ Środowiska, z jakich pochodzą dzieci romskie i wietnamskie mają znaczący wpływ na charakter problemów, z jakimi spotykają się one w szkole, stąd po¬ znanie kultur socjalizacji pierwotnej jest konieczne dla zrozumienia ich sytuacji w polskim systemie edukacyjnym. Chociaż obecnie większość Romów prowadzi osiadły tryb życia, kulturę romską można traktować, w zasadniczych jej zrębach, jako kulturę ludu koczowniczego. 2 W badaniu brali udział studenci seminariów prowadzonych przez Ewę Nowicką. �36 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Wszyscy Romowie zostali osiedleni w wyniku bezpośredniego przymusu admi¬ nistracyjnego. Cechą odróżniającą kulturę Romów od innych kultur koczowniczych jest fakt, iż nie koczują oni na określonym terytorium nieużytkowanym przez inne grupy, lecz prowadzą od wieków wędrówki przez tereny zaludnione przez przedstawi¬ cieli innych kultur. Romowie nie posiadają odrębnego terytorium, ani państwa, które mogliby uznać za swoje. Ma to znaczący wpływ na ich kulturę oraz na relacje z innymi kulturami. Poprzez fakt wędrówki przez terytoria zamieszkane przez przedstawicieli innych kultur skazani są oni na ciągły kontakt z „obcymi". Aby zachować swoją odrębność, a jednocześnie móc przeżyć w środowisku, w którym „warunki dyktują inni", musieli wytworzyć mechanizmy pozwalające im na zachowanie odrębności, a z drugiej strony pozwalające im funkcjonować w styczności z innymi kulturami. Romowie byli zawsze w swojej egzystencji zależni od społeczności terenów, na których w danym momencie przebywali, jednak otoczenie nieromskie trak¬ towane było bardziej jako swego rodzaju „zasoby naturalne" niż partnerzy. Wiąże się to z zawężeniem kategorii prawdziwych ludzi (manusz) jedynie do Romów (z robionymi czasem wyjątkami dla gadziów, czyli przedstawicieli innych kultur, którzy okazali im szczególną życzliwość lub pomoc). Przejawem tego są podwójne zasady w stosunku do „swoich", wobec których obowiązuje uczciwość, i „obcych", których bezkarnie można oszukiwać i nie należy ich dopuszczać do tajemnic grupowych ze znajomością języka włącznie. Kultura romska opiera się na tradycji ustnej i bezpośrednim przekazie kultury młodszym pokoleniom na drodze socjalizacji pierwotnej. Nie wytworzyli Romo¬ wie swojego systemu pisma, ani nie przejęli go od zbiorowości, z którymi się stykali, do czego z pewnością przyczynił się ich koczowniczy tryb życia, utrud¬ niający w znacznej mierze gromadzenie przekazów pisanych. Podstawą poczucia więzi grupowych jest u Romów język oraz więzi rodzinne i plemienne. Jak to określa Jan Yoors: „Więź plemienna i poczucie solidarności społeczności cygańskiej polegają na silnych więzach rodzinnych, które stanowią podstawowy i jedyny stały jej element" (Yoors 1973, s. 7). Bardzo silne więzi rodzinne i plemienne są dla Romów daleko ważniejsze od więzi terytorialnych. Przy niechęci do zawierania związków małżeńskich w obrębie wąskich grup szukają oni kandydatów na przyszłych małżonków w przeważającej mierze w obrębie plemienia i to właśnie, obok chęci spotkania nieznanych, bądź dawno niewidzianych członków rodziny, ma być, według Yoorsa, jednym z powodów ich koczowniczego trybu życia (Yoors 1973, s. 9). Romowie w sondażach ogólnokrajowych dotyczących stosunku do poszcze¬ gólnych narodowości plasują się niezmiennie od lat wśród grup, co do których Polacy wykazują najbardziej negatywny stosunek. Mimo wielowiekowego współżycia tych dwóch grup, panuje w Polsce wyjąt¬ kowo negatywny stereotyp Cygana. Wedle tego stereotypu Cygan to złodziej i oszust. Znamienne jest określenie „cyganić" używane powszechnie na określe¬ nie oszukiwania. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 37 Zasadniczo odmiennie przedstawiają się analogiczne strukturalne elementy kul¬ tury wietnamskiej i dzieje jej kontaktu z kulturą polską. Wietnamczycy w Polsce stanowią obecnie grupę prawdopodobnie równie liczną jak Romowie, choć za¬ częli się tu pojawiać właściwie dopiero po I I wojnie światowej. W swoim kraju Vietowie (Kinh) mówiący po wietnamsku stanowią około 84% ludności, a więc należą do grupy większościowej. Tradycyjna kultura wietnamska była kulturą osiadłą i rolniczą. W przeciwieństwie do kultury Romów, w kulturze wietnam¬ skiej pismo odgrywało od wieków ogromną rolę. Zupełnie inną rolę niż w kulturze romskiej odgrywało wśród Wietnamczyków wykształcenie. Teresa Halik, badaczka historii kultury wietnamskiej, przedstawia tę kwestię następująco: Młodzi Wietnamczycy żyją w kulturze, w której tradycyjnie wykształcenie miało pierwszorzędne znaczenie. Było wyznacznikiem pozycji społecznej i prestiżu. Wykształcony człowiek przynosił zaszczyt nie tylko rodzinie ale całej społeczności z jakiej się wywodził. [...] Wprawdzie pod terminem wykształcenie rozumie się dziś inną treść niż dawniej, jednak nadal stanowi ono war­ tość samą w sobie (szczególnie dla starszego pokolenia) (Halik 1995, s. 54). Wietnamczycy mieszkający w Polsce podkreślają, iż oprócz sprzyjających warunków ekonomicznych do przyjazdu i pozostania tu zachęca ich dobre samo­ poczucie w naszym kraju. Halik pisze: Potwierdzeniem tych deklaracji może być fakt ich starań zasymilowania się z polską normą obyczajową, co przejawia się w posyłaniu dzieci do szkół polskich, dążność do nauki języka polskiego, czytania polskiej prasy, oglądania polskiej telewizji, nawiązywania kontaktów z ro¬ dzinami polskimi (Halik 1996, s. 110). Autorka mówi jednak także o „drugiej stronie" obecności tej społeczności w Polsce: Wietnamczycy stanowią dość zwartą społeczność, która zewnętrznie przyjmuje, dostosowuje się do zachowań, tak by nie wyróżniać się z tła środowisk polskich. Jednak „wewnętrznie" nadal są świadomi swej odrębności etnicznej, kulturowej i językowej. Co więcej, kultywują ją. Istnieje założone w Warszawie Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Wietnamczyków w Polsce, które wydaje własny periodyk, prowadzi spotkania swoich członków i sympatyków, organizuje życie kulturalne Wietnamczyków nie tylko z Warszawy, ale i z innych miast Polski (tamże). Należy zarazem podkreślić, że Wietnamczycy pochodzą z kraju mającego długie tradycje państwowości, w którym istnieją uniwersytety, a wielu spośród Wietnamczyków, którzy obecnie mieszkają w Polsce, przyjechało do naszego kraju na studia magisterskie lub doktoranckie. Miało to miejsce przede wszyst¬ kim w przypadku pierwszej fali migracyjnej (Halik, Nowicka 2002). Utrzymywanie tradycji przejawia się między innymi poprzez kultywowanie typowo wietnamskich świąt, takich jak święto Tet, i innych świąt obchodzonych w gronie wietnamskim. Oprócz prowadzenia małej gastronomii Wietnamczycy zajmują się również handlem. Wokół tych zajęć zbudowany został polski stereotyp Chińczyka i Wiet¬ namczyka postrzeganych jako ludzie inteligentni, pracowici i uczciwi (Halik, Nowicka 2002; Nowicka 2003). �38 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ A N A L I Z A I INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ Na sukces dziecka wychowanego w kulturze odmiennej od kultury systemu edukacyjnego mają wpływ czynniki, jakim podlegają wszystkie dzieci uczęszcza¬ jące do szkoły, również te, które się wychowały w kulturze większościowej, takie jak sytuacja materialna rodziny, czy zdolności intelektualne dziecka. Oprócz tych czynników występują jednak, w przypadku dziecka wychowanego we wzorach kultury obcej wzorom dominującym, czynniki dodatkowe, które nie oddziałują w innych przypadkach. Czynniki te przedstawiamy w dalszej części artykułu. SOCJALIZACJA PIERWOTNA JAKO B A Z A SOCJALIZACJI WTÓRNEJ Działania szkoły zakładają wcześniejsze zabiegi edukacyjne, jakim dziecko zostało poddane w ramach socjalizacji pierwotnej. System edukacyjny nie ma do czynienia z dzieckiem zupełnie nieukształtowanym, co więcej, szkoła to zakłada (Bourdieu, Passeron 1990). Interpretując wyniki naszych badań, bierzemy pod uwagę to, że dziecko trafia¬ jące do szkoły w wieku 5-7 lat niesie już ze sobą bagaż doświadczeń kilku lat mających decydujący wpływ na jego przyszłość i jego tożsamość. W środowisku rodzinnym zdobyło pierwsze niezbędne do życia w społeczeństwie umiejętności, otrzymało system wartości, nauczyło się zachowywać w sposób akceptowany przez rodziców i innych ludzi, z którymi dotychczas się spotykało i , co bardzo ważne, nauczyło się już języka, będącego podstawowym środkiem komunikacji z innymi ludźmi. W sytuacji szkolnej może się jednak okazać, iż umiejętności, które dziecko zdobyło w swoim dotychczasowym życiu są niewystarczające lub wręcz bezuży¬ teczne, jeśli nie przeszkadzające [sic!] w prawidłowym funkcjonowaniu w szkole. Głównym, choć nie jedynym, problemem, przed jakim staje dziecko w obcej sobie kulturowo szkole jest opanowanie języka, w którym odbywa się nauczanie. Dzieci wychowane w kulturze większościowej opanowały system językowy, w którym przebiegać będzie nauka już w domu, w kontakcie z rodzicami, i w szkole pogłębiają znajomości tego języka i zasad w nim obowiązujących, nie uczą się go od podstaw. Dzieci pochodzące z innych kultur opanowały także język w socjalizacji pierwotnej, ale te umiejętności są zupełnie nieprzydatne w obcej kulturowo szkole i do chwili nauczenia się języka obowiązującego trakto¬ wane są jako dzieci praktycznie nie znające języka. Nasze wywiady z nauczycie¬ lami wskazują, że traktują oni nieznajomość lub słabą znajomość języka polskiego jako poważną przeszkodę w ich pracy, silnie to akcentują. Nauczyciele, którzy mają kontakt z dziećmi romskimi i wietnamskimi mają stosunek skrajnie kry¬ tyczny do niektórych aspektów kultury przyniesionej przez dziecko odmienne kulturowo; nie tylko nie opierają się na zapleczu kulturowym dziecka obcego etnicznie (na jego socjalizacji pierwotnej), ale wręcz próbują je zwalczać: My nie pozwalamy używać języka Romów tutaj na terenie szkoły [...], żeby tutaj w szkole nauczyć ich języka polskiego, nauczyć ich pisać po polsku i funk­ cjonować, no w Polsce, są Polakami. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 39 Najczęściej opanowanie podstawowego zasobu słownictwa umożliwiającego sprawne porozumiewanie się w sytuacjach życia codziennego nie stanowi dla dziecka większego problemu. Dziecko o przeciętnym poziomie umysłowym, nie znające wcześniej zupełnie danego języka, jest w stanie nauczyć się podstaw tego języka w ciągu kilku miesięcy. W miarę dobre opanowanie podstaw języka potocznego może jednak sprawiać wrażenie, że dziecko rozumie wszystkie komunikaty kierowane do niego, gdy w rzeczywistości jego pojmowanie jest bardzo powierzchowne. Dochodzi też do elementarnych nieporozumień, które czasem wychodzą na jaw: Kiedyś pamiętam ilustracja była, był źrebak. A ona mówi: „proszę Pani, ja nie wiem, co ten żebrak tutaj chce." No i mówię, u niej źrebak czy żebrak, to wszystko jedno dla niej było. Paradoksalnie początkowa znajomość języka polskiego w stopniu komunika¬ cyjnym, z jaką często przychodzą do szkoły dzieci romskie, może działać na ich niekorzyść. Dzieci te dobrze radzą sobie w konwersacjach dotyczących życia dnia codziennego, co daje wrażenie, iż nie mają żadnych kłopotów z językiem polskim, gdy tymczasem ich słownictwo jest dość ograniczone, a niezrozumienie poleceń odbiera się mylnie jako brak zdolności do ich wykonania. Przykładowo, niektóre dzieci nie znają słów typu „suma" i nie potrafią odpowiedzieć na pytanie „jaka jest suma dwóch liczb", mimo że potrafią je dodać . Dla dziecka może być również problemem przełożenie wiadomości, jakie po¬ siada na tekst pisany. Kontekst kulturowy, w jakim wymaga się przedstawienia wiadomości, może być dziecku nieznany, mimo iż posiada żądane informacje. Świadectwem tego typu problemów może być następująca wypowiedź nau­ czycielki dzieci romskich: Wydaje mi się, że mają, mają problem i może jest to nie tyle wyczuwane w mowie co w piśmie, bo przecież wiadomo, że inaczej człowiek mówi, a inaczej pisze. I kłopoty pojawiają się kiedy trzeba coś napisać, wtedy ta nieporadność dziecka wychodzi, natomiast w kontaktach takich na co dzień w zasadzie nie ma chyba większych problemów. „Nieporadność" owa często nie jest przez nauczycieli interpretowana jako nieznajomość języka, lecz jako wyraz ograniczeń umysłowych dziecka, zwłasz¬ cza, że najczęściej Romowie nie przychodzą ze znajomością języka literackiego lecz potocznego, jak o tym świadczy kolejna wypowiedź jednej z nauczycielek: Są trochę jak dzicy ludzie. [...] Posługują się językiem wieśniackim: Dziewczynki poszli, mówili. W jednym przypadku okazało się, iż dziewczynki, o których nauczycielka twier¬ dziła, iż nie umieją liczyć powyżej dziesięciu, po prostu nie rozumieją znaczenia polskich słów na oznaczenie liczb od jedenastu wzwyż, chociaż potrafiły je w miarę poprawnie po polsku wymienić . Zapytane w języku romskim, potrafiły 3 4 3 Na tym przykładzie, jak również w dalszej części tego wywodu, możemy zaobserwować zbieżność problemów dzieci romskich z problemami dzieci z klasy niższej posługujących się niestandardową formą danego języka czy dzieci z grup regionalnych. Prawdopodobnie w trakcie nauki szkolnej nauczyły się je powtarzać jedynie mechanicznie. 4 �40 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ odpowiadać na pytania związane z dodawaniem powyżej dziesięciu popraw­ nie, zwłaszcza jeżeli pytania odnosiły się do sytuacji, które mogły wydarzyć się w życiu codziennym, na przykład dotyczyły zakupów . Sytuacje tego typu są często przez nauczycieli interpretowane jako dowody na opóźnienie umysłowe dzieci romskich i bywają nawet czasami potwierdzane jako takie przez psycho­ logów posługujących się testami dostosowanymi do dzieci polskich, a zupełnie niedostosowanymi do zaplecza społecznego dzieci romskich (por. Królik 1999). Niektóre z nauczycielek uczących dzieci romskie nie miały nawet świadomości istnienia języka romskiego i traktowały go jedynie jako specyficzną gwarę języka polskiego, a słowa wypowiadane z obcym akcentem, bądź zniekształcone, inter¬ pretowały jako słowa romskiej „gwary" i w najlepszym razie traktowały używanie ich jako wyraz niechęci do posługiwania się standardowym językiem polskim. Oni po polsku to rozmawiają właściwie tylko w szkole, bo gdy przychodzi mama czy tata i stoi wychowawca, to ci starsi Cyganie nie dbają o to, żeby dzieci mówiły po polsku, bo wtedy się zaczyna normalna rozmowa po cygańsku. [...] więc praktycznie te dzieci ten język polski traktująjak przysłowiowy dopust boży. W przeciwieństwie do Romów, dzieci wietnamskie przychodzą do szkoły najczęściej bez elementarnej znajomości języka polskiego, nauczyciele zaś, świa¬ domi ich odrębności językowej i nie oczekując od nich początkowej znajomości języka polskiego, skłonni są interpretować ich szybkie postępy w nauce języka jako przejaw wybitnych zdolności intelektualnych. Mam takiego Wietnamczyka, który może być wzorem dla wszystkich. Półtora roku jest w Polsce, a język ma wspaniale opanowany. Warto tutaj także zauważyć różnicę w procesie opanowywania języka obcego między osobą pobierającą naukę szkolną w języku ojczystym i uczącą się języka obcego jako odrębnego przedmiotu, a osobą opanowującą materiał szkolny w języku dla siebie obcym. Osoba ucząca się w języku obcym ma utrudnione kształtowanie się kategorii poznawczych, które nie zostały jej przekazane w so¬ cjalizacji pierwotnej i które jest zmuszona budować na bazie języka obcego, co nie zawsze musi się przekładać na ich opanowanie w języku ojczystym, oraz niejednokrotnie musi budować kategorie nieistniejące w jej języku ojczystym (por. Ovando 1989, s. 209). Dodatkowym utrudnieniem dla dzieci z obcej kultury jest fakt, iż uczą się one czytać i pisać w języku obcym, którego często dobrze nie znają, podczas gdy pozostałe dzieci uczą się czytania i pisania w języku ojczystym. Podczas gdy dziecko polskie poznaje jedynie formę pisaną znanego już sobie słowa, dziecko np. wietnamskie dla osiągnięcia tego samego poziomu musi nauczyć się zarazem znaczenia słowa, jak i jego wersji mówionej i pisanej , co potwierdza jedna 5 6 5 Sytuacja ta bardzo przypomina inną, opisaną przez Teodorę Kroeber (1978, s. 124-125) w słynnej książce opowiadającej o Ishim, Indianinie z plemienia Yana, i o jego kontaktach z amerykańskimi antropologami. Na przykład, by ułatwić dzieciom zapamiętanie kształtu litery „ O " pokazuje się i m tę literę z obrazkiem osy. Z oczywistych względów tego typu ilustracja nie będzie ułatwieniem dla dziecka słabo znającego język polski. 6 �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 41 z nauczycielek dzieci wietnamskich: Jest dziewczynka tu w pierwszej klasie, w naszej grupie i ona czyta. Świetnie czyta. W ogóle nie wie, co czyta. Bez żadnego zrozumienia. Poza trudnościami wynikającymi z samej nieznajomości języka, dziecko spo¬ tyka się z problemami wynikającymi z faktu, iż materiały przekazywane w szkole są oparte na założeniach kultury, której dziecko dobrze nie zna i dla ich zro¬ zumienia potrzebny jest dodatkowy wysiłek, zwłaszcza że często nieświadomie nauczyciel zakłada jako oczywiste sytuacje, które nie muszą być oczywiste dla dziecka pochodzącego z innej kultury (Gay 1989, s. 177). W przypadku Romów trafiających do polskich szkół ciekawie opisuje to dyrektor szkoły dla Romów w Suwałkach (Milewski 2000, s. 13): Większość z nich nigdy wcześniej nie zetknęła się ze słowem pisanym. Nigdy wcześniej nie miały w ręku ołówka czy kredki. Przykładem tego, jak wygląda ich wiedza o świecie może być to, że dzieci (nawet szesnastoletnie) nie wiedziały, że ziemia jest okrągła, w jakim mieście i kraju mieszkają, jaka jest nazwa rzeki płynącej przez ich miasto. Gdy pojechaliśmy nad jezioro, pytały mnie, czy to ocean. Nie potrafiły również odróżnić fikcji od rzeczywistości - wszystkie bez wyjątku przekonane były, że wampiry i rozmaite monstra, jakie widziały w telewizji, istnieją naprawdę. Gdy rozmawialiśmy o tym, co można zobaczyć w ogrodzie zoologicznym, dzieci nie chciały uwierzyć, że nie ma tam dinozaurów. O podobnych sytuacjach wspominają badani przez nas nauczyciele, jak w przypadku romskiej dziewczynki, o której nauczycielka wypowiada się w na¬ stępujący sposób: Jak Natalka przyszła do nas do szkoły miała wiele problemów ze zrozumieniem polskich pojęć. [...] Potem nawet na egzaminie wiele pojęć było dla niej abstrakcją, nawet tutaj słowo bocian kiedy występowało nie bardzo wiedziała o co tutaj chodzi, tak że musiałam jej to wszystko tłumaczyć. Brak znajomości kodów kulturowych, za pomocą których przekazywana jest wiedza i później sprawdzane wiadomości, uniemożliwia uczniom zdobywanie wiedzy, a nawet jeśli taką wiedzę posiądą, zademonstrowanie swoich umiejęt¬ ności w oczekiwany przez nauczyciela sposób może być utrudnione ze względu na różnice norm komunikacyjnych w kulturze pochodzenia i kulturze szkoły. Dziecko przy odpowiedzi nie może również posiłkować się używając języka ojczystego, w większości przypadków niezrozumiałego dla nauczyciela: Jak ja go wzięłam to mówił dobrze, bo to już do klasy czwartej, ale [...] jak było wypraco­ wanie „Moje marzenia po wakacjach", to mówi, że była jego praca taka piękna, z tym że było zamiast wyrazu polskiego, wyraz cygański, to była piękna praca, chciałby zostać lekarzem i leczyć biedne dzieci i ludzi za darmo, no i mówiła, że właśnie ma trudności, co jakiś czas wstawia tam wyraz cygański. Podobne problemy przejawiać się mogą również w sytuacjach życia codzien¬ nego. Dziecko z obcej kultury może nie wiedzieć, w jaki sposób zachowywać się poprawnie w kontakcie z nauczycielami i innym personelem szkoły i może być karane za nieodpowiednie zachowania, które nie wynikają ze złej woli, lecz z nieznajomości zasad, którymi rządzi się szkoła. Musi ono nauczyć się kultu¬ rowych kontekstów wypowiedzi i sytuacji, w których dane zachowanie jest �42 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ pożądane lub nie. Czasem dotyczy to kulturowego tabu we wzorach rodzimych dziecka (np. wspominanie o czynnościach wydalniczych): Ponieważ ta dziewczynka kiedy chciała iść do ubikacji, to nawet tego nie potra¬ fiłapowiedzieć. Nawetjak te nasze dzieci tak mówią wulgarnie, że chcą wyjść... do kibla, tak ona nawet tego nie potrafiła powiedzieć. Widać, że nauczycielka inter¬ pretuje zachowanie dziewczynki romskiej jako nieznajomość form językowych. Nauczyciele rzadko myślą o tym, że dziecko nie zna np. zachowania wyma¬ ganego przez naszą kulturę przy jedzeniu: Przychodzą do nas świeże dzieci i one nie umieją trzymać noża i widelca. Drugie danie i zupę jedzą łyżką, co ma negatywny wpływ na percepcję dziecka u nauczycieli, gdyż jego zachowania wynikające z nieznajomości reguł interpre¬ towane są przez nich jako przejaw złej woli. Powyżej analizowane kwestie prześledzone zostały przede wszystkim na przykładzie dzieci romskich, gdzie problemy te uwidaczniają się w sposób naj¬ bardziej jaskrawy, choć możemy problemy takie zauważyć również w przypadku dzieci wietnamskich, jednak w dużo mniejszym natężeniu, gdyż kultura wiet¬ namska jest pod tym względem dużo bliższa kulturze polskiej niż kultura romska. Na powyższych przykładach zauważamy jednak, w jakim stopniu edukacja w polskiej szkole zakłada wcześniejsze zdobycie przez dziecko wielu umiejęt¬ ności, które są niezbędne dla jego poprawnego funkcjonowania w szkole i dla jego dalszej edukacji. ROZBIEŻNOŚĆ SOCJALIZACJI PIERWOTNEJ I SOCJALIZACJI WTÓRNEJ W szczególnie trudnej sytuacji jest dziecko, które w ramach socjalizacji pier¬ wotnej zdobyło umiejętności stojące w sprzeczności z umiejętnościami oczeki¬ wanymi przez szkołę i (lub) któremu wdrożono wartości odmienne od wartości reprezentowanych przez system edukacyjny; stoi ono przed koniecznością wy¬ boru pomiędzy tymi wartościami. Wyniki naszych badań potwierdzają trafność tezy Pierre'a Bourdieu i Jean-Claude'a Passerona (1990, s. 101) głoszących, iż „stopień produktywności właściwej każdej pracy pedagogicznej innej niż praca pedagogiczna pierwotna (pracy pedagogicznej wtórnej) jest funkcją dystansu oddzielającego habitus, który usiłuje ona wdrożyć (czyli narzuconą arbitralność kulturową), od habitusu który został wdrożony przez uprzednie prace pedagogiczne i przez jeszcze wcześniejszą pracę pedagogiczną pierwotną (to znaczy arbitralność kulturową związaną z pochodzeniem)". Dziecko z grupy mniejszościowej, wchodząc do szkoły, nie może zostawić w domu swojego bagażu kulturowego i zachowywać się wyłącznie wedle reguł kultury większości. Rozbieżności między wymaganiami dwóch kultur mogą sprawić dziecku trudność w podjęciu decyzji, wedle jakich norm postępować, czy spełniać oczekiwania środowiska rodzinnego, czy oczekiwania nauczycieli (co jest trudne zwłaszcza jeśli w szkole są również inni przedstawiciele grupy �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 43 rodzimej). O problemach tego typu ciekawie mówi nauczycielka narodowości romskiej ucząca dzieci romskie: To, co załóżmy jest normą w społeczeństwie cygańskim, może być wykrocze­ niem w społeczeństwie polskim. To jest tak, że Cyganie, którzy są uczciwi, pre­ zentują się jako uczciwi Cyganie to wcale oni nie muszą uchodzić za uczciwych w społeczeństwie polskim. [...] Ja podam taki przykład: dobrze widziane jest w społeczeństwie cygańskim, jeżeli załóżmy Cygan radzi sobie w życiu, jest za¬ radny, ale w jaki sposób sobie radzi, to nie będziemy wnikać. Natomiast w spo¬ łeczeństwie polskim to już nie będzie dobrze odbierane, bo jest pewne prawo i ewidentnie tego nie można zrobić. Innego typu problemy wynikać mogą z rozbieżności stylów życia dwóch grup. I tak, problemem dla dzieci romskich jest wczesne wstawanie i często spóźniają się one na pierwsze lekcje lub zasypiają na lekcjach: Czasami jak to jest pierwsza godzina lekcyjna to on nawet pytania dobrze nie usłyszy, tak jak by był senny, jakby tam jeszcze był, inny krajobraz tam w głowie miał, w myśli, jeszcze taki rozkojarzony, zaspany już na innych lekcjach się dobudza i jest inny - mówi inna nauczycielka. W inny sposób problemy tego typu przejawiają się w przypadku dzieci wiet¬ namskich. Posłuchajmy wypowiedzi jednej z nauczycielek: Tam taka druga Ania jest, jak ja jej coś nie mogę się z nią dogadać to ja mówię: Słuchaj Aniu, kiedyś tam była niegrzeczna, prawda, coś tam nazwała koleżankę „babcia", prawda, coś tam takie. Ja mówię: Słuchaj. Powiedz tej Ani, żeby mówiła „Proszę Pani", a nie „babciu". [...] No i oczywiście później rozmawia¬ łam z koleżanką, najpierw było „pani", samo „pani", później było „ploszie pani". Mamy tu prawdopodobnie do czynienia z sytuacją nieudolnej próby oddania przez dziewczynkę słabo znającą język i kulturę polską, wietnamskiego zwrotu grzecznościowego w języku polskim, co przez nauczycielkę odebrane zostało jako okazanie braku szacunku wobec nauczyciela. Prawdopodobnie dziewczynka nie bardzo rozumiała na czym polega jej niegrzeczne zachowanie, zwłaszcza że starała się okazać szacunek nauczycielce zgodnie z regułami, które jej pod¬ powiadała kultura wietnamska. Nie można oczywiście oczekiwać od nauczyciela szkoły powszechnej znajo¬ mości języka romskiego czy wietnamskiego, ale w pewnych sytuacjach nawet skła¬ nianie rodzin dzieci pochodzących z innych kultur do mówienia po polsku może okazać się niewystarczające dla zrozumienia sytuacji: Oczywiście, że rozumieją po polsku, natomiast rzeczywiście zauważa się, że gdy przychodzą rodzice, to dzieci próbują rozmawiać z rodzicami swoim językiem i to też próbujemy jednak zmie¬ niać, bo ja bym chciała jednak wiedzieć, o czym przy mnie rozmawia dziecko z matką czy ojcem. Na jakiej zasadzie karcą, jakie metody stosują, mają bardzo różne, tutaj i buty leciały czasem w formie kary dla dziecka, bo ten się źle zachowy¬ wał na terenie szkoły. Mieliśmy taki wypadek u mnie w gabinecie [dyrektorskim], jak poleciał but matki, bo były jakieś tam pretensje co do zachowania chłopca. Rzucenie butem w mężczyznę (w tym wypadku syna) przez kobietę (w tym wypadku matkę), dla nauczycielki czynność z pewnością bardzo dziwna, jest �44 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ w kulturze Romów tradycyjnym wyrazem wymierzenia wysokiej kary łączącej się z rytualną nieczystością. Jest to jaskrawy przykład na rozbieżności socjaliza¬ cji pierwotnej i socjalizacji wtórnej, tak dalekiej, że uniemożliwiającej wzajem¬ ną komunikację między nauczycielem (nierozumiejącym sytuacji) i rodzicami, którzy chcą spełnić wymogi stawiane przez nauczyciela (posługując się wzorami zachowań własnej kultury). Tego typu sytuacja jest mniej prawdopodobna w przypadku dzieci wietnamskich, gdyż formy wymierzania kar w kulturze wiet¬ namskiej są bliższe sposobom wymierzania kar w kulturze polskiej, również pod względem kar fizycznych. Próbując podsumować dotychczasowe rozważania należy stwierdzić, iż pro¬ blemy wynikające z rozbieżności socjalizacji pierwotnej i wtórnej dotykają tak Romów, jak i Wietnamczyków. Nie wpływają one jednak na ich sukces eduka¬ cyjny w równym stopniu. Większy wpływ widzimy w przypadku Romów. Wziąwszy pod uwagę również wcześniejsze rozważania dotyczące języka ojczystego dziecka widzimy, że nie można mówić, iż język romski, czy wiet¬ namski ułatwiają wejście w polski system edukacyjny. Różnice wynikać mogą ze stopnia znajomości języka polskiego w chwili wejścia w system edukacyjny czy ewentualnie łatwości nauczenia się języka polskiego. Jak jednak widzimy, podejście zdroworozsądkowe, iż minimalna nawet znajomość języka może być dużym atutem na starcie, nie sprawdza się ze względu na inne czynniki, które powodują, iż przewaga ta zostaje zminimalizowana. Staraliśmy się ukazać, jak powodzenie w szkole dziecka odmiennego kulturowo zależy od tego, w jakim stopniu oddziaływanie szkoły opiera się na treściach socjalizacji pierwotnej dziecka. W polskim systemie edukacyjnym widzimy w dużym stopniu wpływ tego czynnika. Polska szkoła przygotowana jest na przyjęcie dziecka już znającego język polski, który z założenia jest jego językiem ojczystym. Treści przekazywane w szkole opierają się na kulturze polskiej i formacja nauczycieli ukierunkowana jest na edukowanie dzieci mających już spore kompetencje w kulturze polskiej. W chwili, gdy nauczyciel spotyka się z dzieckiem wywodzącym się z innej kul¬ tury, czuje się bezradny; nie jest przygotowany do podjęcia specyficznych działań, różnych od tych, które stosuje wobec dzieci polskich. Skuteczność podejmowa¬ nych przez nauczyciela działań jest więc mniejsza, a im bardziej socjalizacja pierwotna dziecka rozmija się z założeniami, tym szanse takiego dziecka na osiąg¬ nięcie sukcesu są mniejsze. WSPÓŁPRACA SZKOŁY Z D O M E M R O D Z I N N Y M DZIECKA Duży wpływ na sukces dziecka w szkole ma to, czy rodzice interesują się jego postępami, czy zależy im na tym, aby dziecko chodziło do szkoły, czy stymulują je i okazują niezbędną pomoc w nauce. Struktura polskiego systemu edukacyjnego zakłada wręcz współpracę ze strony środowiska domowego dziec¬ ka. Przejawia się to stosunkowo dużą ilością prac zadawanych dzieciom do domów, których wykonanie ma znaczący wpływ na oceny i w konsekwencji na promocję do następnej klasy. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 45 Poza formalnie zadawanymi pracami domowymi, nauczyciele oczekują, iż uczniowie dopełnią w domu proces nauczania prowadzony w klasie. Z tego po¬ wodu tak dużą rolę zdają się odgrywać zeszyty uczniów, których prowadzenie jest oceniane, a treści podyktowane do nich przez nauczyciela są następnie wymagane na sprawdzianach pisemnych i ustnych. Bezpośrednie kontakty między rodzicami i nauczycielami nie zawsze są ko¬ nieczne dla dobrego funkcjonowania dziecka w szkole. Nauczyciele wzywają rodziców do szkoły najczęściej dopiero wtedy, gdy pojawiają się problemy z uczniem. Jeśli dziecko radzi sobie w sposób zadowalający, kontakty między szkołą a rodzicami ograniczają się do okresowych spotkań zwanych „wywia¬ dówkami", które jednak nie mają decydującego wpływu na sytuację dziecka w szkole. Ważniejsze z punktu widzenia szkoły jest zapewnienie ze strony rodzi¬ ców odpowiedniego wyposażenia w przybory szkolne oraz płacenie różnorod¬ nych składek. Brak tego rodzaju współpracy może przekładać się na negatywne oceny ucznia. W jednym przypadku przyczyną serii negatywnych ocen z muzyki było nieprzynoszenie przez chłopca romskiego na lekcje fletu, co nauczycielka karała każdorazowo oceną niedostateczną, aż do momentu, gdy interweniowała wychowawczyni klasy i skontaktowała się z rodzicami, którzy kupili flet. W przypadku dzieci radzących sobie w sposób zadowalający z nauką nau¬ czyciele podkreślali stosunkowo dobre kontakty z rodzicami. W opiniach nauczy¬ cieli jest to jeden z głównych warunków sukcesu dziecka w szkole. Według nich, jedynie jeśli rodzicom zależy w znacznym stopniu na ukończeniu szkoły przez ich dzieci, radzą sobie one nieźle. W przeciwnym razie sytuacja dziecka się kom¬ plikuje, gdyż szkoła nie stwarza wystarczających warunków umożliwiających pomyślne zakończenie szkoły podstawowej. Rodzice bardzo się troszczą, widać, że interesują się na co dzień, tu do szkoły przychodzi ciocia i teraz trzeba było poinformować o nowym systemie szkół, nie mogli rodzice przyjść to wiem, że przyszła ciocia. Stosunek dużej części rodziców romskich do edukacji swoich dzieci zwięźle charakteryzuje jedna z nauczycielek: Ich rodziców satysfakcjonuje to, że w tej szkole dzieci uzyskują takie podstawy - najprostsze podstawy edukacji. Znaczy, będą umiały przeczytać prosty komuni¬ kat z gazety, odczytać numer autobusu czy podpisać się, bo rodzice najczęściej podpisują się krzyżykiem - nie potrafią tego. W przypadku dzieci wietnamskich wszyscy nauczyciele podkreślali, że ro¬ dzicom wietnamskim bardzo zależy na edukacji ich dzieci. Dzieci wietnamskie trafiają do polskich szkół, mimo że nie dotyczy ich obowiązek edukacyjny, a czasami wręcz dostanie się do polskiej szkoły jest dla wietnamskiego dziecka utrudnione ze względu na jego nieuregulowaną sytuację prawną w Polsce. Dużą rolę w wyrównywaniu rozbieżności między socjalizacją pierwotną dziecka, a wymaganiami szkoły odgrywają rodzice. Od ich nastawienia do edu¬ kacji, udzielenia bądź nieudzielenia pomocy w nauce, zależy w dużym stopniu to, jak będzie się rozwijać sytuacja dziecka w szkole. Jeśli, z różnych przyczyn, dziecko zostanie pozostawione samo sobie w konfrontacji z wymogami szkoły, jest mało prawdopodobne, by ukończyło szkołę z pozytywnym wynikiem. �46 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ STOSUNEK N A U C Z Y C I E L A DO DZIECKA Nauczyciel ma przemożny wpływ na sytuację dziecka w szkole, w tym na sytua­ cję dziecka pochodzącego z kultury mniejszości. Nauczyciel jako członek społecz¬ ności większościowej może wpływać na sytuację dziecka mniejszości w sposób w dużym stopniu negatywny. Tego rodzaju wpływ przedstawia Bruno Bartz: Ogromne możliwości oddziaływania w różnych interakcjach pedagogicznych mają nastawienia, uprzedzenia i mentalność nauczycieli, których wiedza o kulturach dzieci imigrantów jest zniko¬ ma. Prowadzi to do sytuacji dramatycznych, kiedy np. niektórym uczniom odmawia się a priori jakiejkolwiek kulturalnej roli. Istnieje fatalna skłonność niektórych nauczycieli do wyciągania wniosków o stopniu asymilacji czy też orientacji tradycjonalnej dzieci imigrantów wg ich po¬ wierzchowności, t j . sposobu ubierania się, czesania, przestrzegania higieny lub wyrażania emo¬ cji. Rozpowszechniony w wyobraźni nauczycieli obraz ewolucyjnego rozwoju natury ludzkiej święci zatem triumfy i implikuje wypełnienie przez nich misji cywilizacyjnej polegającej na oświeceniu przedstawicieli „zacofanych" kultur (Bartz 1997, s. 12). Nauczyciele często czują się niepewnie wobec uczniów mniejszościowych, nie wiedzą jak się wobec nich zachować i czy traktować je na równi z dziećmi z kultury własnej. Dobrym przykładem tego typu wahań może być wypowiedź jednej z nauczycielek dzieci wietnamskich: Tak, w ubiegłych latach to była taka dziewczynka w poczcie sztandarowym, to miałyśmy my dylemat czy wybrać do pocztu sztandarowego, aby reprezentowała szkołę. Na opinie nauczycieli w większym stopniu mają wpływ negatywne sygnały ze strony uczniów niż zachowania pozytywne interpretowane jako „normalne", czyli takie jakich nauczyciel może oczekiwać. Negatywne nastawienie do dziecka prze¬ kłada się na jego samoocenę i na zasadzie samospełniającej się przepowiedni utwierdza je w przekonaniu, iż nie może osiągnąć dobrych rezultatów w nauce. Nauczyciele przekonani o niskich możliwościach dziecka zadają raczej pytania wymagające przypomnienia sobie jakiejś informacji czy odpowiedzi przez „tak" lub „nie", niż pytania wymagające myślenia czy wyrażenia opinii, jakie zadają uczniom, o których większych możliwościach są przekonani. Nauczyciele mają również tendencję do rzadszego zadawania pytań uczniom uważanym za słabych, co sprawia, że mają oni mniej możliwości wykazania się swoją wiedzą. Nauczyciele, w wielu przypadkach, spodziewają się po uczniach z grup mniej¬ szościowych złego zachowania i surowiej karzą wszelkie występki oraz nakłada¬ j ą wyższe normy dotyczące zachowania niż uczniom z ich kultury, nadmiernie zwracają uwagę na odpowiednie zachowanie się dziecka. Przykładem takiej sy¬ tuacji może być nagrana przez nas rozmowa nauczycielki z dzieckiem romskim, w której podkreślamy wypowiedzi nauczycielki, nawołujące do odpowiedniego zachowania się dziecka: Nauczycielka: Dzień Dobry się mówi. Uczeń: Dzień Dobry. A jest przerwa? Nie, zabawy są, a będziesz grzeczny? Tak. A nie byłeś wczoraj w szkole? Dlaczego? Ładnie opuść rączki! �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 47 Bo wczoraj nie miałem chleba i mama kanapek mi nie zrobiła. I mamusia ci nie dała kanapki? Ale jak nie było chleba to jest powód, że nie przyszedłeś do szkoły? A, bo nie miałeś sobie wziąć kanapki na śniadanie? A będziesz grzeczny? Tak. A tatusiowi, mamie powiedziałeś, że jesteś niegrzeczny? Nie mówiłem. A kiedy będziesz grzeczny? Codziennie obiecujesz, że będziesz grzeczny i codziennie nie jesteś grzeczny. Jestem. Jesteś, a kto tak powiedział? Ja powiedziałam, że jesteś grzeczny? Nie. No to ... Czyli obiecujesz, że będziesz grzeczny? [...]. W tej krótkiej rozmowie, zaraz po przyjściu dziecka do szkoły, nauczycielka dziewięciokrotnie zwraca uwagę na jego nieodpowiednie zachowanie. Trzeba dodać, iż w czasie trwania rozmowy reszta klasy - dzieci polskie - swobodnie bawiła się, niektóre dzieci pokrzykiwały, dochodziło do przyjacielskich „bójek" między chłopcami. Tylko od dziecka romskiego nauczycielka wymagała zwra¬ cania się do niej stojąc na baczność, bez wykonywania jakichkolwiek gestów, co tolerowała u uczniów polskich. Trzeba tu zaznaczyć, iż stosunek nauczyciela do dziecka z grupy innej niż jego własna może się różnić w zależności od tego, z jakiej grupy dane dziecko pochodzi. Do przedstawicieli jednej grupy nauczyciel może odnosić się w spo¬ sób pozytywny (jeśli ocenia pozytywnie tę grupę) do innych zaś negatywnie. Oczywiście na ocenę grupy pochodzenia dziecka znaczący wpływ ma stereotyp grupy pochodzenia dziecka u nauczyciela. Taka sytuacja wydaje się mieć miejsce w przypadku badanych przez nas grup. Postrzeganie przez pryzmat stereotypów narodowościowych dostrzec można było w wypowiedziach wielu nauczycieli. Szczególnie widoczne było to w przy¬ padku nauczycieli dzieci romskich: No i właśnie - kto spotkał Cygana, który by po prostu nie śpiewał pięknie, nie tańczył - oni to mają po prostu dane. U nauczycieli widać również negatywny aspekt stereotypu Cygana: U Cyganów w domu to jest tylko: pospać, potańczyć, popić i pojeść. Zdarzały się również wypowiedzi łączące w jedną całość cechy, którym można by przypisać wartość pozytywną i cechy wyraźnie negatywne, choć ich ogólny wydźwięk zdaje się być negatywny: Cyganie pięknie tańczą, są zdolni, ale leniwi. Kłamanie to ich główna cecha, mimo że są bardzo zdolni. Ich cechą jest krętactwo, kłamią w żywe oczy, jak jest natura cygańska to już sama nazwa mówi. Jak Polak ma do kogoś jakiś żal to od razu powie, a Cygan nie - tylko kręci. W przypadku Wietnamczyków główną, przypisywaną im, cechą była praco¬ witość (pojawiała się ona praktycznie we wszystkich wywiadach). Nie zdarzały się prawie wcale wypowiedzi negatywne. Przypisać to można, wspominanemu już, włączaniu Wietnamczyków do stereotypowego obrazu Chińczyka, którego �48 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ główną cechą jest właśnie pracowitość, klasyfikowana jednoznacznie pozy¬ tywnie. U niektórych nauczycieli pozytywne nastawienie do Wietnamczyków wiązało się z zafascynowaniem egzotyką, w której kategoriach postrzegane były te dzieci: Zupełnie inna kultura, no egzotyka niesamowita. Nauczyciel odgrywa dużą rolę w kształtowaniu stosunków między uczniami i od niego zależy w dużym stopniu, jak one się będą układać. Wydaje się, iż w sprzyjających warunkach wystarczy, by nauczyciel jedynie nie podsycał stereotypów, gdyż bardzo możliwe, iż u niego, nawet mimo jego dobrej woli, są one głębsze niż u jego uczniów: Na początku, jeszcze przed przyjściem Jeremiego, rozmawiałam w klasie z dziećmi o tym, że będzie nowy uczeń i okazało się, że niektóre dzieci już go znają i lubią. Natomiast ona sama miała opory i jest mile zaskoczona, że to taka porządna rodzina, bo ona miała uraz jeszcze z dzieciń¬ stwa. Jak była mała i została sama w domu to wpuściła do domu Cyganki i one „obrobiły" jej mieszkanie. Większość nauczycieli twierdziła, tak w przypadku Wietnamczyków jak i Ro¬ mów, iż na terenie szkoły nie ma żadnych problemów na tle narodowościowym: Ale jest u nas w szkole też zjawisko pozytywne, że dzieci narodowości cygań­ skiej nie są prześladowane. U nas wszystkie dzieci są do tego przyzwyczajone, nie ma takich różnic, że tam się jakoś przezywają, te nasze dzieci cygańskie - nie. Można domniemywać, iż sytuacja nie wygląda tak dobrze, a mamy tu do czynienia jedynie z chęcią przedstawienia pozytywnego obrazu osobie z zewnątrz. Można się tego domyślać, chociażby ze zbytniego zwracania uwagi na nieistnie¬ nie takiego problemu, nawet w wypowiedziach dzieci romskich. Na przykład jeden z chłopców romskich, zapytany o sytuacje w szkole, zaczął usilnie zapew¬ niać: Mnie tam wcale nie biją! (rozmowa nienagrywana). W tym miejscu, mówiąc o stereotypach narodowościowych, trzeba zaznaczyć jeszcze raz, że nie dla wszystkich nauczycieli Romowie są odrębną grupą naro¬ dową, choć oczywiście istnieje świadomość ich odrębności. Dobrym świa¬ dectwem złożoności postrzegania Romów może być wypowiedź nauczycielki dziecka wietnamskiego zapytanej czy w jej szkole uczyli się uczniowie innych narodowości niż polska i wietnamska: A pani miała też dzieci innych narodowości? Nie, tutaj tylko Cyganie bywali, ale też bardzo krótko, bo oni do szkoły spe¬ cjalnej potem odchodzili, oni są tacy w rozwoju bardzo słabi, nie, nie było w mojej siedmioletniej kadencji tutaj. Ogólny obraz stosunku nauczycieli do dzieci pochodzących z badanych przez nas grup jest dużo przychylniejszy dla Wietnamczyków niż dla Romów, co może potwierdzać wpływ stereotypów narodowościowych, ale wpływ na to mogą mieć również pewne cechy kultury romskiej i wietnamskiej ujawniające się w zdarze¬ niu z kulturą polską, a przynajmniej z oczekiwaniami co do zachowania dziecka w polskiej szkole. Wydaje się, iż dzieciom wietnamskim łatwiej jest przystosować się do zasad posłuszeństwa obowiązujących w polskiej szkole, na co zwracają uwagę nau¬ czyciele: Także my nie mamy z nimi żadnych kłopotów, ja jestem bardzo zadowo- �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 49 lona, bo oni są grzeczni, posłuszni i wszystko co trzeba wykonują, lepiej jest niż z naszymi na pewno. Oczekiwanie ze strony dziecka przede wszystkim posłuszeństwa widać także w świetle wywiadów z nauczycielami dzieci romskich (por. wyżej). Przy przewa­ dze wypowiedzi świadczących o problemach z dziećmi romskimi (o czym dalej), w przypadku wypowiedzi o poprawnym funkcjonowaniu w klasie, nauczyciele podkreślali podporządkowanie się dzieci, nawet za cenę aktywności: Nie ma w zasadzie problemu jeśli chodzi o problemy wychowawcze, bo te dzieci są zgaszone, zastraszone. Odbiera się wrażenie, że te dzieci mają poczucie niskiej wartości. Być może jest to wpływ klasy. Nauczyciele zwracający uwagę na problemy wychowawcze z dziećmi romskimi twierdzą, że dzieci te są bardzo niegrzeczne, nie potrafią się skupić i sie¬ dzieć spokojnie na lekcjach. Zdarza się, iż używają wulgaryzmów gorsząc tym inne dzieci, co jest problemem szczególnie tam, gdzie dzieci romskie powtarzają klasy i są starsze od innych dzieci w swojej klasie. Dzieci te, według nauczycieli, są czasami szczególnie agresywne w stosunku do dzieci polskich i sprawiają przez to kłopoty. Wynika to prawdopodobnie po części z uprzedzeń i złego odnoszenia się do dzieci romskich, bo - jak twierdzą niektóre nauczycielki - te same dzieci o złej opinii potrafią być bardzo miłe, a nawet uczynne. Trudności z dostosowaniem się dzieci romskich (choć czy tylko romskich) do dyscypliny narzucanej przez nauczycieli potwierdza nauczycielka romskiego pochodzenia prowadząca klasę romską: Większość nauczycieli takie metody sto­ suje, że dziecko nie ma prawa się odezwać ani ruszać. Takie zdyscyplinowanie na siłę - jest to dla tych małych dzieci po prostu katorga. W przeciwieństwie do dzieci romskich, w wypowiedziach o dzieciach wiet¬ namskich przeważają wypowiedzi pozytywnie oceniające ich zachowanie: Można powiedzieć, że nie mamy z nimi żadnych problemów wychowawczych, mają wzorowe zachowanie. Wczoraj była rada klasyfikacyjna, więc one się wyróżniają kulturą osobistą, ja nie wiem, właściwym zachowaniem. Są obecnie w szóstej klasie, z chłopcami, którzy kończyli szkołę dwa lata temu niewielkie były problemy, towarzystwo papierosowe, takie rozrabiające, ale to było zupełnie tak jak z rówieśnikami. Istnieją oczywiście różnice w podejściu do dzieci romskich, jednak niektórzy nauczyciele traktują ich obecność w swojej klasie jako karę ze strony dyrekcji i dodatkowy, niepotrzebny kłopot. Pedagog ma ich już serdecznie dość (nawet nie może już chodzić w długich spódnicach, choć kiedyś bardzo lubiła, bo jej problemy z Cyganami to obrzy¬ dziły), szczególnie ma dość indywidualnych lekcji i czeka tylko jak wszyscy skoń­ czą 15 lat i będzie ich można zwolnić z obowiązku szkolnego i mieć ten kłopot z głowy. Z Cyganami zawsze są problemy. Problemy wynikające z nieumiejętności poradzenia sobie z obecnością dziec¬ ka odmiennego kulturowo są widoczne również w przypadku nauczycieli dzieci wietnamskich. Niektórzy spośród tych nauczycieli przyznają, że nie wiedzą na¬ wet dobrze, z jakiej kultury dziecko pochodzi i robią w tym zakresie błędy, jak to �50 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ przedstawia jedna z nauczycielek: Potem mieliśmy dwie Chinki. I tu był problem: No wydaje się wietnamskie i chińskie dziecko to jest jednakowe i robiło się błędy. Ja osobiście mówię o sobie, że Wietnameczka, no to Wietnameczka. Dziecko było niezadowolone: „ja jestem Chinką". Więc zaczęłam się tym dzieciom przyglą­ dać, no... prawie identyczne. Oni są w ogóle do siebie podobni, a jednak jest różnica; jakoś tak chyba bardziej skośne oczy mają. No i inaczej w ogóle mówią. Nie dogadują się ze sobą. Ale też w porządku. Zbyt duża liczba dzieci w klasie, a przez to brak czasu na zajmowanie się dzieckiem, które wymagałoby więcej troski ze strony nauczyciela, było powo¬ dem podawanym przez nauczycieli dla pomijania problemów takiego dziecka. Przy swoiście postrzeganej sprawiedliwości, nauczyciele twierdzili, iż nie mogą pomagać takiemu dziecku kosztem innych dzieci (najczęściej z własnej kultury), które, według nauczyciela, przejawiają możliwości osiągnięcia sukcesu eduka¬ cyjnego. Taki podejście było widoczne w przypadku dzieci romskich: U mnie klasa jest liczna trzydzieści trzy osoby I nie zawsze można tej jednej osobie po¬ święcić aż tak dużo czasu, ale i w przypadku dzieci wietnamskich zdarzały się wypowiedzi świadczące o niechęci wobec obecności „obcych" dzieci w klasie: Inny, którego uczyłam, nic po polsku nie umiał. Przyszedł w piątej klasie. Treści zadań nie potrafił zrozumieć! Musiałam prosić jego koleżankę - Wietnamkę, która dobrze po polsku mówiła, aby mu treść tych zadań tłumaczyła. Ale przecież to zajmuje dużo czasu! A ja nie mogę zajmować się jednym uczniem, bo mam trzydziestu. Nasi uczniowie na tym tracą. Musi być sprawiedliwie! W wywiadach zaobserwować można skłonność nauczycieli do interpretowa¬ nia niepowodzeń w nauce w charakterze różnic biologicznych, choć oczywiście fakt, iż przodkowie dzieci romskich nie czytali czy nie pisali nie jest uwarun¬ kowaniem biologicznym lecz kulturowym. Tego typu wypowiedzi zdarzały się częściej, choć były to raczej odwołania do czynników psychologicznych: On chodzi do nas do szkoły, bo w pierwszej klasie chodził chyba miesiąc, no i pani psycholog orzekła, że on się w ogóle nie nadaje do klasy pierwszej i z powro¬ tem do klasy zerowej, ale w zerowej klasie też żadnych osiągnięć, żadnej poprawy praktycznie nie ma, on sobie raz przychodzi, raz nie przychodzi do szkoły. Mieliśmy okazję porozmawiać z chłopcem, o którym mowa powyżej, i na naszą prośbę zaśpiewał on bezbłędnie kilka zwrotek piosenki i to w języku pol¬ skim. Nauczycielka, bardzo zdziwiona takim osiągnięciem z jego strony, dopy¬ tywała się, jak chłopiec się tej piosenki nauczył, bo, jak stwierdziła wcześniej, zawsze miał kłopoty z zapamiętaniem nawet krótkich tekstów i pierwszy raz widzi, żeby przypomniał sobie taki długi tekst. Chłopiec odpowiedział, iż nau¬ czył się jej w pierwszej klasie. Przykład ten pokazuje dobitnie, iż to nauczyciele mają kłopoty ze sprawdzeniem wiedzy, którą dziecko nabyło, a wina nie leży po stronie ograniczeń umysłowych uczniów. Przeświadczenie nauczyciela o niskich możliwościach intelektualnych dziec¬ ka przekłada się na stosowanie odmiennych metod wychowawczych dostosowa¬ nych - zdaniem nauczyciela - do dziecka o niskim poziomie umysłowym, co w praktyce oznacza próby mechanicznego „wtłaczania" pewnych informacji, nie �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 51 dbając o zrozumienie przekazywanej wiedzy: Z pamięci mówią jakieś wyuczone fragmenty, próbuje się ich czegokolwiek nauczyć. Inną z przyczyn słabych wyników w nauce, wymienianych przez nauczycieli, jest brak systematyczności. Dzieci romskie często zaczynają się uczyć dopiero pod koniec semestru, gdy grozi im zostanie na drugi rok w tej samej klasie. Dużą rolę odgrywa tu podejście nauczyciela, gdyż dzieci romskie szczególnie źle od¬ bierają stawianie im ocen negatywnych, które raczej zniechęcają je do dalszych wysiłków, niż stanowią stymulację do ich poprawienia, zwłaszcza że brak jest stymulacji do nauki ze strony rodziny. Niektórzy nauczyciele stwierdzali, że dzieci romskie są po prostu leniwe i nie chce im się uczyć, czego dowodem miał być fakt, iż odpowiednio zdopingowane potrafiły sprostać stawianym im wymaganiom. Dawid mało się uczył, bo z po¬ czątku myślałam, że może nie jest w stanie się nauczyć, ale jest w stanie się nauczyć, bo myślę można zaobserwować to na krótkich dziesięciominutowych kartkówkach, czy najbliższych pracach klasowych. Jeżeli przyłożył się do danego zagadnienia, jeżeli słuchał uważnie na lekcji, bo on bardzo często mi się spóźnia na pierwsze lekcje i na pytanie dlaczego jest nie przygotowany najczęściej mówił nie chciało mi się lub zapomniałem. Warto tu także zwrócić uwagę, iż wymagana w polskiej szkole aktywność na lekcjach, czyli branie czynnego udziału w zajęciach poprzez włączanie się do dyskusji, może być zróżnicowana przez normy kulturowe. Dzieci indiańskie np. lepiej uczą się poprzez cichą obserwację i naśladowanie, a nie poprzez werbalne pouczenia. Uczestnictwo dzieci w rozmowach w klasie może być zależne od przyzwyczajeń wyniesionych z domu i może być różne także u dzieci pochodzą¬ cych z różnych klas społecznych. Innym ważnym elementem może być różne podejście do krytyki kierowanej do ucznia ze strony nauczyciela. Nauczyciel może starać się skrytykować jedynie dane postępowanie ucznia bez wyrażania jednoczesnej krytyki osoby ucznia czy mówienia o jego zdolnościach. Uczeń romski może jednak, bez względu na formę i rzeczowe przedstawienie krytyki, odebrać wyrażanie opinii negatywnych na swój temat jako atak na całą swoją osobę i próbować zastosować strategie obronne, nie rozważając ewentualnej sensowności lub jej braku w krytyce. Model taki zdają się potwierdzać wypowiedzi nauczycielek, które zwracają uwagę, że dzieci romskie szczególnie źle odbierają jakąkolwiek krytykę, a wstawianie negatywnych ocen nie ma dla nich funkcji dopingującej do poprawy stopni czy zmiany zachowania. PODSUMOWANIE Przyjęcie systemu edukacyjnego kultury większościowej wiąże się z kształto¬ waniem w dziecku nowych umiejętności kulturowych. Umiejętności te mogę do¬ pełniać umiejętności, jakie dziecko zdobyło w socjalizacji pierwotnej, ale system edukacyjny może również kształtować zachowania, które nie są w zgodzie z przyjętymi zachowaniami w kulturze pochodzenia dziecka. �52 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Jeśli umiejętności zdobywane w szkole dopełniają te uzyskane w trakcie socjalizacji pierwotnej, nic nie stoi na przeszkodzie, by dziecko zdobyło je, powiększając jednocześnie swoje szanse na zdobycie środków do życia, a jeśli w kulturze dziecka wartością jest poziom wykształcenia, może to wpłynąć na podwyższenie jego pozycji w grupie pochodzenia. Jeśli jednak wzory zachowań kultury pochodzenia i kultury większościowej są rozbieżne, sukces edukacyjny dziecka pochodzącego z obcej kultury zależy od wyboru, jakiego dana osoba dokona pomiędzy zachowaniem kultury pocho¬ dzenia, a włączeniem się w kulturę większościową. Dziecko stoi przed wybo¬ rem przyjęcia wzorów zachowania jednej z kultur, co wiąże się z odrzuceniem kultury pochodzenia, co pociągać może odrzucenie przez grupę, z której po¬ chodzi, lub odrzuceniem wzorów kultury większościowej, czego konsekwencją jest niemożność funkcjonowania w tej kulturze i odrzucenie przez członków kul¬ tury większościowej. Kultura pochodzenia może jednak również ułatwiać osiągnięcie sukcesu w szkole. Jeśli bliżej przyjrzymy się kulturze romskiej i wietnamskiej możemy stwierdzić, iż pierwsza z nich w zdecydowanym stopniu utrudnia osiągnięcie sukcesu przez dziecko w polskiej szkole tak poprzez swoją strukturę, jak i wa¬ runki życia. Kultura wietnamska i struktura społeczności wietnamskiej w Polsce zdaje się pod każdym względem ułatwiać sytuację dziecka trafiającego do szkoły i stymulować go do osiągnięcia sukcesu zakładanego przez twórców systemu edukacyjnego, bardziej nawet niż dziecko polskie. Mam tu na myśli przede wszystkim zbieżność lub rozbieżność hierarchii war¬ tości dwóch kultur - pochodzenia i kultury systemy edukacyjnego. Jeśli systemy wartości dwóch kultur kształtują się podobnie, dziecko nie będzie miało proble¬ mów w obcym sobie kulturowo systemie edukacyjnym, nawet jeśli kultury te wydają się odległe od siebie. Problem pojawia się w momencie, gdy systemy wartości są rozbieżne i dziecko „płaci" za sukces edukacyjny koniecznością wyrzeczenia się swojej kultury. W przypadku Wietnamczyków wszelkie warunki zdają się sprzyjać bezkon¬ fliktowemu wejściu dziecka w polski system edukacyjny, mimo oczywistych trudności, jakie spotyka na swej drodze. Dziecko wietnamskie przychodzi do szkoły wprawdzie ze słabą, bądź żadną, znajomością języka polskiego, ale jest stymulowane przez rodzinę do nauki, do wtopienia się, na ile to moż¬ liwe, w polskie środowisko i zdobycia umiejętności, które mają mu ułatwić funkcjonowanie w polskich warunkach życia, przy jednoczesnym, najczęściej pozytywnym, odzewie środowiska polskiego, które podciągając Wietnamczy¬ ków pod stereotyp Chińczyków - inteligentnych i pracowitych - oczekuje, iż dziecko będzie sobie, po początkowych problemach, dobrze radziło i oka¬ zuje dziecku pomoc wydatnie najczęściej wzmacnianą przez rodziców, którym zależy na sukcesie edukacyjnym dziecka (jest on również ważną wartością w kulturze wietnamskiej). Dzieci pochodzące z cywilizacji chińskiej radzą sobie dobrze w systemie edu¬ kacyjnym cywilizacji zachodu nie tylko w Polsce, czego dowodem może być �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 53 wypowiedź Bartza, który pisze: „Paradoksalną sytuację zauważa się przykładowo w wielkich miastach Kanady, gdzie większość uczniów (pochodzenia azjatyc¬ kiego) opanowuje język jako drugi. Mimo to osiągają oni przeciętnie lepsze stop¬ nie, jak biali i czarni tubylcy. Na uniwersytetach kanadyjskich Azjaci-Kanadyjczycy są reprezentowani ponadproporcjonalnie. Zaliczający się do «widocznej mniejszością nie zarabiają mniej i znajdują częściej zatrudnienie, aniżeli urodzeni w Kanadzie krajowcy" (Bartz 1997, s. 29). W przypadku dziecka romskiego sytuacja wygląda wręcz przeciwnie. Dziec¬ ko romskie również przychodzi do szkoły ze słabą znajomością języka naucza¬ nia, często potrafi się jednak porozumieć w stopniu podstawowym, co sprawia, przy nikłej świadomości wśród nauczycieli odrębności języka i kultury romskiej, wrażenie u nauczyciela, iż dziecko jest opóźnione w rozwoju. Odrębności kultu¬ rowe skłonni są interpretować w kategoriach biologicznych. Dla dziecka rom¬ skiego uczęszczanie do polskiej szkoły jest najczęściej przykrym i mało zrozu¬ miałym obowiązkiem. Dziecko nie otrzymuje pomocy ze strony rodziców, którzy również nie widzą sensu, ani korzyści płynących z edukacji dziecka, poza - może czasami - korzyściami materialnymi, jako że w kulturze romskiej edukacja nie plasuje się wśród najważniejszych wartości, a raczej jest zagrożeniem dla utrzy¬ mania własnej kultury i łączy się z niebezpieczeństwem oddalenia się od własnej społeczności. Posłanie dziecka do szkoły jest najczęściej wynikiem zewnętrz¬ nego przymusu. Dziecko trafia do szkoły ze względu na obowiązek edukacyjny istniejący w polskim prawie, któremu Romowie podlegają jako polscy obywatele. Czasami jest to wymuszane przez Opiekę Społeczną uzależniająca od tego udzie¬ lenie pomocy rodzinie. Rzadko zdarza się, aby rodzice wysyłali dziecko do szkoły z wewnętrznego przekonania o korzyściach płynących z edukacji. Analizując sytuację tych dwóch grup można by stwierdzić, trochę może me¬ taforycznie, iż dziecko wietnamskie odnosi sukcesy w szkole w tradycyjnym rozumieniu tego terminu. Dziecko romskie zaś odnosi sukces życiowy wbrew szkole, nie podporządkowując się jej i nie pozwalając jej na wdrożenie w kulturę obcą. To w pewnym stopniu może uchronić je od utraty kultury własnej, nie zmniejszając wyraźnie jego szans życiowych. Za przyjęciem polskich zasad idzie bowiem konieczność oderwania się od „cygańskiego sposobu życia", a co się z tym wiąże - oderwanie od grupy, z której dziecko pochodzi, przy jednoczes¬ nych małych szansach pełnego wejścia w polską społeczność. Obowiązek powszechnej edukacji dzieci można rozpatrywać w tym świetle jako formę represji ze strony kultury europejskiej wobec kultury romskiej, a dzia¬ łania ze strony Romów utrudniające ten proces - jako tworzenie mechanizmów obrony swojej kultury i tożsamości. Przez wiele wieków romską strategią na przetrwanie i utrzymanie własnej kultury było trzymanie się na uboczu kultury europejskiej przy utrzymaniu jedy¬ nie niezbędnych kontaktów i przy wyraźnym oddzieleniu „swoich" i „obcych", w stosunku do których obowiązywały wyraźnie odmienne normy postępowania, niż do swoich. Podtrzymywaniu dystansu sprzyjał obraz społeczeństwa europej¬ skiego, jaki na swój użytek wytworzyli Romowie. Jak słusznie zauważa Jan Yoors: �54 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ „Wszystko, z czym dane im było się spotykać, sprowadzało się do nieszczęścia, brudu, nieprawości, osobników upośledzonych i z marginesu społecznego. Ich kontakt ze światem Gadżów zbyt często ograniczał się do osób, zabiegających o wróżbiarskie bądź czarnoksięskie usługi; osób, które ukazywały wobec Cygana swoje niepowodzenia, a także obnażały swoje własne bezwzględne żądze i małost¬ kowe zawiści; policjantów, którzy samowładnie wychodzili poza literę prawa, zboczeńców poszukujących byle jakich podniet" (Yoors 1973, s. 68). Współcześnie takie pozostawanie na skrajach społeczeństwa europejskiego staje się w coraz mniejszym stopniu możliwe do utrzymania i Romowie coraz bardziej wchodzą w „europejski świat", starając się jednocześnie uchronić co tylko możliwe ze swojej kultury. Często jednak taki kompromis jest bardzo trudny lub wręcz niemożliwy, czego dobitnym przykładem jest konieczność zmierzenia się z problemem instytucjonalnej edukacji, dotychczas zupełnie nieobecnej w ich kulturze. Problem jest tym głębszy, iż proponowanym rozwiązaniem jest eduka¬ cja obca im językowo i kulturowo. Nie powiodły się próby stworzenia romskiej edukacji, narusza ona bowiem dotychczasowy stan rzeczy, proponując odmienny od tradycyjnego system wartości i hierarchii społecznej, opartej na silnych wię¬ zach rodzinnych, szacunku dla starszych i bezpośrednim, nie instytucjonalnym, zdobywaniu wiedzy. Przed problemem takim nie stoją Wietnamczycy, w których kulturze eduka¬ cja jest znana od dawna, dłużej nawet może niż w kulturze polskiej, i dla których wejście w polski system edukacyjny nie zaburza ich hierarchii wartości. Po prostu jeden system edukacyjny, niedostępny w polskich warunkach, zastępowany jest innym, pozwalającym zdobyć umiejętności do dobrego funkcjonowania, nie stano¬ wiąc zarazem takiego zagrożenia dla ich kultury narodowej, którą mogą pielęgno¬ wać również w Polsce czytając wietnamskie książki czy gazety, które są u nas wydawane (w Warszawie cztery tytuły). Co również ważne, osoba wykształcona nie spotyka się u Wietnamczyków z odrzuceniem, lecz przeciwnie - jest to jeden z wyznaczników jej statusu społecznego. Zebrany przez nas materiał badawczy wskazuje na wpływ czynników spo¬ łecznych i kulturowych na powodzenie lub niepowodzenie w szkole dzieci po¬ chodzących z badanych przez nas kultur. Te czynniki można usystematyzować w następujący sposób: Sukces edukacyjny dziecka wychowanego w kulturze innej niż kultura syste¬ mu edukacyjnego zależy: 1) Od stopnia, w jakim działania wewnątrz systemu edukacyjnego opierają się na socjalizacji pierwotnej dziecka, którą otrzymało ono do chwili wejścia w system edukacyjny przy uwzględnieniu roli języka, w którym odbywała się socjalizacja pierwotna; 2) Od stopnia rozbieżności socjalizacji w kulturze pochodzenia dziecka i so¬ cjalizacji w szkole (im bardziej socjalizacja pierwotna i wtórna są rozbieżne, tym szanse na sukces mniejsze); 3) Od stopnia współpracy rodziców (rodziny) dziecka ze szkołą. Na współ¬ pracę tę składają się: dopilnowanie systematycznego uczestnictwa dziecka w za- �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 55 jęciach szkolnych, pomoc w nauce oraz dostarczanie środków materialnych nie¬ zbędnych do nauki; 4) Od stosunku nauczycieli do dziecka, w tym od oceny jego możliwości inte­ lektualnych, na co wpływ mają stereotypy dotyczące grupy pochodzenia dziecka i sposób odnoszenia się do różnic kulturowych postrzeganych przez nauczycieli. LITERATURA B a k e r C o l i n 1993, Foundations of Bilingual Education and Bilingualism, Multilingual Matters Ltd, Clevedon Philadelphia Adelaide. B a n k s J a m e s A. 1989, A. Multicultural Education: Characteristics and Goals, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspec­ tives, A l l y n and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. B a r t o s z A d a m 1994, Nie bój się Cygana, Pogranicze, Sejny. B e r g e r P e t e r L., L u c k m a n T. 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, Warszawa. B e r n s t e i n B a s i l 1990, Odtwarzanie kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B o u r d i e u P i e r r e , P a s s e r o n J e a n - C l a u d e 1990, Reprodukcja. Elementy teorii sys­ temu nauczania, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. B u l l i v a n t B r i a n M . 1989, Culture: Its Nature and Meaning for Educators, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspec¬ tives, A l l y n and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. F i c o w s k i J e r z y 1985, Cyganie na polskich drogach, Wydawnictwo Literackie, Kraków. G a y G e n e v a 1989, Ethnic Minorities and Educational Equality, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspectives, A l l y n and Bacon, Boston London Sydney Toronto. G o r l e w s k a J u s t y n a 1999, Wizerunek Cygana w świadomości Polaków, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków. H a l i k T e r e s a 1996, Świadomość kulturowa Wietnamczyków (na przykładzie danych z badań nad emigracją wietnamską w Polsce). Nowy Dziennik, Warszawa. - 2001, „Polscy cudzoziemcy", Języki Obce w szkole. Nauczanie języków mniejszości na¬ rodowych i etnicznych, Nr 6. K ł o s k o w s k a A n t o n i n a 1990, Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu, [w:] Bourdieu Pierre, Passeron Jean-Claude, Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. M i l e w s k i J a c e k 2000, Romska szkoła - getto czy szansa?, StudiaAngerburgica, t. 5, Wę¬ gorzewo. M i r g a A n d r z e j 1993, Wybór i przymus w procesie asymilacji Romów w Polsce, Zeszyty Naukowe UJ - Prace Etnograficzne, z. 32. - 1997, Romowie w historii najnowszej Polski, [w:] Kurcz Zbigniew (red.), Mniejszości narodowe w Polsce. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. M i r g a A n d r z e j , M r ó z L e c h 1994, Cyganie. Odmienność i nietolerancja. PWN, War¬ szawa. M i r g a A n d r z e j , G h e o r g h e N i c o l a e 1997, Romowie w XXI wieku Studium polityczne, Universitas, Kraków. M r ó z L e c h 1971, Cyganie. Warszawa. - 1992, Geneza Cyganów i ich kultury. Warszawa. N i e m i e c M a ł g o r z a t a 1999, Wietnamczycy w Polsce, Praca magisterska napisana pod kie¬ runkiem prof. dr. hab. Stanisława Zapaśnika, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW, Warszawa. �56 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ N o w i c k a E w a 1999, Pluralizm czy izolacja. Polityka oświatowa wobec osiadłych Romów w Polsce, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS Kraków. - 1999a, Rom jako swój i jako obcy. Zbiorowość Romów w świadomości społeczności wiejskiej, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS Kraków. O l s z e w s k i W i e s ł a w 1991, Historia Wietnamu, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo, Wrocław. O v a n d o C a r l o s J. 1989, Language Diversity and Education, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A (red.), Multicultural Education. Issues and Perspectives. Allyn and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. S u c h o d o l s k i B o g d a n 1963, O czynnikach postępu i hamulcach rozwoju nauk pedago­ gicznych, Ruch Pedagogiczny, nr 2. Y o o r s J a n 1973, Cyganie, Wydawnictwo Literackie, Kraków. EWA NOWICKA, WOJCIECH POLEC SUCCESS I N SCHOOL OR AGAINST THE SCHOOL. THE ROMA A N D VIETNAMESE CHILDREN I N EYES OF POLISH TEACHERS Summary In this paper, we examine the problems of educations of the children from minority groups which don't have their own education system and have to participate in schools design for children from the majority group. For our research we choose the children from two minority groups: Roma and Vietnamese. Our theoretical backgrounds are the conceptions of the reproduction of culture of Pierre Bourdieu and Basil Bernstein. The paper is based on a qualitative research among the teachers of Polish schools who teach the Roma and Vietnamese children. We examine the point of view of the teachers: their stereotype, strategies of dealing the children from different cultural backgrounds. We present which factors from the cultural backgrounds of the children and their socialization differs their situation in the Polish school. In the findings of this research we claim that for a child from the minority group the success in school is the assimilation to the majority culture, and the success against the school is to keep the culture of origin. W.P. � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/01663dfbddb033920f2caed9dc41feb6.pdf f7d04813a104fc33e0d3f7058dece5ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5197 Rights Information about rights held in and over the resource PIA licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4822 Title A name given to the resource Jak cie widzą / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.17-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa JAK CIĘ WIDZĄ... 1. ALICJA W KRAINIE BANAŁU 1 W pamiętnikach Alicji Iwańskiej , jednej z wielu z grona polskich inteligen­ tów, którzy po I I wojnie światowej, nie widząc dla siebie miejsca w kraju zde­ cydowali się na emigrację, znalazłam opis „zderzenia kulturowego", należącego do tej kategorii faktów, którym poświęcony będzie niniejszy artykuł, a więc formom i środkom autoprezentacji. Początki życia w nowym kraju nie były łatwe i jakkolwiek naszej bohaterce udało się otworzyć przewód doktorski na Columbia University, to proza życia: zabiegi o zapewnienie sobie utrzymania, były przedmiotem jej nieustannej troski. Jesienią 1954 roku, gdy nie udało się jej uzyskać zatrudnienia na Wydziale Socjologii Wellsley College sprawy przedstawiały się na tyle niedobrze, że gotowa była przyjąć pracę recepcjonistki w firmie przy Wall Street. A oto jak relacjonuje przebieg spotkania, które obecnie nazwane zostałoby rozmową kwalifikacyjną: „W sportowej letniej sukni widzę się na którymś tam piętrze lśniącego wieżowca. Rozmawia ze mną wysoka, trochę starsza ode mnie, kobieta w czarnej, bardzo obciśniętej szacie. D o b r z e m i i d z i e ta r o z m o w a . Nie wymagają pisania na maszynie, «bo od tego są maszynistko). Francuski, niemiecki włoski. Doskonale. Prócz Zielonej Karty nie mam żadnych papierów. To nie będzie u nich przeszkodą... Wyższe wykształcenie? Tak, to jest dla nich ważne [...] Polski akcent? - Każdy akcent to atut, a zresztą pani akcent jest francuski... 1 Niesłychanie ciekawa, barwna i bogata postać, filozof (magisterium w 1941 r. na tajnym Uniwersytecie Warszawskim), socjolog (doktorat w 1957 na Columbia University w Nowym Jor­ ku), dzięki pomocy UNRR-y, w roku 1946, wyjechała z Polski do Stanów Zjednoczonych i z ośrod­ kami naukowymi tego kraju związała prawie całe swe zawodowe życie. Wykładała socjologię w kilku uniwersytetach poczynając od nowojorskiego Columbia University, przez przeznaczone dla młodzieży murzyńskiej - było to jeszcze w okresie obowiązywania segregacji rasowej - Atlanta University i Talladega College w Albany, po State University of New York. Prowadziła badania w Meksyku w ramach interdyscyplinarnego Chiapas Project oraz w Chile z ramienia UNESCO. Współpracowała z najbardziej „gorącymi" nazwiskami z grona amerykańskich socjologów i antro¬ pologów kultury, w pamiętnikach dając ich - niekiedy bardzo niepoprawne politycznie - portrety. Za zwrócenie uwagi na osobę Alicji Iwańskiej dziękuję doc. dr hab. Ryszardowi Tomickiemu. �18 JOLANTA KOWALSKA - uśmiechnęła się słodko i już, już się podnosiła na znak chyba, że interview zakończone. - Od kiedy zaczyna się praca? - zapytałam. - Ależ żadnej pracy pani nie zaofiarowałam - uśmiechnęła się znowu. - Nie spełnia pani jednej z wymaganych kwalifikacji [...] - C h o d z i n a m o « d o b r z e p r e z e n ­ t u j ą c ą s i ę r e c e p c j o n i s t k ę ^ , przecież to wyraźnie napisane. - I z tym samym słodkim, ale niecierpliwiejącym uśmiechem wzięła mnie za rękę i zapro¬ wadziła do długiego lustra przy drzwiach wejściowych. - Niech pani się sobie dobrze przyjrzy - powiedziała - własne pani odbicie w lustrze da lepszą niż ja odpowiedź" (Iwańska 1993, s. 423-424, podkr. J.K.). Co było przyczyną błędu? Odpowiedź wydaje się prosta: n i e d o s t o s o ­ w a n i e f o r m y a u t o p r e z e n t a c j i do o c z e k i w a ń p r z y s z ł e g o p r a c o d a w c y . Nie spieszmy się jednak z udzielaniem jej, a zwłaszcza pocze­ kajmy z wyrażeniem zdumienia, że przyszła profesor socjologii okazała się rów¬ nie mało przewidująca. Lektura wcześniejszych stron pamiętnika ukazuje nam j ą jako bystrą, inteligentną obserwatorkę, ciekawą ludzi i świata, otwartą, choć zara­ zem nie stroniącą od ferowania ocen, niekiedy dość bezpardonowych. Czy osoba o podobnych predyspozycjach nie była zdolna przewidzieć skutków własnej non¬ szalancji? I oto kilkadziesiąt stron dalej Iwańska opowiada historię badań, które - już po uzyskaniu stopnia doktora - przeprowadziła na zlecenie Kellogg Founda­ tion wśród farmerów stanu Waszyngton. Formy autoprezentacji okazały się tu istotnym elementem zarówno technik badawczych, jak i przedmiotu badań. Celem prac było ustalenie powodów niechęci farmerów wobec rad udziela¬ nych im przez agro-ekspertów fundacji. W przeciwieństwie do „niedopracowa¬ nej" rozmowy kwalifikacyjnej, tym razem nasza bohaterka troskliwie zadbała o właściwy wygląd: „Jechałam na ów podbój «Good Fortune» w szarej spódnicy, niebieskiej bluzce i z miękką torbą podróżną, w której omnia mea. Gdy autobus zatrzymał się przy głównej ulicy miasteczka, od razu spostrzegłam, ż e w y ¬ g l ą d a m « t a k j a k w s z y s c y » » . Nikt mi się nie przyglądał ani na ulicy, ani potem w drugstorze" (Iwańska 1993, s. 455, podkr. J.K.). Starania te nie wzięły się z nikąd. Roboczą tezę co do przyczyn niepowodzeń ekspertów Iwańska sformułowała po pierwszym z nimi spotkaniu, stwierdziw¬ szy, że: „eksperci są elegancko, formalnie ubrani. Mężczyźni w trzyczęściowych garniturach, z krawatami lub muszkami. Kobiety przeondulowane, na obcasach" (Iwańska 1993, s. 454). Zatem strojem i zachowaniem dowodzili farmerom swej wyższości, pozycji tych, którzy wiedzą lepiej i - jakkolwiek zapewne nie zostało to nigdy wyrażone werbalnie - stanowiło treść klarownego, czytelnego dla farmerów przekazu . 2 3 2 Do badań zostały wyselekcjonowane dwie skontrastowane społeczności, żyjące w odmien­ nych warunkach. Pierwszą, z zachodniego, zalesionego i na pół dzikiego krańca stanu Waszyng­ ton, obsługiwało miasteczko, któremu dla celów badawczych nadano kryptonim „Good Fortune". Drugą stanowili mieszkańcy jednego ze wschodnich, stepowo-pustynnych powiatów, którego sto¬ licą było miasteczko w materiałach z badań określane jako „Gwenburg". Ktokolwiek obejrzał film Stevena Soderbergha „Erin Brockovich" z pewnością zapamiętał scenę, w której prawniczka z firmy adwokackiej, odziana w kostium, pantofle na obcasie, uczesana 3 �19 JAK CIĘ WIDZĄ... Wyniki badań tezę tę potwierdziły, jednak nie zostały dobrze przyjęte przez najbardziej zainteresowanych, czyli pracowników Kellogg Foundation. „Dobrze pamiętam oburzone twarze agro-ekspertów, gdy mówiłam o przyczynach ich niepopularności" - notuje Iwańska. „Nie przerywali mi, nikt z nich nie opuścił sali, nietrudno jednak było odgadnąć ich myśli. Gdy skończyłam n i e b y ł o żadnej dyskusji. Długa chwila tylko złowrogiego mil­ c z e n i a " (Iwańska 1993, s. 462). Gdy porównamy te dwie sytuacje: chybionej autoprezentacji w trakcie starań 0 pracę i poprawnej podczas badań terenowych, zwrócimy uwagę na odmien¬ ność postaw Iwańskiej wobec grup odniesienia. W pierwszym przypadku naszej bohaterce nawet przez głowę nie przeszło, by zapoznać się z obowiązującymi konwencjami i zastosować do nich. Lektura pamiętników dowodzi, że lubiła starcia - tytułowe 'potyczki', a jeśli 'przymierza' to najchętniej na własnych warunkach. W danej sytuacji jej zachowanie mogło, i zapewne było, odczytane jako lekceważące, niestosowne, a w konsekwencji uznana została za osobę nie budzącą zaufania, nie ryzykowano zatem zatrudnienia jej. Na odrzucenie zarea­ gowała irytacją , a więc podobnie jak krytykowani przez nią później eksperci Kellogga. W drugim przypadku jednak, starała się w miarę możliwości odgad¬ nąć oczekiwania farmerów wobec osoby przybywającej z zewnątrz - naukowca prowadzącego badania na zlecenie koncernu zbożowego i cudzoziemki - i wyjść im naprzeciw. Kilkakrotnie wspomina o dostosowaniu do okoliczności ubioru 4 1 zachowań, o wyjaśnieniach dotyczących jej sytuacji życiowej mających na celu zyskanie akceptacji informatorów, wreszcie o satysfakcji, gdy przyjazd męża słowa jej potwierdził. Co więcej na obraz wiejskiego życia w stanie Waszyngton nałożyły się wspomnienia wiejskiego dzieciństwa w Polsce, najwidoczniej stę¬ piając ostrze jej krytycznego oglądu amerykańskiego społeczeństwa. W rezulta¬ cie kontakt jej z farmerami niósł stosunkowo mało nieporozumień , natomiast relacje z przedstawicielami miejskiej, a szczególnie mieszczańskiej części spo¬ łeczeństwa, w które - nie akceptując go - musiała się wżyć, przebiegały się nie bez potknięć . W roli „petenta", studentki, pracownika naukowego popełniała nierzadko gafy i niezręczności, zachowywała się nie tak jak tego oczekiwano od emigrantki, studentki potrzebującej pomocy finansowej, czy młodego członka 5 6 w gładki koczek stoi przy płocie i usiłuje przywołać do siebie farmera; ten ignoruje j ą i oddala się miarowym krokiem pozwalając jej podziwiać jedynie swoje plecy. Arogant ów jednak rozmawiał z Erin noszącą się jak inne ślicznotki ze środkowego zachodu, jeżdżącą rozklekotanym wozem, często - z konieczności - z trójką dzieci i zawsze grzecznie pytającą o zgodę na rozmowę. Ona, w przeciwieństwie do wymuskanej prawniczki, była właśnie „jak wszyscy". „Wściekła byłam na siebie, że się tak pozwoliłam zaprowadzić przed lustro. Jak mogłam tak stracić głowę i nic jej nie odpowiedzieć? Wpaść aż w takie osłupienie?" (Iwańska 1993, s. 424) „Co dwa tygodnie przenosiłam się na inną farmę [...] Jeździłam z farmerskimi rodzinami na zakupy, urodziny i rocznicowe obchody. Zabierali mnie ze sobą na szkolne mecze siatkówki i koszykówki, do swoich protestanckich kościołów, przykościelnych klubów, na zebrania rol¬ nicze, kombatanckie, masońskie, na jarmarki" (Iwańska 1993, s. 460). We wspomnieniach po wielokroć powtarza się utyskiwanie na infantylizm życia w Ameryce, odbarwiającego i tandetyzującego przybyszy z Europy (por. zwłaszcza s. 328). 4 5 6 �20 JOLANTA KOWALSKA 7 kadry naukowej . Inaczej mówiąc role te grała w sposób niezgodny z konwencją, w jakiej przyszło jej funkcjonować. „Błędy" podobne do opisanego nie zdarzają się raczej nikomu spośród kan­ dydatów zabiegających współcześnie o zatrudnienie na stanowiskach, z którymi związany jest wymóg dobrej prezencji. Świadomość jego istnienia jest normą, przy czym nie sposób zaprzeczyć, że „właściwe zachowanie i wygląd" nie są wymysłem jedynie nieznośnych amerykańskich pracodawców. Czymże innym były i są zasady dobrego wychowania, etykieta w zhierarchizowanych grupach ludzkich, przepisy co do stroju, zachowania, wzajemnych relacji? Z drugiej strony rozmowa kwalifikacyjna z rzadka do niedawna łączyła się z ryzykiem zderzenia wzorów kulturowych, a nie jedynie prywatnych poglądów i zapatrywań. W ciągu ostatnich dziesięciu-piętnastu lat świat „zmalał" i doświadczenie bez­ pośredniego kontaktu z 'innym', które było udziałem nielicznych staje się coraz powszechniejsze. Uczymy się zatem języków obcych a także owego wspólnego nam wszystkim języka ciała, który - wbrew temu co sądzili, a niekiedy nadal twierdzą, idealiści - nie jest bynajmniej jednoznaczny. Obok gestów, ruchów i zachowań rzeczywiście wspólnych nam wszystkim, warunkowanych biologią, budową ciała i wynikającą stąd motoryką ruchu, istnieją nie mniej liczne, walentne kulturowo . By nie odwoływać się do cytowanych w literaturze przedmiotu dyżurnych przykładów błędnych zastosowań gestów i zachowań, sięgnę po epi¬ zod z życia naszej dyplomacji. Oto, przed kilku laty podczas jednej z podróży prezydenta Kwaśniewskiego do południowej Azji, towarzyszący mu filmowiec uchwycił moment, powitania czy też pożegnania z miejscowymi dygnitarzami, gdy z charakterystycznym gestem złożonych dłoni dotykających czoła (zacho­ wanie poprawne), pan Prezydent zwrócił się do dziecka pochylając się przy tym w głębokim ukłonie (błąd, głębiej kłania się osoba stojąca niżej w hierarchii). Mogę jedynie przypuszczać, że do miejscowego gestu powitania dołączył przy¬ jętą w Europie formę kontaktu dorosły-dziecko, znajdującą wyraz w pochyleniu się nad dzieckiem (wyraz opieki), pochyleniu w kierunku dziecka (sygnał goto¬ wości wysłuchania i pomocy), a zważywszy okoliczności nie wykluczam, że za¬ chowanie to miało mieć - mając na uwadze wszelkie stosowne formy - charakter ludyczny, może żartobliwy. Jakkolwiek by nie było, jedno nie podlega dyskusji - wydział protokołu w biurze prezydenckim nienajlepiej odrobił lekcję. 8 7 „Dobrze pamiętam jeden peszący incydent. Bert Hoselitz o czymś długo peroruje, a potem nam wszystkim stawia jakieś pytanie i ja natychmiast na nie odpowiadam. - Dlaczego pani odpo­ wiada pierwsza? - on na to. - Chyba dlatego, ze jestem kobietą. Jestem do tego przyzwyczajona. Wszyscy wybuchnęli śmiechem, po zebraniu jednak Sydney Slotkin, antropolog, podszedł do mnie [...] jako specjalista od kultur chciałby m i wyjaśnić, że w amerykańskiej kulturze nie płeć ma pierwszeństwo, lecz akademicki status. A ponieważ mój status jest najniższy, więc „dla włas­ nego dobra" nie powinnam nigdy pierwsza zabierać głosu" (Iwańska 1993, s. 364). Wśród doświadczeń cytowanej tu Iwańskiej najbardziej dramatyczne wiązało się z egzami¬ nami przed dopuszczeniem do pracy nad tezą doktorską. Po egzaminie przedmiotowym, widząc profesora Mertona, przewodniczącego Komisji, wznoszącego dłoń o złączonych palcach tworzą¬ cych kółko, była przekonana, że pokazuje w ten sposób 'zero', a więc, że nie zdała, podczas gdy w USA gest taki znaczy ' O K ' , ' W porządku' (Iwańska 1993, s. 343). 8 �JAK CIĘ WIDZĄ... 21 Współcześnie obieg informacji odbywa się w sposób zasadniczo odmienny od tego, z którym mieliśmy do czynienia przed trzydziestu laty. Internet ułatwił dostęp do nich w sposób wówczas niewyobrażalny (jakkolwiek jakość informacji i forma, w jakiej są upowszechniane niejednokrotnie pozostawiają wiele do życzenia), czy jednak owa łatwość sprzyja zdobywaniu wiedzy? Faktem jest, że wyniki prac dostępne w pełni fachowcom dysponującym stosownym przygo¬ towaniem docierają praktycznie do wszystkich i stają się elementami zbanalizowanej - jak literatura piękna w brykach dla licealistów niezdolnych przedrzeć się przez Bułhakowa - wiedzy, a właściwie wiedzy-pop. Proces taki stał się m.in. udziałem kinezyki (inaczej body language, czyli języka ciała) i komunikowania niewerbalnego. Obecnie terminy stanowiące nazwy tych dziedzin wiedzy należą niewątpliwie do modnych i nadużywanych - słyszymy je w telewizyjnych reality¬ -show, czytamy o nich w kolorowej prasie, znajdujemy na stronach interneto¬ wych firm trudniących się poradnictwem zawodowym oraz w rozpowszechnia¬ nych tąże drogą kompilacjach danych, pozbawionych niejednokrotnie wszelkich odniesień do źródeł, z których prezentowane w nich informacje zostały zaczerp¬ nięte. Pytanie zatem czy mamy tu do czynienia z gadżetem kulturowym, czy też jednak poszerzyła się nasza wiedza o nas samych. 2. JĘZYK CIAŁA Kiedy w połowie lat siedemdziesiątych zaczynałam własne prace na temat symboliki ruchu terminy takie jak 'komunikowanie niewerbalne', 'antropologia ciała', 'kinezyka', 'proksemika' - na dobrą sprawę dopiero wchodziły do użytku i dość często byłam proszona o wyjaśnienie jakiego rodzaju fenomenów, bądź kierunków badawczych dotyczą. W świecie znane były już wówczas prace Edwarda Halla, Ray'a Birdwhistella, Michaela Argyle, Umberto Eco i licznych innych badaczy koncentrujących swe zainteresowanie na tej tematyce, w naszym kraju z przyczyn oczywistych niedostępne. Halla przetłumaczono na język polski dopiero w roku 1976 (była to praca The Hidden Dimension, nosząca polski tytuł Ukryty wymiar), pierwsze prace Eco w 1972 (Pejzaż semiotyczny), a Argyle i Birdwhistell do chwili obecnej znani są tylko w oryginale wąskiemu gronu specjalis¬ tów. Przypomnijmy w kilku słowach czym są kinezyka i proksemika, zaintereso¬ wanych szczegółami odsyłając do ujęć oryginalnych oraz opracowań Elżbiety Goździak (1987a, 1987b) i mego własnego (Kowalska 1995, s. 29-31, 33-34). Pod pojęciem kinezyki rozumie się „badania nad systemem komunikowania niewerbalnego (określanego czasem także jako język ciała - body language), który posługuje się gestykulacją i innymi ruchami ciała" (Goździak 1987, s. 170). Za twórcę kinezyki uważany jest wspominany tu wcześniej Ray Birdwhistell, a data wydania jego pierwszej pracy poświęconej tej tematyce - Introduction to Kinesics, opublikowanej w roku 1952 - wyznacza zarazem narodziny tego kierunku. Początki zainteresowań Birdwhistella znakowym aspektem ruchu ciała są sześć lat wcześniejsze. W roku 1946 podczas terenowych badań na temat �22 JOLANTA KOWALSKA pokrewieństwa, prowadzonych wśród Indian Kutenai w zachodniej Kanadzie (Kolumbia Brytyjska), dokonał on ważnego spostrzeżenia. Oto jak do niego doszło: „...intrygowały mnie wzajemne relacje pomiędzy słowem i mową, oraz słowem i zachowaniami społecznymi [...] uświadomiłem sobie, że m o i r o z ­ m ó w c y z p l e m i e n i a K u t e n a i p o r u s z a l i się inaczej, gdy m ó w i l i w s w o i m r o d z i m y m j ę z y k u , inaczej zaś gdy posłu¬ g i w a l i s i ę a n g i e l s k i m [... ] Moje wstępne przypuszczenie, że Indianie ci -zachowywali się jak» biali ludzie umożliwiło mi dokonanie odkrycia, że występuje tu trwały związek pomiędzy komunikatem słyszanym i widzianym, oraz że funkcjonują one jako współzależne systemy językowe" (Birdwhistell 1973, s. 31, 34-35; podkr. J.K.). Prowadzący badania wysnuł stąd wniosek, że zaobserwowana przezeń „dwujęzyczność" odnosi się w równej mierze do języka mówionego, jak i języka ciała. Problem ten zainteresował go na tyle, że z końcem lat 40-ych X X wieku po¬ djął systematyczne badania nad komunikacyjnym aspektem ruchu ciała. Wycho¬ dząc od konstatacji faktu, że podstawowe uczucia jak strach, radość, pożądanie seksualne są wspólne wszystkim ludziom wysunął hipotezę, zgodnie z którą posiadają one swój - równie uniwersalny - ekwiwalent ruchowy. W rezultacie badań Birdwhistell doszedł do ustaleń, które w jego przekonaniu hipotezę tę obaliły, jakkolwiek ma ona nadal swoich zwolenników. Skonstatował natomiast, że podobnie jak użytkownicy języka naturalnego, tak i posługujący się mową ciała dysponują wiedzą, która umożliwia im interpretację „komunikatów" prze¬ kazywanych za pośrednictwem tego szczególnego języka, zarówno wówczas, gdy występuje on jako autonomiczny środek porozumiewania się, jak i wów¬ czas, gdy stanowi element zachowań towarzyszących mowie. Birdwhistell z grupą badaczy reprezentujących trzy dyscypliny (antropologię, językoznawstwo i psychologię) podjął w 1956 roku próbę stworzenia modelu opisu zachowań kinezycznych. W dalszej perspektywie zmierzał do opracowania systemu zapisu ruchów ciała człowieka wykonywanych w czasie interakcji spo¬ łecznych. U podstaw tego zamierzenia leżała hipoteza, że „zachowania kinezyczne konstruują system komunikacyjny analogiczny do języka naturalnego, a metody lingwistyczne są stosowalne do badań nad językiem ciała ponieważ system kinezyczny strukturyzuje zachowania cielesne człowieka w sposób zbliżony do tego, jak system językowy strukturyzuje strumień mowy w dźwięki, słowa, frazy i zda­ nia" (Goździak 1987, s. 171). Wyniki pierwszego etapu prac zdawały się potwier¬ dzać tę hipotezę. Jednakże, w późniejszej ich fazie Birdwhistell doszedł do przeko¬ nania, że o ile potrafi wyodrębnić „słowa" języka ciała, o tyle nie jest w stanie określić jego gramatyki, jakkolwiek nie wycofał się całkowicie z prób jej ustalenia. 9 Ponad dekadę później niż kinezyka wyodrębniony został drugi ważny nurt badań w łonie refleksji poświęconej komunikowaniu niewerbalnemu - proksemika 9 Byli wśród nich: antropolog George Bateson, językoznawcy - Charles Hockett, Norman McQuown, George L. Trager i Henry L. Smith, oraz psycholodzy - Henry Brosin, Frieda Fromm-Reichmann i William Austin. Za: Birdwhistell 1973, s. 111). �23 JAK CIĘ WIDZĄ... określana, jako studia nad postrzeganiem przez człowieka przestrzeni i posługi¬ waniem się nią, jako szczególnym wytworem kultury. Prekursorem owego nurtu i twórcą jego nazwy był Edward T. Hall, który wprowadził go do literatury an­ tropologicznej w roku 1963. Początkowo przedmiotem jego zainteresowania była kultura w całym swym bogactwie, definiowana przezeń jako „język bez słów". W swych dociekaniach proksemicznych Hall szukał odpowiedzi na dwa podsta¬ wowe pytania: Czy użytkowanie przez ludzi przestrzeni w trakcie interakcji spo¬ łecznych jest różne w różnych kulturach. W jakim zakresie?; W jakim stopniu czynniki społeczne i indywidualne mają wpływ na zmiany form i sposobów jej użytkowania, w obrębie jednej kultury? Podczas gdy Hall skoncentrował się przede wszystkim na typologii (wyróżnił rodzaje przestrzeni i kategorie dystansu), na sformułowane przez niego pytania odpowiedzieli dwaj inni badacze ludzkiej przestrzeni Robert Sommer (1969) i Michael Watson (1970, 1972). Wykazali oni, że sposoby posługiwania się nią, jako szczególną formą komunikowania niewerbalnego różnią się znacznie w zależności od kultury. Stwierdzili ponadto, że w obrębie jednej kultury użytkowanie przestrzeni odznacza się wariantywnością uzależnioną od czynników społecznych i osobistych. Sam Hall natomiast skonstatował istnienie zasadniczych różnic w zachowaniach proksemicznych stanowiących element interakcji pomiędzy przedstawicielami odmiennych płci. Obecnie termin 'proksemika' stosowany jest w pracach przedstawicieli wielu dyscyplin, zwłaszcza w dokonaniach semiotyków i teoretyków komunikowania się, językoznawców i psychologów. Zarówno kinezyka, jak i proksemika bliskie są pewnym tendencjom badawczym w antropologii kulturowej. Wiążą się one z zagadnieniem pojmowania przez człowieka otaczającej go rzeczywistości. Stosunek człowieka do otaczającego go świata, sposoby konstruowania przezeń swoistej „niszy kulturowej", jej typy i szczególne kwalifikacje stanowią domenę refleksji filozoficznej. Szkic powyższy, jakkolwiek zarysowany w największym skrócie, pozwala zorientować się, z jak skomplikowaną materią mamy do czynienia wkraczając w obszar niewerbalnych form porozumiewania się. Przedstawione tu kierunki badawcze zarazem, nie są bynajmniej narzędziem w pełni wycyzelowanym, raczej propozycją, pewną opcją interpretacyjną, siecią, do której Nowalis po¬ równywał hipotezy. 3. KLUCZ CZY WYTRYCH? 10 Mistrz japońskiego tańca butoh Min Tanaka rozpoczął swe wystąpienie na barcelońskim kongresie poświęconym teatrowi stwierdzeniem: „ We live with our bodies and we percieve the world by keeping the eyes of our bodies open" 1 0 Uczeń Tatsumi Hijikaty, twórcy tego kierunki. Butoh powstał w krótki czas po I I wojnie światowej, jako wyraz buntu zarówno wobec sztuki Zachodu, jak i rodzimych tradycji. Jest to taniec improwizowany, wykonywany na pustej scenie, w którym najistotniejsze są maksymalna ekspresja tancerza i nieomal intymny jego kontakt z widzem. �24 JOLANTA KOWALSKA [Istniejemy poprzez ciało i przez nie postrzegamy świat] (1986, s. 97), należą¬ cym do gatunku prowokacyjnie oczywistych. Rzeczywiście - ruchowy aspekt wszelkich form ludzkiej aktywności jest faktem niezaprzeczalnym, ale też zarazem niezauważanym. Posługujemy się ruchem, emitujemy go, za jego pośrednictwem przekazujemy szereg sygnałów i znaków, które stanowią ważny element spo¬ sobów porozumiewania się - jako tzw. p o m o c n i c z e ś r o d k i mowy wspomagające zasadniczy przekaz językowy (Guiraud 1974, s. 103; Birdwhistell 1952), bądź też jako „komunikacyjne aspekty wyuczonego i ustrukturyzowanego zachowania się poruszającego się ciała" (Birdwhistell 1952). Jednakże, kto z nas, użytkowników tego najpowszechniejszego medium zastanawia się nad logiką jego funkcjonowania i znaczeniem artykułowanych za jego pośrednictwem informacji w sposób głębszy niż incydentalne rozważanie przyczyn, dla których np. pani X odwróciła się demonstracyjnie plecami do pani Y, a pan Z wstał z krzesła, gdy weszliśmy do pokoju okazując nam tym samym szacunek? Myślę, że bez wielkiego ryzyka popełnienia błędu można przyjąć, że nie czyni tego nikt, bądź czyni niewielu, jakkolwiek nawet tak konwencjonalne konstatacje jak przytoczone wyżej wskazują, że określone zachowania łączone są z funkcją wyrażania pewnych treści. Niemniej, nie sposób kwestionować niepisane prawo codzienności by ruch, równie naturalny jak oddech, traktować także jako fakt naturalny, wiążąc go przede wszystkim z biologią - nie z kulturą, z mechaniką ciała - nie ze strukturami myślenia. Trafne uwagi na temat skutków niedoceniania komunikacyjnej funkcji ruchu, zachowań, sposobów bycia, jak również ich aspektu aksjologicznego, zawarł Edward Hall we wstępie do The Silent Language. Posłużył się on tam przykła¬ dem swoistego fiaska Amerykanów w kontaktach z innym narodami, którzy - jego zdaniem - jakkolwiek pełni najlepszych chęci, biorący udział w licznych programach pomocy dla zagranicy, nie zyskali bynajmniej tą drogą sympatii w oczach reszty świata. „W wielu krajach Amerykanie są serdecznie nie lubiani, w innych zaledwie tolerowani" konstatuje Hall (1987, s. 21). Szukając przyczyn takiego stanu rzeczy wskazuje na przekaz emitowany drogą komunikatu niewer¬ balnego. Stwierdza: „wrogość cudzoziemców wywoływana jest w znacznej mie¬ rze przez zachowanie się Amerykanów. Nie bez kozery można nas winić za skłonność do etnocentryzmu. W wielu naszych programach pomocy dla zagrani¬ cy, w stosunkach z tamecznymi narodami, mamy ciężką rękę. Upieramy się by postępowali na naszą modłę [...] Nie tylko pogrążeni jesteśmy w totalnej niewie¬ dzy na temat tego, czego sobie życzą inne kraje, lecz jesteśmy równie nieświa¬ domi tego, co m ó w i i n n y m n a s z e w ł a s n e z a c h o w a n i e s i ę " (Hall 1987, s. 21, podkr. J.K.) . Stwierdzenia Halla odnoszą się do sytuacji 11 1 1 E. Hall niezależnie od dociekań stricte naukowych i obowiązków nauczyciela akademic¬ kiego, część swego czasu poświęcił także swoistej edukacji kulturowej. W latach pięćdziesiątych X X w. kierował rządowym programem kształcenia inżynierów i pracowników administracji, a także biznesmenów i tych wszystkich, których praca wymagała bezkolizyjnych kontaktów z przed¬ stawicielami innych kultur. Przygotowywał ich do pracy poza granicami Stanów Zjednoczonych ucząc właściwej interpretacji cech obcych kultur i umiejętności poruszania się w ich ramach. �JAK CIĘ WIDZĄ... 25 zderzenia kulturowego. Wówczas to - z natury rzeczy - na plan pierwszy wpły­ wają różnice we wszystkich dziedzinach, nie tylko w zakresie sposobów po­ sługiwania się ciałem. Skutkiem różnic są błędy we wzajemnej ocenie, niekiedy tak poważne, że decydujące o odrzuceniu. Jak przenikliwe były to uwagi dowodzi najnowsza historia. Żołnierze ame­ rykańscy kierowani do Iraku, jechali tam wyposażeni w bardzo szczegółowe instrukcje dotyczące sposobów kontaktowania się i porozumiewania z miejscową ludnością. I oto po raz kolejny trafiali na mur niechęci i wrogości. Sytuacja jest tu nieporównanie bardziej skomplikowana niż w przypadku wizyt ekspertów, czy wszelkiego rodzaju misji, bowiem jakkolwiek poprawnie by się nie zacho¬ wywali, żołnierze pozostają ludźmi z karabinem, a obie strony są uczestnikami zderzenia kulturowego w jego ekstremalnej formie - wojny. Zastanówmy się zatem czy zdobywszy pewną wiedzę na temat kodów nie¬ werbalnych, a przede wszystkim świadomość ich istnienia, potrafimy się nią posługiwać. W jakich dziedzinach i w jaki sposób jest ona wykorzystywana? Moje rozeznanie w tej materii rysuje obraz niezbyt zachwycający. Jego bodaj najtraf¬ niejszą metaforą jest papierowa podkładka zabezpieczająca tacę przez zabru¬ dzeniem, którą otrzymałam w madryckim barze sieci Pans&Company. Na ogół na takich podkładkach drukowana jest oferta dostępnych dań, bądź informacje o atrakcjach dla najmłodszych. Ku mojemu zaskoczeniu tym razem zobaczyłam 24-punktowy, nieco żartobliwy wokabularzyk języka gestów ilustrowany zdję¬ ciami. Jest to oferta bardzo zbliżona do poradników licznie publikowanych w ilustrowanych magazynach, informujących np. co myśleć o człowieku, w trak¬ cie rozmowy z nami składającym dłonie w rodzaj daszku, którego kalenicę sta¬ nowią stykające się czubki palców, a co o kobiecie zakładającej nogę na nogę w taki sposób, że górna oplata dolną jak liana. Sytuują się one gdzieś pomiędzy cotygodniowym horoskopem a plotką z życia nowych elit. Czytelnicy podob¬ nych publikacji mogą z niedowierzaniem przyjąć wiadomość, że to co traktują jako rodzaj poradnika towarzyskiego niezupełnie serio, stanowi wyabstrahowa¬ ny element dociekań z zakresu psychologii, socjologii czy antropologii kultury, których wyniki znajdują zastosowanie m.in. w psychiatrii, terapeutyce, socjotechnice. Na ogół jednak większość z nich słyszała o Piotrze Tymochowiczu, któremu przypisuje się wykreowanie „cywilizowanego" wizerunku przywódcy Samoobrony, Andrzeja Leppera, a termin 'body language' nieustannie trafia do ich uszu jeśli śledzą etapy Idola, audycje autorskie koryfeuszy telewizji, bądź są widzami muzycznych stacji w rodzaju M T V czy Viva. Kolejnymi dziedzinami życia, w których wiedza na temat języka ciała i ko¬ munikowania niewerbalnego znajduje współcześnie zastosowanie są biznes i po¬ lityka (zob. Wołowik 1998). Wspomniany tu przed chwilą Piotr Tymochowicz prowadzi firmę specjalizującą się w edukacji menadżerskiej, doradztwie organi¬ zacyjnym i personalnym. „Firma ICCE Greenpol Piotr Tymochowicz - czytamy na stronie www - [...] jest prekursorem na rynku polskim w dziedzinie Body Language. Zajęcia szkoleniowe realizowane są w oparciu o autorską Teorię Wywierania Wpływu [... ] Co nas wyróżnia? Siła kreacji, udowodnione sukcesy �26 JOLANTA KOWALSKA medialne, w y k o r z y s t y w a n i e p o z y t y w n e j s t r o n y m a n i p u l a ¬ c j i , niekonwencjonalność [...]" (podkr. J.K.) . Oferta tego rodzaju szkoleń jest obszerna ale i zainteresowanie nimi duże. Odkąd na polski rynek weszły zachodnie firmy, przynosząc własne zasady funkcjonowania, w tym rekrutacji pracowników, kodeksy tyczące wyglądu (nie¬ kiedy bardzo wyśrubowane) chcemy wiedzieć i chętnie uczymy się jak należy przygotować się do rozmowy kwalifikacyjnej, jak j ą prowadzić, jak wreszcie odczytywać pewne sygnały zawarte w języku ciała rozmówcy i jak panować nad emisją własnych. Tym co zwraca uwagę, zarówno w przypadku, gdy wiedzą z dziedziny body language posługują się firmy, biznesmeni czy politycy, jak i wówczas, gdy sięgają po nią dla swych celów Kowalscy i Nowakowie, jest faktyczny zakres jej zastosowań, wąski i mieszczący się pomiędzy manipulacją, jak chce pan Tymochowicz p o z y t y w n ą , a śledzeniem reakcji i zachowań naszych partne¬ rów w intencji odsłonięcia ich skrytych motywów. Potraktowana w ten sposób wiedza o „ruchu, innym nurcie mowy" zamiast kluczem umożliwiającym posze¬ rzenie wiedzy o nas samych, staje się zaledwie wytrychem. 12 4. WYGLĄD I RUCH JAKO AUTODEFINICJA I ETYKIETA Rolę porównywalną do tej, jaką w badaniach Birdwhistella odegrała obser¬ wacja zachowań Indian Kutenai, w moich własnych pracach spełniła konstata¬ cja, iż na podstawie zachowania potrafię za granicą wyłowić z tłumu rodaków. Było to dla mnie niemałym zaskoczeniem. Podczas pobytu w Budapeszcie w 1983 roku zanotowałam: „Na placyku koło Baszty Rybackiej doznałam [... ] iluminacji poznawczej. W moim kierunku, ale znacznie jeszcze ode mnie oddalo¬ na, szła grupka składająca się z czterech osób, dwóch kobiet i dwóch mężczyzn. Nie wydawali się zainteresowani urodą miejsca ani dnia, nie oglądali niczego, nie cieszyli się tym, że tu są, ani nie byli po prostu. Oni grali światowców, którzy bawią się w zwiedzanie. Kiedy zrównaliśmy się usłyszałam, że mówią po polsku" . W późniejszych mych doświadczeniach elementami zachowań stanowią¬ cymi sygnał, że oto być może ponownie mam do czynienia z przedstawicielami własnej nacji był pewien nadmiar w gestach, przesada w celebrowaniu własnej osoby, swojego rodzaju permanentna gra z otoczeniem mająca wiele ze złego aktorstwa. Był to jednak test sprawdzający się do przełomu w roku 1989, do kiedy to wyjazdy za granicę nie były sprawą łatwą ani prostą. Z czasem oswoiliś¬ my się ze światem i gra w światowca przestała być potrzebna. Pojawiły się nato¬ miast nowe formy ruchu i sposoby posługiwania się ciałem demonstrujące nowe cechy - nabywane, wypożyczane od innych, wyuczane, bądź „z nas". 13 1 2 Za stroną internetową: www.kadry.info.pl/firmy Notatki z dziennika obserwacji uczestniczącej Budapeszt 1983, w posiadaniu autorki artykułu. 1 3 �JAK CIĘ WIDZĄ... 27 Za najsilniej zaznaczającą się tendencję uważam zwiększającą się swobodę autoprezentacji i autoekspresji, realizowanych w pełni świadomie. Przed wspom¬ nianą tu cezurą czasową, zwłaszcza w latach osiemdziesiątych, cudzoziemcy przyjeżdżający do Polski nieodmiennie wyrażali swoje zdumienie dlaczego ludzie spotykani na ulicach i w środkach komunikacji nie uśmiechają się, robią wraże¬ nie wyizolowanych, zamkniętych w sobie, podczas gdy w warunkach domowych pokazywali inną twarz. Rzeczywiście tak to wyglądało, przyczyny tego stanu rzeczy były aż nadto oczywiste - po traumie stanu wojennego, pozadomowa zewnętrzność z pewnością nie była właściwą sceną dla swobodnej ekspresji. Były to raczej warunki sprzyjające tworzeniu środowisk niszowych ewoluujących w dwóch kierunkach. W pokoleniu uczestników Sierpnia - emigracji wewnętrznej realizowanej na bardzo zróżnicowanych poziomach, od apatii, przez wycofanie się w małą stabilizację, po „samotność intelektualisty". W pokoleniu młodych - buntu znajdującego wyraz w muzyce (był to okres bezprecedensowego boomu w polskim rocku, festiwalu w Jarocinie) i działań - takich jak akcje Pomarań¬ czowej Alternatywy - umożliwiających wyrażenie ironicznego dystansu wobec rzeczywistości, na którą „skazywało" miejsce urodzenia. Byliśmy społeczeń¬ stwem nie tyle zamkniętym (w znaczeniu braku otwartości na odmienność) co zatrzaśniętym w pułapce historii. Przełom roku 1989 i 1990 obchodziłam dzięki wyjazdowi stypendialnemu w Hiszpanii, w Walencji. Pamiętam, z jaką zazdrością obserwowałam tłumy bawiące się na ulicach: małżeństwa z maleńkimi dziećmi, osoby starsze, nasto¬ latków - tańczących, odpalających fajerwerki, odliczających jednym głosem uderzenia zegara o północy, a potem bawiących się do bladego rana. Brakowało mi ich swobody, entuzjazmu, chęci zabawy. Myślałam: „Ach, gdyby tak u nas!", pesymistycznie nie wierząc by było to możliwe. Tymczasem, w sylwestra następnego roku, stojąc w rozbawionym tłumie, liczyłam uderzenia zegara na Zamku Królewskim. Obecnie swoboda autoekspresji i autoprezentacji przybiera niekiedy formy ekstremalne. Kwestii tej zamierzam poświęcić więcej uwagi w dalszych bada¬ niach. W Polsce powojennej bardzo dużo „nie wypadało", „nie było wolno", a przede wszystkim człowiek rozsądny starał się nie wyróżniać. Oczywiście, w każdych warunkach trafią się postaci barwne i szalone, tym barwniejsze i bardziej dziwaczne, im sztywniejsze są obowiązujące reguły, ciaśniej zasznu¬ rowany gorset powinności. W tym przypadku obserwowane współcześnie zmia¬ ny niekoniecznie oznaczać muszą różnicę w proporcji pomiędzy 'barwnym', 'szalonym, 'normalnym', raczej zwiększenie liczby ról do wyboru i swobodę tworzenia własnych form wyrażania siebie, definiowania własnej roli w życiu. Ważnym elementem współczesnej obyczajowości jest tendencja do tworzenia nowych wzorów zachowań środowiskowych, zwłaszcza wynikających z roz¬ warstwiania się społeczeństwa (na temat rozwarstwienia po roku 1989 por. Wnuk-Lipiński 1995). Z jednej strony mamy, więc do czynienia z kodami zacho­ wań naszych własnych celebrities, sezonowych idoli, przedstawicieli grup tzw. „nowych" i „starych" pieniędzy, dawnych i nowych elit, układu władzy, byłej �28 JOLANTA KOWALSKA Solidarności, ubożejącej inteligencji, obrastających w dobrayuppies i coraz licz¬ niejszych w młodym pokoleniu zwolenników dobrego, wyważonego życia, nie zamierzających realizować się jedynie w pracy. Z drugiej strony środowiska tzw. blokersów, bezrobotnych (najsłabiej chyba zintegrowane) i bezdomnych. Prezentowane tu rozważania zamknijmy przykładem obecności w naszym współczesnym życiu ekskluzywnych środowisk, w których zachowanie i wygląd należą do najważniejszych kryteriów wyróżniających ich członków. W roku 2002, w jednym z sierpniowych numerów Wysokich Obcasów, sobotnio-niedziel­ nego dodatku do Gazety Wyborczej ukazał się reportaż Wojciecha Orlińskiego Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach, poświęcony modnej for¬ mie spędzania czasu, zjawisku tzw. clubbingu. W zależności od fantazji i upo¬ dobań bawiących się osób, wieczór spędza się w jednym miejscu, bądź wędruje od lokalu do lokalu. Istnieje tylko drobny problem: selekcja. Nie każdy wszędzie zostanie wpuszczony. Clubbing, w Polsce stosunkowo nowy, na Zachodzie dobrze już wrósł w obyczajowość. Dobór gości ma gwarantować bywalcom, iż nie będą narażeni na towarzystwo osób nie pasujących do pozostałych, w myśl deklaracji selekcjonerów - niekulturalnych, bo w rzeczywistości kryteria są już mniej jasne. Jak wyjaśniła reporterowi jedna z osób parających się selek¬ cją, obok tytułowych „plastików" czyli dziewczyn wystrojonych przesadnie, na prowincjonalną manierę, nie są wpuszczani dresiarze (agresywna, prymitywna subkultura młodzieżowa), „krawaciarze" (samotni, konwencjonalnie ubrani m꿬 czyźni) i „studenci" (ci z ich grona, którzy nie są odpowiednio tj. modnie ubrani, bądź wykazują braki obycia, naturalnie z punktu widzenia klubowej society). Z rozmów przeprowadzonych przez Orlińskiego wynikło jednak, że nie wpusz¬ cza się także osób niepełnosprawnych, brzydkich, zakompleksionych a nawet nieśmiałych, ponieważ w klubie wszyscy mają być młodzi, zdrowi, modni, uśmiechnięci i odprężeni. Po opublikowaniu tego artykułu przez łamy czasopisma i jego internetowe forum przetoczyła się potężna dyskusja (zob. Plastików nie wpuszczam...), której zasadniczym motywem była selekcja i jej kryteria. Zwolennicy niepełnego dla wszystkich dostępu do klubów dowodzili prawa do bawienia się bezpiecznie, w gronie osób sobie znanych i podobnych. Przeciw wytaczano argumenty od Deklaracji Praw Człowieka, po ironię i kpinę. Rzeczą cenną wydaje mi się, iż wielu korespondentów analizowało sprawę z dużą bezstronnością, powiedzia¬ łabym nawet dystansem, traktując j ą jako rodzaj sezonowej mody. Czy będzie nią rzeczywiście, podobnie jak szereg innych zjawisk obserwowanych pilnie przez piszącą te słowa - czas pokaże. LITERATURA Argyle Michael 1972, Non-verbal Communication in Human Social Interaction, [w:] R.A. Hinde (ed.) Non-verbal Communication, s. 243-267, Cambridge (Cambridge Univer­ sity Press). - 1975, Bodilly Communication, London (Methuen and Co. Ltd.). �JAK CIĘ WIDZĄ... 29 B i r d w h i s t e l l R a y 1952, Introduction to Kinesics, Louisville (offset, Univ. of Louisville Press). - 1973, Kinesics and Context. Essays on Body Motion Communication, New York (Ballantine Books). - 1975, Background Considerations to the Study of the Body as a „Expression", [w:] J. Benthall, T. Polhemus (eds) The Body as a Medium of Expression. Essays Based on a Course of Lectures Given at the Institute of Contemporary Arts in London, London (Allen Lane, Penguin Books Ltd.). C i o ł e k T a d e u s z M . 1975, Human communicational behaviour, „Sign Language Studies", t. 4: 6, s. 1-64. C o l l i n s A n d y 1997, Język ciała, gestów i zachowań: psyche i soma, Warszawa. E c o U m b e r t o 1999, Semiologia życia codziennego, Warszawa (Czytelnik). E i b l - E i b s e s f e l d t I r e n a u s , Similarities and Differences between Cultures in Expressive Movements, [w:] R.A. Hinde (ed.) Non-verbal Communication, s. 297-311, Cambridge (Cambridge University Press). F a r n e l l B r e n d a (ed.) 1995, Human Action Signs in Cultural Context. The Visible and the Invisible in Movement and Dance, New York & London (The Scarecrow Press Inc.) G o ź d z i a k E l ż b i e t a 1987a, Kinezyka [w:] Z. Staszczak (ed.), Słownik etnologiczny. Ter­ miny ogólne, s. 170-172, Warszawa-Poznań (PWN). - 1987b, Proksemika, [w:] Z. Staszczak (ed.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, s. 296, Warszawa-Poznań (PWN). H a l l E d w a r d T. 1959, The Silent Language, New York. - 1963, Proxemics: A Study of Man's Spatial Relationship, [w:] I . Galdstone (ed.) Man's Image in Medicine and Anthropology, New York. - 1966, The Hidden Dimension, New York. Cytaty pochodzą z polskiego wydania tej pracy, Warszawa 1987. I w a ń s k a A l i c j a 1993, Potyczki i przymierza. Pamiętnik 1918-1985, Warszawa (Geberthner i Ska). K o w a l s k a J o l a n t a 1995, Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, Biblioteka Etnografii Polskiej t. 50, Warszawa (Instytut Archeologii i Etnologii PAN). L a m b W a r r e n , W a t s o n E l i z a b e t h 1979, Body Code, the Meaning in Movement, Lon¬ don (Routledge and Kegan Paul). M i n T a n a k a 1986, Tradiction of the Body and Avant-Garcle Dance, [w:] Jordi Coca (ed.) Congres Internacional de Teatre a Catalunya, Actes vol. II, s. 97-103, Barcelona. M o r r i s D e s m o n d 1977, Manwatching: A Field Guide to Human Behaviour, London (Jona¬ than Cape), - 1994, Bodytalk, London (Jonathan Cape). O r l i ń s k i W o j c i e c h 2002, Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach, Wysokie obcasy, nr 179, (także: www.2.gazeta.pl). Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach. Dyskusja nt. artykułu Wojciecha Orliń¬ skiego, Wysokie Obcasy, R. 2002, nr 182, s. 46-48 (także: www.2.gazeta.pl). S o m m e r R o b e r t 1969, Personal Space, Englewood Cliffs. W a t s o n M i c h a e l O. 1970, Proxemic Behavior: A Cross-cultural Study, [w:] T.A. Sebeok (ed.) Approaches to Semiotics, The Hague. - 1972, Symbolic and Expressive Uses of Space. A n Introduction to Proxemic Behavior, Current Topics in Anthropology, t. 4. W o ł o w i k W a d i m 1998, Język ciała w biznesie, polityce i życiu publicznym, Kraków. W n u k - L i p i ń s k i E d w a r d 1995, After Communismus: A multidisciplinary approach to radical Social Change, Warszawa. �30 JOLANTA KOWALSKA JOLANTA KOWALSKA TO BE SEEN... Summary M i n Tanaka, the master of the Japanese dance butoh began his address at the Barcelona con­ gress dedicated to dance with the following words: We live with our bodies and we perceive the world by keeping the eyes of our bodies open (1986, s. 97). The statement is provocative in it obviousness. The "movement" aspect of all forms of human activity is undeniable, yet it is rarely noticed. We move, i.e. use movement, we emit movement, movement is a means of transmission of many signals and signs, significant as elements of human communication. They are the a u x i l i a r y m e a n s of speech, supportive to the basic language transmission (Guiraud 1974, s. 103; Birdwhistell 1952) or the "communicative aspects o f the learnt and structurized behaviour of a moving body" (Birdwhistell 1952). When, in the mid 1970s, the Author started hers studies on movement symbolism, terms such as "non-verbal communication", "anthropology of the body" "kinesics", or "proxemics" were, as a matter of fact, only coming into use. She was often asked to explain the phenomena or study orientations they referred to. Works by Edward Hall, Ray Birdwhistell, Michael Argyle, Umberto Eco and other scholars dealing with the subject had been already known in the world, in our country they were not available for obvious reasons. The Hidden Dimension by Edward Hall was translated into Polish in 1976, the first works of Umberto Eco in 1972. Books by Argyle and Birdwhistell are known only in original versions and to narrow circles of specialists t i l l now. Both kinesics and proxemics are close to particular approaches in cultural anthropology. They all concern the problems of human understanding of the surrounding world and human self-reflection. Within the recent 10-15 years the world has "shrunken". Coming into touch with "the others" which earlier was experienced only by the minority, now is more and more common. We learn foreign languages, we also learn the "body language" which,being the common feature of all human beings, is by no means unequivocal, contrary to what was believed and is sometimes still believed. Besides the gestures and movements which are really universal being determined by the body build, there are also some, as numerous as the former ones, which are culture-related. The article deals with the role o f forms and means of self-presentation in contemporary culture. Most interesting is the problem if, having gained particular knowledge on non-verbal codes as well as the awareness o f their existence, we know how to use them. A t this stage of studies the Author concentrated on the scope of the usage of body language. Quite narrow as a matter of fact, focused on manipulating people and watching their reactions and movements in order to reveal their hidden motives. Knowledge o f "movement, another area of speech" treated in this way, instead of being the key to the cognition of man becomes no more than a picklock. Translated by Anna Kuczyńska � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/ea637227cfd9a9e6e208464f355ace20.pdf fc057bb064adb7b29517b20c3fe6b4f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5200 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia współczesności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4825 Title A name given to the resource 'Kultura narzekania","globalny średniak", "narodowa nerwica" i inne elementy wizerunku współczesnych Polaków / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.89-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" I INNE ELEMENTY WIZERUNKU WSPÓŁCZESNYCH POLAKÓW (NA PODSTAWIE WYBRANYCH ARTYKUŁÓW PRASOWYCH). ZARYS PROBLEMU „KULTURA N A R Z E K A N I A " Pod koniec 2004 roku w „Polityce" ukazał się artykuł Bogdana Wojciszke (z Instytutu Psychologii PAN) zatytułowany „Kraj pustych szklanek". Tytuł na­ wiązuje do znanego dowcipu o pesymistach i optymistach, którzy - jak pisze B. Wojciszke - patrząc na szklankę mleka , widzą j ą w połowie pustą lub pełną. Autor - odwołując się do przeprowadzonych przez siebie badań - twierdzi, że według 95 procent badanych, mieszkańców Polski cechuje niemal powszechna skłonność do narzekania. Jesteśmy narodem, „który uporczywie koncentruje się na pustej części szklanki. O wiele ważniejsze jest dla nas to, co złe, niż to, co dobre" (Wojciszke 2004, s. 62). Niezadowolenie dotyczy głównie „spraw publicznych, [...] finansowej sytuacji rodziny, perspektyw na przyszłość i sytuacji w kraju" (tamże). Jednocześnie - pisze dalej B. Wojciszke - można mówić o „stałym zadowoleniu z dzieci, współmałżonka i stosunków z najbliższymi" (tamże). Jeżeli tak jest, to czy uzasadnione jest twierdzenie o „uporczywym koncentrowaniu się na pustej części szklanki" i powszechnej skłonności do narzekania? 1 Z drugiej strony, mówiąc o „stałym zadowoleniu z dzieci, współmałżonka i stosunków z najbliższymi" nie powinniśmy zapominać o ludziach, którym doświadczenie to nie jest dane, jak też o rozmaitych negatywnych zjawiskach, czy wręcz patologiach, dotykających część polskich rodzin (patrz np.: Pietkiewicz 2003, 2003a; Pietkiewicz, Szostkiewicz 2003). Dostrzeganie tych zjawisk nie oznacza „uporczywego koncentrowania się na pustej części szklanki", lecz wy¬ daje się koniecznością. Jeśli bowiem próbujemy opisać rzeczywistość, w której żyjemy, musimy zwracać uwagę na różne jej aspekty, w tym również na zjawi¬ ska, które mogą być uznane za marginalne. W cytowanym artykule czytamy, że „Polacy lubią narzekać bez powodu" (Wojciszke 2004, s. 42). Zdaniem autora, w Polsce panuje „kultura narzekania" 1 B. Wojciszke pisze o szklance napełnionej mlekiem. Według innej, znanej mi, wersji - w szklance znajduje się wódka. �IWONA KABZIŃSKA 90 (tamże). Żyjemy według normy „nakazującej doświadczać świat społeczny jako zły, a więc spostrzegać ludzi jako obdarzonych licznymi przywarami i ogólnie niegodnych zaufania, porządek społeczny jako niesprawiedliwy i krzywdzący, siebie samego zaś jako ofiarę owych złych ludzi i instytucji" (Wojciszke 2004, s. 42). Jedną z cech „kultury narzekania" jest „norma negatywnego spostrzega­ nia własnych stanów. [...] Normą jest nie tylko mówić źle, ale i źle się czuć" (tamże). Autor przytacza słowa Janusza Czapińskiego, według którego „Polacy relacjonują przeciętnie taki poziom depresji, który w wielu krajach kwalifikuje się do leczenia" (tamże, s. 42-43). Bogdan Wojciszke przestrzega przed negatywnymi skutkami powszechnego i uporczywego narzekania, podkreślając, że „wpycha nas [ono] w swoistą pułapkę negatywizmu. Tracimy zdolność dostrzegania i cieszenia się z pozytywnych aspektów świata społecznego, gdyż narzekanie inicjuje kilka procesów o charak¬ terze błędnego, samonapędzającego się koła. [...] w istocie pogarsza nastrój, [...] prowadzi do samopodtrzymywania się negatywnych przekonań o świecie, [ . ] osłabia [ . ] naszą zdolność do wspólnego budowania mitów uzasadniających porządek społeczny, [...] może prowadzić do spadku produktywności [ . . . ] " (tam­ że, s. 43). Efektem narzekania jest m.in. pogorszenie nastroju, utrwalenie nega¬ tywnego przekonania o świecie i obniżenie poziomu zaufania do ludzi. „Czarna wizja świata towarzysząca narzekaniu obniża [przy tym] subiektywne szanse po¬ wodzenia" (tamże). Elementem „kultury narzekania", o której pisze B. Wojciszke, są „rytuały narzekania", interpretowane jako sposób „nawiązywania głębszych kontaktów społecznych z innymi towarzyszami niedoli" (tamże, s. 43). Zjawisko tworzenia wspólnot opartych na dzieleniu się z innymi osobami własnymi, najczęściej negatywnymi, przeżyciami jest dobrze znane etnologom/ antropologom kultury. Pisze o nim np. Zuzanna Grębecka, powołując się m.in. na prace Włodzimierza Pawluczuka, Rocha Sulimy, Piotra Kędziorka i Tomasza Rakowskiego . Grębecka zwraca również uwagę na coraz częstsze wykorzysty¬ wanie możliwości komunikowania się za pośrednictwem internetu i prasy, w tym także listów do redakcji rozmaitych czasopism, a poprzez nie - np. do osób para¬ jących się magią, ogłaszających się na łamach gazet lub opisywanych przez dziennikarzy. W taki sposób nadawcy listów, podobnie jak osoby dyskutujące na forach internetowych, pragną podzielić się swymi problemami z innymi ludźmi. Nie ma przy tym znaczenia fakt, że odbiorcy listów nie są bezpośrednio znani nadawcom. „Zwierzenia skierowane są po prostu «do świata»" . Niosą one zara¬ zem informacje o obrazie świata, w którym egzystuje nadawca listu, są opowie¬ ścią o tym świecie i jego kondycji. Wspólne narzekanie służy konstruowaniu „wizji świata zagrażającego, wobec którego tworzy się wspólnota, choćby to była 2 3 2 Z. Grębecka, Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach współczes­ nej kultury popularnej na pograniczu polsko-białorusko-litewskim, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Rocha Sulimy w Instytucie Kultury Polskiej, Wydział Polonistyki Uniwer­ sytetu Warszawskiego, Warszawa 2005; komputerowy wydruk pracy znajduje się w Archiwum Instytutu, a także w moim archiwum prywatnym. Tamże, s. 250. 3 �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 91 4 wspólnota bezradności" . Ważne jest także „poszukiwanie współodczuwającego drugiego (Innego - Ja)" . Istnieją wprawdzie specyficzne wspólnoty oparte na podobnych, negatyw¬ nych, doświadczeniach i koncentrujące się na ich wielokrotnym przeżywaniu, nie każde narzekanie prowadzi jednak do „głębszych kontaktów społecznych". Ponadto, ludzie zmęczeni własnymi problemami, podobnie jak ci, którzy opty¬ mistycznie patrzą na życie, starają się unikać narzekających. W takich przypad¬ kach nie ma mowy o nawiązywaniu kontaktów, tworzeniu wspólnoty. Nie ma też mowy o udzielaniu jakiejkolwiek pomocy (jeśli przyjmiemy, a takie jest moje zdanie, że narzekanie może być nie tylko świadectwem bezradności, lecz także mniej lub bardziej świadomym wołaniem o pomoc). O tym, że nie wszyscy uczestniczą w narzekaniu (lamentowaniu) przypomina Z. Grębecka. Badaczka podkreśla, że takie osoby są postrzegane jako te, które „wyłamują się ze wspólnoty narzekających, przyjmują postawę antywspólnotową" . Obecność tego typu osób, nawet jeśli stanowią stosunkowo nieliczną grupę, nakazuje - moim zdaniem - z ostrożnością traktować twierdzenie o po¬ wszechności narzekania. Kolejnym argumentem, który może być wykorzystany do podważenia tej tezy jest - wspomniany przez autora tekstu o polskiej kulturze narzekania - fakt istnienia sfer życia (przede wszystkim prywatnego), z których Polacy „są stale zadowoleni". Na konieczność weryfikacji wspomnianej tu tezy wskazują ponadto wyniki różnego typu badań. Podam tylko kilka przykładów. Z sondażu przeprowadzonego przez CBOS w końcu 2003 roku wynika wprawdzie, że w porównaniu z rokiem 2002 liczba Polaków zadowolonych z życia obniżyła się o 5 procent, była jednak wyższa niż w latach 2000-2001 (Polacy zadowoleni... 2004). Nie wiemy, jakie były przyczyny tego wzrostu dobrego samopoczucia, ani też, jakie czynniki miały wpływ na ocenę własnej sytuacji osób objętych badaniami, bardzo ważne są natomiast dane liczbowe. Wspomniane badania wykazały bowiem, że za bardzo zadowolonych uważało się 14% respondentów, 48% stwierdziło, że należą do osób „raczej zadowolonych", 3 1 % to osoby „średnio zadowolone". Tylko 5% respondentów odpowiedziało, że raczej nie są zadowoleni ze swego życia. 1% to osoby bardzo niezadowolone, 1% zaznaczyło odpowiedź „trudno powie¬ dzieć" (Polacy zadowoleni. 2004). Nasuwa się pytanie, czy ludzie, którzy uwa¬ żają się za bardzo zadowolonych z życia, podobnie jak „raczej zadowoleni" i „średnio zadowoleni" (grupy te stanowiły łącznie 93% badanych!) mogą uczest­ niczyć w „kulturze narzekania", być jej twórcami lub/i kontynuatorami? 5 6 Twierdzenia o powszechności tego typu kultury w Polsce nie potwierdził - moim zdaniem - raport „Diagnoza społeczna 2003" , w którym opisano „warun¬ ki i jakość życia naszego społeczeństwa" (Wilk 2003, s. 7). Z raportu tego wynika 7 4 Tamże, s. 252. Tamże, s. 251. Tamże, s. 251-252. Artykuł zaczyna się od słów: „Polskie społeczeństwo ma się lepiej niż państwo" (Wilk 2003, s. 17). 5 6 7 �IWONA KABZIŃSKA 92 m.in., że „w porównaniu z sytuacją sprzed trzech lat «Polacy mniej narzekają i są coraz bardziej zadowoleni z różnych sfer życia»" (tamże). Dzieje się tak, chociaż „połowa gospodarstw ocenia swoją sytuację materialną jako gorszą niż przed 3 laty, a kolejne 40 proc. twierdzi, że się nie zmieniła. 38 proc. wyraża przekonanie, że z zaspokojeniem ich potrzeb zdrowotnych jest gorzej niż trzy lata temu. [Jednocześnie] 57 proc. ma poczucie, że stoczyło się poniżej granicy ubóstwa, choć z obliczeń uczonych wynika, że bieda dotyka co czwarte polskie gospodarstwo domowe" (tamże). Badania, określone mianem „Diagnozy społecznej", przeprowadzone pod kierunkiem J. Czapińskiego, wykazały, że ponad 80 procent objętych nimi osób zadeklarowało - w różnym stopniu - zadowolenie z miejsca, w którym żyją (Grzeszak 2004, s. 3) . Mamy więc jeszcze jedną grupę, którą trudno było¬ by zaliczyć do „wspólnoty narzekających" (przynajmniej jeśli chodzi o ocenę miejsce zamieszkania). I jeszcze jeden przykład. Badania przeprowadzone przez CBOS, dotyczące przystąpienia Polski do Unii Europejskiej, wykazały, że 70% obywateli jest zadowolonych z integracji, choć jednocześnie połowa badanych stwierdziła, że „na integracji zyskują raczej inne państwa niż Polska" (Jest nijak. 2004, s. 92). Nie przeszkodziło to jednak, jak widać, w akceptacji naszego przystąpienia do UE. Z badań wynika ponadto, że „najmniej pesymistyczni są respondenci z wyż¬ szym wykształceniem, kadra kierownicza, uczniowie i studenci [ . ] . Spektaku¬ larna jest zmiana nastawienia rolników. Dopłaty poprawiły im humory, obok uczniów i studentów są grupą, która z integracji najbardziej się cieszy" (tamże). Wydawać by się mogło, że twierdzenie sformułowane przez B. Wojciszke potwierdzą inne badania CBOS, przeprowadzone jesienią 2004 r. Według 60% respondentów, „sprawy w Polsce nie idą w dobrym kierunku. [ . ] W porówna¬ niu z sierpniem [tegoż roku] liczba pesymistów wzrosła o 5 procent" (Jest nijak. 2004, s. 92). W cytowanym tu tekście czytamy, że „pozytywne oceny sceny poli¬ tycznej przeważały ostatnio w 1991 r.! Od 13 lat pesymiści biorą górę" (tamże). W przypadku oceny poziomu własnego życia, 54% respondentów stwierdziło, że „żyje im się przeciętnie". Połowa nie spodziewała się żadnych zmian, 16% prze¬ jawiało optymizm jeśli chodzi o zmianę obecnej sytuacji, 24% natomiast było niezadowolonych z poziomu swojego życia (Jest nijak. 2004, s. 92). W notce podano jednak, że liczba pesymistów „delikatnie spada" (tamże). Badania infor¬ mują również o 16 procentach optymistów. Nie wszyscy więc postrzegają świat wyłącznie w ciemnych barwach. 8 Bogdan Wojciszke informuje, że „tylko co piąty rodak zgadza się z opinią, że w Polsce wypada głośno mówić o swoim szczęściu [ . ] ponad połowa [nato¬ miast] zgadza się z innym twierdzeniem, że Polacy lubią narzekać bez powodu" (Wojciszke 2004, s. 42). Czy taki rozkład wypowiedzi jest wystarczającym argu¬ mentem, by mówić o polskiej kulturze narzekania? Być może, z punktu widzenia 8 Z cytowanego tekstu wynika, że najlepiej żyje się w Sopocie. Na drugim miejscu znalazła się Warszawa, a następnie Opole, Poznań i Olsztyn. Ogólnie, badaniami objęto 66 miejscowości. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 93 statystyki - tak, interesująca humanistę rzeczywistość jest jednak o wiele bo­ gatsza, a zarazem znacznie bardziej skomplikowana, niż sugerowałyby to liczbo­ we wskaźniki. Wystarczyłoby ponadto powiedzieć, że co piąty Polak (albo: aż co piąty Polak) „zgadza się z opinią, że w Polsce wypada głośno mówić o swoim szczęściu", by informacja mogła zostać inaczej odebrana. Również tytuł artykułu nasuwa pesymistyczne skojarzenia. Należy przy tym zauważyć, że w dowcipie, na który powołuje się B. Wojciszke w ogóle nie ma „opcji pustych szklanek" - szklanka może być albo w połowie pełna, albo w połowie pusta. Bardzo ważne jest - moim zdaniem - wyraźne wskazanie, czego dotyczą okreś¬ lone postawy i dla jakiej części społeczeństwa są one charakterystyczne. Należało­ by także spytać, jaka część społeczeństwa (i z jaką częstotliwością) uczestniczy w „rytuałach narzekania". Czy rzeczywiście narzekamy zawsze i wszędzie, czy tylko od czasu do czasu, w zależności od sytuacji. Czy występują pewne prawidło¬ wości - np. czy częściej narzekają mężczyźni, czy kobiety, ludzie starsi, młodzi, czy w średnim wieku? Czy zawsze można mówić o powtarzających się korelacjach między „przedmiotem narzekania" a wykształceniem i środowiskiem, z którego pochodzą badane osoby (por. cytowane wcześniej informacje dotyczące przystą¬ pienia Polski do UE). Bardzo ważne jest ponadto sformułowanie pytania i sposób, w jaki zostanie ono odczytane przez respondentów. Przede wszystkim jednak trzeba wziąć pod uwagę zmienność społecznych nastrojów i okoliczności, w jakich prowadzone były badania (świadczą o tym m.in. podane tu przykłady; patrz też: Skoro... 2005. Artykuł ukazał się po złożeniu tego tekstu do wydawnictwa, nie będzie więc przedmiotem analizy). Z pewnością Polacy dość często narzekają, nie wydaje mi się jednak, by czynili to częściej niż wiele innych społeczeństw, grup etnicznych i narodów. Wystarczy np. wspomnieć o wynikach badań przeprowadzonych wśród praskich Romów przez Renatę Weinerovą z zespołem (Weinerovâ 1994), jak też o reakcjach wielu Rosjan, zarówno mieszkających w Rosji, jak i poza jej granicami, którzy nega¬ tywnie postrzegają obecne zmiany (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska 2002; patrz też Kabzińska 2005; Miluski 2002). Należy ponadto odróżnić narzekanie od negatywnych, często uzasadnionych, ocen określonych zjawisk. Z moich obserwacji wynika, że nierzadko narzekają ludzie, którzy - wydawa¬ łoby się - nie mają do tego wyraźnych podstaw. Ci natomiast, którzy - według mnie - mieliby powody do takich zachowań, potrafią zdobyć się na optymizm i dostrzec to, co w ich życiu dobre. Nie uczestniczą więc w „rytuałach narzeka¬ nia". Zauważyłam też, że przy spotkaniach - obok zwyczajowego: „Co słychać?" - niekiedy pojawia się pytanie: „Co słychać dobrego?" Odpowiedzi są wpraw¬ dzie różne, samo pytanie jednak może, jak sądzę, świadczyć o tym, że zadający je nie jest zainteresowany narzekaniem i pragnie otrzymać pozytywną odpo¬ wiedź. Pytanie: „Co słychać dobrego?" ukierunkowuje też myślenie zapytanego, odciąga uwagę od spraw, które mogą być powodem do narzekania . 9 9 Nie zawsze ludzie, którzy pytają: „Co słychać?" lub: „Co słychać dobrego?" są rzeczywiś­ cie zainteresowani tym, co dzieje się u osoby, do której skierowane jest pytanie. Zdarza się, że pytający nawet nie czeka na odpowiedź lub jej w ogóle nie słucha. �94 IWONA KABZIŃSKA Być może kiedyś zapanuje w Polsce „wzór amerykański", zgodnie z którym „należy być zadowolonym i szczęśliwym, a przynajmniej na takiego wyglądać", albo angielski sposób zachowania, który „wyklucza bycie nieszczęśliwym" (Wojciszke 2004, s. 42), czy jednak naśladownictwo tego typu wzorów będzie oznaczało, że staliśmy się społeczeństwem naprawdę zadowolonym, radosnym? Czy umiejętne „zarządzanie kącikami ust" może zastąpić szczery uśmiech albo rzeczywiście ukryć smutek i niezadowolenie? Czy jest to wyłącznie jeden z ele¬ mentów autokreacji i strategii polegającej na robieniu dobrego wrażenia (na ten temat patrz: Podgórska 2004; cyt. s. 9). Autorka zwraca uwagę, że obowiązujący w krajach anglosaskich styl bycia, polegający na „okazywaniu nieustającego entuzjazmu, tryskaniu optymizmem, symulowaniu sympatii i zaangażowania", ma tam zarówno zwolenników (60%) jak i przeciwników (40%). Tego typu zachowania, często postrzegane jako sztuczne, mają również swoją cenę. Jest nią „wypalenie, depresja, zaniżona samoocena, mniejsza odporność na stres i zwięk¬ szona podatność na choroby" (Podgórska 2004, s. 7). Trzeba również pamiętać o tym, że w przypadku wielu Amerykanów zachowanie postawy zgodnej z wzor¬ cem keep smiling nie jest efektem naturalnych mechanizmów, czy pracy nad sobą, lecz wynikiem stymulowania mózgu przez odpowiednie środki farmakologiczne o działaniu antydepresyjnym. Tylko dzięki nim są oni w stanie borykać się z codziennymi stresami (Bendyk 2003, s. 128). Jak twierdzi Walerij Tiszkow, obraz zawsze zadowolonego Amerykanina jest mitem. Podczas długotrwałych pobytów badawczych w USA spotkał on bowiem wiele osób, które częściej narzekały na różnego rodzaju problemy, niż np. chwaliły się życiowymi sukce¬ sami. Podobne zjawisko autor zaobserwował w Kanadzie (Tiśkov 2001, s. 226). Jak widać, ci, którzy stawiani są nam za godny naśladowania wzór wiecznie uśmiechniętego człowieka, również potrafią narzekać. Nieobce są im zapewne także - dalekie od amerykańskiego stereotypu - „rytuały narzekania". Styl życia, nakazujący człowiekowi „bycie zadowolonym i szczęśliwym" sprawia, że w wielu krajach zachodnich zaniknął zwyczaj noszenia żałoby, a nawet składania kondolencji rodzinom zmarłych. Coraz rzadsze są też wizyty sąsiadów i znajomych przed pogrzebem (Aries 1974; 1989; Bauman 1998). Czy jednak człowiek, któremu społeczeństwo odmawia prawa do okazywania bólu, ponieważ nie chce w nim uczestniczyć, może być szczęśliwy? Cytowany już wielokrotnie B. Wojciszke wskazuje na znaczący udział środ¬ ków masowego przekazu, zwłaszcza telewizji, w kształtowaniu nastrojów sprzyja¬ jących narzekaniu. Twierdzi on również, iż „coś, co znamy z osobistego oglądu jest całkiem w porządku, coś, co znamy ze słyszenia (a właściwie z telewizji) jest [natomiast] bardzo złe. Kiedy ludzie opisują konkretnego lekarza czy przed¬ siębiorcę, również oceniają go znacznie wyżej niż abstrakcyjnych, przeciętnych przedstawicieli tych zawodów" (Wojciszke 2004, s. 42). Trudno mi się zgodzić z takim twierdzeniem (nie neguję natomiast roli mediów w kształtowaniu spo¬ łecznych nastrojów). Moje doświadczenia, jak również rozmowy z członkami rodziny, znajomymi, sąsiadami, oraz relacje zasłyszane np. w środkach komuni¬ kacji miejskiej nie potwierdzają występowania tego rodzaju reguły. Wielokrotnie �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 9 5 zetknęłam się z informacjami o negatywnych, czasem wręcz dramatycznych, bez¬ pośrednich doświadczeniach ze służbą zdrowia. Mówiono o braku kompetencji lekarzy, grubiaństwie, łapownictwie, ordynowaniu wyłącznie drogich leków pro¬ dukowanych przez firmy, z którymi lekarz współpracuje, zlecaniu nie zawsze potrzebnych badań, które najlepiej wykonać szybko i prywatnie (ze wskazaniem konkretnego adresu), a także o obojętności personelu wobec osób, które pilnie potrzebowały pomocy (np. po wypadku). Jednej z moich koleżanek, która trafiła do przychodni przyszpitalnej z urazem oka i była bliska omdlenia, pielęgniarka odmówiła podania wody, tłumacząc opryskliwie, że nie ma szklanki. Kazała jej też samodzielnie załatwiać wszystkie formalności. Lekarz, przez którego została przyjęta po długim oczekiwaniu oznajmił radośnie: „Najwyżej straci pani oko!" Nie będę opisywać innych, znanych mi, przypadków, w tym również własnych, nie najlepszych doświadczeń. Chcę tylko podkreślić, że nie sądzę, by - w odniesieniu do służby zdrowia - twierdzenie, iż „coś, co znamy z osobistego oglądu jest całkiem w porządku" mogło być generalnie uznane za prawdziwe (może tak być jedynie w odniesieniu do części społeczeństwa - tej, która miała więcej szczęścia od innych). Twierdzenia sformułowanego przez B. Wojciszke, dotyczącego postrzegania tego, co znamy z telewizji jako bardzo złe, nie po¬ twierdziły obserwacje dziennikarzy dotyczące odbioru telewizyjnych programów typu reality show. Z obserwacji tych wynika, że rzeczywistość telewizyjna uwa¬ żana jest często za lepszą od tego, co człowiek widzi wokół siebie na co dzień (Bartman 2005, s. 2). Twierdzenie jakoby coś, co znamy z osobistych doświadczeń było „całkiem w porządku" okazuje się często nieprawdziwe w tak delikatnej kwestii, jaką są stosunki w pracy. Kilkadziesiąt osób, z którymi rozmawiałam na ten temat nega¬ tywnie oceniło relacje ze swoimi szefami, a często również z innymi pracowni¬ kami. Na szczęście - podobnie jak w przypadku służby zdrowia - zdarzały się wyjątki. Z przyjemnością słuchałam np. opowiadań mojej młodej sąsiadki, która jesienią 2004 roku, po ukończeniu studiów, rozpoczęła pracę i była zachwycona relacjami między szefem i współpracownikami, jak również między kolegami z zespołu. W większości przypadków zwracano natomiast przede wszystkim uwagę na rywalizację za wszelką cenę, brak poczucia wspólnoty, niechęć do dzia¬ łań zespołowych, udzielania pomocy i przekazywania doświadczeń zawodowych, donosicielstwo, „wazeliniarstwo", nieufność w kontaktach międzyludzkich, nie¬ sprawiedliwy podział obowiązków, wykorzystywanie niektórych pracowników przez tych, którym nie chce się pracować, a którzy - ze względu na „układy" - nie muszą się obawiać utraty pracy. Krytykowano też ordynarne zachowania oraz pa¬ lenie papierosów w pokojach mimo obowiązujących zakazów, nawet w obecności kobiet w ciąży i ludzi chorych. Symptomatyczna była wypowiedź starszego pana, mieszkańca Warszawy, będącego już na emeryturze, który - w rozmowie z moją córką Olgą - stwierdził, że dawniej nowy pracownik był przedstawiany innym osobom, traktowany jak członek zespołu, opiekowano się nim, pomagano, dziś natomiast każdy jest pozostawiony samemu sobie. Ludzie są zazdrośni, w każdym widzą rywala, boją się o swoje miejsce pracy, są zamknięci i zestresowani. �96 IWONA KABZIŃSKA Za przykład złych relacji w miejscu pracy, jak również wykorzystywania pra¬ cowników i łamania ich praw, stawiane są często super- i hipermarkety (tę roz¬ powszechnioną opinię potwierdził np. Gilejko 2004, s. 155). „Narodową boha¬ terką" stała się Bożena Łopacka, była pracownica supermarketu „Biedronka", która „jako pierwsza wystąpiła do sądu przeciwko wyzyskowi pracowników w tych sklepach" (PAP 2005, s. 2). W maju 2005 r. przywódcy dwóch partii (o odmiennych poglądach i programach) zaproponowali współpracę pani Łopackiej, dostrzegając w niej polityczny talent. O ile wiem, wybrała ona partię lewi¬ cową. Powstało też Stowarzyszenie Poszkodowanych przez JMD Biedronka (po zmianie nazwy: Stowarzyszenie Poszkodowanych przez Wielkie Sieci - Bie¬ dronka), które ma nieść pomoc „walczącym ze wszystkimi sieciami handlowymi wykorzystującymi pracowników" (KOP 2005, s. 5). Jednym z liderów Stowa¬ rzyszenia jest Barbara Karpińska, która od trzech lat walczy z Biedronką, „żądając pieniędzy za nadgodziny i utracone zdrowie. [Na razie] Sąd [ . ] przyznał jej odszkodowanie za to pierwsze" (tamże). Zjawiskiem, o którym mówi się coraz częściej jest tzw. mobbing. W ten sposób określane są „działania i zachowania dotyczące pracownika lub skierowane prze¬ ciw pracownikowi, polegające w szczególności na systematycznym i długotrwa¬ łym nękaniu i zastraszaniu pracownika, wywołujące u niego zaniżoną ocenę przy¬ datności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie lub ośmieszenie pracownika, izolowanie go od współpracowników lub wyeliminowanie z zespołu" (Baranowska, Miecik 2004, s. 20). „Metody dręczenia mogą być różne - od subtel¬ nych, polegających np. na odbieraniu kolejnych zadań, aż po bardzo bezpośrednie, jak na przykład publiczne krytykowanie pracownika, czasem wobec jego podwład¬ nych, a nawet wobec osób spoza firmy" (BAS 2003, s. 07). Mobbing „może być skutecznym sposobem na pozbycie się nieakceptowanego - z jakiegokolwiek po¬ wodu - pracownika i to przy zachowaniu pozorów respektowania prawa" (tamże). Znam młodą dziewczynę, która jest ofiarą mobbingu. Po bezskutecznej, ponad dwuletniej, walce zrezygnowała z dochodzenia swoich praw, utwierdzona w prze¬ konaniu o bezkarności i „mocnych plecach" pracującej w tym samym pokoju kobiety, która j ą szykanuje na różne sposoby, chcąc doprowadzić do jej odejścia (chociaż dziewczyna jest świetnym pracownikiem), na jej miejsce ma już bowiem „upatrzoną" znajomą osobę. Obawa przed utratą pracy i bezrobociem skazuje wspomnianą dziewczynę - podobnie jak wiele innych osób znajdujących się w takiej samej sytuacji - na codzienne tortury psychiczne i utratę zdrowia. Inna znajoma, osoba z dużym doświadczeniem zawodowym, a przy tym nie¬ zwykle dobra, łagodna i niekonfliktowa, która nie wytrzymała długotrwałego mobbingu i na trzy lata przed emeryturą zdecydowała się odejść z pracy, została pożegnana przez dyrektora, który przez długi czas z premedytacją zatruwał jej życie i doprowadził do ciężkiej nerwicy, słowami: „Wiedziałem, że jest pani głupia, ale nie, że aż t a k . " W jednym z artykułów prasowych zachęcano ofiary mobbingu do zrezygno¬ wania z biernej postawy i zastąpienia jej postawą asertywną. Wypowiadający się na łamach prasy psycholog tłumaczył, że „mamy prawo do własnego zdania, opinii, poglądów i mamy prawo je wyrażać w sposób, który nie czyni szkody �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 9 7 innym - nawet własnemu szefowi" (Petrycki 2005, s. 4). Nie ukrywał jednak, że taka postawa „nie daje gwarancji utrzymania miejsca pracy" (tamże). Cóż więc warte są porady, jeśli z góry wiadomo, że są nieskuteczne? „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" I „POLSKIE LĘKI" Jak już zaznaczyłam, nie zgadzam się z B. Wojciszke, według którego: „coś, co znamy z osobistego oglądu jest całkiem w porządku", podzielam natomiast jego uwagę o roli mediów w kreowaniu społecznych nastrojów. Jak wiadomo, współ¬ czesne media prześcigają się w upowszechnianiu złych wiadomości, przygnębiają¬ cych, pozbawiających nadziei, zarażających pesymizmem. Zmiana oblicza mediów w związku ze śmiercią i pogrzebem Jana Pawła I I oraz wyborem nowego papieża (od 2 do 19 kwietnia 2005) była tylko krótkim, aczkolwiek wiele mówiącym, epi¬ zodem. Od tamtej pory jednak, bardzo szybko, wszystko wróciło „do normy". Zdarzają się informacje o pozytywnym wydźwięku, ich wymowa bywa jed¬ nak osłabiana przez pesymistyczny komentarz. Jeden z dziennikarzy napisał np., że w Toruniu „skonstruowano unikatowe w skali światowej urządzenie do badania oczu" (Schulz 2004, s. 94). Zaraz jednak dodał, że „nikt w Polsce nie kwapi się, by uruchomić jego produkcję" (tamże). W innym miejscu czytamy o udanej operacji przyszycia ręki przez lekarzy ze szpitala w Krakowie-Prokocimiu. Obok głównego tekstu pojawia się jednak pytanie: „Czy specjalizu¬ jący się w leczeniu dzieci szpital przetrwa?" (Hajnosz 2004, s. 5) - chodzi, oczy¬ wiście, o pieniądze. W „Polityce" opublikowano wypowiedź prof. Wiesława Jędrzejczaka, dającą nadzieję chorym na białaczkę (Nie ma anonimowych chorych. 2004). W innej gazecie jednak, w tym samym czasie, pojawiła się informacja o pijanych leka¬ rzach z pogotowia ratunkowego (Bartman 2004). Ze względu na wysoki nakład gazety i fakt, że jest ona rozdawana bezpłatnie, można mieć pewność, że właśnie ta informacja trafiła do szerokiego kręgu czytelników, wpływając na ich opinię o służbie zdrowia. W tym przypadku rzeczywiście można powiedzieć, że „coś, co znamy ze słyszenia [ . ] jest bardzo złe". Wpływ mediów na społeczne nastroje i sposób postrzegania rzeczywistości zaczyna się już w momencie wyboru wiadomości i podjęcia decyzji o kolejności, w jakiej zostaną one przedstawione czytelnikom, telewidzom czy radiosłucha¬ czom. Jak pisze Carlo Maria Martini, wybór ten ma ogromne znaczenie, „zakłada bowiem uprzednie rozstrzygnięcie co jest ważne [ . ] Wyborem tym rządzi prawo «atrakcyjności» i popytu [ . ] " (Martini 1998, s. 22). Priorytet mają „wiadomości, które mogą poruszyć odbiorców, zaszokować ich, mają negatywną wymowę. «Czarne sprzedaje się lepiej niż białe»" (tamże) . „Jeżeli filtr przepuszczający 10 1 0 Powstają wprawdzie pisma, w których dominują optymistyczne informacje, są one jednak najczęściej skierowane do wąskiego, specjalistycznego kręgu odbiorców. Przykładem mogą być „Pozytywne wiadomości", wydawane w Dąbrowie i adresowane do środowiska tzw. nowoosadników (informację tę otrzymałam od pani Olgi Kwiatkowskiej z Katedry Etnologii U M K w Toruniu). �IWONA KABZIŃSKA 98 wszelkie wiadomości jest negatywny - czy to, gdy się mówi o polityce, o ekono¬ mii czy o niepewności socjalnej itp. - to nie powinien nas dziwić wzrost ogólnej nieufności obywateli względem społeczeństwa i jego instytucji. Nie jest bezza¬ sadne twierdzenie, iż istnieje związek między postępującym spadkiem zaufania do wszystkich instytucji publicznych i prywatnych, jaki obserwuje się w wielu krajach od lat sześćdziesiątych [...] a [...] stylem komunikacji medialnej. Poza tym dziennikarze coraz częściej korzystają z materiałów już uprzednio opraco¬ wanych przez agencje i dostarczanych przez wielkie sieci banków danych [ . ] Agencje te narzucają w rzeczy samej, przynajmniej implicite, swoje wartościo¬ wanie i swój model kulturowy. Niebezpieczeństwo jest bardzo konkretne. Odda¬ lenie od źródeł i w konsekwencji od zadania właściwego dziennikarstwu - zwięk¬ szenie dystansu między piszącym a rzeczywistością" (tamże) . 11 Pod wpływem artykułów prasowych, jak też programów radiowych i telewizyj¬ nych, w których nagłaśniane są przede wszystkim negatywne zjawiska, afery, skan­ dale, zagrożenia itp., rodzi się jednostronny obraz Polski. Jest ona np. przedstawia¬ na jako „kraj bardzo niesympatyczny i nieprzyjazny, w którym nie chce się żyć" (Pietrasik 2003, s. 26). Zdaniem Andrzeja Wielowieyskiego, I I I Rzeczpospolita jest krajem chorym; „większość chciałaby [ją] leczyć, choć niektóre lekarstwa mogą być groźniejsze od choroby. Są też tacy, którzy wybierają wariant radykalny: dobić" (Wielowieyski 2004, s. 106; por. wypowiedź J. Czapińskiego o relacjono¬ wanym przez Polaków poziomie depresji; cyt. za: Wojciszke 2004, s. 43). Nega¬ tywnie przedstawiany jest też zazwyczaj wizerunek Polaka. Zbigniew Pietrasik ukazuje go np. jako „osobnika marudzącego, nieufnego, niezadowolonego ze swe¬ go życia, z całego świata i z Polski. Z Polski najbardziej" (Pietrasik 2003, s. 24). „Czy [jednak] - pyta cytowany autor - można mieć pretensję do lustra, w którym odbija się rzeczywisty obraz kraju?" (tamże). W ten sposób sam dziennikarz przy¬ czynia się do utrwalania negatywnych postaw i wrażeń. Zda się przy tym zapomi¬ nać, że w przypadku mediów elementy tego „lustrzanego obrazu" są niezwykle starannie wybrane, zgodnie z zasadą: „Czarne sprzedaje się lepiej, niż białe". Tekst Pietrasika wywołał polemikę. Jeden z czytelników - w liście do Redak¬ cji „Polityki" - zauważył, że sami dziennikarze powinni sobie odpowiedzieć na pytanie, jakie uczucia do Polski są przez nich animowane. Odpowiedź jest jed¬ noznaczna: są to przede wszystkim uczucia negatywne, ośmieszające Polskę i Polaków. Często też ranione jest istniejące jeszcze poczucie dumy z własnego kraju (Kowalski 2003, s. 103). Autor cytowanego tu listu dodał, że „kochaliśmy bardziej Polskę w czasach PRL". Stwierdził ponadto, że „można podać przy¬ kłady krajów biedniejszych i gorzej rządzonych, których obywatele mimo to się z nimi utożsamiają" (tamże). Co ciekawe, zmienia się nieco wizerunek Polski w części mediów zachod¬ nich. Wskazuje na to Aleksander Kaczorowski (2005), pisząc o „zmianie klimatu 11 Innym, bardzo ważnym, jak sądzę, problemem jest wpływ mediów na kształtowanie obra¬ zu relacji międzyludzkich i rzeczywistych zachowań w sferze tych relacji (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska 2004). �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 99 wokół Polski", dostrzeganiu naszych osiągnięć gospodarczych, mobilności dużej części polskiego społeczeństwa, o wysokich ocenach polskich pracowników za granicą, jak również o zainteresowaniu polską historią, stanowiącą część euro¬ pejskiego dziedzictwa. Widać również, że Polska staje się liderem w Europie Środkowo-Wschodniej (zbyt mało znane są natomiast jej osiągnięcia kultural¬ ne). Nawet jeśli wspomniana tu „zmiana klimatu wokół Polski" nie jest po¬ wszechna, nawet jeśli dziennikarze dostrzegają również wiele ułomności, do czego zresztą mają pełne prawo, należy odnotować pojawienie się tego nowego zjawi¬ ska. Sądzę, że może ono wpłynąć na postawę przynajmniej niektórych spośród rodzimych dziennikarzy, tak by zaczęli dostrzegać więcej pozytywnych faktów w naszym życiu społecznym - nie w pogoni za sensacją, ale w imię rzetelnego (wielowymiarowego i bardziej pogłębionego) przedstawiania rzeczywistości. Rodzime media nie tylko kreują negatywny na ogół wizerunek kraju, w którym żyjemy, ale również wpływają np. na pogłębianie postaw nieufności - wobec „obcych", „wobec władz, wobec polityki, wobec własnego państwa i wobec innych obywateli" (Bachmann 2004, s. 36), nagłaśniając i często wyolbrzymiając negatywne zjawiska, takie jak np. przestępczość, korupcja, terroryzm, różnego rodzaju patologie, przy jednoczesnym pomijaniu optymistycznych wydarzeń i jaśniejszych stron życia. Klaus Bachmann przestrzega przed poważnymi następ¬ stwami funkcjonowania „spirali wzajemnej nieufności": erozją fundamentów państwa, wzrostem braku zaufania do organów władzy, wymiaru sprawiedliwości i innych instytucji państwowych, osłabieniem więzi międzyludzkich i marno¬ waniem, opartego na tych więziach kapitału społecznego. „Spirala nieufności" zagraża również - jego zdaniem - demokracji, wynosząc do władzy ugrupowa¬ nia populistyczne (tamże, s. 36-37). Media przyczyniają się również do kształtowania i powielania różnego rodza¬ j u stereotypów. Przykładem takiego działania jest - moim zdaniem - wspomnia¬ ny tekst B. Wojciszke oraz artykuł Z. Pietrasika. Do tej grupy można też zaliczyć artykuł Jacka Żakowskiego, zatytułowany „Polak, czyli kto?" (Żakowski 2004). Przytoczone w nim zostały (i opatrzone komentarzem) wyniki badań, przepro¬ wadzonych w 1990 i 2000 roku przez zespół pod kierunkiem Ronalda Ingleharta, dotyczących wartości i przekonań mieszkańców ponad osiemdziesięciu krajów . Jak twierdzi J. Żakowski, z badań tych wynika, że Polak jest „globalnym średniakiem" (tamże, s. 4). Szczegółowa analiza wyników badań nie pozwala jednak - moim zdaniem - na przyjęcie tego twierdzenia za w pełni uzasadnione. Badania te pokazują bowiem np., że Polacy przodują wśród narodów, dla których bardzo ważna jest praca. Ideałem jest przy tym praca „dobrze płatna, spokojna, pewna, szanowana, pozwalająca wykazać się inicjatywą, odpowiedzialna, interesująca, wykonywana w miłym towarzystwie, dająca szanse rozwoju i promowania sie¬ bie" (tamże, s. 4). Okazuje się też, że Polacy (przynajmniej w deklaracjach) 12 1 2 Obszerny, pięciusetstronicowy, raport - zatytułowany Human Belifs and Values. A crosscultural sourcebook based on the 1999-2002 values survey - ukazał się wiosną 2004 r., pod redakcją R. Ingleharta i in., w Meksyku (wyd. Siglo X X I Editores) (inf. za: Żakowski 2004, s. 3). �100 IWONA KABZIŃSKA - rzadziej niż „porządni Niemcy" - „nie akceptują oszustw podatkowych, brania łapówek, kłamstw, a nawet jazdy po alkoholu, śmiecenia i przekraczania pręd¬ kości" (tamże, s. 4-5; por. PAP 2005e). O „globalnym średniaku" nie świadczy również brak zaufania do innych ludzi, zwłaszcza „obcych", jak również do przedsiębiorców (por. Wilk 2003, s. 17), w tym przypadku bowiem - jak twierdzi Żakowski - Polacy należą do najbardziej nieufnych narodów na świecie. „Pod względem zaufania do ludzi idziemy łeb w łeb z mieszkańcami Azerbejdżanu i Serbii, którzy nie cieszą się najlepszą opinią. W całej powiększonej Unii tylko Łotysze, Słowacy i Portugalczycy są bardziej nieufni niż my. To częściowo tłumaczy siłę aferalnych wybuchów targających Polską - czasem z błahych powodów. Bo ludzie nieufni chętnie wierzą w najgorsze wiadomości o innych" (Żakowski 2004, s. 5). Jesteśmy ponadto „skrajnymi samotnikami i indywidualistami. Tylko w 8 kra¬ jach świata ludzie rzadziej utrzymują kontakty towarzyskie niż w Polsce. I to nie dlatego, że nas na życie towarzyskie nie stać, albo że nie mamy na nie czasu. Po prostu przyjaciele nie są dla nas ważni [ciekawe, na jakich podstawach oparte jest to twierdzenie - I.K.]. Należymy do dziesiątki najmniej towarzyskich współ¬ czesnych społeczeństw (tak się składa, że większość z nich mieszka w Europie Wschodniej)" (tamże, s. 6). Jeżeli już mamy przyjaciół, to „są to głównie przy¬ jaciele z pracy" (tamże). Tezy tej nie potwierdziła Ewa Wilk (2003, s. 7), przeczą jej również moje doświadczenia i obserwacje. W wyróżnionym wielkimi literami wstępie do artykułu J. Żakowskiego czy¬ tamy: „Polak wszedł do Europy. Z polskim lękami, kompleksami i pychą. Pycha mu mówi, że on tę Europę nauczy prawdziwych Wartości. Kompleksy przestrze¬ gają, że w konkurencji z Zachodem nie da sobie rady. Lęk podsuwa wizje wyna¬ rodowienia i skolonizowania Polski przez Zachód. Lęki, kompleksy i pycha to oczywiste źródła narodowej nerwicy. Ale ta nerwica rośnie przede wszystkim dlatego, że coraz bardziej fałszywa jest samoświadomość Polaka" (Żakowski 2004, s. 3). Oprócz „kultury narzekania" mamy więc w Polsce „narodową ner¬ wicę", jak również lęki, z którymi „wchodzimy do Europy". O lękach doświadczanych na co dzień przez Polaków piszą Mariusz Janicki i Wiesław Władyka. Wzrost poziomu strachu jest - ich zdaniem - wprost pro¬ porcjonalny do ilości wybuchających co chwila afer. Ujawniają one bezlitośnie, że „Rzeczpospolita wcale nie jest dobrem wspólnym, a dobrem tylko dla nie¬ których", że „Polską rządzą pieniądze niektórych, a nie demokracja wszystkich" (Janicki, Władyka 2003, s. 13). Autorzy dowodzą, że lęk towarzyszy wszystkim okresom przełomów, różne mogą być tylko wywołujące go zjawiska. Przed przyjęciem Polski do Unii Euro¬ pejskiej nasiliły się np. lęki przed wykupieniem polskiej ziemi przez „obcych". Silny był też (i pozostaje) lęk przed „obcym" kapitałem, nieuczciwie przepro¬ wadzoną reprywatyzacją, jak również przed płynącym z Zachodu zepsuciem obyczajowym (tamże, s. 10-11). Jednocześnie, jak wynika z badań CBOS, przeprowadzonych przed akcesją do Unii, a dotyczących bezpieczeństwa kraju, 60% respondentów stwierdziło, że Polska jest zupełnie bezpieczna; jedna trzecia �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 101 badanych obawiała się utraty niepodległości (Unia. 2004). Badania świadczą 0 dominacji postaw pozytywnych, nie można więc mówić generalnie o polskich lękach. Tymczasem autorzy badań pomijają różnice postaw, pisząc ogólnie o „za¬ chwianiu wiary w Polskę trwale niepodległą", wiążąc to zjawisko z „agresywną kampanią przeciwko integracji europejskiej" (Unia. 2004; szerzej na ten temat patrz: Ostrowski, Świątkowska 2003). W ten sposób kreowany jest kolejny - obok „kultury narzekania" i „narodowej nerwicy" - element stereotypowego obrazu polskiej rzeczywistości. O polskich lękach informują dziennikarze „Faktu", wymieniając wśród „największych bolączek Polaków" obawę przed utratą zdrowia, bezrobociem, biedą, bankructwem zakładu pracy, utratą domu, wypadkiem. Wiele osób lęka się o przyszłość swoich dzieci, jak również Polski (KOL i in. 2005, s. 5). Na pierwszej stronie gazety artykuł został zaanonsowany słowami: „Na co narze¬ kają Polacy". Lęki i obawy utożsamione więc zostały z narzekaniem. Obok tekstu o polskich lękach/narzekaniach umieszczony został artykuł pt. „Grozi nam atomowy koszmar", w którym - żeby postraszyć i jeszcze bardziej zasmucić czytelników - przedstawiono uznany za prawdopodobny scenariusz zamachu, przy użyciu broni atomowej, jaki mógłby mieć miejsce w centrum Warszawy (ME, TP 2005, s. 4). Należałoby wspomnieć, że lęk nie jest zjawiskiem charakterystycznym jedynie dla społeczeństwa polskiego, jak sugerowałby np. tekst J. Żakowskiego. Do¬ świadczają go także mieszkańcy innych krajów, żyjący w „zimniejącym świecie konkurencji i pieniądza" (Pietkiewicz 2002, s. 4). W Niemczech np., jeszcze przed poszerzeniem Unii w 2004 roku, nie ukrywano obaw przed napływem kon­ kurencyjnych pracowników, m.in. rzemieślników, z Polski (Niemiecka droga... 2002, s. 42; PAP 2005, s. 5). Polskich pracowników boją się też np. Austria 1 Dania (Stasiak 2004), a także Francja - na ten temat wiele mówiono m.in. przy okazji francuskiego referendum dotyczącego akceptacji lub odrzucenia Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej, które odbyło się 29 maja 2005 r. (Bielecki 2005; Vermelin 2005). Według M . Janickiego i W. Władyki, można wręcz mó¬ wić o wspólnocie lęków łączących mieszkańców Europy. Z pewnością jednak wiele osób nie ma poczucia przynależności do takiej wspólnoty, nie wie też o jej istnieniu, zwłaszcza jeśli są przekonywane o wyjątkowości polskich lęków. Autorzy podkreślają, że mimo różnicy skali występowania lęków, ich źródła są takie same lub podobne (Janicki, Władyka 2003, s. 14). W cytowanym artykule czytamy również, że jesteśmy ciągle straszeni różnego rodzaju chorobami, takimi jak SARS czy choroba wściekłych krów (tamże). W prasie znajdujemy też alarmujące ostrzeżenia przed ptasią grypą, ukąszeniami kleszczy, ukłuciami komarów, wieloma chorobami zakaźnymi, epidemiami grypy, zapaleniem opon mózgowych i in. Być może alarmujące informacje na ich temat mają służyć nie tylko profilaktyce, ale też stworzeniu wspólnot ludzi połączonych lękiem przed różnymi chorobami. O fenomenie „wspólnoty strachu" mówił amerykański reżyser Michael Moore. Według niego, istnienie tego zjawiska sprawia, że „cała populacja zapomina o swoich prawdziwych problemach" (Dedourge 2004, s. 07). �102 IWONA KABZIŃSKA Przykładem tworzenia wspólnoty lęków, a zarazem kreowania negatywnego obrazu świata, może być wystawa World Press Photo, na której od lat prezento¬ wane są (i nagradzane) fotografie ukazujące ludzkie cierpienia, dramaty, negatyw¬ ne zjawiska, takie jak wojny, klęski żywiołowe, skrajne ubóstwo itp. W 2004 r. jury nagrodziło fotografie ukazujące ludzkie tragedie w Iraku, Biesłanie, a także - po ataku fali tsunami, 26 grudnia 2004 roku, na wybrzeża południowo-wschod¬ niej Azji. Główną nagrodę zdobył Arko Datta za zdjęcie hinduskiej kobiety, która rozpacza po śmierci bliskich w wyniku uderzenia śmiercionośnej fali. W notatce o wystawie i nagrodzonych fotografiach, zamieszczonej w „Fakcie", słusznie zauważono, że ukazują one wyłącznie przemoc i nieszczęście. „Czyżby nigdzie nikomu nie przydarzyło się nic radosnego?" - pytają anonimowi autorzy tekstu (Nieme świadectwa. 2005, s. 14). O wspólnocie lęków przekonująco pisze Zygmunt Bauman, łącząc to zjawi¬ sko m.in. z procesem odchodzenia od państwa opiekuńczego we współczesnym świecie, rządzonym przez globalny rynek. W tym „nowym świecie" nie chodzi - zdaniem Baumana - o „nasze miejsce w społeczeństwie, godność osobistą, sza¬ cunek dla pracy, poczucie własnej wartości, ludzkie zrozumienie i ludzkie trakto¬ wanie", liczy się przede wszystkim nietykalność osób i ich mienia (Bauman 2005, s. 126). Autor zauważył, że obietnica uwolnienia od różnego rodzaju lęków stała się dziś niezwykle atrakcyjną ofertą. Lęk został skomercjalizowany; jest wyko¬ rzystywany w reklamach (np. magicznych spray'ów usuwających groźne drobno¬ ustroje z dywanów, albo wybielaczy likwidujących niewidzialny brud), sprzyja też produkcji urządzeń, które mają zapewnić człowiekowi bezpieczeństwo (kamery odstraszające obcych, zabezpieczenia samochodów) (Bauman 2005, s. 173-174). Przykładem komercjalizacji lęków, a zarazem traktowania jak towar ludzkie¬ go nieszczęścia i cierpienia, jest - według mnie - oferta jednego z tajlandzkich biur podróży, które organizuje wycieczki „śladami tsunami", jakie spustoszyło wybrzeże Tajlandii w końcu grudnia 2004 roku. W programie jest m.in. złożenie hołdu ofiarom tragedii i oglądanie świątyni zamienionej na prowizoryczną kost¬ nicę (Metropol 2005, s. 01). Według J. Czapińskiego, oglądanie ludzkich tragedii jest „naturalnym odruchem każdego człowieka" [!!!] (tamże). Czy właśnie dla¬ tego niemal nazajutrz po kataklizmie spowodowanym tsunami do miejsc, które zostały nim dotknięte zaczęli napływać turyści, którzy wcześniej zaplanowali wypoczynkowy wyjazd? Jeśli jest tak, jak twierdzi Czapiński, wspomniane biuro podróży wyszło po prostu naprzeciw ludzkim potrzebom. Cytowany badacz podkreślił, że organizacja podróży „śladami tsunami" „nie ma nic wspólnego z moralnością" (tamże). W ten sposób usprawiedliwione (i zaaprobowane) zostały działania, które - jak sądzę - nie przez wszystkich mogą być w ten sam sposób oceniane. Sami pracownicy biura organizującego wspomniane wycieczki podkreś¬ lali, że chodzi im przede wszystkim o zdobycie pieniędzy, które mogłyby pomóc w szybkim ożywieniu gospodarczym terenów dotkniętych katastrofą (tamże). Umiejętnie podsycane przez media lęki wydają się być jednym z najbardziej dotkliwych społecznych kosztów transformacji. Towarzyszy im wzrost zachoro¬ wań na różnego rodzaju choroby, w tym m.in. depresje. Od zakończenia I I wojny �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 0 3 światowej liczba chorych na tę chorobę wzrosła dziesięciokrotnie (Szymborski 2003, s. 112). W Polsce, w ciągu ostatnich czterech lat, o 30% wzrosła liczba pacjentów szpitali psychiatrycznych, a liczba osób cierpiących na choroby obja¬ wiające się obniżeniem nastroju wzrosła o 40% (Kołodziejczyk 2004, s. 3). Naj¬ większy wzrost zachorowań - o 235 procent! - odnotowano jednak w przypadku nerwic i depresji (tamże). Autor wyjaśnia, że choć w wielu środowiskach wizyta u psychiatry czy psychologa pozostaje wstydliwym problemem , coraz więcej osób szuka fachowej pomocy - stąd m.in. wyraźny wzrost wspomnianych tu danych. Jednocześnie prawdą jest, że „coraz więcej ludzi nie daje sobie rady z psychicznymi obciążeniami" (Kołodziejczyk 2004, s. 3). „Psychiatrzy potwier¬ dzają potoczne doświadczenie: żyjemy w bardzo nerwowych czasach" (tamże). Zdaniem Urszuli Gil, z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Nowym Mieście nad Pilicą, „pełno teraz depresji rujnujących zdrowie, schizofrenii, apatii i bezradności życiowej tak porażającej, że w zdrowych przedziałach zu¬ pełnie się ona nie mieści. Kiedyś tego aż w takich rozmiarach nie było" (cyt. za: Pietkiewicz 2002, s. 36). Wysoką cenę płacą ludzie młodzi, od dziecka wychowywani w warunkach bezwzględnej konkurencji. Jak twierdzi psycholog Magdalena Wójcik, „dzieciń¬ stwo bywa szkółką późniejszych depresji" (Kołodziejczyk 2004, s. 4). „Współ¬ czesne wzorce społeczne - pisze M . Kołodziejczyk - nakazują młodym wejść w dorosłość śmiało i pewnie. Od tego momentu życie powinno być nieustającym sukcesem zawodowym, najlepiej okraszonym dużymi pieniędzmi, szczęśliwą rodziną i domem w dobrej dzielnicy. Cel jest więc jasno wytyczony, brak tylko instrukcji jego osiągnięcia" (tamże). Zdaniem Bogusława Harata z warszawskiego Instytutu Psychiatrii i Neurologii, obecnie można mówić o dominacji „uzależnieniowej wizji świata" (wcześniej mówiono m. in. o relacjach społecznych w kategoriach neurotyzacji, potem - o schizofrenizacji i o „depresjogennych stosunkach społecznych"). Uzależnieniowa wizja świata łączy się z odchodzeniem od „postaw ascetyczno-wyrzeczeniowych" i wybieraniem postaw hedonistyczno-konsumpcyjnych, dających - lub ma¬ jących zapewnić - poczucie szczęścia i wolności (cyt. za: Niezgoda 2004, s. 87). Coraz więcej osób poszukuje pomocy u wróżek i tzw. jasnowidzów. Ich proble¬ my bardzo często mają związek z obecnymi przemianami. Wśród poszukujących pomocy są przy tym zarówno osoby, które znalazły się w trudnej sytuacji, jak i ci, którym dobrze się powodzi, chcieliby jednak poprawić swój stan posiada¬ nia lub przynajmniej zachować to, co mają. Jak powiedziała jedna z wróżek: „Biznesmeni proszą o typy na giełdę i informacje o księgowym, czy nie kręci na lewo. Ostatnio jednak klienci dopytują się o grupowe zwolnienia, a bezrobotni proszą o informacje o ewentualnej posadzie" (Winnicka 2002, s. 77). Zdaniem innej kobiety zajmującej się wróżeniem, można mówić o „eskalacji strachu wśród 13 1 3 Najwięcej (77%) osób „stroni od wizyt u psychiatry, bo wstydzą się opinii otoczenia («co inni ludzie o nas pomyślą*)". Jednocześnie taki sam procent deklaruje pozytywny stosunek do chorych psychicznie sąsiadów (Kołodziejczyk 2004, s. 4). �IWONA KABZIŃSKA 104 klientów", jak również o „eskalacji biedy i bezradności" (tamże, s. 78). Jeszcze inna wróżka stwierdziła, że „przełomem był 1994 r. Od tego czasu ludność zaczęła bać się przyszłości. Wcześniej wykazywała niezwykłą, ponadnaturalną wiarę w rzeczywistość. - «A teraz zgubiła się w realu»" (tamże). Nie wiadomo dlaczego akurat rok 1994 został uznany za przełomowy w sposobie widzenia rzeczywistości. Trudno też zgodzić się z twierdzeniem o „niezwykłej wierze w rzeczywistość", jaka miała cechować ludzkość zanim nastąpił ów przełomowy moment dziejów. Prawdziwa jest natomiast z pewnością informacja o wzroście poziomu strachu. O rosnącej popularności różnego typu działań magicznych w dzisiejszych czasach pisze Z. Grębecka. Jest to związane z „biedą, poczuciem bezradności i zagubieniem w problemach codziennej egzystencji" (patrz też cytowany przez nią Bystroń 1980, s. 78-80). Zainteresowaniu magią sprzyja również zmiana modelu życia, a zwłaszcza oczekiwanie, że będzie ono przede wszystkim łatwe i przyjemne . Można dodać, że na kształtowanie konsumpcyjno-hedonistycznego stylu życia bardzo silnie wpływają sugestywne reklamy, jak też np. opisywane w prasie przykłady z życia gwiazd i innych sławnych osób. Grębecka zauważa, że coraz więcej ludzi jest przekonanych, iż należą im się różnego rodzaju dobra, zarówno materialne, jak i np. „powodzenie, sukces, do¬ statek, tak czy inaczej rozumiana samorealizacja. [ . ] pozbawienie ich kogoś jest nieomal naruszeniem praw człowieka. Dostępność i łatwość w zdobywa¬ niu dóbr sprawia, że brak owych dóbr powoduje sprzeciw i jest traktowane jako niezasłużona krzywda. [ . ] " . Zapytałam pewnego specjalistę od reklamy, jaki jest sens reklamowania to¬ warów niedostępnych, z uwagi na cenę, dla znacznej większości społeczeństwa (chodziło mi nie tylko o towary zaliczane do luksusowych, ale też np. o różne rodzaje kosmetyków lub artykułów spożywczych, których kupno przekracza możliwości wielu osób). W odpowiedzi usłyszałam, że ważna jest nie tylko sprze¬ daż reklamowanych towarów, ale też wywoływanie frustracji u tych, którzy nie mogą sobie na nie pozwolić. Stąd - jak sądzę - widoczna w niektórych rekla¬ mach determinacja osób, które rozbijają szybę wystawową w zamkniętym skle¬ pie, by natychmiast napić się ulubionego napoju, zdobyć gumę do żucia, loda lub smakowity wafelek. Stąd - przypadki zabójstw spowodowane zazdrością o to, że komuś się lepiej powodzi. Frustracja rodzi się bowiem nie tylko z po¬ wodu braku dostępu do określonych towarów. Pojawia się też, gdy marzenia zderzają się z rzeczywistością, gdy nie można osiągnąć poziomu życia i modelu lansowanego przez media i reklamy, kreujące postawy współzawodnictwa pole¬ gającego na nabywaniu określonych dóbr, tak by wzbudzić zazdrość innych osób, wyróżnić się, zająć wysokie miejsce w różnego typu rankingach, budować swój prestiż mając jak najwięcej i móc sobie pozwolić na częste zmiany. Nieważne, że udział w tych „zawodach" powoduje wzrost stresów, nerwic, lęków, depresji 14 1 5 1 4 1 5 Z. Grębecka, op. cit., s. 246. Z. Grębecka, op. cit., s. 246. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 0 5 i rozmaitych chorób psychicznych. Można temu zaradzić! Istnieje mnóstwo leków, produkowanych zarówno przez przemysł farmaceutyczny, jak i oferowanych przez tzw. medycynę naturalną. Jesienią 2004 r., w jednym z warszawskich sklepów znalazłam ulotkę zachę¬ cającą do zakupu olejków eterycznych używanych w aromaterapii. Oferta obej¬ mowała czterdzieści olejków mających wspomagać leczenie w różnego rodzaju schorzeniach. Nie jest - jak sądzę - przypadkiem, że przy dwudziestu spośród nich widniała informacja o korzystnym działaniu terapeutycznym w tak częstych w naszych czasach stanach lękowych i depresji. Lęki i depresje były przy tym wymienione na pierwszym miejscu wśród chorób, do których zwalczania ma się przyczynić aromaterapia i odpowiednio dobrany olejek. Sądzę, że mamy tu kolejny przykład komercjalizacji społecznych bolączek. Któż bowiem nie chciałby uwolnić się od trapiących go dolegliwości za pomocą kilku kropli pach¬ nącego olejku? Niedawno w Warszawie, na słupach elektrycznych i przystankach autobuso¬ wych, zauważyłam reklamy szczepionki, która ma zlikwidować stres. Jest to ko¬ lejny przykład „handlu marzeniami" i „komercjalizacji lęków". Różnego typu lęki nie są tylko problemem pojedynczych osób i ich rodzin. Mają one także istotny wymiar społeczny. Niepewność jutra i negatywna wizja przyszłości są często jednym z podstawowych czynników wpływających na de¬ cyzję o rezygnacji z posiadania potomstwa. Zdaniem J. Żakowskiego, „zerwa­ nie naturalnego następstwa pokoleń jest może najwyższą ceną, jaką płacimy za transformację i model cywilizacyjny Zachodu" (Żakowski 2004, s. 3; podkr. I.K.). Przyczyną, dla której wiele kobiet świadomie rezygnuje z urodzenia dziec¬ ka jest bardzo trudna sytuacja na rynku pracy, ubożenie społeczeństwa, wzrost kosztów utrzymania i wykształcenia dzieci, brak osłony socjalnej i ochrony osób wychowujących dzieci (tamże). Z badań przeprowadzonych przez SMG/KRC na zlecenie Fundacji Rodzić po Ludzku wynika, że „co trzecia (33 proc.) Polka obawia się wydatków związanych z ciążą, porodem i utrzymaniem dziecka" (PAP 2005, s. 2). Kobiety nie decydują się na dziecko z lęku przed utratą pracy, albo też dlatego, że tej pracy nie mają. Ważnym czynnikiem jest również trudna sytuacja mieszkaniowa (PAP 2005b, s. 2). Jednocześnie upowszechnia się nowy model zachowań, w którym „posiadanie i wychowywanie dzieci przestało być oczywistym celem dobrego ludzkiego życia, bo żadne oczywiste cele - poza własnym spełnieniem - na ogół już nie istnieją" (Żakowski 2004, s. 4). Obniżający się z roku na rok przyrost naturalny uznany został za „bezdzietną katastrofę" (PAP/MS 2004, s. 1). Grozi ona brakiem rodzimych rąk do pracy i powoduje konieczność uzupełnienia ich przez imigrantów (Żakowski 2004, s. 3) . Autor twierdzi, że „w potocznej opinii Polaków głównym źródłem problemu 16 1 6 Według danych ONZ, „dla zatrzymania procesu starzenia się populacji do Europy musia¬ łoby napłynąć średnio 27 milionów imigrantów rocznie. Populacja Europy w 2050 r. wynosiłaby wówczas 2,3 mld, z czego 1,7 mld stanowiliby imigranci, którzy przybyli po 1995 r., i ich potom­ kowie" (Żakowski 2004, s. 3). �106 IWONA KABZIŃSKA [malejącej dzietności] jest szok transformacji. Bo dzieci zaczęło brakować, gdy skończył się socjalizm. Pojawiło się bezrobocie [...] dzień pracy zaczął się wy­ dłużać, spora część społeczeństwa biedniała, zabezpieczenia społeczne znikały, koszty edukacji rosły, słabła ochrona pracowników, także wychowujących dzieci. Krótko mówiąc, zapanowała niepewność, którą większość z nas kojarzy z trans­ formacją" (tamże). Żakowski podkreśla, że wspomniany tu problem ma inne, nie mniej ważne, przyczyny. Powołuje się on na teorię „drugiego przejścia demogra­ ficznego", stworzoną przez Dirka van der Kaa, zgodnie z którą, „ludzie są coraz bardziej skoncentrowani na sobie, na samorealizacji, samoafirmacji - na swojej karierze, rozwoju, konsumpcji, przyjemnościach - a coraz mniej na obowiązkach dawniej uważanych za oczywistą powinność. [ . ] żadne oczywiste cele - poza własnym spełnieniem - na ogół już nie istnieją. [...] Człowiek nowoczesny speł­ niał się przede wszystkim w dzieciach. Człowiek ponowoczesny sprawdza się i realizuje sam" (Żakowski 2004, s. 4). Żakowski zwraca uwagę, że „teoria «drugiego przejścia demograficznego^ kładzie nacisk na głębokie procesy kulturowe" (tamże). Można jednak zapytać, czy nie jest przypadkiem tak, że owa samorealizacja, koncentracja na sobie i samoafirmacja są często wymuszone przez warunki ekonomiczne, szok trans¬ formacji i brak nadziei na poprawę? Nie jest przecież prawdą, że młodzi ludzie generalnie nie chcą mieć dzieci. Z tego, co wiem, rodzina ciągle stanowi dla nich jedną z największych wartości. Być może wiele osób rezygnuje z posiadania dzieci nie dlatego, że ich marzeniem jest samorealizacja zawodowa, swoboda, brak obowiązków, lecz bolesna konieczność „utrzymywania się na powierzchni", niepewność jutra, lęk przed przyszłością, brak polityki prorodzinnej i życie w warunkach, które nie zachęcają do założenia rodziny. Pomysł, by płacić matkom tzw. becikowe za każde urodzone dziecko - zgło¬ szony na początku 2005 roku przez Ligę Polskich Rodzin - na pewno nie roz¬ wiązałby problemu, konieczne są bowiem głębokie zmiany systemowe, np. takie, jakie przeprowadzone zostały w Finlandii i innych państwach skandynawskich, a także w krajach Beneluksu (szerzej patrz: Saxonberg 2004; Szelewa 2004; por. Żakowski 2004, s. 5-6;). Sprawa „becikowego" wywołała burzliwą dyskusję. Cezary Miżejewski, wice¬ minister polityki społecznej, stwierdził np., że „nie zwiększy [ono] liczby uro¬ dzeń, a może doprowadzić do patologii: rodzenia dzieci dla pieniędzy" (PAP 2005, s. 2). Jeden z czytelników „Metropolu" napisał: „Zamiast dawać nam tzw. becikowe za urodzenie dziecka, niech lepiej nam ta banda darmozjadów poprawi sytuację socjalną. Co mi z tych 5 tys. zł? Nawet jak kupiłbym za nie wyprawkę dla dziecka, to i tak nie będzie mnie stać na jego utrzymanie" (Strona czytelni¬ ków... 31.01.2005, s. 08). Do wypłat za urodzenie dziecka negatywnie odniósł się też inny czytelnik, który przewidywał „powołanie resortu «becikowego», lokalnych struktur i urzędów «becikowych», na których utrzymanie zostaną 17 1 7 Początkowo każda matka miała otrzymać 5000 zł., kolejne propozycje mówiły o 2500, a potem o 1500 zł. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 0 7 ściągnięte kolejne pieniądze w postaci podatków od osób prywatnych i przedsię¬ biorstw" (Strona czytelników... 24.01.2005, s. 08). Inna czytelniczka skrytyko¬ wała wypowiedź kobiety, która postulowała, by zamiast wypłacania „becikowego" przedłużyć urlop macierzyński, i spytała: „A co z kobietami, które nie pracują na etacie, ale np. na umowę zlecenie, prowadzą dom albo własną działalność gospodarczą? One nie mają urlopu macierzyńskiego: czy zatem nie należy im się żadne wsparcie?" (Strona czytelników. 31. 01. 2005, s. 08). Pozytywnie o „becikowym" wypowiadały się również osoby, z którymi rozmawiała dzienni¬ karka „Faktu" (Bartosek-Środa 2005). Moim zdaniem, dyskusja na temat wypłacania „becikowego", z którego w końcu nic nie wyszło, była typowym „tematem zastępczym", jak też chwytem przedwyborczym. Ujawniła jednak część społecznych nastrojów, lęków i frustra¬ cji, jak też różnic postaw - od koncentracji na własnych interesach i przedsta¬ wianiu zjawisk patologicznych w taki sposób, jakby były one normą po potrzeby głębokich reform społecznych. Jedną z istotnych przyczyn, dla których wiele kobiet nie decyduje się na urodzenie dziecka jest - tak charakterystyczny dla obecnych czasów - brak poczucia bezpieczeństwa, niepewność jutra. Wielu polityków dostrzega nega¬ tywne skutki takich odczuć i przekonań, podkreślając jak ważne jest „bezpie¬ czeństwo w transformacji". Mówił o tym np. premier Dolnej Saksonii, Sigmar Gabriel, nie wskazując jednak sposobów, które umożliwiłyby osiągnięcie tego stanu. Podkreślił on też, że trzeba odróżnić „bezpieczeństwo w transformacji" od „bezpieczeństwa przed transformacją" i dodał, że mówienie o „bezpieczeństwie przed transformacją" byłoby kłamstwem (Niemiecka droga. 2002, s. 42). A „bezpieczeństwo w transformacji"? Czy istotnie można je zapewnić? Doświadczany przez wiele osób brak bezpieczeństwa w transformacji jest, niestety, faktem, podobnie jak rosnące bezrobocie, nasilona migracja o charakterze zarobkowym, ubożenie dużej części społeczeństwa, spadek zaufania do wielu instytucji, wzrost przestępczości, pogłębiające się frustracje i lęki (nie można jednak mówić wyłącznie o polskich lękach). „ŻYCIE OBOK PAŃSTWA, A NAWET WBREW N I E M U " Bardzo mocno rysują się dziś w naszym społeczeństwie podziały na sferę publiczną i prywatną. Wskazują na to m.in. autorzy raportu „Diagnoza społeczna 2003". Ich zdaniem, „Polacy żyją obok swojego państwa, a nawet wbrew niemu. Postawili na siebie: «na edukację, nowoczesne technologie komunikacyjne i zdro¬ wie, coraz więcej inwestują w te dziedziny. Gonią cywilizacyjnie na własną rękę zamożne społeczeństwa zachodnie». To, co im się naprawdę coraz mniej po¬ doba, to sytuacja kraju oraz jego perspektywy. Ciągle rośnie odsetek osób prze¬ świadczonych, że zmiany po 1989 r. negatywnie wpłynęły na ich życie (68 proc.), tylko 6 proc. Polaków ocenia reformy jako udane" (Wilk 2003, s. 7). „Jesteśmy przekonani, że pomyślny bieg spraw zawdzięczamy głównie sobie (76,5 proc.), �108 IWONA KABZIŃSKA a jeśli coś idzie kiepsko, to jest to wina losu (50 proc.) i władz (39 proc.)" (tamże). Moim zdaniem, twierdzenie, iż „Polacy żyją obok swego państwa, a nawet wbrew niemu" jest próbą kreowania kolejnego elementu stereotypowego wize¬ runku społeczeństwa. Czy można bowiem mówić - generalnie - o życiu obok państwa, jeśli część obywateli (i to, jak sądzę, niemała) śledzi uważnie i ocenia występujące tu zjawiska, a także zadaje sobie pytania o przyszłość kraju, w którym mieszka? To, że wiele osób „bierze sprawy w swoje ręce" niekoniecznie musi świadczyć o „życiu obok państwa", czy „wbrew niemu". Może to być po prostu efekt zmian, umożliwiających dokonywanie różnych wyborów, a zarazem skutek coraz słabiej działającego państwa opiekuńczego i jego instytucji. „Obok państwa" z pewnością nie żyje ta część społeczeństwa, która oczekuje od niego opieki socjalnej (i z tej opieki korzysta). Liczy też na pomocy w roz¬ wiązaniu problemów, zwłaszcza takich jak bezrobocie, ubóstwo, brak mieszkań, opieka zdrowotna, rosnące koszty edukacji i in. Można też spotkać się z przeko¬ naniem, że państwo jest winne różnego typu bolączkom, z którymi boryka się polskie społeczeństwo (patrz np. Bendyk 2005, s. 42; Podgórska i in. 2002, s. 30). Taką opinię usłyszałam również jesienią 2004 na bazarku, na którym robiłam zakupy. Pani sprzedająca owoce - w rozmowie z inną kobietą - stwierdziła z przekonaniem, że gdyby polskie władze chciały zlikwidować bezrobocie, zro¬ biłyby to bez trudu. Skrytykowała jednocześnie zatrudnianie cudzoziemców, jak również przymusową migrację tysięcy Polaków „za chlebem". W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, rośnie przepaść między spo¬ łecznymi oczekiwaniami i naciskami na państwo, a jego możliwościami, a może też chęciami (por. uwagi Z. Baumana o odchodzeniu od państwa opiekuńczego; Bauman 2005). Coraz bardziej ograniczane są też możliwości działania „państw narodowych w warunkach ostrej konkurencji globalizacyjnej i gospodarki ryn¬ kowej. [...] Nie oznacza to, że rosnące potrzeby nie mogą być zaspokajane [ . . . ] . Może to [jednak] osiągnąć państwo dostatecznie uczciwe i współdziałające z silnym społeczeństwem obywatelskim przez samorządy, różne korporacje, związki i stowarzyszenia. Do takiego państwa droga Polski jeszcze daleka [ . . . ] " (Wielowieyski 2004, s. 107). Opinię o odpowiedzialności państwa za tak poważny problem, jakim jest bez¬ robocie podzielają też niektórzy dziennikarze (Bolibrzuch 2002) i eksperci. Zdaniem Krzysztofa Dzierżawskiego, z Centrum im. Adama Smitha, „nie ma żadnego logicznego uzasadnienia dla istnienia bezrobocia. Mówienie o czynni¬ kach obiektywnych, np. takich jak wyż demograficzny, jest najzwyczajniejszą w świecie bzdurą. [ . ] Ludzie nie mają pracy, bo skrępowana głupimi przepisami gospodarka nie może normalnie funkcjonować, a nie dlatego, że w ich roczniku 18 1 8 Autorka zwraca uwagę na brak koncepcji w zwalczaniu bezrobocia i nieskuteczne przej¬ mowanie zachodnich wzorów bez uwzględniania różnic w charakterze gospodarki lub np. stop¬ nia zaawansowania restrukturyzacji (patrz też: Polski bezrobotny... 2002). Antoni Rajkiewicz pisze natomiast o braku zainteresowania rodzimymi propozycjami (np. programem opracowa¬ nym przez prof. Mieczysława Kabaja), które mogłyby zahamować „marnotrawstwo pracy i dezaktywizację w Polsce" (Rajkiewicz 2004, s. 189; por. Reanimacja tygrysa 2005). �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 109 urodziło się więcej osób niż w poprzednich" (Państwo tworzy... 2002, s. 19; por. Reanimacja tygrysa 2005). Autor twierdzi, że w „gospodarce typu zachodniego, rynkowego, wystarczającym warunkiem do powstania miejsc pracy jest istnienie rąk do pracy. Jeśli ten warunek jest spełniony, a mimo to trzy miliony osób nie mogą znaleźć zatrudnienia, to oznaka patologii, a nie normalności" (tamże). Moim zdaniem, K. Dzierżawski idealizuje „gospodarkę typu zachodniego". Wiadomo bowiem, że także w wielu krajach zachodnich wzrasta bezrobocie, stąd m.in. wspomniane obawy przed napływem konkurencyjnej siły roboczej z państw „nowej Unii" i spoza niej. Jak podaje Leszek Gilejko, „pod koniec ubiegłej de¬ kady bezrobocie w krajach zaliczanych do grupy o niskiej i najniższej stopie zatrudnienia wynosiło: w Hiszpanii 15,9%, we Włoszech i we Francji po 11,8%, w Finlandii 10,3% (Gilejko 2004, s. 162). W krajach Europy Zachodniej bezro­ bocie należy do najważniejszych problemów. Jego efektem jest m.in. powstanie „nowej podklasy społecznej" i związane z tym zjawisko wykluczenia oraz izolacji osób nie mających pracy. Podobny procesy występuje w Polsce, gdzie „pojawia się szeroka rzesza ludzi trwale marginalizowanych i zdeprywowanych, znajdują¬ cych się coraz bardziej poza głównym nurtem życia społecznego. [...] Mamy [przy tym] do czynienia ze zjawiskiem marginalizacji całych rejonów kraju" (Błaszczyk 2004, s. 181). Innego zdania na temat bezrobocia w krajach unijnych jest Antoni Rajkiewicz. Twierdzi on, że można mówić o wzroście liczby pracują¬ cych w tych krajach osób. Według niego, „od 1995 r. do 2002 przyrost zatrudnie¬ nia wyniósł 13,6 mln osób, [...] zaś stopa bezrobocia spadła z 10,7% do 7,6%. [ . ] wszystkie kraje UE korzystały [przy tym] z imigracji zarobkowej (w tym również i z Polski)" (Rajkiewicz 2004, s. 187). Trudno powiedzieć, co jest przy¬ czyną rozbieżności stanowisk. Być może cytowani tu autorzy korzystali z róż¬ nych źródeł, zawierających tak odmienne informacje. Prasa donosi o pogarszającej się sytuacji na rynku pracy w USA. Wprawdzie oficjalnie nie występuje tam bezrobocie, pogłębia się jednak zjawisko polegające na likwidacji wielu sektorów gospodarki, którego następstwem jest przymus podejmowania jakiejkolwiek pracy przez osoby zatrudnione dotychczas w tych sektorach (najczęściej znacznie gorzej płatnej) i „degradacja społeczna całych grup, które jeszcze do niedawna z dumą mieniły się klasą średnią" (Bendyk 2005, s. 41; autor powołuje się m.in. na prace Barbary Ehrenreich, Nickel and Dimed oraz Dale'a Maharidge'a, Homeland. Wspomina też, że podobne zjawisko ma miejsce we Francji; Piszą o tym Luc Boltanski i Eve Chiapello w pracy Le nouvel esprit du capitalisme). Wróćmy jednak na rodzimy grunt. Do głosów obarczających rządzących winą za polskie bezrobocie przyłączył się biskup tarnowski Wiktor Skworc. Jego zda¬ niem, „po 1989 r. żaden gabinet nie zajął się tym problemem" (Drwal 2003, s. 5). Biskup Skworc - podobnie jak K. Dzierżawski - zauważył również, że „mimo wielu lat, jakie minęły od czasu zmiany systemu politycznego w Polsce, nie roz¬ winęła się klasa ludzi średnio zarabiających. [ . ] sytuacja ekonomiczna nie sprzyja działalności gospodarczej. Zbyt wysokie podatki zniechęcają pracodaw¬ ców do tworzenia nowych miejsc pracy" (tamże). Zdaniem bp. Skworca, „trzeba �110 IWONA KABZIŃSKA apelować do rządu i parlamentu, by podjęli gruntowną reformę państwa, gdyż dryfuje ono ku katastrofie" (tamże). Dane GUS nie pozostawiają wątpliwości. Bezrobocie systematycznie rośnie. W końcu 1990 r. wynosiło ono 6,5%, w 1993 - 16,4%, w 2000 - 15,1%, w 2001 - 17,4% (Bezrobocie 2002, s. 8). Według Narodowego Spisu Powszechnego, bez pracy oficjalnie pozostawało 3,5-3,6 miliona Polaków (Gilejko 2004, s. 152; Janicki, Wilk 2003, s. 20). Jak podaje PAP, w grudniu 2004 r. stopa bezrobocia wzrosła do 19,0% z 18,7% w listopadzie tegoż roku. Liczba bezrobotnych wy¬ niosła 2990 tys. i w stosunku do listopada 2004 wzrosła o 57,1 tys. osób (PAP 2005d, s. 06). Według Edwina Bendyka, bez pracy pozostaje [...] 19,4% zawo¬ dowo czynnych Polaków; „ponad milion z nich nie pracuje już ponad 24 miesią¬ ce" (Bendyk 2005, s. 40). Należy zwrócić uwagę na wzrost bezrobocia w dużych miastach, również w stolicy, która jeszcze do niedawna wydawała się być miejs¬ cem, gdzie stosunkowo łatwo znaleźć pracę. W 2002 r. na jedną ofertę pracy chętnych było tu 250 osób. W skali kraju wskaźnik ten wynosił 357 bezrobot¬ nych. Najgorzej było w woj. świętokrzyskim, gdzie o jedno miejsce pracy ubie¬ gało się 1400 osób (Metropol 2002, s. 8). Rośnie też zjawisko bezrobocia wśród osób z wyższym wykształceniem i osób młodych, do 24 roku życia. E. Bendyk podkreśla, że „choć bezrobotnych jest ok. 20 proc. Polaków w wieku produkcyj¬ nym, to pracuje tylko 52 proc. (najniższy wskaźnik w UE). Brakujące 28 proc. to w dużej mierze pracownicy «dezaktywowani» m.in. za pomocą wcześniejszych emerytur i rent. Na dodatek liczba bezrobotnych może się znacznie zwiększyć wskutek spadku zatrudnienia w rolnictwie. Rolnicy są najmniej produktywną grupą w Polsce. Stanowią oni 19 proc. zawodowo czynnych, ale wytwarzają tylko 3 proc. PKB" (Bendyk 2005, s. 40). Bezrobocie nie może być postrzegane jedynie jako ujęte w liczby zjawisko społeczne, będące wynikiem określonych procesów rynkowych i jedną z cech gospodarki kapitalistycznej oraz obecnej transformacji. Za wskaźnikami, cyframi, wykresami itp. kryją się bowiem ludzie, ich dramaty, lęki, rodzinne i osobiste tragedie, a wreszcie - patologie. Na konieczność dostrzegania tragedii ludzi dotkniętych bezrobociem i ich najbliższych zwracają m.in. uwagę autorzy tek¬ stów opublikowanych w 11 numerze czasopisma pt. „Znaki nowych czasów" (z 2004 roku). Dramaty niewielkiej części bezrobotnych ukazują także pamięt¬ niki, jakie napłynęły na konkurs ogłoszony przez Szkołę Główną Handlową w 2000 roku. Pomysłodawcą był dr Andrzej Budzyński. Postanowił on powtórzyć konkurs na pamiętniki bezrobotnych, przeprowadzony w 1933 roku przez Insty¬ tut Gospodarstwa Społecznego AGH. Na zorganizowany przez niego konkurs wpłynęło 1700 wypowiedzi. Najwięcej (174) z woj. dolnośląskiego, nieco mniej z woj. wielkopolskiego i mazowieckiego. Wśród uczestników zdecydowanie przeważały kobiety (1192). Większość osób pochodziła z miast, ze wsi nadesłano 377 prac (Dominik 2003, s. 88). Pamiętniki bezrobotnych są analizowane przez naukowców (psychologów, socjologów, historyków i ekonomistów). Interesuje ich m.in. wpływ bezrobocia na życie rodzin i poszczególnych osób. Jak stwierdził A. Budzyński, „Już przy �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 111 pierwszej lekturze rzuca się w oczy fakt, że system pomocy dla osób bezrobotnych funkcjonuje w Polsce niedostatecznie. [ . ] Widać też wyraźnie, że tam, gdzie jest bezrobocie pojawiają się firmy żerujące na ludzkiej bezradności i naiwności" (cyt. za: Dominik 2003, s. 88). A. Budzyński stwierdził, że „pisanie pamiętnika pomo¬ gło niektórym ludziom ogarnąć ich rozklekotane życie i przyniosło ulgę" (tamże). Opublikowane przed wojną pamiętniki bezrobotnych „stały się wstrząsem dla opinii publicznej" (Dominik 2003, s. 88). Czy podobna byłaby reakcja polskiego społeczeństwa na publikację tekstów, jakie napłynęły na konkurs przeprowadzo¬ ny w I I I Rzeczypospolitej? Jeśli wierzyć sondażom, z których wynika, że młode pokolenie Polaków znacznie rzadziej współczuje innym ludziom, niż pokolenie średnie i starsze; jest zdecydowanie mniej altruistyczne i empatyczne (Wnuczka Polka. 2003, s. 68) nie należy oczekiwać wstrząsu, ani też nadmiernego współ¬ czucia, czy zainteresowania sytuacją osób pozostających bez pracy, bardzo często nie z własnej winy. Sondaże mówią jednak tylko o pewnych tendencjach, nie oddając złożonej materii rzeczywistości, pozostawiając zarazem miejsce na inne wybory, zaskoczenie i „przypadek". Uczestnicy konkursu stanowią niewielki odsetek bezrobotnych. Na podstawie ich wypowiedzi nie można więc wnioskować o całości zjawiska, które dotyka ponad 3 miliony osób. Życie większości z nich od dawna pozostaje „rozklekota¬ ne". Tak naprawdę tylko bezrobotni i ich najbliżsi wiedzą, jaką cenę płacą ci, którzy chcą pracować, a nie mogą znaleźć pracy, kiedy poszukiwania się prze¬ dłużają, gdy opadają ręce i gaśnie nadzieja, pojawia się obezwładniający lęk, utrata sensu życia, świadomość przegranej. Jeden z uczestników konkursu na pamiętniki bezrobotnych, Stefan Litwinowicz z Gdańska, napisał: „Psychicznie człowiek czuje się źle. Zewsząd wieje pustką, nudą i beznadzieją. Przychodzą różne złe myśli do głowy - nieraz szalone i niebezpieczne. Człowiek stara się je w sobie stłumić i na siłę odbudować wiarę w jakąkolwiek przyszłość" (Dominik 2003, s. 89). Inna uczestniczka, Elżbieta Tomala z Częstochowy, stwierdziła: „Czuję się nikim. Sponiewieraną, niepotrzeb¬ ną nikomu osobą, która nie wie, po co żyje, bo nie ma żadnego celu w życiu. Dzień mija za dniem i nic się nie dzieje" (tamże). I jeszcze kilka wypowiedzi ukazujących cenę, jaką płacą bezrobotni: „Zauważyłem u siebie oznaki zobojęt¬ nienia. Obojętne jest mi, czy jestem ogolony, czy nie. Czy mam czystą koszulę, spodnie. Nie wychodzę z domu. Leżę całymi godzinami i myślę o tym, co było i będzie, Nie zależy mi nawet na życiu"; „Jestem bezrobotnym magistrem administracji i nie potrafię wytłumaczyć dzieciom, dlaczego warto się uczyć"; „Jak jesteś bez pracy, to śni ci się czerń. Nie kawa, ciastko, kobieta, tylko czerń. Budzisz się o 5 nad ranem na czarno. Teraz mam pracę i dalej budzę się na czarno, bo już znam ten pierdolony stan. Wiem, jak to boli" (tamże, s. 90). Ludzie, którzy nie mają pracy i którzy muszą korzystać z pomocy innych często czują się zbędni, bezwartościowi, bezużyteczni, odrzuceni przez społe¬ czeństwo. Wstydzą się konieczności wyciągania ręki po pomoc (por. Bauman 2005, s. 153; Pietkiewicz 2002, s. 36; Weinerova 1994). Cytowane tu wypowiedzi dają jedynie ogólne pojęcie o gorzkim smaku bezrobocia, sytuacji ludzi, którzy �112 IWONA KABZIŃSKA chcą pracować, mają kwalifikacje, a z różnych powodów nie mogą znaleźć pracy, nie tylko takiej, która pozwoliłaby im na zaspokojenie podstawowych potrzeb, utrzymanie rodziny, ale - jakiejkolwiek. Prawdziwy dramat bezrobotnych jest jednak trudny do opisania. Tak naprawdę znają go tylko oni. Zygmunt Bauman pisze o gwałtownie rosnącej grupie „ludzi-odpadów", „ludzi wykluczonych", o zbędnych nadwyżkach, z którymi nie wiadomo, co zrobić (Bauman 2005, s. 154-155, 167). Można się tylko domyślać, jak się czują i co przeżywają ludzie traktowani na równi z odpadami przemysłowymi, śmieciami. Miałam okazję poznać kilkanaście osób, które długo szukały pracy lub ciągle jej szukają. Nie potrafię opisać ich przeżyć, doświadczeń, lęków o przyszłość. Młoda dziewczyna, która po ukończeniu wyższych studiów w Warszawie przez rok szukała w miarę stałego zajęcia, powiedziała mi: „Nie wiem, jak przeżyję to ż y c i e . " W końcu znalazła „stałą", choć niskopłatną, pracę. Już kilka razy prze¬ dłużono jej umowę, wciąż jednak żyje w niepewności, co będzie dalej, tym bar¬ dziej, że „firma", w której pracuje ma poważne kłopoty finansowe. Podobnie jak tysiące innych młodych ludzi nie zakłada rodziny, nie chce bowiem znaleźć się w sytuacji, w której nie będzie miała środków do życia i jej najbliżsi odczują to boleśnie. Nie liczy na dobrze sytuowanego męża, który zapewniłby rodzinie stabilizację finansową. Brak pracy rodzi uczucie zazdrości wobec tych, którzy pracę mają, dostają za nią wynagrodzenie, nawet jeśli nie wystarcza ono na pokrycie podstawowych potrzeb i trzeba pożyczać pieniądze. Ważne jest jednak posiadanie w miarę stałego źródła dochodu, także wówczas, gdy jest on minimalny. Z cytowanych wypowiedzi bezrobotnych, nadesłanych na konkurs ogłoszony przez AGH, wynika, że praca nadaje sens życiu, pozwala lepiej myśleć o sobie, dowartościowuje człowieka. Praca staje się wartością samą w sobie, szczególnie pożądanym i poszukiwanym dobrem, nawet jeśli jest słabo płatna, dorywcza, nawet jeśli panujące w niej stosunki są źródłem nerwic, lęków i powodów do niezadowolenia. W najwyższej cenie jest praca stała, dziś jednak jest to coraz rzadziej spotykana forma zatrudnienia (patrz: Gilejko 2004, s. 154-155) i tak naprawdę nie daje żadnej pewności. Zmiany na rynku pracy, a także zmiany stosunku do samej pracy, zwracają uwagę badaczy (szerzej patrz: Morawski 2003). L. Gilejko pisze, że praca stała się dziś „dobrem poszukiwanym i trudno dostępnym" (Gilejko 2004, s. 152). Zwraca on również uwagę na „dylemat narodowy", jakim jest „konkurowanie ze sobą dwóch celów i wartości zarazem, a mianowicie rodziny, szczęścia rodzin¬ nego, i pracy [ . ] kariery zawodowej" (tamże, s. 159). Izabela Książkiewicz twierdzi, że przez długi czas pracę uważano za „hań¬ biącą", człowiek był na nią skazany „z racji swojego niskiego stanu urodzenia i wynikającego z tego poddaństwa" (Książkiewicz 2004, s. 183). Obecnie nato¬ miast praca „stała się wartością - a społeczne doświadczenie bezrobocia wpłynęło na postrzeganie pracy jako czegoś, o co warto «zabiegać»" (tamże, s. 185). Nie oznacza to jednak, zdaniem autorki, że dla wielu osób praca przestała być „prze¬ kleństwem". Postrzegają j ą bowiem jako przymus ekonomiczny, konieczny trud, �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 113 nie dający najczęściej finansowej satysfakcji (tamże). Są, oczywiście, osoby, dla których praca jest przyjemnością (Rajkiewicz 2004, s. 188-189) należą one jed­ nak do stosunkowo wąskiej, uprzywilejowanej grupy. Zdaniem księdza Marka Stępniaka, niezbędna jest „refleksja nad pracą we współczesnej polskiej rzeczywistości. Nie ma chyba dziś dziedziny bardziej po¬ trzebującej odnowy i tak błędnie postrzeganej jak praca ludzka. [ . ] praca stała się sferą życia, w której nie obowiązują sprawiedliwość, ład, normy moralne" (Stępniak 2004, s. 15). Autor - powołując się na encyklikę Jana Pawła I I Laborem exercens z 1981 roku - przypomina, że „chociaż praca jest tak wielkim dobrem, to jednak najważniejszy jest człowiek. Ma on swoje prawa: prawo do szacunku dla swojej pracy, do sprawiedliwej zapłaty, do odpoczynku" (tamże). Tymczasem „pra¬ wa pracowników są [często] lekceważone i przemilczane. Wolność gospodarcza i chęć zysku zaczynają się przemieniać w «dziki kapitalizm», gdzie pracownik jest traktowany na równi z maszyną, zmuszany do pracy ponad siły, kosztem odpo¬ czynku, czasu dla rodziny, także kosztem wypełniania w niedziele swoich powin¬ ności religijnych. Sytuacja jest tym bardziej trudna, że wysoki poziom bezrobocia sprawia, iż na jedno miejsce pracy czeka wielu chętnych" (tamże). Bezrobotni mogą przede wszystkim liczyć na pomoc najbliższych, przy czym bardzo często jedynym źródłem utrzymania dla osób nie mających dochodów staje się emerytura lub renta któregoś z członków rodziny. Stosunkowo niewielki procent korzysta z pomocy społecznej, instytucji charytatywnych, część stara się 0 prace dorywcze. Według CBOS, 81% bezrobotnych pozostaje na utrzymaniu członków rodziny, 44% utrzymuje się z prac dorywczych, 20% - z oszczędności, 15% - z zasiłku dla bezrobotnych, 12% - z pomocy opieki społecznej, instytucji charytatywnych, Kościoła, 8% - z drobnego handlu, 6% - z wyprzedaży po¬ siadanych przedmiotów, 3% - z pieniędzy zdobytych niezupełnie uczciwie, 1% - z prac stałych (Grzeszak, Dziadul 2002, s. 59). Zdaniem Katarzyny Korzeniewskiej, często dziś spotykana „sytuacja, w której dorosłe dzieci oczekują pomocy od rodziców, a ci ostatni pomagają, może być [ . ] interpretowana jako pochodna transformacji" (Korzeniewska 2002, s. 151). Autorka podaje przykłady pomocy rodzinnej udzielanej bezrobotnym i ubogim (tamże, s. 146-147). Zwraca również uwagę na zmianę roli starszego pokolenia 1 jego miejsca w wielu rodzinach „w stosunku do tradycyjnych funkcji [ . ] . Zmiana widoczna jest przede wszystkim w odniesieniu do relacji dorosłe dzieci - starzy rodzice (czyli dziadkowie), jak je pamiętają respondenci z własnego dzieciństwa. Dziadkowie respondentów zależni byli w starości od pomocy i opieki swoich dorosłych dzieci, którym czasem nie mogli nawet zapewnić tradycyjnego «posagu»" [ . ] (tamże, s. 147). Autorka powołuje się na badania Zdzisława Wierzbickiego i Justyny Laskowskiej-Otwinowskiej, które potwierdziły, że „w tra¬ dycyjnej społeczności wiejskiej rodzice albo prawnie zapewniali sobie na starość pewien zasób środków materialnych i usług ze strony młodych, przekazując im 19 1 9 Czy osoby, które czerpią dochody ze stałych prac mogą być zaliczone do grupy bez¬ robotnych? �IWONA KABZIŃSKA 114 gospodarstwo, albo mieszkając wspólnie z młodymi gospodarzami, polegali na opiece i zabezpieczeniu podstawowych potrzeb z ich strony. [ . ] to raczej starsi oczekiwali pomocy od przedstawicieli średniego pokolenia (jeżeli nawet nie od swoich potomków, to od innych aktywnych ekonomicznie członków wspólnoty wiejskiej) niż odwrotnie.[.] Zmiana w stosunku do modelu tradycyjnej współza¬ leżności pokoleniowej jest więc diametralna" (tamże, s. 148). Część osób szuka zatrudnienia na rynku krajowym, część jednak wyjeżdża „za chlebem". Dziennikarze „Faktu" ogłosili alarm twierdząc, że „za chlebem wyjechało [już] 1 000 000 Polaków" (Klinger i in. 2005, s. 1). W wielu krajach unijnych pracę mogą znaleźć polscy lekarze i pielęgniarki oraz osoby sprawują¬ ce opiekę nad niepełnosprawnymi. Na długo przed przystąpieniem Polski do UE w Niemczech rozważano projekty rozporządzeń, które miały umożliwić Polkom i kobietom z innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej podejmowanie legal¬ nej pracy w charakterze opiekunek dla osób niepełnosprawnych. W 2001 roku „w Niemczech ponad 2 mln osób wymagało stałej opieki, z czego 1,4 mln prze¬ bywało w swych domach, a prawie 600 tys. w placówkach opieki. [ . ] W pla¬ cówkach opieki społecznej nad osobami niedołężnymi pracowało ok. 180 tys. osób" (PAP 2001, s. 04). Niemieckie Ministerstwo Pracy szacuje, że do 2020 r. liczba wymagających opieki Niemców ma wzrosnąć do 2,8 mln, a do 2050 - do 4,7 mln (tamże). Będzie więc wzrastać zapotrzebowanie na opiekunki. Już dziś w Niemczech pracuje 30 tys. polskich pielęgniarek, które nie tylko opiekują się osobami starszymi, lecz również gotują i sprzątają mieszkania. Większość z nich pracuje nielegalnie (Wrabec 2004, s. 38). Liczba osób szukających pracy za granicą znacznie wzrosła po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Jak pisze Paweł Wrabec, „według szacunków bry¬ tyjskich gazet, w ciągu pierwszych 72 godzin po rozszerzeniu UE do Londynu przyjechało ok. 5 tys. naszych rodaków". Szturm na Wyspy Brytyjskie zaczął się jednak dużo wcześniej (Wrabec 2004, s. 36). W Wielkiej Brytanii pojawia się coraz więcej ofert pracy dla osób mających średnie i wyższe wykształcenie. Na pracę mogą liczyć lekarze, pielęgniarki, inżynierowie, ale też np. mechanicy samochodowi, „którzy pracowali w autoryzowanym serwisie zachodniej marki" i „szkutnicy jachtowi" (Wrabec 2004, s. 38). Autor podkreśla, że w Wielkiej Brytanii są przede wszystkim miejsca pracy dla ludzi wykwalifikowanych i zna¬ komicie znających angielski. Wiele osób, które wyjechały w poszukiwaniu pracy, ale nie spełniają tych warunków, musi więc wrócić do domu lub szukać pracy „na czarno" (tamże). W 2004 roku Polacy stanowili „najliczniejszą grupę spośród 133 tys. zarejestrowanych [ . ] na Wyspach pracowników najemnych z Europy Wschodniej" (Kaczorowski 2005, s. 8). 20 W prasie można znaleźć artykuły zachęcające do wyjazdów, do zaintere¬ sowania się warunkami legalnego zatrudnienia za granicą. Anonimowy autor tekstu zamieszczonego w Życiu na gorąco informuje, że u naszego zachodniego 2 0 Autor cytuje wypowiedź Pawła Komorowskiego z londyńskiego biura agencji Grafion Recruitment, rekrutującej pracowników z Europy Wschodniej. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 1 5 sąsiada otworzyły się m.in. możliwości zatrudnienia dla pomocy domowych i opiekunek do dzieci. Wskazuje też na korzystne zmiany w przepisach, np. w przypadku osób, które otrzymały zgodę na zatrudnienie jako pomoc domowa przez co najmniej 12 miesięcy - prawo do legalnego zatrudnienia mają także najbliżsi członkowie ich rodzin (Łatwiej o pracę... 2005, s. 27). Inny tekst za¬ czyna się od słów: „Warto wysłać męża na saksy. Do domowego budżetu wpły¬ nie wtedy dwa tysiące euro rocznie na jedno dziecko. Polacy zyskali prawo do zasiłków wypłacanych przez państwa Unii Europejskiej" (Przewoźniak 2005). Dalej czytamy, że „osoba wyjeżdżająca powinna przebywać i pracować za grani¬ cą absolutnie legalnie, a pracodawca musi odprowadzać od jej pensji podatki i opłaty ubezpieczeniowe. [...] Zasiłek obejmuje każde dziecko pracownika, bez względu na to, czy przebywa wraz z rodzicami, czy zostało w Polsce. Prawo do zasiłku mają dzieci, które nie ukończyły 27. roku życia i uczą się [ . ] " (tamże). Oferty te są z pewnością kuszące dla osób pozostających bez pracy w Polsce, eksperci przestrzegają jednak przed skutkami procesów migracyjnych, m.in. starzeniem się polskiego społeczeństwa i spadkiem jego liczebności. Już dziś Polska dołączyła do starzejących się państw Unii. Jak pisze Marek Henzler, „wy¬ jątkowo szybko znaleźliśmy się w Europie, której zachodnia część na podobne procesy demograficzne (spadek dzietności i starzenie się społeczeństwa) potrze¬ bowała dwa razy więcej czasu niż my" (Henzler 2002, s. 21). Autor podaje, że „w Polsce w 1950 r. na jedna osobę w wieku powyżej 65 lat przypadało 12 doro¬ słych dzieci i wnuków (powyżej 15 lat). W 2050 będzie ich już jedynie dwoje" (tamże, s. 22). Pojawia się więc problem opieki nad ludźmi starszymi, jak również konieczność tworzenia instytucji, które będą musiały zastąpić rodzinę (tamże). Podobne tendencje i problemy występują w wielu krajach Zachodu. Prof. Janina Jóźwiak z SGH informuje, że obecnie w Europie „co piąta osoba ma więcej niż 60 lat, a w 2050 r. granicę tego wieku będą już za sobą miały 4 osoby na 10. W Polsce będzie podobnie i liczba seniorów wzrośnie nam z 6 do 12 mln" (tamże, s. 22). Jesteśmy też ostrzegani, że za 20-30 lat, a może nawet znacznie wcześniej, mogą wystąpić problemy z wypłatą emerytur (PAP/MS 2004, s. 1). Pojawiają się pytania: „Kto będzie w Polsce pracował, kto będzie rodził dzieci, kto utrzyma coraz większą część społeczeństwa w wieku poprodukcyjnym i czy chcemy, poprzez migrację z zewnątrz, nieco zasypać ludnościową dziurę?" (Henzler 2004, s. 22). Rosną też obawy, że nasilające się procesy migracyjne pozbawią Polskę fachowców w rozmaitych dziedzinach. „W wielu rejonach Pol¬ ski już zaczyna brakować dobrych rzeźników i kucharzy. [ . ] Zdesperowani lekarze uczą się języków i zaczynają emigrować do Niemiec, Anglii, Skandyna¬ wii. W polskich szpitalach [ . ] pojawiają się na ich miejsce pracowici, ale chyba gorzej wykształceni medycy z Ukrainy i Kazachstanu" (Wrabec 2004, s. 39). Pracujący na Zachodzie Polacy są jednak coraz częściej wypierani z rynku pra¬ cy przez przybyszów z Ukrainy, Bułgarii, Rumunii i tzw. Trzeciego Świata, którzy godzą się na o wiele niższe wynagrodzenia. Zdaniem Anny Dal, mieszkającej w Paryżu od 25 lat i zajmującej się doradztwem personalnym, wspomniane zjawi¬ sko jest skutkiem „globalizacji i rozwarstwienia społeczeństw" (cyt. za: Wrabec �116 IWONA KABZIŃSKA 2004, s. 38). A. Dal przypomniała, że „w X I X wieku paryskie domy sprzątały dziewczyny z Bretanii, a potem zastąpiły je Portugalki i Hiszpanki, na których miejsce weszły z kolei Polki. Na podobnej zasadzie polskie gosposie zastąpiły w Grecji droższe od nich Filipinki, a teraz same tracą miejsce na rzecz Ukrainek. [Jednocześnie] [...] Nasi rodacy zaczynają się chwytać bardziej ambitnych zajęć. Te same osoby, które parę lat temu męczyły się przy zmywaniu, teraz pracują jako kelnerzy czy ekspedientki w eleganckich paryskich sklepach" (tamże). Dużym zainteresowaniem cieszą się różnego typu „studia europeistyczne". Agnieszka Niezgoda podaje, że „europeistyka wykładana jest pod rozmaitymi nazwami na ponad 100 uczelniach państwowych i prywatnych w całym kraju. Najczęściej występuje jako specjalizacja na zarządzaniu i marketingu, polito¬ logii, stosunkach międzynarodowych, prawie. Obok powszechnych na tych wydziałach ścieżek europejskich, gdzie porusza się podstawowe zagadnienia, jak np. administracja europejska, instytucje Unii Europejskiej, prawo unijne, w szkołach wyższych nie brak też bloków europejskich bardzo mocno wyprofi¬ lowanych". Młodzi ludzie, którzy podejmują tego rodzaju studia mają nadzieję, że po ich ukończeniu znajdą ciekawą, dobrze płatną pracę na Zachodzie albo może w Polsce (Niezgoda 2003, s. 80). Polska nie jest jednak wyłącznie krajem o dużej liczbie emigrantów. Okazuje się bowiem, że stanowi ona atrakcyjny rynek pracy dla obcokrajowców, zarówno z Zachodu, jak i ze Wschodu. Kupnem ziemi w Polsce są np. szczególnie zainte¬ resowani holenderscy rolnicy (Bachmann 2002, s. 42). Wielu mieszkańców za¬ chodniej Europy znajduje w Polsce satysfakcjonujące zajęcie (Niezgoda 2003a). Wśród szukających pracy „osób z zewnątrz" najwięcej jest jednak przybyszy zza wschodniej granicy. O zalegalizowanie pobytu w Polsce i możliwość pozostania tu na stałe stara się np. 1,5 tys. Ormian (Miecik 2004). Nie wiadomo dokładnie ilu jest w Polsce Chińczyków, Wietnamczyków, jak też np. osób, które przybyły z Kaukazu. W chwili wprowadzenia wiz dla obywateli Rosji, Białorusi i Ukrai¬ ny, w związku z przystąpieniem Polski do UE, szacowano, że polskie konsulaty na Wschodzie będą wystawiały od 1 do 1,2 miliona tego typu dokumentów rocznie; w tym dla mieszkańców Białorusi ok. 280 tys., dla mieszkańców Rosji - ok. 320 tys. i dla mieszkańców Ukrainy - ok. 550 tys. (Jarociński 2003, s. 34). Powszechnie wiadomo, że pobyt w Polsce łączy się przede wszystkim z poszuki¬ waniem pracy i wykonywaniem różnych zajęć, najczęściej „na czarno". Z przytoczonych tu danych wynika, że najliczniejszą grupę przyjezdnych sta¬ nowią przybysze z Ukrainy (szerzej na ten temat patrz: Nechamkis 2004). Autor pisze, że „Ukraina wyludnia się w zastraszającym tempie" (Nechamkis 2004, s. 72). Podaje też, że według raportu rzeczniczki praw człowieka, Niny Karpaczowej, za granicą pracuje obecnie 7 mln. Ukraińców (mówi się nawet o 18 mln). „Ukraińcy jeżdżą na Węgry całymi wioskami, zdominowali rynek pracy na Słowacji i w Czechach, wypierają marokańskich gastarbeiterów w Portugalii" (Nechamkis 2004, s. 72). Nie wszyscy chcą lub mogą emigrować. Szukają więc możliwości zarobkowa¬ nia w kraju. Wiele osób pracuje np. jako akwizytorzy albo uliczni sprzedawcy, �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 1 7 niektórzy zarabiają muzykowaniem na ulicach, w przejściach podziemnych, środ¬ kach komunikacji miejskiej (szerzej patrz: Pawlak 2002). Artur Pawlak pod¬ kreśla, że osoby zajmujące się „ulicznym biznesem" są często profesjonalistami. „Wiedzą, co, jak, komu i gdzie. W małym palcu mają chodnikowy know-how, marketing, psychologię zachowań konsumenckich, strategię, logistykę i co tam jeszcze wymyślili specjaliści od skutecznego handlu" (Pawlak 2002, s. 108). Coraz więcej osób zarabia, lub próbuje zarabiać, sprzedając na poboczach szos „artykuły sezonowe" (owoce, grzyby, jagody), świeże lub suszone ryby albo różnego rodzaju wyroby przemysłowe i rękodzieło. Niezależnie od pogody, wzdłuż szos ustawiają się ze swoim towarem ludzie starsi i dzieci, „bezrobotni z miast i rolnicy z pobliskich wsi" (Podgórska i inni 2002, s. 30). W ten sposób powstaje „najdłuższy supermarket nowożytnej Europy" (tamże). Z podobnym zjawiskiem spotkałam się latem 2004 roku na zachodniej Ukrainie. Na poboczach głównych dróg, co krok, można było spotkać dzieci i starsze kobiety, oferujące wyjątkowo piękne grzyby i jagody. W Polsce przydrożny handel postrzegany jest często jako konieczność. Wiele osób ma też pretensję do państwa, które pozostawiło rolników bez pomocy i nie troszczy się o to, by mogli sprzedawać plony swojej pracy (Podgórska i inni 2002, s. 30). Stosunkowo nowym źródłem dochodów jest pisanie - na zamówienie - prac magisterskich, a nawet doktoratatów, nie mówiąc już o wypracowaniach szkol¬ nych, pracach zaliczeniowych dla studentów, jak też rozmaitych pracach dyplo¬ mowych „Najbujniejszy rynek rozwinął się na polu języka polskiego" (Szostak 2003). Usługodawcy ogłaszają się w internecie i choć „już samo ogłoszenie jest namawianiem do oszustwa, a więc podżeganiem do popełnienia przestępstwa" (Szostak 2003, s. 41) proceder kwitnie bezkarnie. Błyskawicznie powstał „rynek wtórny maturalnych prezentacji z języka polskiego - uczniowie, którzy już zdali ten egzamin [wiosną 2005 roku - I.K.] proponują za pieniądze swoją pracę tym, którzy maturę będą mieli za rok" (Markowski 2005, s. 7). Na rynku pracy, przeżywającym proces deregulacji i zmian strukturalnych, pojawiają się nowe zawody. Wymagają one jednak określonych kwalifikacji i wysokiego profesjonalizmu, w związku z czym dla wielu osób są niedostępne. Profesjonaliści poszukiwani są przede wszystkim w sektorze bankowym i ubez¬ pieczeniowym, w spółkach, zwłaszcza z udziałem kapitału zagranicznego, firmach doradczych i marketingowych, w agencjach reklamowych i in. (Gilejko 2004, s. 152). Duże szanse na znalezienie pracy mają również operatorzy komórkowi i „nowi operatorzy sieci stacjonarnej", jak też informatycy, a więc osoby wykonujące rozwijające się obecnie najszybciej zawody związane z wy¬ soką techniką (Jacukowicz 2004, s. 168). Zdaniem autorki, perspektywy rozwoju ma również sektor naukowo-techniczny (tamże, s. 169-170). E. Bendyk, powo¬ łując się m.in. na prace amerykańskiego socjologa Richarda Florydy, twierdzi, że obecnie, w epoce postprzemysłowej, liczy się przede wszystkim „praca nie¬ materialna". „Największa akumulacja kapitału następuje w tzw. twórczym sekto¬ rze gospodarki [ . ] odpowiedzialnym za wytwarzanie i przetwarzanie symboli. �118 IWONA KABZIŃSKA Będzie to więc Hollywood ze swoimi filmowymi studiami - fabrykami marzeń, agencje reklamowe, laboratoria badawcze, firmy produkujące oprogramowania, wydawnictwa, studia muzyczne, wytwórnie gier komputerowych. Sektor twór¬ czy jest obecnie największym segmentem amerykańskiej gospodarki, przyno¬ szącym ponad bilion dolarów przychodu i zatrudniającym ponad 38 mln osób. To też największy amerykański eksporter, jedyny dający Stanom Zjednoczonym dodatnie saldo w handlu zagranicznym" (Bendyk 2005, s. 41). Wysokie wskaźniki bezrobocia świadczą wyraźnie o tym, że nie wszyscy mogą znaleźć pracę (nie liczę tych, którzy jej nie szukają). Nie jest jednak prawdą, jak napisano w jednym z artykułów, że „polscy bezrobotni są pozostawieni samym sobie, gdyż działania państwa nie wystarczają, a i n n e i n s t y t u c j e nie doceniają wagi problemu" (Polski bezrobotny... 2002, s. 22; podkr. I.K.). Z pomo­ cą bezrobotnym, w miarę swoich możliwości, spieszą np. parafie. Część bezrobot¬ nych znajduje tam zatrudnienie, powstają parafialne kluby i banki ofert, kształci się młodzież w Katolickich Centrach Edukacji KANA, prowadzonych przez Kościół w Polsce. Organizowane są również kursy komputerowe i językowe dla młodzieży do 25 roku życia, nie mającej pracy oraz korepetycje dla uczniów (Drwal 2003, s. 5). W niektórych parafiach wierni składają datki na fundusz prze¬ znaczony dla bezrobotnych. Prowadzona jest też działalność charytatywna, którą świadczą lekarze, prawnicy, psychologowie, pedagodzy (Chmieliński 2003, s. IV). Obecność innych osób, świadomość, że kogoś interesuje ich los, że nie są sami, że ktoś okazuje im serce, jest ogromnie ważna dla tych, którzy nie radzą sobie w obecnej rzeczywistości (Świątkiewicz 2003, s. IV). Organizacje parafialne i - szerzej - kościelne (najczęściej cicho i bez medial¬ nego rozgłosu) pomagają także osobom bezdomnym. „Obecnie w skali kraju 80% usług socjalnych w ramach pomocy bezdomnym świadczą [ . ] organizacje nie¬ państwowe [ . ] w około 50% finansowane ze środków publicznych. Nie istnieją natomiast dla państwa obligatoryjne standardy pomocy bezdomnym" (Biniek 2004, s. VIII). Anna Biniek podaje przykłady działalności legionowskiego od¬ działu Caritas Diecezji Warszawsko-Praskiej. Pod jego patronatem w Legiono¬ wie działa m.in. schronisko dla bezdomnych mężczyzn, a także ognisko wycho¬ wawcze dla dzieci, którym rodzice nie mogą zapewnić opieki w ciągu dnia. Organizatorzy tych placówek starają się kształtować u swych podopiecznych postawy życzliwości wobec innych, rezygnację z zachowań roszczeniowych: „zamiast «do mnie» - «ode mnie», uczą bezdomnych aktywności tak, by mogli się usamodzielnić, ale też, by byli zdolni do pomagania innym" (Biniek 2004, s. VIII). Tego typu zachowania i postawy z pewnością nie mają nic wspólnego z „kulturą narzekania" i wspólnotami opartymi na „rytuałach narzekania". Z działalności na rzecz bezdomnych znana jest s. Małgorzata Chmielewska, przełożona Wspólnoty Chleb Życia. Wspólnota pomaga kilku tysiącom osób. Zorganizowała też m. in. pierwszą placówkę dla bezdomnych i głodujących mieszkańców Brześcia na Białorusi (Kindziuk 1998, s. 19). Coraz częściej do ośrodków pomocy społecznej zgłaszają się osoby zubo¬ żałe - ludzie, którzy stracili pracę i nie mogą znaleźć nowej, chorzy, niepełno- �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 1 9 sprawni, osoby z rodzin wielodzietnych. Według Urszuli Gil, „nigdy dotychczas na wsi nie było tyle biedy. Tyle nowej, nie tej reprodukowanej, nabytej dzie¬ dzicznie - od rodziców" (cyt. za: Pietkiewicz 2002, s. 36). Zdaniem Katarzyny Korzeniewskiej i Elżbiety Tarkowskiej, można mówić o „kwestii wiejskiej", w tym np. o znacznych dysproporcjach między miastem i wsią, która szcze¬ gólnie dotkliwie odczuwa ubożenie i marginalizację jej mieszkańców w wyniku procesów globalizacji (Korzeniewska, Tarkowska 2002, s. 13). E. Tarkowska twierdzi, że „bieda w znikomym stopniu dotyczy ludzi z wyższym wykształ¬ ceniem [ . ] jest ona natomiast silnie skorelowana z niskim poziomem eduka¬ cji. [ . ] Niski [ . ] poziom wykształcenia ludności wiejskiej jest jednym ze źródeł obecnego społecznego i kulturowego upośledzenia wsi [ . ] " (Tarkowska 2002, s. 163-164). W ciągu kilku lat, jakie minęły od ukazania się cytowanej tu publikacji, sytuacja zmieniła się znacząco. Z jednej strony, jak już wspom¬ niałam, rosną wskaźniki bezrobocia wśród osób z wyższym wykształceniem (co powoduje spadek poziomu ich życia, nierzadko ubóstwo). Na lepsze zmie¬ niła się natomiast sytuacja części rolników, przede wszystkim tych, którzy sko¬ rzystali z unijnych dopłat. Według Stanisławy Golinowskiej z Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych, naj¬ gorzej wiedzie się obecnie ludziom w średnim wieku, nie mającym kwalifikacji do wykonywania nowych zawodów, mieszkającym w rejonach o szczególnie wysokim stopniu bezrobocia (ZM 2005). Czy rzeczywiście łatwiej żyje się np. ludziom młodym, nawet wykształconym, którzy stanowią znaczny procent bez¬ robotnych? Wymownie brzmią słowa Roberta Krasowskiego, który stwierdził, że „40 procent biednych to jest największe oskarżenie, jakie można postawić dzisiejszej rzeczywistości i nie ma co do tego dwóch zdań" (Krasowski 2002, s. 22; podkr. I.K.). Szkoda tylko, że owa „dzisiejsza rzeczywistość" ma anoni¬ mową twarz i pozostaje obojętna wobec stawianych jej zarzutów. * * * Dla osób, które śledzą i analizują dokonujące się na naszych oczach procesy transformacji media są cennym źródłem wiedzy. Podawane przez nie informacje mogą być też z powodzeniem wykorzystywane w badaniach etnologicznych (patrz np. Drozd-Piasecka 1998; 2002). Trzeba jednak pamiętać o „spłaszczeniu" ukazywanego w mediach obrazu rzeczywistości, selektywności, powierzchow¬ ności, jak również jednostronności podawanych przez nie informacji. Inną kwe¬ stią jest wpływ mediów na sposób postrzegania rzeczywistości przez odbiorców, zwłaszcza tych, którzy podchodzą bezkrytycznie do dostarczanych im informa¬ cji. Wiele zależy od tego, jakie artykuły są dostępne czytelnikom, czy ich lektura jest efektem świadomego wyboru, czy też decydują o tym inne czynniki (np. bezpłatny dostęp do określonego tytułu). Tak zwanemu „przeciętnemu czytelni¬ kowi", widzowi czy radiosłuchaczowi trudno też z reguły dyskutować z nauko¬ wymi autorytetami, na których powołują się dziennikarze lub którzy wypowia¬ dają się np. na łamach prasy. �120 IWONA KABZIŃSKA W prezentowanym tu tekście jedynie zasygnalizowałam zjawisko, jakim jest udział mediów w kształtowaniu wizerunku Polaków i obrazu polskiej rzeczy¬ wistości, ilustrując problem wybranymi doniesieniami prasowymi i podejmując próbę polemiki z autorami niektórych publikacji. Starałam się pokazać, że pew¬ ne twierdzenia można poddać w wątpliwość, odwołując się do innych źródeł, jak też do własnych doświadczeń, rozmów i obserwacji. Przedstawiony tu obraz jest - z konieczności - dalece niepełny, fragmentaryczny. Uległby on z pewnością zmianie, gdyby przedmiotem mojej uwagi stały się np. pisma adresowane do określonych grup (tzw. prasa kobieca, młodzieżowa, specjalistyczna). Najbar¬ dziej miarodajna byłaby pełna analiza informacji prasowych ukazujących się w Polsce (uzupełniona przez analizę treści audycji radiowych i telewizyjnych) przedstawiających obraz rzeczywistości, w której żyjemy i polskiego społeczeń¬ stwa. Nie jest to jednak celem moich badań. Ograniczyłam się tu jedynie do zarysu interesującej mnie problematyki. LITERATURA Ariés P h i l i p p e 1974, Western attitudes towarddeath:from theMiddleAges to theprésent, tłum. Patricia M . Ranum, John's Hopkins University Press, Baltimore. - 1989, Człowiek i śmierć, tłum. Eligia Bąkowska, PIW, Warszawa. B a c h m a n n K l a u s 2002, Ziemia wasza i nasza, Polityka, nr 3, 19.01., s. 42. - 2004 Fatalna spirala nieufności, Polityka, nr 17, 24.04., s. 36-37. B a r a n o w s k a A g n i e s z k a , M i e c i k I g o r T. 2004, Uwaga mobbing!, Polityka, nr 3, 17. 01, s. 20-22. B a r t m a n K a t a r z y n a 2004, Pogotowie na gazie, Dzień dobry, 17.02., s. 8. - 2005 Reality szok, Dzień dobry 18.02., s. 4-5. B A S 2003, Mobbing wieloznaczny, Metropol, 24.07., s. 07. B a u m a n Z y g m u n t 1998, Śmierć i nieśmiertelność. O wielości strategii życia, tłum. N . Leś­ niewski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. - 2005, Europa, niedokończona przygoda, tłum. T. Kunz, Kraków, Wydawnictwo Literackie. B e c i k o w e . . . 2005, Becikowe nie zwiększy liczby urodzeń..., Metropol, 11-13.02., s. 2. B e n d y k E d w i n 2005, Dlaczego nie ma pracy? Polityka, nr 17, s. 40-42. B i e l e c k i J ę d r z e j 2005, Polski hydraulik a sprawa francuska, Rzeczpospolita, 28-29.05., s. 1-3. B i n i e k A n n a 2004, Szukam swojego miejsca, Niedziela, nr 36, 5.09., s. V I I I . B ł a s z c z y k B e a t a 2004, Bezrobocie - nowy czynnik strukturotwórczy, [w:] Problemy poli­ tyki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 180-182. B o l i b r z u c h P a u l i n a 2002, Lekarza od polskiego bezrobocia poszukuję. Pilnie, Życie, 6-7.07., s. 16-17. B y s t r o ń J a n S. 1980, Łańcuch szczęścia, [w:] tegoż, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wyb. i oprac. L . Stomma, PIW, Warszawa. C h m i e l i ń s k i P i o t r 2003, Parafia bankiem pomocy, Niedziela, nr 5, 2.02., s. IV. D e d o u r g e R a p h a e l l e 2004, Sceny mówią same za siebie, Metropol, 19.05., s. 07. D o m i n i k I w o n a 2003, Z gniewu, z nudów, z bezsenności, Polityka, nr 11, 15.03., s. 88-90. D r o z d - P i a s e c k a M i r o s ł a w a 1998, Społeczność wiejska w okresie przełomu systemo¬ wego, Etnografia Polska, t. 42, z. 1-2, s. 5-40. - 2002 Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dialogu, Etnografia Polska, t. 46, z. 1-2, s. 5-28. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 121 D r w a l K r z y s z t o f 2003, Bezrobotni w parafii - parafia wobec bezrobotnych, Niedziela, nr 6, 9.02., s. 6. „ D z i e c i n i e c h c i a n e " 2002, „Dzieci niechciane", Niedziela, 10.11., s. 15. G i l e j k o L e s z e k 2004, Praca - między przymusem a szansami awansu, [w:] Problemy poli­ tyki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 151-166. G r z e s z a k A d a m 2004, Gdzie się żyje najlepiej?, Polityka, nr 26, 26.06., s. 3-10. H a j n o s z I w o n a 2004, Ola będzie miała rączkę, Metro, 13.12., s. 5. H e n z l e r M a r e k 2002, Więcej dziadków niż wnuków, Polityka, nr 49, 7. 12., s. 20-22. J a c u k o w i c z Z o f i a 2004, Praca - poszukiwanie nowych form zatrudnienia, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 167-172. J A G 2002, Recesja nie ominęła stolicy, Metropol, 28.02., s. 2. - 2002a, Rekordowe bezrobocie I I I RP, Metropol, 28.02., s. 8. J a n i c k i M a r i u s z , W i l k E w a 2003, Wdowy, starzy kawalerowie, kaleki, Polityka, nr 26, 28. 06., s. 20-22. J a n i c k i M a r i u s z , W ł a d y k a W i e s ł a w 2003, Strachy na Lachy, Polityka, nr 23, 7.06., s. 3-14. J a r o c i ń s k i M a r e k 2003, Kolejka do Polski, Polityka, nr 21, 24.05., s. 34-36. J e s t n i j a k o . . . 2004, Jest nijako, będzie średnio, Polityka, nr 44, 30.10., s. 92. K a b z i ń s k a I w o n a 2002, Rosjanie na terenach byłych republik radzieckich (poza Rosją) po rozpadzie Związku Radzieckiego, [w:] Cywilizacja Rosji imperialnej, P. Kraszewski (red.), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 333-360. - 2004, Czy telewizja kłamie? Relacje i więzi międzyludzkie w filmach emitowanych w polskiej telewizji, [w:] Antropologia wobec fotografii i filmu, G. Pełczyński, R. Vor­ brich (red.), Biblioteka Telgte, Poznań, s. 135-152. - 2005 Doświadczanie transformacji, [w:] Regiony, granice, rubieże, L . Mróz, M . Zowczak (red.), Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 139-166. K a c z o r o w s k i A l e k s a n d e r 2005, Ach, ci Polacy!, Polityka, nr 17, s. 4. K i n d z i u k M i l e n a 1998, W służbie człowiekowi, Gość niedzielny, 17. 05., s. 19. K O L , M B , M M , A W, G K , A O 2005, Na co narzekają Polacy? 7 największych bolączek Polaków, Fakt, 12-13.02, s. 1, 5. K o ł o d z i e j c z y k M a r c i n 2002, Gorąca zupa, Polityka, nr 3, 19.01., s. 19-20. - 2004a Piętno świra, Polityka, nr 13, 27.03., s. 3-10. K O P 2005, Nie dajcie się wyzyskiwać, Metro, 25-27.02., s. 5. K o r z e n i e w s k a K a t a r z y n a 2002, Biedni (i) emeryci: o ekonomicznej zależności bied­ nych rodzin od pomocy z zewnątrz i o „underclass po polsku", [w:] Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokalnych, K. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa, s. 141-160. K o r z e n i e w s k a K a t a r z y n a , T a r k o w s k a E l ż b i e t a 2002, Spojrzenie na biedę: wprowadzenie, [w:] Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokal¬ nych, K. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa, s. 7-21. K o w a l s k i M a r e k L . 2003, Urażona duma, Polityka, nr 43, 25. 10., s. 103. K r a s o w s k i R y s z a r d 2002, Czego nie lubią elity? Samego rynku czy jego obrońców?, Życie, 23-24.02. K r y ń s k a E l ż b i e t a 2004, Zapotrzebowanie na pracę w warunkach globalizacji, [w:] Pro¬ blemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecz¬ nej, Warszawa, s. 173-179. K s i ą ż k i e w i c z I z a b e l a 2004, Praca - słodko-kwaśny owoc przymusu, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej, Warszawa, s. 183-186. Ł a t w i e j o p r a c ę . . . 2005, Łatwiej o pracę w Niemczech, Życie na gorąco, nr 9, s. 27. M a r k o w s k i M a r c i n 2005, Prezentacja reaktywacja, Metro, 26.04, s. 7. �122 IWONA KABZIŃSKA M a r t i n i C a r l o M . 1998, Rozmowy z moim telewizorem, tlum. W. Pawłowski, Wydawnic¬ two W A M , Kraków. M e t r o p o l 2005, Podróż śladem wielkiej fali, Metropol, 18.01., s. 01. M i e c i k I g o r 2004, Wszyscy nasi Ormianie, Polityka, nr 6, s. 84-87. M i l i o n y n a p o m o c . . . 2004, Miliony na pomoc, Metropol, 6.01. M i l u s k i T a d e u s z 2002, Warunki życia mieszkańców Rosji w okresie transformacji spo­ łeczno-gospodarczej w latach 1991-2000, [w:] Cywilizacja Rosji imperialnej, P. Kraszewski (red.), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 361-380. m k i n / K A I 2003, Kromka chleba od Caritas, Niedziela, nr 5, 2.02. M o r a w s k i W i t o l d 2003, Niepewność w świecie pracy. Sondażowe badania konsekwencji globalizacji, [w:] Praca - gospodarka, społeczeństwo, K. Doktór i in. (red.), Uniwersytet Łódzki, Łódź. N e c h a m k i s W ł o d z i m i e r z 2004, Iwan za Jana, Jan za Hansa, Polityka, nr 3, 17.01., s. 72-75. N i e ma... 2004, Nie ma anonimowych chorych. Rozmowa z prof. Wiesławem W. Jędrzejcza­ kiem, hematologiem, o nowych nadziejach w walce z białaczką [rozm. P. Walewski], Poli­ tyka, nr 51, 18. 12., s. 78-79. N i e m e ś w i a d e c t w a . . . 2005, Nieme świadectwa tragedii, Fakt, 12-13.02, s. 14-15. N i e m i e c k a d r o g a . . . 2002, Niemiecka droga. Rozmowa z Sigmarem Gabrielem, premierem Dolnej Saksonii, o tym, jak rządzić własnym kawałkiem kraju [rozm. A . Krzemiński], Poli¬ tyka, nr 24, 15.06., s. 40-42. N i e z g o d a A g n i e s z k a 2003, Magister obsługi Europy, Polityka, nr 5, 1.02., s. 80-81. - 2003a Przeszczepieńcy, Polityka, nr 39, 27.09., s. 82-85. O s t r o w s k i M a r e k , Ś w i ą t k o w s k a E w a 2003, Nas do Unii nie zagonią! Polityka, n r 1 1 , 15.03., s. 24-26. P a ń s t w o t w o r z y . . . 2002, Państwo tworzy bezrobocie. O przyczynach występowania bez¬ robocia i sposobach walki z nim z Krzysztofem Dzierżawskim rozmawia Paulina Bolibrzuch, Życie, 20-21.04., s. 19-20. P A P 2001, Legalna praca dla Polek w Niemczech już w styczniu, Metropol, 23-25.11., s. 04. - 2002 Miliard złotych w walce z bezrobociem, Metropol, 28.02., s. 2. - 2005 Pogłębia się bieda, Metropol, 1.02., s. 2. - 2005a Niemcy boją się konkurencji, Metropol, 22.02., s. 5. - 2005b Dlaczego nie chcemy mieć dzieci, Metropol, 27.01., s. 2. - 2005c Okulary równości, Metropol, 27.01., s. 2. - 2005d Więcej bezrobotnych, Metropol, 7-9.01., s. 06. - 2005e, W Niemczech kwitnie korupcja, Metropol, 20.07., s. 04. P A P / M S 2 004, Polska bez obrączek i bez dzieci, Metropol, 9.11., s. 1. P a w l a k A r t u r 2002, Chodzony, Polityka, nr 8, 23.02., s. 108-113. P e t r y c k i M a c i e j 2005, Władca much, Dzień dobry, 4.02., s. 1, 4-5. P i e t k i e w i c z B a r b a r a 2002, Panie pomocne, Polityka, nr 45, 9.11., s. 36-38. - 2003 Bicie po biciu, Polityka, nr 11, 15.03., s. 34-36. - 2003a, Córki zza firanki, Polityka, nr 41, 11. 10., s. 90-92. P i e t k i e w i c z B a r b a r a , S z o s t k i e w i c z A d a m 2003, Przebacz, Polityka, nr 51/52, 20-27.12., s. 130-135. P i e t r a s i k Z d z i s ł a w 2003, Niekochana Rzeczpospolita, Polityka, nr 35, 30.08., s. 24-26. P o d g ó r s k a J o a n n a 2004, Jak nie być sobą, Polityka, nr 5, 31.01., s. 3-9. P o d g ó r s k a J o a n n a i in. 2002, Najdłuższy supermarket, Polityka, nr 27, 6.07., s. 30-33. P o l a c y z a d o w o l e n i . . . 2004, Polacy zadowoleni z życia, Metropol, 3.02., s. 2. P o l s k i b e z r o b o t n y . . . 2002, Polski bezrobotny może liczyć tylko na siebie. O specyfice polskiego bezrobocia i o tym, czym ono się różni od bezrobocia na Zachodzie z dr Ewą Leś rozmawia Paulina Bolibrzuch, Życie, 27-28.04., s. 22-23. P r z e w o ź n i a k M a r c i n 2005, Unia Europejska płaci na polskie dzieci, Życie Warszawy, 14.06., s. 4. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 123 R a j k i e w i c z A n t o n i 2004, Liczy się nie tylko praca opłacana, [w:] Problemy polityki spo­ łecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warsza­ wa, s. 187-189. R e a n i m a c j a t y g r y s a 2005 [wywiad z Leszkiem Balcerowiczem, przeprowadzony przez Tomasza Wróblewskiego, Annę Mackiewicz i Dariusza Stasika], Newsweek Polska, nr 28, 17.07., s. 46-47. S a x o n b e r g S v e n 2004, Model szwedzki ma się dobrze, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, nr 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 13-31. S c h u l z W i e s ł a w 2004, Co widać w oku?, Polityka, nr 50, 11.12., s. 94-95. S i o s t r y S ł u ż e b n i c z k i N a j ś w i ę t s z e j M a r y i P a n n y 2002, „Dzieci niechciane", Niedziela, nr 45, s. 15. S k o r o . . . 2005, Skroro jest tak źle, dlaczego jest tak dobrze? Rozmowa z prof. Januszem Czapiń­ skim [rozm. J. Żakowski] Polityka, nr 40, 8.10., s. 26-30. S t a s i a k P i o t r 2004, Zarabiać w niebieskich, Polityka, nr 7, 14.02., s. 36-39. S t ę p n i a k M a r e k 2004, Przed „świątynią konsumpcji", Niedziela, 1.02., s. 15. S t r o n a c z y t e l n i k ó w . . . 2005, Strona czytelników, Metropol, 24.01., s. 08. - 2005a Strona czytelników, Metropol, 31.01., s. 08. S z e l e w a D a g m a r a 2004, Szwedzka polityka rodzinna, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, nr 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej, Warszawa, s. 53-74. S z o s t a k A d a m 2003, Myśl rozwinę niedrogo, Polityka, nr 41, 11.10., s. 40. S z y m b o r s k i Krzysztof 2003, Płomień szczęścia, tlen sukcesu, Polityka, nr 51/52, 20-27.12., s. 112-114. Ś w i ą t k i e w i c z W o j c i e c h 2003, Pod opieką Pani z Lourdes, Niedziela, nr 6, 9.02., s. IV. - 2004 Przy wspólnym stole, Niedziela, nr 2, 11.01. Ś w i e r d z e w s k a I r e n a 2003, Chleb, którym Bóg dzieli się z człowiekiem, Niedziela, nr 5, 2.02., s. V I I I . T a r k o w s k a E l ż b i e t a 2002, Czy dziedziczenie biedy? Bariery i szanse edukacyjne mło­ dzieży wiejskiej z gminy Kościelec, [w:] Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokalnych, K. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Warszawa, Wydaw­ nictwo IFiS PAN, s. 161-189. T i s k o v V a l e r i j A . 2001, Krizisnaja paradigma v Rossii, [w:] tegoż, Etnologia i polityka, „Nauka", Moskva, s. 223-228. T u b e z r o b o t n i . . . 2003, Tu bezrobotni znajdą pomoc. Rozmowa z o. Kazimierzem M . Lorkiem, założycielem Fundacji „Nadzieja" [rozm. M . Kindziuk], Niedziela, nr 33, 17.08., s. V I . U n i a b u d z i l ę k . . . 2004, Unia budzi lęk, Polityka [rubryka: Pod lupą], nr 3, 17.01., s. 72. V e r m e l i n J e r o m e 2005, Francja się boi, Metropol, 31.05., s. 06. W e i n e r o v á R e n a t a 1994, Romanies - In Search of Lost Security? (An Ethnological Probe in Prague 5), Prague Occasional Papers in Ethnology, Nr 3, Praga. W i e l o w i e y s k i A n d r z e j 2004, Pięść do oka, Polityka, nr 48, 27.11., s. 106-107. W i l k E w a 2003, Polska obok Polaków, Polityka, nr 42, 18.10., s. 17. W i n n i c k a E w a 2002, Zagubieni w realu, Polityka, nr 29, 20.07., s. 77-79. W n u c z k a P o l k a . . . 2003, Wnuczka Polka [rubryka: Pod lupą], Polityka, nr 34, 23.08., s. 68. W o j c i s z k e B o g d a n 2004, Kraj pustych szklanek, Polityka, nr 50, 11.12., s. 42-43. W o y n a r o w s k a K a t a r z y n a 2005, Zapomniani przez ludzi, znalezieni przez miłość. Wiej¬ ski dom seniora, Niedziela, 9.01., s. 15. W r a b e c P a w e ł 2003, Biała emigracja, Polityka, nr 3, 18.01., s. 45-47. - 2004 Życie na wahadle, Polityka, nr 24, 12.06., s. 36-39. W r ó b l e w s k i M a r e k 2004, Przemiany gospodarcze, [w:] Białoruś, B.J. Albin, W. Baluk (red.), Wrocław, s. 129-150. Z M 2005, 60 sekund. Prof. Stanisława Golinowska, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Metro¬ pol, 1. 02. Ż a k o w s k i J a c e k 2004, Jak zrobić dzieci? Polityka, nr 33, 14.08., s. 3-10. - 2004a, Polak, czyli kto?, Polityka, nr 25, 19.06, s. 3-10. �IWONA KABZIŃSKA 124 IWONA KABZIÑSKA "THE CULTURE OF GRUMBLING", "GLOBAL MEDIOCRITY", "NATIONAL NEUROSIS" A N D OTHER ELEMENTS OF THE I M A G E OF CONTEMPORARY POLES. (IN PRESS ARTICLES). A N OUTLINE OF THE PROBLEM Summary Media arouse more and more interest of the ethnologists/cultural anthropologists. They make a good source for the study of contemporary social and political transformation. However, texts of this kind deserve thorough critical analysis.It seems necessary to consider them in broad sociocultural context. What they show is usually a one-dimensional reality, the image they create is superficial, flat and more often than not-stereotypical. The texts presented and analysed in this article are good examples of such line of portraying social reality, together with creating and maintaining sterotypes. They have been published in several high-circulation Polish daily papers and weekly magazines ("Polityka", "Gazeta Wyborcza", "Zycie", "Niedziela" "Metropol", "Fakt" and some other). The articles have been written both by journalists and social and political scientists. They mention Polish fears, complexes and faults and often use terms like: "national neurosis", "culture of grumbling". They tell about people whom they refer to as: "living beyond, or even against the national life". The Poles are referred to as "global mediocrity". The article is the author's polemics with such views. Basing on both press publications and her own observation and research she calls some of those opinions into question suggesting at the same time different interpretation of the same data. One o f the problems of her dissertation is how public feelings and public opinion are influ¬ enced by the media. The same influence concerns the fall of the society's confidence in public institutions and persons. Media contribute to the growth of frustration and fears in the society and that brings about particular consequences for the social and cultural life.The author emphasizes that social fears aren't entirely Polish speciality.The concept of "global community of fears" seems most appropriate her. According to Zygmunt Bauman the ubiquoitous fear is related to decline of welfare states, and the prevalence of the global free market economy. The sociologist adds that nowadays the fears are commercialized, for example due to advertising industry. The author of the article gives examples how fears become commercialized by pharmaceutical industry as well as by journalists, press photographers and even by some travel agencies. One of the essential principles of the media is: "black sells better than white". News with negative overtones have become the most desired commodity. I f the world is presented by the media in negative aspects only, the audience is not able to notice the brighter side of life or at least it is difficult to them, as their attention is directed mainly towards the dark side. The author of the article wants to prove that even views of difficult social problems like unemployement, homelessness, impoverishment of great part of the society and forced emigration don't have to be one-sided. There are people who try to counteract, to limit the effects of such phenomena, to help, even i f on individual scale. There are projects aimed at improvement of the situation, prepared by experts familiar with Polish realities. The interest in them ( not only in the media) is next to none. Translated by Anna Kuczyńska � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/337ed1ba4d19a747b03cb6e4e419e2e3.pdf 45e2f3b1ec920d8411585abed7c9cf3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5202 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Nowoosadnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4827 Title A name given to the resource Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego eksperymentu artystyczno-spolecznego/ ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.147-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwiatkowska, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 OLGA KWIATKOWSKA Katedra Etnologii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU ARTYSTYCZNO-SPOŁECZNEGO. CZĘŚĆ I * NOWOOSADNICY I SPOŁECZNOŚĆ L O K A L N A W wydanej w 1996 roku pracy pt. Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce Michał Buchowski poprzedza swoje zasadnicze rozważania konkluzją, iż młodsze poko­ lenie antropologów polskich w dużej mierze odwróciło się od tematów związa­ nych ze współczesną wsią. Odnosi się to - według niego - przede wszystkim do problematyki związanej z aktualnymi przekształceniami społeczno-kulturowymi, które mają miejsce na obszarach wiejskich i bezpośrednio wpływają na życie mieszkających tam ludzi . Co prawda, autor podaje kilka przykładów, które sprawiają, że „problemy polskiej wsi [...] [nie] pozostają dla antropologii terra incognita" (1996, s. 9), ale nie zmienia to w jego opinii faktu, iż jest to obszar przez antropologów pomijany i zaniedbany. Tekst Buchowskiego można potrak¬ tować dwojako. Z jednej strony jako próbę wypełnienia dostrzeżonej luki w ba¬ daniach, z drugiej - jako propozycję tematyczną i metodologiczną skierowaną do polskich antropologów . 1 2 Po prawie dziesięciu latach, które minęły od opublikowania przywołanego tekstu, trudno stwierdzić, żeby nastąpił jakiś diametralny zwrot ku tak pojmowa¬ nej problematyce wiejskiej wśród antropologów. Zresztą, w dobie utrwalonego już pluralizmu tematycznego w obrębie etnologii chyba trudno tego oczekiwać. Tym bardziej jednak warto zwrócić uwagę na fakt, że - zupełnie niezależnie od * Prezentowany tutaj tekst jest fragmentem większej całości realizowanej w ramach tematów badawczych Katedry Etnologii U M K w Toruniu. Rozważania autora dotyczą zmian związanych z transformacją ustrojową, która ma miejsce w Polsce od lat dziewięćdziesiątych X X wieku. Kolejne istotne przeobrażenia, których tekst Buchowskiego już nie obejmuje, ale z pewnością mogą być zaliczone do tej samej klasy proble¬ mów, to zmiany związane z wejściem Polski do Unii Europejskiej. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na wydaną w 2002 roku książkę Anny Malewskiej-Szałygin, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, którą można widzieć jako swoistą realizację postulatu Buchowskiego, choć, co ciekawe, ani w tekście, ani w bibliografii nie ma bezpośrednich odnie¬ sień do jego tekstu. Autorka prezentuje proces modelowania nowych (z założenia demokratycz¬ nych) struktur władzy niższego szczebla przez konkretne środowisko lokalne. 1 2 �148 OLGA KWIATKOWSKA siebie i przyjmując odmienne perspektywy badawcze - kilkoro badaczy/ek zain­ teresowało się zjawiskiem integralnie związanym z wsią, a mianowicie nowoosadnictwem (Kuligowski 2003; Kwiatkowska 2004; Laskowska-Otwinowska 2004; Markisz 2002, Sztandara 2001, 2002, 2003) . Polega ono na migracji z miasta na wieś w poszukiwaniu miejsca, w którym będzie możliwa realizacja alternatywnego stylu życia. Nowoosadnicy - ludzie biorący udział w omawia¬ nym procesie - dokonują świadomego wyboru miejsca swojego osiedlenia, zgod¬ nie z wyznawanymi wartościami, podzielaną wizją świata i kondycji człowieka. Pojawienie się zjawiska nowoosadnictwa w Stanach Zjednoczonych i Euro­ pie Zachodniej badacze wiążą przede wszystkim z rozwojem ruchu kontrkulturowego lat sześćdziesiątych X X w. W Polsce jego genezy upatruje się w lokalnej odmianie tego ruchu końca lat siedemdziesiątych zeszłego wieku, uwikłanej w realia polityczno-społeczne PRL-u (por. Kuligowski 2003, s. 18; Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293). U podstaw alternatywnego stylu życia leży przede wszystkim krytyka cywilizacji (Wyka 1983, s. 112) oraz stanu świata, który jest wynikiem jej rozwoju, a w którym ludziom przyszło żyć. Drugim ważnym ele¬ mentem omawianego stylu życia jest proponowanie i realizowanie alternatyw¬ nych wartości w miejsce krytykowanych. Nowoosadnicy przyjmują więc aktyw¬ ną i kreatywną postawę wobec zastanego świata wierząc w możliwość, a nawet konieczność, wprowadzania w nim zmian. To z kolei sprawia, że pełnią, bądź pragną pełnić, kulturotwórczą rolę. Jednym z podstawowych postulatów w ra¬ mach alternatywnego stylu życia jest budowanie takich wspólnot, w których będzie możliwa pełna samorealizacja jednostki, widziana zawsze w powiązaniu z innymi ludźmi i otaczającym światem, a nie wbrew lub przeciw nim. Przy czym, rozpiętość form samorealizacji człowieka mieszcząca się w obrębie świa¬ topoglądu alternatywnego jest bardzo duża, dlatego też aktywność środowisk alternatywnych przybiera wiele różnorodnych postaci od działalności artystycz¬ nej, rzemieślniczej po rolniczą. W związku z tym, że w miastach trudno budo¬ wać wspólnoty umożliwiające realizowanie alternatywnych wartości, przestrze¬ niami, które uznano za szczególnie ku temu dogodne stały się obszary wiejskie. 3 Oczywiste jest, że przy analizie tak zdefiniowanego zjawiska, wieś musiała się znaleźć w samym centrum perspektywy badaczy/ek zainteresowanych nowoosadnictwem i to na dwa sposoby. Po pierwsze, jako nowa przestrzeń życia nowoosadników, po drugie - jako podstawowa kategoria w ich światopoglądzie - wyraźnie i specyficznie definiowana oraz waloryzowana. Paradoksalnie więc, w tym przy¬ padku, uwaga antropologów zwróciła się ku zjawiskom rozgrywającym się na wsi polskiej nie dzięki tym, którzy tradycyjnie są z nią wiązani i stanowią większość 3 Badacze interesujący się tym zjawiskiem określają je różnymi terminami. Obok stosowanej w niniejszym tekście nazwy „nowoosadnictwo", w literaturze spotyka się również określenie „osadnictwo alternatywne" (Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293). Różne terminy są również używane w odniesieniu do ludzi biorących w nim udział. Oprócz stosowanego tu „nowoosadnicy" (Kuligowski 2003, s. 19; Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293) pojawiają się „imigranci z mia¬ sta" (Markisz 2002), „miejscy osadnicy" (Sztandara 2002, s. 61), „miejscy osadnicy na w s i " (Sztandara 2003, s. 46), „osadnicy z miasta" (Sztandara 2003, s. 45). �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 149 jej mieszkańców, czyli rolnikom, ale dzięki ludziom wywodzącym się z miasta, którzy wybrali życie na obszarach wiejskich. Mimo to, kiedy jest omawiane zjawi­ sko nowoosadnictwa, trudno całkowicie pominąć kwestie wiążące się z innymi mieszkańcami wsi. Pojawiają się więc oni w polu widzenia badaczy/ek choćby w minimalnym stopniu. Dzieje się tak, ponieważ nowoosadnicy nigdy nie przy­ bywają na tereny zupełnie puste, niezamieszkałe. Chociaż dość często wybierają obszary na odludziu, to nie są to przecież przestrzenie bezludne. Powołuje to zawsze do życia różnorakie relacje pomiędzy nowoprzybyłymi a środowiskiem lokalnym. Oczywiście, w tekstach badaczy interesujących się nowoosadnictwem można znaleźć różne sposoby prezentowania środowiska lokalnego. Od trak¬ towania go jako niezindywidualizowanego tła dla zjawiska nowoosadnictwa, poprzez wyraźniejsze ukazanie jego obecności i roli w kontekście omawiania relacji pomiędzy miejscowymi a nowymi - zazwyczaj jednak z perspektywy nowoosadników, aż po próby rekonstrukcji obrazów obu grup na swój temat. W analizach nowoosadnictwa skupienie uwagi na środowisku lokalnym wy¬ daje się szczególnie ważne i to z dwóch powodów. Po pierwsze, bierze ono udział w procesie nowoosadnictwa - oczywiście, w inny sposób niż nowoosadnicy. Jed¬ nak zawsze członkowie lokalnej społeczności ustosunkowują się do tego zjawiska, wchodzą też (bądź nie) w różnorakie relacje z nowoosadnikami. Przywołując metaforykę teatru, można powiedzieć - nawet jeśli brzmi to banalnie - że środo¬ wisko lokalne jest jednym z bohaterów dramatu. Po drugie, przyjęcie takiej optyki umożliwia podjęcie próby od-tworzenia perspektywy tych, których udziałem staje się obecność nowoosadników. To zaś z pewnością odsłania kolejny aspekt za¬ gadnienia. Warto próbować odpowiedzieć na pytania, w jaki sposób lokalna społeczność postrzega nowoosadników, jak interpretuje ich działania i jak widzi wzajemne relacje. Szczególnie w kontekście tego, że spora część nowoosadników często deklaruje chęć i potrzebę działania na rzecz środowiska lokalnego, niejednokrotnie wypowiada się również w jego imieniu w świecie zewnętrznym. Justyna Laskowska-Otwinowska, w tekście pt. „SWÓJ - OBCY". Przejawy koegzystencji kulturowej społeczności wiejskiej i alternatywnej", proponuje, by relacje pomiędzy środowiskiem lokalnym - utożsamianym przez nią z ludnością rolniczą - a nowoosadnikami postrzegać przez pryzmat pojęcia kontaktu mię¬ dzykulturowego (2004, s. 294) , z wszelkimi możliwościami i konsekwencjami, jakie ta kategoria ze sobą niesie. Pomimo przynależności do jednej wspólnoty narodowej podzielającej wspólne elementy (np. język) różnice pomiędzy wartoś¬ ciami, a w konsekwencji - stylem życia obydwu grup, są na tyle duże, że można je widzieć jako odrębne kultury, pomiędzy którymi dochodzi do kontaktu. Takie uję¬ cie wyraźnie podkreśla odrębność kulturową grup wchodzących ze sobą w różno¬ rakie relacje. Perspektywa ta wydaje się być trafna i, mimo że nie werbalizowana 4 4 Warto w tym miejscu przywołać słowa samej autorki: „[z]a kontakt międzykulturowy uznaję tu kontakt ludności rolniczej, miejscowej z osadnikami miejskimi, o specyficznym «alternatywnym» zestawie sposobów postępowania, zarobkowania i kultywowania wyznawanych wartości" (2004, s. 294). �150 OLGA KWIATKOWSKA 5 w sposób tak bezpośredni, jak uczyniła to Laskowska-Otwinowska , to zdaje się być obecna w większości tekstów dotyczących tej problematyki. Zawsze bowiem mocno podkreślana jest różnica kulturowa (odmienność kulturowa) pomiędzy nowoosadnikami a środowiskiem lokalnym. W tym miejscu chciałabym przywołać koncepcję Michała Buchowskiego, który proponuje spojrzenie na konkretną społeczność wioskową jako taką, w której obrębie istnieją zróżnicowane klasy społeczne dysponujące zróżnicowanymi for¬ mami kapitału ekonomicznego, społecznego, symbolicznego i kulturowego (1996, s. 15-22) . Przynależność do konkretnej klasy „wyznacza działania jednostek, sposoby postrzegania relacji międzyludzkich i międzygrupowych, konceptualizowania świata" (tamże, s. 16). W tym ujęciu środowisko lokalne danej wsi jest widziane jako zróżnicowane pod względem klasowym, gdzie poszczególne klasy pozostają ze sobą w dynamicznych relacjach i na bieżąco negocjują sensy i defi¬ niują za każdym razem sytuacje. W literaturze etnologicznej społeczność wios¬ kowa jest bardzo często prezentowana jako „stosunkowo jednolita, harmonijna i dobrze funkcjonująca całość spojona więzami kultury" (tamże, s. 19). Wydaje się, że podobnie ujmowana jest wieś w tekstach dotyczących nowoosadnictwa. Wystarczy nie być nowoosadnikiem, a żyć na wsi, by zostać zaliczonym do grupy mieszkańców wsi związanych i tworzących wspólną kulturę. W ten sposób jej członkowie zaczynają stanowić „kategorię badawczą definiowaną przez ich środo¬ wisko życiowe i osobliwą kulturę" (tamże, s. 17). Koncepcja Buchowskiego, nie likwidując zarysowanego dzięki propozycji Laskowskiej-Otwinowskiej podziału na dwa środowiska społeczno-kulturowe, pozwala go wzbogacić i zdynamizować. Przede wszystkim umożliwia ona dostrzeżenie wewnętrznego zróżnicowania środowiska lokalnego, które może być istotnym czynnikiem generującym i róż¬ nicującym stosunek poszczególnych jednostek tworzących środowisko lokalne do nowoosadników i relacje z nimi. Warto zatem analizować konkretne przypadki nowoosadnictwa, biorąc pod uwagę obydwa powyżej zarysowane spojrzenia. 6 NOWOOSADNICY W L U C I M I U 7 W drugiej połowie ubiegłego wieku we wsi Lucim funkcjonowała grupa kilku artystów związanych z Toruniem i Bydgoszczą. Ich obecność i działalność w Lucimiu można uznać za swoisty przypadek nowoosadnictwa. Jest on szcze­ gólny z dwóch względów. Po pierwsze, w chwili obecnej należy już do prze5 Badaczka zwerbalizowała i zaakcentowała to, co przez innych było traktowane prawdopo¬ dobnie jako oczywiste. A przecież padło już nie tylko: „nie wszystko jest oczywiste" Czesława Robotyckiego (1998), ale także „nic nie jest oczywiste" Michała Buchowskiego (2004). Autor zastrzega, że pojęcia klasy społecznej nie ogranicza do ujęcia marksistowskiego. Jednocześnie podkreśla, że podziały klasowe „[są] płynne, pełne napięć, zmienne historyczne" (1996, s. 21). Wieś wchodzi w skład gminy Koronowo leżącej w granicach obecnego województwa ku¬ jawsko-pomorskiego. 6 7 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l5l szłości. Artyści pojawili się na wsi pod koniec lat siedemdziesiątych i działali tam intensywnie do połowy lat dziewięćdziesiątych. Później ich aktywność zaczęła ulegać rozproszeniu, a także przybierać inne formy. Dominowały indy­ widualne działania poszczególnych twórców. Część z nich już tylko w luźny sposób była powiązana z tą wsią i jego mieszkańcami. Artyści, co prawda, nie przestali się w Lucimiu pojawiać, nie zaniechali też całkowicie tam realizacji swoich działań, przybrały one jednak na tyle inny charakter, że trudno już je łączyć z kategorią nowoosadnictwa. Dlatego też można traktować omawiane zjawisko jako proces zakończony. To zaś zmienia nieco sposób jego widzenia. Zazwyczaj teksty dotyczące problematyki nowoosadnictwa prezentują przypadki, które rozpoczęły się w dalszej lub bliższej przeszłości, mają już swoją historię, ale nadal egzystują. Uwaga badaczy/ek jest jednak przede wszystkim skupiona na obserwowanej przez nich sytuacji obecnej. Oczywiście, w spektrum ich zaintere¬ sowań znajduje się również przeszłość nowoosadników. To kiedy, dlaczego i jak doszło do ich osiedlenia się na wsi. Jak przebiegały te początkowe - nazwijmy je pionierskimi - lata. Jednak najistotniejsza wydaje się być chwila obecna. Warto również zwrócić uwagę, że w takim wypadku badacz może mieć bezpośredni wgląd w życie nowoosadników. Może obserwować je na bieżąco w trakcie „dzia­ nia się". Poza tym, inaczej rysują się tu kwestie związane z przyszłością. W przy¬ padku nowooosadników opinie jej dotyczące są integralnie splecione z miejscem ich aktualnego życia. W ich wizjach przyszłości, planach, zajmuje ono ważną po¬ zycję, stanowi też istotny punkt odniesienia. Większość nowoosadników deklaruje konieczność wprowadzania różnorakich zmian w zastany porządek społeczno-kulturowy oraz chęć ich przeprowadzenia. Przekonanie o możliwości ich reali¬ zacji w przyszłości wyznacza cele i kierunek ich aktualnej aktywności. Bardzo często rozmawiając z nimi można usłyszeć, że ich działania w danym miejscu zaowocują w przyszłości, a zaplanowane przez nich zmiany urzeczywistnią się. To wszystko ma ciągle szansę się wydarzyć. Powyższe kwestie decydują o rozło¬ żeniu akcentów w tekstach na temat nowoosadników. Tym bardziej wydaje mi się interesująca możliwość przyjrzenia się sytuacji należącej do przeszłości. Pytania 0 skutki obecności i działalności nowoosadników dla środowiska lokalnego, które w każdym takim przypadku można i należy zadawać, tu brzmią inaczej. Historia artystów związanych z Lucimiem jest szczególna również z innego powodu. Członkowie grupy, którą zaliczyłam do kategorii nowoosadników w gruncie rzeczy nigdy nie mieszkali na stałe we wsi, w której działali. Być może, w tym kontekście właściwiej było by użyć określenia: pomieszkiwali. Jednak, jak już kiedyś pisałam, moje rozumienie tego pojęcia nie ogranicza się wyłącznie do przypadków opuszczenia miasta i osiedlenia się na wsi na stałe (Kwiatkowska 2004). Traktuję je szerzej, włączając w jego zakres także przypadki polegające na ograniczeniu pobytu i aktywności w mieście na rzecz intensywnej obecności 1 działalności na wsi, która ma właśnie na celu realizację alternatywnego stylu życia. Można uznać, że o zaliczeniu kogoś do kategorii nowoosadników decyduje coś, co nazywam migracją egzystencji. Ma ona miejsce wówczas, gdy główny nurt życia danych osób i ich aktywności realizuje się na wsi, mimo że mieszkają �152 OLGA KWIATKOWSKA w mieście. Tak jak osiedlenie się na wsi nie musi wcale oznaczać przyjęcia alter¬ natywnego stylu życia, tak realizowanie go na wsi nie musi oznaczać permanent¬ nego przebywania na jej terytorium. Członkowie omawianej przeze mnie grupy uznali, że uprawianie sztuki zgodne z ich wizją nie jest możliwe w mieście. Wieś natomiast jawiła się w tym kontekście jako obszar dający taką szansę. W związ¬ ku z tym, to tam przygotowywali i realizowali swoje projekty. Ich obecność w Lucimiu nie ograniczała się jedynie do przebywania w nim. Wieś nie pełniła również wyłącznie roli inspiracji do twórczości. Aktywność artystyczna grupy była zorientowana na Lucim i jego mieszkańców, w zamierzeniu była integralnie związana z życiem egzystującej tam społeczności . Alternatywny charakter działalności artystów zauważyła Aldona Jawłowska kreśląc charakterystykę polskiego nurtu kultury alternatywnej funkcjonującego od lat siedemdziesią­ tych do osiemdziesiątych ubiegłego wieku (1988, s. 19-48). Warto zauważyć, że w okresie PRL-u wachlarz stylów życia był mocno ograniczony. Podział na szeroką, w miarę ujednoliconą kulturę oficjalną, dominującą, i niewielki strumień alternatywny był w gruncie rzeczy o wiele bardziej widoczny niż dzisiaj, kiedy paleta stylów życia jest ogromna a dążenie do indywidualizmu tak duże. 8 9 Opowieść o eksperymencie artystyczno-społecznym realizowanym w Lucimiu składa się z dwóch części . Pierwsza powstała przede wszystkim na podsta¬ wie tekstów członków grupy i komentatorów ich działań nie wywodzących się z Lucimia, pisanych w latach, kiedy grupa działała we wsi . Jest próbą od-tworzenia historii nowoosadnictwa w Lucimiu, na podstawie utrwalonej w tekstach perspektywy samych nowoosadników. Druga część to próba dopełnienia tej historii głosami nieobecnymi w pierwszej, a pochodzącymi z lokalnej społecz¬ ności. Ten fragment jest re-konstruowany na podstawie wywiadów-rozmów przeprowadzonych przeze mnie w trakcie badań terenowych w Lucimiu w 2003 i 2004 roku. Powstał na bazie „penetrowania" pamięci wybranych mieszkańców wsi. Ma charakter otwarty i może być uzupełniany, ponieważ nie prezentuje wszystkich głosów członków lokalnej społeczności. 10 11 12 8 Co ciekawe, w tekstach, w których m.in. działalność artystów związanych z Lucimiem jest prezentowana (patrz Jawłowska 1988, s. 40-41; Wojciechowski 1992, s. 92-93) pisze się o nich jako o grupie twórców osiadłych w Lucimiu. Zastosowanie tego określenia może być wynikiem braku dokładnych informacji, bądź uznania, że intensywność i stopień zaangażowania w dzia­ łalność artystyczną w Lucimiu są równoznaczne z osiedleniem się w tym miejscu. Jeśli przyjmie¬ my drugi wariant, potwierdzałoby to słuszność mojej decyzji traktowania członków grupy jako nowoosadników. W książce Aldony Jawłowskiej charakterystyka ta stanowi tło dla interesującego autorkę fenomenu „studenckiego ruchu teatralnego". W niniejszym tekście jest prezentowana pierwsza cześć, druga, integralnie z nią związana, koncentrująca się na od-tworzeniu perspektywy środowiska lokalnego, zostanie opublikowana w następnym numerze "Etnografii Polskiej". Część z nich była adresowana do środowisk spoza Lucimia, część do mieszkańców wsi. Historia jest tu rozumiana przeze mnie, za Hubertem Czachowskim (który z kolei w tej kwestii odwołuje się do refleksji Jerzego Topolskiego) nie jako historia wydarzeniowa, ale autorska narracja historyczna, w której kluczową rolę odgrywa interpretacja badacza (1999, s. 141-142). 9 1 0 1 1 1 2 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 153 Można powiedzieć, że obie części pozostają w stosunku do siebie w relacji podwójnej asymetrii. W pierwszej pojawia się głos artystów, nie został natomiast uwzględniony głos członków lokalnej społeczności. W drugiej odwrotnie, w cen¬ trum uwagi znajdują się opinie mieszkańców wsi, pominięty zaś został głos artystów. W pierwszej części brak opinii artystów komentującej okres nowoosadnictwa w Lucimiu z dzisiejszej perspektywy . Druga jest zbudowana na bazie aktualnych sądów członków środowiska lokalnego dotyczących obecności i działań artystów we wsi w przeszłości. 13 EKSPERYMENT L U C I M S K I - PERSPEKTYWA NOWOOSADNIKÓW Dom Bracia, artyści plastycy, Bogdan i Witold Chmielewscy w 1976 roku kupili we wsi Lucim zrujnowaną zagrodę wiejską z poł. X I X wieku. Obejście, co praw¬ da, leży w granicach wsi, ale położone jest na jej uboczu. W rzeczywistości, bliżej z niego do lasu i jeziora, niż do domostw innych mieszkańców, a co dopie¬ ro do zbudowanego w kształcie owalnicy centrum wsi. Artyści znali wieś jeszcze przed dokonaniem zakupu domu. Spędzali w tych okolicach, wraz z innymi zaprzyjaźnionymi twórcami, wakacje w czasach studenckich. Zapewne dobrze się tu czuli i cenili te tereny. Mogło to sprzyjać podjęciu decyzji o kupnie domu, kiedy nadarzyła się ku temu okazja. Prawdopodobnie jednak zdecydowało o tym głównie położenie zagrody - na uboczu wsi i blisko przyrody, a przede wszyst¬ kim wiek, walory architektoniczne i estetyczne domu wchodzącego w jej skład. Posiadał widocznie dla nich dużą wartość, skoro kupili go mimo silnego zdewa¬ stowania. W wielu tekstach, pisząc o nim, podkreślają jego lata i zabytkowy charakter, zwracają też uwagę na materiał (drewno), z którego został zbudowany (por. np. Chmielewski W. 1985b, s. 23; Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Zakupiony w Lucimiu dom staje się bardzo istotnym miejscem dla braci Chmielewskich i coraz intensywniej angażuje ich aktywność. Przyjeżdżają tu w każdej wolnej chwili i remontują go. Decydują się przy tym na wykorzystanie naturalnych materiałów i dawnych technologii. To prawdopodobnie skłania ich do lektury literatury etnograficznej, etnologicznej, w końcu antropologicznej. W ten sposób, przywracanie życia domostwu w wymiarze praktycznym staje się zarazem wstępem do odkrywania jego wymiaru symbolicznego (Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Istotną rolę w uwrażliwieniu artystów na tego ro­ dzaju kwestie odegrała lektura prac Martina Heideggera, Gastona Bachelarda a przede wszystkim Mircea Eliadego (Chmielewski B. 1997, s. 22) . Koncepcje 14 1 3 Te głosy oczywiście mogły się tu pojawić (najprawdopodobniej powstałaby wówczas inna historia). Świadomie jednak zdecydowałam się nie podejmować próby przeprowadzenia wywia­ dów z artystami na tym etapie badań. W roku 1974 ukazało się pierwsze polskie wydanie Sacrum i profanum. O istocie religij­ ności, a także druga edycja Sacrum. Mit. Historia. Wybór Esejów. 1 4 �154 OLGA KWIATKOWSKA rumuńskiego religioznawcy bardzo mocno wpłynęły na sposób myślenia arty¬ stów o świecie, ukonstytuowały także ich twórczość oraz wyznaczyły na lata jej kierunek. Jednym z zasadniczych eliadowskich wątków przewijających się w ich aktywności jest postrzeganie domu jako środka/centrum świata, mikrokosmosu, miejsca fizycznego i duchowego realizowania się ludzi (patrz np. Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Warto zwrócić uwagę na fakt, że artyści w wielu swoich tekstach bardzo mocno akcentują doniosłość nabycia domu w Lucimiu . Akt ten jest postrze¬ gany przez nich w kategoriach początku istotnego etapu w ich biografii arty¬ stycznej a zarazem życiowej. Dom spełnia doniosłą rolę w czymś na kształt mitu założycielskiego w przypadku większości nowoosadników . Jednocześnie jest wizualnym śladem początku wybranej przez nich drogi. Nabycie domu w Lucimiu stało się punktem przełomowym. Bogdan Chmielewski stwierdza nawet - przywołując nota bene terminologię etnologiczną, że był to jeden z dwóch w jego życiu artystycznym ważnych momentów przejścia, istotnych dla ukształtowania się jego poglądów i formy jego praktyki „życiowo-twórczej" (Chmielewski B. 2001, nlb). Artyści spędzali coraz więcej czasu w nowym domu. Oswajali obcą przestrzeń, odkrywali jej przeszłość rozmawiając z członkami rodziny, od której nabyli za¬ grodę. Jednocześnie organizowali tę przestrzeń zgodnie ze swoimi wyobrażenia¬ mi wiejskiej chaty - drewnianej, krytej strzechą, wypełnionej starymi sprzętami. 15 16 OPOZYCJA „MIASTO - W I E Ś " Dom w Lucimiu, a także sama wieś, stały się istotne nie tylko dla braci Chmie¬ lewskich, ale również dla ich przyjaciół. Spośród nich trzech związało swój los z Lucimiem na dłużej. Byli to: Andrzej Maziec i Stanisław Wasilewski - fotograficy oraz Wiesław Smużny - artysta plastyk. Prowokuje to nie tylko do zadania pytania, co sprawiło, że wieś stała się dla nich wszystkich tak ważna, ale również innego - nie mniej istotnego - czy przestrzeń miejska, z której pochodzili i w której dotychczas działali, nie spełniała ich potrzeb i oczekiwań? A jeśli tak, to jakich? Czego jej brakowało? Miasta, z którymi artyści byli związani to Toruń i Bydgoszcz. W pierwszym z nich bracia Chmielewscy i Smużny ukończyli studia na Wydziale Sztuk Pięk¬ nych U M K a następnie rozpoczęli na tym Wydziale pracę. Jednak i Chmielewscy, i obaj fotograficy mieszkali w Bydgoszczy. Toruń, liczący wówczas ok. 160 ty17 1 5 Tak o tym pisze Bogdan Chmielewski: „Punktem zwrotnym w moim postępowaniu i dzia¬ łaniu było nabycie zabytkowego, opuszczonego, drewnianego domu w Lucimiu, w 1976 roku" (1989, s. 192) Wydaje się, że opowieści nowoosadników o początkach mają ten sam schemat i ogniskują się właśnie wokół kategorii domu i zabiegów związanych z jego nabyciem oraz przystosowywa¬ niem do zamieszkania. Również nabył stary domu w Lucimiu. 1 6 1 7 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l55 18 sięcy mieszkańców, to miasto średniej wielkości , Bydgoszcz natomiast z liczbą ponad 330 tysięcy mieszkańców można zaliczyć do miast dużych. Artyści pojawili się w Lucimiu w okresie drugiej połowy rządów Edwarda Gierka w Polsce. Charakterystyczny dla tego czasu, jak i całej dekady lat siedemdziesiątych, był proces deideologizacji państwa i jego okcydentalizacji (Piotrowski 1999, s. 11). W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych społeczeństwo polskie doświad¬ czało na poziomie codziennej egzystencji stabilizacji i poprawy poziomu życia - oczywiście w stosunku do okresu wcześniejszego i późniejszego. W sklepach pojawiło się więcej żywności i towarów, w tym również zachodnich. Przeciętny obywatel mógł liczyć m.in. na otrzymanie spółdzielczego mieszkania, zakup przysłowiowej meblościanki, pralki, lodówki, telewizora oraz nabycie fiata 126p lub 125p. Dzięki liberalizacji polityki paszportowej (Delorme 2001, s. 31) miał również szanse na wyjazd za granicę . Oczywiście, wszystko to działo się dzięki zaciąganym za granicą pożyczkom. Negatywne skutki takiej polityki zaczęły jed¬ nak dawać o sobie znać dopiero w drugiej połowie lat siedemdziesiątych (Davies 1998, s. 676-683; Kuroń, Żakowski 1996, s. 138-147). Warto jednak pamiętać, że ówczesnemu życiu miejskiemu towarzyszyły typowe, negatywne zjawiska wynikające z faktu dużego zagęszczenia ludzi i koncentracji przemysłu na niewielkim obszarze, takie jak zgiełk, tłok, anoni¬ mowość, zanieczyszczenie środowiska itd. Ponadto, cechą charakterystyczną, choć zupełnie innego rodzaju, było bardzo silne przesycenie życia w mieście propagandą sukcesu oraz różnymi fasadowymi hasłami, na przykład sojuszu świata pracy z kulturą i sztuką. Korespondowało to, oczywiście, z dominującą ideologią, ale nie przekładało się na rzeczywistość i fałsz tego przez wielu był głęboko odczuwany. W świecie sztuki przez całą dekadę dominowała atmosfera festiwalowa. Dzieła były prezentowane pod szyldem „osiągnięć" i „sukcesów". Charakterystyczna była aura ludyczna, brakowało natomiast twórczych poszukiwań (Piotrowski 1999, s. 41). Jednocześnie artyści i ich działalność podlegała różnorakim zależ¬ nościom i presjom ze strony rządzących. Historyk sztuki Piotr Piotrowski tak opisuje ówczesne realia, w których funkcjonowała sztuka: 19 1 8 Według Rocznika Statystycznego woj. toruńskiego 1977, dokładna liczba mieszkańców Torunia w roku 1976 wynosiła 157 611, Bydgoszczy zaś, według Rocznika Statystycznego woj. bydgoskiego 1978, w roku 1977 wynosiła 339 237. Warto odnotować, że badacze nie są zgodni co do oceny jakości życia obywateli w okresie rządów Gierka i tak na przykład Andrzej Delorme kwestionuje słuszność stosowania wobec spo­ łeczeństwa tamtych czasów określenia użytego przez Andrzeja Friszke „socjalistyczne społe­ czeństwo konsumpcyjne" twierdząc, że ówczesna poprawa sytuacji materialnej nie dotyczyła całego narodu. Wydaje się jednak, że z perspektywy przeciętnego obywatela przede wszystkim pierwsza połowa dekady gierkowskiej, zwłaszcza w porównaniu z okresem wcześniejszym i tym, który nastąpił po roku 1980, mogła być odbierana jako dekada względnego dobrobytu i więk¬ szych możliwości konsumpcyjnych. Realia życia codziennego lat siedemdziesiątych X X wieku świetnie oddaje serial pt. „Czterdziestolatek" w reżyserii Jerzego Gruzy. 1 9 �156 OLGA KWIATKOWSKA [...] system funkcjonowania karier artystycznych [...] osadzony był w instytucjonalnej monopoliza­ cji życia artystycznego. Państwo miało monopol na życie artystyczne, choć był on rozpisany na głosy. Kontrolowało je przez system cenzury, hamowanie edukacji artystycznej, kontrolę krytyki i podległych sobie instytucji wystawienniczych. Nie miało jednak sprecyzowanej polityki kultural­ nej w sensie merytorycznym. Nie było zainteresowane narzucaniem artystom wizji świata i sztuki; wyznaczało im jedynie „strefy zakazane" (1999, s. 75). Ówczesna rzeczywistość miała swoich krytyków, była negatywnie oceniana przez pojawiające się w Polsce od początku lat siedemdziesiątych środowiska kontrkulturowe i alternatywne. Krytykowały one między innymi nijakość życia, bierność społeczeństwa, jego bezmyślny konsumpcjonizm, uleganie taniej roz­ rywce proponowanej przez mass-media oraz brak głębszych poszukiwań egzysten­ cjalnych (Jawłowska 1988, 19-48; Kuroń, Żakowski 1996, s.147). Ten sposób widzenia świata był bliski również artystom, którzy pojawili się w Lucimiu. Chociaż rok ich przybycia do wsi to, w gruncie rzeczy, schyłek krótkotrwałego gierkowskiego dobrobytu i początek narastającego w kolejnych latach kryzysu, to prawdopodobnie jednak niezadowolenie z rzeczywistości miejskiej pierw¬ szej połowy lat siedemdziesiątych zdecydowało o poszukiwaniu miejsca, gdzie mogłoby być inaczej. Z tekstów artystów związanych z Lucimiem wynika, że jednym z najbardziej dla nich dokuczliwych elementów ówczesnych realiów był tzw. „układ artystycz­ ny", który tworzyły instytucje przeznaczone do upowszechniania sztuki, czyli galerie sztuki i muzea, ale także zastępy krytyków i ich recenzje oraz cały system nagradzania artystów. Metaforycznie można powiedzie, że „układ" ten stanowił coś na kształt osobnej wyspy, ponieważ charakteryzował się dużą hermetycznoś¬ cią, nie umożliwiał artystom kontaktu z odbiorcami, brakowało mu rzeczywistego zaangażowania w życie społeczne. Obecność i siła oddziaływania „układu arty¬ stycznego" najintensywniejsza była w miastach, tam, gdzie były skupione jego agendy. Paradoksalnie jednak negatywne skutki centralistycznego zarządzania sztuką, w postaci ograniczenia wolności artystów, często najdotkliwiej były odczu¬ wane w miastach takiej wielkości jak Toruń, a nie tych największych. Sprzyjały temu niewielkie rozmiary środowiska związanego ze sztuką, trwałość jego struk¬ tury i relacji w jego ramach (Żydowicz 1989, s. 14-15). Wieś natomiast z rzadka i na krótko stawała się obszarem zainteresowania „układu artystycznego". Sztuka, która była bliska artystom związanym z Lucimiem i jaką chcieli upra¬ wiać, to sztuka pozagaleryjna, taka, która sytuowałaby się blisko prawdziwego życia, która byłaby na nie wrażliwa a zarazem je przenikała. Istotnym jej ele¬ mentem była możliwość kreowania takich sytuacji, w których miałoby miejsce spotkanie twórcy i odbiorcy. Sztuka autonomiczna, wyizolowana z całokształtu praktyki życiowej, budziła ich sprzeciw (Dziamski 1987, s. 10). Realia życia miejskiego mogły wywoływać w artystach poczucie zmęczenia, niechęci i potrzebę poszukiwania przestrzeni wolnej od jego niedogodności, a przynajmniej w mniejszym stopniu nimi obarczonej. W tym kontekście wieś jako niewielka struktura osadnicza, leżąca na marginesie oddziaływania przy¬ śpieszenia urbanizacyjnego i presji propagandowej, mogła się wydawać miejs- �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 157 cem dającym na to szansę. Pobyt na wsi pozwalał jednak przede wszystkim uwol­ nić się i zdystansować do świata kreowanego przez „układ artystyczny". Zakup domów w Lucimiu i kolejne lata działalności w tej wsi były przez artystów po¬ strzegane właśnie jako proces wychodzenia i rezygnacji z uczestnictwa w nim (Chmielewski W. 1985b, s. 23). Stwarzał również możliwość realizacji wizji własnej drogi artystycznej. Ważną rolę, w początkowym etapie fascynacji Lucimiem, mógł odgrywać również - mający długą tradycję w kulturze polskiej - mit wsi jako Arkadii, a więc miejsca, gdzie panuje harmonia a człowiek żyjąc blisko natury wiedzie proste, ale szczęśliwe życie. Mit ten łączy się także z wątkiem wyrzeczenia się wielkiego świata i uwolnienia z zewnętrznych zobowiązań (por. Hernas 1965, s. 7-40, 1965; Kowalski 2002, s. 214-224). Artyści w trakcie pobytów w Lucimiu stopniowo zaczynają poznawać wieś i jej mieszkańców. Obraz, który dostrzegają niewiele ma wspólnego z harmo¬ nijną Arkadią. Stwierdzają, że - co prawda - wzrósł prestiż społeczny rolnika, poprawiła się również i na wsi sytuacja materialna oraz warunki życia, ale jedno¬ cześnie nastąpiło odejście od tradycji i dawnych wartości oraz rozpad więzi międzyludzkich (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 4). Dostrzegają również brak jakiegokolwiek lokalnego życia kulturalnego - stan ten określą później mia­ nem „sytuacji zerowej" (Chmielewski W. 1985a, s. 62). Ta kulturalna pustka Lucimia z jednej strony a zniechęcenie do świata „wielkiej sztuki" z drugiej, stanowią impuls do działania. Artyści w 1977 roku podejmują decyzję o reali¬ zacji rocznych działań artystycznych (dzisiaj powiedzielibyśmy projektu) pt. „Akcja Lucim". Nawiązują kontakt z sołtysem wsi, przedstawiają mu swoje pro­ pozycje i zyskują jego przychylność. Następnie aranżują spotkanie z mieszkań¬ cami, na którym prezentują koncepcję „Akcji Lucim". W ten sposób wkraczają w życie społeczności Lucimia. 20 ARTYŚCI N A WSI - ODSŁONA I Ramy „Akcji Lucim" wyznaczało założenie o jedności miejsca inspirującego powstanie dzieł i ich prezentacji. Prace powołane do życia w i pod wpływem mikroświata lucimskiego miały później zaistnieć w jego przestrzeni. Taka kon¬ cepcja była alternatywą w stosunku do rozpowszechnionej praktyki, kiedy to wieś stawała się „[...] miejscem upowszechniania tego, co powstało poza nią i co jest sztucznie przenoszone na jej grunt, a w konsekwencji obce jej i nieczy¬ telne. O ile wieś bywa inspiracją zewnętrzną sielsko-krajobrazową, to rzadko bywa miejscem upowszechniania tego, co było nią inspirowane i dotyczy jej «wnętrza»" (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 4). Pod względem wyboru formy wypowiedzi artystycznej każdy miał pełną swobodę. 2 0 W jednym z tekstów (Chmielewski B. i inni 1989, s. 191) pojawia się informacja, że po¬ mysł narodził się wiosną, w innym (Chmielewski W. 1985b, s. 23), że jesienią tegoż roku. �158 OLGA KWIATKOWSKA W trakcie realizacji „Akcji" artyści odbyli kilka spotkań autorskich, na których prezentowali mieszkańcom swoją twórczość. W ten sposób dążyli do coraz intensywniejszego pogłębienia kontaktu z nimi. Działania zakończono ekspozy¬ cją dzieł w obrębie wioski w sierpniu 1978 roku . W ciągu dwóch dni wieś stała się czymś na kształt galerii, przestrzenią niezwykłą. Wzdłuż drogi, w nowowybudowanej, ale jeszcze nie zamieszkanej willi, w jednej ze stodół, w pomiesz¬ czeniach dawnej kawiarni, w świetlicy ZSMP, na pustym placu po rozebranym domu zostały umieszczone obrazy-transparenty, instalacje, fotografie. Odbywa­ ły się akcje artystyczne, prezentacje autorskich filmów oraz dokumentacji filmo¬ wej z przebiegu przygotowań do finału „Akcji". Członkowie społeczności byli również bezpośrednio angażowani w realizację artystycznych sytuacji. Dodatko¬ wymi elementami całego „artystycznego święta" były ognisko i zabawa. 21 W znanej, swojskiej dla mieszkańców Lucimia ikonosferze codziennego by¬ towania pojawiły się niecodzienne obiekty. Z jednej strony były one kojarzone z obcym i dalekim światem, z drugiej, w jakiś sposób jednak odzwierciedlały elementy znane z lokalnego życia. W niektórych dziełach mieszkańcy rozpozna¬ wali siebie i innych lucimian, a także znane im miejsca i to te realizacje budziły najwięcej zainteresowania i emocji. Dla artystów „Akcja" była urzeczywistnie¬ niem ich wizji funkcjonowania sztuki. Jednym z istotnych jej elementów była możliwość kontaktu twórcy z odbiorcą, dlatego też, w trakcie prezentacji, byli gotowi do rozmowy z uczestnikami, oczekiwali i z uwagą obserwowali ich reakcje. Na wielu zdjęciach dokumentujących wydarzenia można zobaczyć ludzi wędrujących po tej specyficznej „galerii" i z ciekawością oglądających efekty pracy artystów. Warto również zwrócić uwagę na dwie spośród sześciu - wyróż¬ nionych przez artystów - części konstytuujących ich artystyczne przedsięwzię¬ cie: badanie odbioru oraz upowszechnianie (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 5 ) . W celu określenia stanu percepcji zastosowano badania ankietowe. Doszło tu więc do włączenia w świat sztuki metody z obszaru nauk społecznych. Pierwsze z badań miały pomóc w rozpoznaniu częstotliwości kontaktów ze sztuką oraz stanu wiedzy na jej temat wśród mieszkańców Lucimia. Kolejne dotyczyły uczestnictwa w spotkaniach, które odbywały się w trakcie całego roku trwania „Akcji", i percepcji prezentowanych wówczas prac. Celem ostatnich ba¬ dań było ustalenie, jaki był udział w finale oraz które z prac i w jakim stopniu cieszyły się uznaniem społeczności. Upowszechnianie polegało na prezentacji dokumentacji fotograficznej i filmowej z działań oraz niektórych prac w innym czasie i w odmiennych środowiskach. W tym celu wykorzystywano istnienie oficjalnych instytucji i form upowszechnia sztuki. Wydawać by się mogło, że można w takim razie zakwestionować wyjście artystów poza „układ arty22 2 1 Dokładny opis prac oraz działań wraz z dokumentacją fotograficzną można znaleźć w katalogu Akcja Lucim (1977). Oprócz realizacji twórców, którzy na dłużej związali swoje życie artystyczne z Lucimiem, w ramach „Akcji Lucim" zostały również okazjonalnie zaprezentowane prace Wawrzyńca Kresendowicza. Pozostałe części to: inspiracja, tworzenie, organizowanie, akcja. Ich pełną charakterystykę można znaleźć w Katalogu Akcja Lucim (Chmielewski B i inni 1977-1978, s. 4-5). 2 2 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l59 styczny" i potraktować je jedynie jako deklarację. Warto jednak być ostrożnym w wyrażaniu tak pochopnych opinii. Krytyk sztuki Grzegorz Dziamski, charak¬ teryzując sztukę młodych z lat siedemdziesiątych - uwzględniając w tym również działalność grupy artystów związanych z Lucimiem - stwierdza, że istotnym rysem dla części jej przedstawicieli było sytuowanie się „[...] pomiędzy kontekstem istniejącym w ramach systemu artystycznego a projektowanymi i rodzącymi się dopiero formami uspołecznienia sztuki" (Dziamski 1987, s. 14). Postawę tę określa jako „bycie pomiędzy". Związane jest ono, z jednej strony z całkowitym oddaleniem się od systemu artystycznego, z drugiej - z okazyjnym wkraczaniem w jego obszar, ale tylko po to, by wskazać na istnienie alterna¬ tywnych przestrzeni (tamże). ARTYŚCI N A WSI - ODSŁONA I I W następnym roku artyści, już pod nazwą „Grupa Działania", realizowali przedsięwzięcie pt. „Działanie w Lucimiu", które było czymś na kształt dru¬ giej, wzbogaconej edycji „Akcji Lucim". Po jej zakończeniu ponownie podjęli decyzję o kontynuowaniu działalności we wsi, ale tym razem miała ona mieć charakter długofalowy i trwać kilka lat. Doświadczenia artystów, zdobyte w trak¬ cie ich dotychczasowej aktywności, doprowadziły do wykrystalizowania się w 1980 roku wizji sztuki „Grupy Działania" i sposobu jej uprawiania w postaci idei i programu „sztuki społecznej" . Podstawową rolą działań artystycznych - w ramach tak rozumianej sztuki - było kreowanie takiego rodzaju komunikacji symbolicznej, której skutkiem będzie wytwarzanie więzi międzyludzkich. Zakładano, że jest to możliwe tylko w bezpośrednim kontakcie nadawcy i od¬ biorcy, przy czym role te nie miały mieć charakteru stałego i mogły ulegać zamianie. Artysta, w gruncie rzeczy, miał za pomocą swoich działań zachęcać lokalną społeczność do tworzenia własnych kreacji twórczych. Przy czym, inspi¬ rujące dzieło - działanie artysty oraz kreacje powstałe pod jego wpływem lub w odpowiedzi na nie - traktowano jako pewną ponadindywidualną, wspólno¬ tową całość a nie osobne byty (Chmielewski W. 1987, s. 272-273). W takim ujęciu granica pomiędzy sztuką a życiem, pomiędzy artystą a tzw. zwykłym czło¬ wiekiem, ulegała rozmyciu - a to właśnie było postulowane przez środowiska kontrkulturowe i alternatywne. 23 Im bardziej artyści poznawali życie Lucimia, tym bardziej rozumieli, że jeśli ich aktywność ma być dla mieszkańców istotna musi - o wiele bardziej niż dotychczas - korespondować z ich życiem i potrzebami. W związku z tym, poszukując wartości wspólnych dla nich i dla lucimian skupili się na świętach związanych z kalendarzem liturgicznym oraz życiem rolników. Święta dawały możliwość przeżywania turnerowskiego communitas (Burszta 1998, s. 108-111; 2 3 Szczegółową prezentację idei i programu „sztuki społecznej" można znaleźć między inny­ mi w albumie Sztuka młodych 1975-1980 (Chmielewski W. 1987, s. 273). �160 OLGA KWIATKOWSKA Sulima 2000, s. 58-60; Turner 2004, s. 240-266.) a więc przeżywania współbycia, doświadczania - tak przez artystów podkreślanych - więzi międzyludz¬ kich. Artyści widzieli sytuację wsi w kategoriach upadku i regresu, dlatego też swoją działalność traktowali jako misję o charakterze ratowniczym, polegającą na „[...] wydobywani[u] i wzmacniani[u] dawnych wartości, tworzeni[u] innych, znajdywani[u] dla nich, współtworzonych z lucimianami, sakralizujących je dzieł i działań, zachowań, symboli i obyczajów" (Chmielewski W. 1985a, s. 62). „Grupa Działania" osadziła swoją działalność w rytmie pór roku. W ciągu kilku lat zostaje wypracowany lucimski rok obrzędowy, na który składają się przede wszystkim: „Święty Wieczór - Trzech Króli", „Gromniczna - Rocznica 3 lutego", „Popioły", „Wielka Moc", „Zielone Świątki", „Święty Jan - Wianki", „Święto plonów", „Zaduszki" . Warto zwrócić uwagę na wymienione w drugiej kolejności święto, ponieważ początkowo nie było ono związane z dniem Matki Boskiej Gromnicznej i nie odwoływało się do sensów religijnych. „Rocznica 3 lutego", bo taka była pierwotna nazwa święta, wykraczała poza przyjęty sche¬ mat, ponieważ została powołana do życia przez „Grupę Działania" na pamiątkę nadania Lucimiowi prawa czynszowego przez Kazimierza Wielkiego w 1359 roku. Miała więc zdecydowanie lokalny wymiar a artyści za jej sprawą chcieli zwrócić uwagę mieszkańców na przeszłość wsi i uczynić historyczny wymiar miejsca istotną wartością . Ten przykład obrazuje dynamiczny charakter poszukiwań artystów. W związku z tym, że znajomość przeszłości uważali za pożądaną wartość, starali się ją, m.in. przez obchodzenie „Rocznicy", upowszechniać. Popularność i atrakcyjność tego święta jednak szybko spadała, w związku z tym próbowali je ocalić poprzez połączenie go z bardziej czytelnymi i ważnymi dla odbiorców sensami religijnymi. 24 25 Wszystkie święta były tak animowane przez artystów, by miały charakter spotkania całej społeczności i miały szansę być wspólnie przeżywane. Odwo¬ łując się do tradycji, tworzono własne scenariusze poszczególnych świąt i kre¬ owano ich twórcze realizacje. Oczywiście, szczególnie manifestowało się to w oprawie plastycznej wydarzeń . Powstawały niezwykłe dekoracje, kompo¬ zycje o znaczeniu symbolicznym i sakralnym (Chmielewski W. 1985b, s. 27). W ich tworzeniu, ale również w samych działaniach, bardzo istotną rolę odgry¬ wały elementy lokalnego środowiska, takie jak: woda, ziemia oraz rośliny, a także relacje z samym terytorium wsi. 26 2 4 Repertuar świąt ulegał niewielkim modyfikacjom, w związku z tym w poszczególnych tekstach dotyczących „Grupy Działania" występują pewne różnice (por. np. Kunczyńska-Iracka 1990, s. 6; Chmielewski B. i inni 1989, s. 192). Tutaj zdecydowałam się przywołać święta najczꜬ ciej wymieniane. Problem przyczyn zróżnicowania skali akceptowania świąt wprowadzanych przez arty¬ stów poruszyli Aleksander Jackowski, Ewa Korulska i Hanna Szewczyk, w rozmowie prezento¬ wanej na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej" (1985, s. 44-48). Warto byłoby poświęcić uwagę każdej z realizacji poszczególnych świąt, niestety, prze¬ kracza to objętość niniejszego tekstu. Opisy niektórych z nich można znaleźć w artykule Witolda Chmielewskiego pt. Inspiracje i działania plastyczne w Lucimiu (1985b, s. 26-27). 2 5 2 6 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l6l Po pewnym czasie realizacji nowego typu koncepcji, członkowie „Grupy Dzia¬ łania" stwierdzili, że ich efektem jest pojawienie się zespołu zmian kulturowo-społecznych w lokalnym środowisku. W ten sposób zaistniała m.in. nowa jakość, nazywana przez artystów „nową sztuką ludową" . Z punktu widzenia artystów, miały j ą konstytuować elementy wywodzące się z lokalnej tradycji oraz pochodzące z kultury masowej a także propozycje „Grupy Działania". Sztuka ta powstaje z potrzeby środowiska lokalnego i dla niego, a nie dla świata zewnętrz¬ nego. Spajać miała lokalną wspólnotę wokół wspólnych wartości i odgrywać istotną rolę w budowaniu jej tożsamości oraz poczucia godności. Czyni to Lucim i jego mieszkańców jedynymi w swoim rodzaju. Prorokowali też, że „nowa sztuka ludowa" lokalnych społeczności będzie jedną z dróg rozwoju kultury w przyszłości (Chmielewski W. 1985a, s. 64). W związku z tym, iż artyści uznali, że mieszkańcy Lucimia stali się zaangażowanymi współtwórcami ich prac, istnienie „Grupy Działania" wydało im się już niepotrzebne i jesienią 1981 zde¬ cydowali się na jej samorozwiązanie. Był to gest o symbolicznym wręcz charak¬ terze, przypieczętowywał zniesienie - w ich przekonaniu - granicy pomiędzy nimi - zespołem artystów, a lokalną społecznością. W miejsce animującej dzia¬ łalności „Grupy" pojawia się praktyka powoływania komitetów przy realizacji poszczególnych przedsięwzięć (Chmielewski W. 1985a, s. 69). 27 Ponieważ w Lucimiu tak wiele się działo, coraz bardziej był odczuwalny brak miejsca, w którym dynamiczne życie kulturalne mogłoby się rozgrywać. Na po¬ czątku lat osiemdziesiątych rozpoczęła się budowa Domu Ludowego. Artyści byli bardzo zaangażowani w to przedsięwzięcie, szczególnie w opracowywanie jego strony wizualnej. Dzięki nim projekt budynku przygotował architekt Jan Sabiniarz, który dążył do tego, by Dom był wkomponowany w otoczenie, aby nawiązywał do lokalnej, tradycyjnej architektury. Takie podejście do problemu zabudowy nie było ówcześnie popularne, dominowała raczej nadal architek¬ toniczna brzydota. W 1983 roku, nie do końca widząc w działalności lucimskiej możliwość samo¬ realizacji, ale również z powodów osobistych, Wasilewski i Maziec definitywnie wycofują się z aktywności w Lucimiu. Nie wpływa to w jakiś drastyczny sposób na wizję i potrzebę działania pozostałych artystów. Sytuacja zmienia się natomiast w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Następuje wówczas pewne osłabienie aktywności środowiska lucimskiego jako całości, mniej osób jest chętnych do organizowanie imprez, mniej mieszkańców na nie przychodzi. W tym samym czasie bracia Chmielewscy zaczynają angażować swój potencjał twórczy poza Lucimiem, w Górce Klasztornej, mają więc mniej czasu i energii, by animować dotychczasowe środowisko. Zdają sobie również sprawę, że aby zmiany w lokal¬ nej społeczności były autentyczne i trwałe powinny wynikać z dobrowolnych i w miarę samodzielnych działań jej samej (Chmielewski W. 1985a, s 69). 2 7 Oczywiście, z punktu widzenia znawców tzw. sztuki ludowej użycie tego terminu w kontekś¬ cie działań lucimskich może budzić zastrzeżenia. Dali temu wyraz Aleksander Jackowski, Ewa Korulska i Hanna Szewczyk (1995, s. 27). W niniejszym tekście pomijam dyskusję na ten temat. �162 OLGA KWIATKOWSKA TELECHATA Z REWITALIZACJĄ W TLE Ponowne bardzo silne ożywienie życia w Lucimiu miało miejsce pod koniec lat osiemdziesiątych i w pierwszej połowie dziewięćdziesiątych X X w., a zwią­ zane było między innymi z realizacją projektu powstania we wsi pierwszej pol­ skiej telechaty - nowoczesnego ośrodka informacyjno-telekomunikacyjnego . Miał on być wyposażony w sieć komputerową i telekomunikacyjną służącą zaspokajaniu potrzeb mieszkańców wsi i okolicy. Dzięki dostępowi do nowocze­ snych systemów przetwarzania informacji telechata miała gwarantować uczest¬ nictwo w społeczeństwie informacyjnym oraz pomóc we wprowadzaniu licznych przemian społecznych, kulturalnych i ekonomicznych nie tylko w Lucimiu, ale na obszarze całej gminy Koronowo (Kaleta, Wieczorkowski 1993, s. 49). Przede wszystkim przewidywano, że dzięki niej nastąpi poprawa systemu telekomuni¬ kacyjnego, możliwy będzie dostęp do różnego rodzaju usług (bankowych, pocz¬ towych, telekomunikacyjnych) informacji, porad, szeroko rozumianej edukacji a także, że przyczyni się do zwiększenia miejsc pracy. Na wybór Lucimia ogrom¬ ny wpływ miało to, że artyści, którzy zaczęli od 1989 roku funkcjonować pod nazwą „Grupa 111", sama wieś i prowadzony w niej eksperyment byli już dobrze znani, nie tylko w środowiskach artystycznych, czy zajmujących się animacją kulturalną, a także związanych z badaniem i rozwojem obszarów wiejskich. Oto jak uzasadniano wybór Lucimia na miejsce realizacji projektu: 28 29 Wybierając Lucim jako miejsce realizacji pierwszego polskiego programu rewitalizacji wsi mie­ liśmy na uwadze podejmowane bez mała od 20 lat działania „Grupy 111" („Akcja Lucim") na­ kierowane na odbudowę tożsamości kulturowej jego mieszkańców. Uznaliśmy, że ten jedyny w swoim rodzaju eksperyment artystyczno-społeczny realizowany przez grupę artystów plastyków z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (Witold i Bogdan Chmielewscy, Wiesław Smużny) stanowi istotne wzmocnienie programu, w którym [...] przywrócenie mieszkańcom własnej podmiotowości przez wydobycie i dowartościowanie ich własnej tradycji kulturowej stanowi jedno z centralnych zadań całego przedsięwzięcia (Kaleta 1996, s. 40). Zakładano też, że długoletnie działania artystów w Lucimiu stworzą „szansę zaangażowania sił lokalnych na skalę trudną do osiągnięcia w innych społecznoś¬ ciach wiejskich" (Kaleta, Wieczorkowski 1993, s. 48). Wydaje się również, że artyści mogli być postrzegani jako odpowiednie osoby do pełnienia roli pośred¬ ników pomiędzy lokalnym środowiskiem a przybywającymi z zewnątrz specja¬ listami. Artyści bardzo zaangażowali się w projekt. Po pierwsze, w koncepcji rewitalizacji obszarów wiejskich idealnie mieściła się prowadzona przez nich działalność. Po drugie, projekt - podobnie jak aktywność „Grupy 111" - miał 2 8 Autorem idei był Henning Albrechtsen. Pierwsza telechata powstała w Szwecji w połowie lat osiemdziesiątych X X wieku. Dokładny opis jej idei, historii i prób realizacji w Polsce można znaleźć w artykule Andrzeja Kalety i Kazimierza Wieczorkowskiego pt. Telechata jako instru­ ment kulturowej odnowy wsi (1993; patrz także Gosieniecka 1996, s. 95-101). Szczegóły dotyczące wyposażenia technicznego zawiera tekst Kalety i Wieczorkowskiego. 2 9 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 163 charakter misji ratowniczej; efektem obu miała być tętniąca życiem wieś. Ponadto, realizacja projektu wydawała się być ogromną szansą dla Lucimia. Ośrodek teleinformatyczny miał być ulokowany w budowanym przez miesz¬ kańców Domu Ludowym - co wiązało się z koniecznością rozbudowy budynku - aby w konsekwencji stać się Europejskim Domem Wiejskim (Kaleta, Wieczor¬ kowski 1993, s. 48). Jego powstanie miało być finansowane ze środków Euro¬ pejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Idea telechaty była jednym z elementów szerszego programu odnowy wsi Lucim, realizowanego przez międzynarodowy zespół badaczy współpracujących z Instytutem Socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Ten z ko¬ lei wchodził w skład większego projektu rewitalizacji obszarów rustykalnych Europy (Kaleta 1996, s. 39). W programach tego typu bardzo mocno podkreśla się konieczność utrzymania równowagi pomiędzy środowiskiem a gospodarką człowieka, którą można osiągnąć między innymi poprzez rozwój rolnictwa ekologicznego i agroturystyki. Również w programie przygotowanym dla Lucimia te dwa elementy zajęły istotne miejsce (Zysnarska 1996, s. 66-76; Maciąg 1996, s. 77-85). Okres realizacji projektu związanego z rewitalizacją Lucimia to dla wsi czas licznych wizyt naukowców, urzędników różnego szczebla oraz dziennikarzy, a tak¬ że kilku polsko-niemieckich obozów naukowo-badawczych, w trakcie których analizowano między innymi stan środowiska przyrodniczego i społecznego wioski. To czas entuzjazmu, ale również rozbudzonych nadziei i oczekiwań. Niestety, z wielu różnorakich przyczyn, telechata nie powstała w Lucimiu. Do tej pory również nie wykończono ostatecznie i nie oddano oficjalnie do użyt¬ ku Domu Ludowego . Żaden z rolników nie zdecydował się na przestawienie swoich upraw na ekologiczne, nikt też nie zaczął prowadzić gospodarstwa agro¬ turystycznego, a sam proces rewitalizacji nie był kontynuowany. 30 KONKLUZJA W połowie lat dziewięćdziesiątych aktywność zespołowa „Grupy 111" za¬ częła ustępować działaniom indywidualnym poszczególnych jej członków, reali¬ zowanym również poza Lucimiem. Mimo że „Grupa" do dzisiaj nie ogłosiła swojego rozwiązania, to trudno mówić, by nadal istniała i działała w Lucimiu jako całość. Jej członkowie nie są już również - w takim samym stopniu jak dawniej - zaangażowani w życie wsi. Wpłynęło na to zapewne wiele różnych czynników. Prawdopodobnie znaczącą rolę odegrała tu również kwestia niezreali¬ zowania projektu stworzenia telechaty. Artyści, wiążąc swoje życie z Lucimiem, przeszli drogę od fascynacji miejs¬ cem - wiejską siedzibą, przez włączenie się w życie mieszkańców wsi, głównie 3 0 Należy zaznaczyć, że mimo tego, odbywają się w nim imprezy kulturalne, jest też wynaj¬ mowany na uroczystości rodzinne. �164 OLGA KWIATKOWSKA poprzez prezentację swojej twórczości i animowanie lokalnego środowiska, po włączenie się w przygotowanie i realizację dużego, zaplanowanego pro¬ jektu społecznego rewitalizacji wsi. Sami twórcy postrzegali swoją obecność w Lucimiu jako proces prowadzący od akcjonerskich działań ku długofalowym, w których uwzględnia się oczekiwania lokalnego środowiska i poszukuje się „wspólnego mianownika". Decydując się na działalność w Lucimiu osiągnęli poczucie wolności, przede wszystkim od „układu artystycznego" - a trzeba pamiętać, że zwłaszcza w cza­ sach PRL-u było to bardzo trudne. Zyskali również głębokie przekonanie, że ich twórczość jest istotna społecznie i potrzebna - to natomiast było szczególnie ważne w kontekście kryzysu i alienacji sztuki w latach siedemdziesiątych ubieg¬ łego wieku. Poza tym, animując tak niewielkie środowisko, mogli mieć poczucie wpływu na rzeczywistość i to, że przeobrażanie jej zgodnie ze swoim wizjami jest możliwe. Niewątpliwie, ich program i postawa miały bardzo prospołeczny charakter, wszystkie ich działania były skoncentrowane na lokalnej społeczności. Byli zainteresowani opiniami i sugestiami jej członków dotyczącymi twórczości i aktywności. Świadczyć o tym może choćby praktyka, przeprowadzanie wywia¬ dów i ankiet. Warto podkreślić tego typu stanowisko, ponieważ w świecie nowoosadników nie zawsze ma ono miejsce. Lucim, z pewnością, stał się miejscem centralnym, jeśli nie życia twórców, to bez wątpienia ich twórczości. W tekstach dotyczących działalności artystów w Lucimiu życie kulturalne wsi jest prezentowane w dużej mierze jako ich kreacja, ich żywe dzieło. Co prawda, podkreśla się, że powstało ono przy współ¬ udziale mieszkańców, ale w gruncie rzeczy to przecież oni najpierw wybrali to miejsce. Zdiagnozowali jego stan jako „sytuację zerową" i zdecydowali się je ratować angażując się w działania o charakterze animującym. Artyści oscylo¬ wali na granicy sztuki i życia wierząc, że swoimi działaniami granicę tę przekra¬ czają. Wydaje się, że rzeczywiście mniej lub bardziej przybliżali te dwa obszary do siebie, zmniejszając - tak boleśnie przez niektórych artystów odczuwany - dystans pomiędzy nimi, trudno jednak stwierdzić, że udało im się to całko¬ wicie. Sztuka prawdziwa, ważna, miała rodzić się tam, gdzie jej dotychczas brakowało, czyli w życiu mieszkańców Lucimia. Co ciekawe, nigdy nie porusza¬ li tej kwestii w odniesieniu do swojego własnego zwyczajnego życia, nigdy nie pisali o swoim codziennym bytowaniu na wsi. To także bardzo ich wyróżnia na tle innych nowoosadników. Dążyli raczej do tego, by sztuka stała się elemen¬ tem życia społeczności lucimskiej, aby była bliską jej formą ekspresji i działała na nią integrująco. Na pytanie, jakie miejsce w swoim życiu przypisali artystom i ich działaniom oraz wykreowanemu, rozsławionemu w świecie zewnętrznym, wizerunkowi Lucimia jego mieszkańcy spróbuję odpowiedzieć w drugiej części tego artykułu. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 165 LITERATURA B u c h o w s k i M i c h a ł 1996, Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne stu­ dium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Les Travaux du Centre Marc Bloch, Berlin. - 2004, Zrozumieć Innego. Antropologia racjonalności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel¬ lońskiego, Kraków. B u r s z t a W o j c i e c h J. 1998, Obrzędy i symbole, [w:] tegoż, Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań, s. 101-120. C h m i e l e w s k i B o g d a n 1989, Punkt oparcia, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 191-193. - 1997, Od poczekalni do domu - od realności potocznej ku utopii retrospektywnej, Prze­ gląd Artystyczno-Literacki, nr 4, s. 22-24. - 2001, „Rok Polski" - odnaleziony według czasu i miejsca (wybrane realizacje z lat 1990-2001), U M K , Toruń, nlb. C h m i e l e w s k i B o g d a n i inni 1977-1978, Akcja Lucim, Socjalistyczny Związek Studen¬ tów Polskich, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Lucim. - 1989, Etapy, realizacje, idee, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 191-192. - 1996, Odbudowa tożsamości kulturowej, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obsza­ rów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 86-93. C h m i e l e w s k i W i t o l d 1982, U progu nowej sztuki ludowej, Inspiracje, nr 4, s. 12-13. - 1985a, Granice sztuki, Integracje, kwiecień, s. 61-70. - 1985b, Inspiracje i działania plastyczne w Lucimiu, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 23-36. - 1985c, Przepowiednie lucimskie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 37-44. - 1987, Grupa Działania, [w:] Sztuka młodych 1975-1980, Młodzieżowa Agencja Wydaw¬ nicza, Warszawa, s. 270-275. - 1998, Odbudowa kulturowej tożsamości wsi, [w:] Rozwój obszarów wiejskich w perspek­ tywie integracji z Unią Europejską, Andrzej Kaleta (red.), Wydawnictwo U M K , Toruń, s. 225-235. C z a c h o w s k i H u b e r t 1999, Życiorys preparowany czyli fakty i domysły utkane w historię, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu, t. I I , s. 141-153. D a v i e s N o r m a n 1998, Boże Igrzysko. Historia Polski, Wydawnictwo Znak, Kraków, t. I I . D e l o r m e A n d r z e j 2001, Szarość komunistycznej codzienności. Percepcja jakości życia w PRL-u, [w:] PRL z pamięci, Czesław Robotycki (red.), Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 13-57. D z i a m s k i G r z e g o r z 1987, Kontekst artystyczny lat siedemdziesiątych, [w:] Sztuka mło¬ dych 1975-1980, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa, s. 7-19. E l i a d e M i r c e a 1999, Sacrum i profanum. O istocie religijności, tłum. Robert Reszke, Wydaw¬ nictwo KR, Warszawa. G o s i e n i e c k a A n n a 1996, Telechata, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 95-101. H e r n a s C z e s ł a w 1965, W kalinowym lesie. U źródeł folklorystyki polskiej, t. 1, PIW, War¬ szawa. J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , K o r u l s k a E w a , S z e w c z y k H a n n a 1985, O Lucimskim eksperymencie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 44-48. J a w ł o w s k a A l d o n a 1988, Więcej niż teatr, PIW, Warszawa. �166 OLGA KWIATKOWSKA K a l e t a A n d r z e j , W i e c z o r k o w s k i K a z i m i e r z 1993, Telechatajako instrument kul­ turowej odnowy wsi, Kultura i Edukacja, nr 1, s. 43-52. K a l e t a A n d r z e j 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 39-62. K o w a l s k i P i o t r 2002, Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń i podróżowanie w kultu¬ rze współczesnej, Wydawnictwo Atla 2, Wrocław. K u n c z y ń s k a - I r a c k a A n n a 1990, Sygnały z Lucimia, Polska Sztuka Ludowa, n r 1 , s. 61-62. K u l i g o w s k i W a l d e m a r 2003, Glokalizacja po polsku: Wiejskie Alternatywne Społecz­ ności. Przypadek Wolimierza, Kultura i Społeczeństwo, nr 4 , s. 17-45. K u r o ń J a c e k , Ż a k o w s k i J a c e k 1996, PRL dla początkujących, Wydawnictwo Dolno­ śląskie, Wrocław. K w i a t k o w s k a O l g a 2004, To Make a Dreamscape Real: the role of the environment in new rural Polish settlements, [w:] De la connaissance des paysages à l'action paysagère. Recueil des résumés. Colloque International (Bordeaux 2-4 décembre 2004); CD z materiałami z konferencji - w archiwum prywatnym autorki. L a s k o w s k a - O t w i n o w s k a J u s t y n a 2004, „Swój - Obcy". Przejawy koegzystencji kul­ turowej społeczności wiejskiej i alternatywnej, [w:] Wartości uniwersalne i odrębności narodowe tradycyjnych kultur europejskich, Mieczysław Marczuk (red.), Międzynarodowa Organizacja Sztuki Ludowej - Sekcja Polska, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej - Wydział Politologii, Lublin, s. 293-301. M a c i ą g J o l a n t a 1996, Agroturystyka, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 77-85. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 2002, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Wydawnictwo DiG, Warszawa. M a r k i s z A g a t a 2002, Dwie skrajności współczesnej wsi. Dezintegracja wsi popegeerowskiej a świadomy wybór tworzenia nowych jakości kulturowych przez imigrantów z mia¬ sta, Masovia. Pismo poświęcone dziejom Mazur, t. 5, s. 11-130. P i o t r o w s k i P i o t r 1999, Dekada. O syndromie lat siedemdziesiątych, kulturze artystycznej, krytyce, sztuce - wybiórczo i subiektywnie, Wydawnictwo Obserwator, Poznań. Rocznik Statystyczny... 1978, Rocznik Statystyczny woj. bydgoskiego 1977, Wojewódzki Urząd Statystyczny w Bydgoszczy, Bydgoszcz. Rocznik Statystyczny... 1977, Rocznik Statystyczny woj. toruńskiego 1977, Wojewódzki Urząd Statystyczny w Toruniu, Toruń. R o b o t y c k i C z e s ł a w 1998, Nie wszystko jest oczywiste, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel¬ lońskiego, Kraków, s. 146-156. S m u ż n y W i e s ł a w 1989, „Wyciąg z Lucimia", [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 190-191. S u l i m a R o c h 2000, O imionach widywanych na murach, [w:] tegoż, Antropologia codzien¬ ności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. 53-92. S z t a n d a r a M a g d a l e n a 2001, „Miejsca święte i miejsca przeklęte". Szkic o antyurbanizmie „Wiejskich Społeczności Alternatywnych", [w:] Przestrzenie, miejsca, wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, Piotr Kowalski (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole, s. 51-78. - 2002, Alternatywne „ucieczki" w kulturze masowej, [w:] Kultura popularna, Wiesław Godzic, Agnieszka Fulińska, Mirosław Filciak (red.), Rabid, Kraków, s. 59-67. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 167 - 2003, Sposoby na „ludowość". „Powrót do źródeł" i idea działań alternatywnych, [w:] Materiały pokonferencyjne: Tradycja z przyszłością, Towarzystwo Naukowe Sando­ mierskie, Sandomierz, s. 45-65. T u r n e r V i c t o r W., 2004, Liminalność i communitas, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, Marian Kempny, Ewa Nowicka (red.) Wydawnictwo Nau¬ kowe PWN, Warszawa, s. 240-266. W o j c i e c h o w s k i A l e k s a n d e r 1992, Czas smutku, czas nadziei. Sztuka niezależna lat osiemdziesiątych, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa. W y k a A n n a 1983, O awangardowym stylu alternatywnym, [w:] Style życia, obyczaje, ethos w Polsce lat siedemdziesiątych - z perspektywy roku 1981, Andrzej Siciński (red.), Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 109-124. Z y s n a r s k a E w a 1996, Ekologizacja rolnictwa, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 66-76. Ż y d o w i c z M a r e k 1989, Kilka uwag o powojennej rzeczywistości Torunia. Rozmowa z Januszem Boguckim, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 14-18. OLGA KWIATKOWSKA "NEW SETTLEMENT" I N THE V I L L A G E OF L U C I M . THE HISTORY OF A PARTICULAR SOCIAL A N D ARTISTIC EXPERIMENT Summary The term "new settlement" refers to a particular social and cultural phenomenon. It means migration of town and city dwellers to the country in quest for realization o f alternative ways of life. Such cases have already become the subject of interest for ethnographers and anthropo­ logists. The problem usually studied is that of mutual relationships between the "newsettlers" and the village community they come to live in, i.e. relationship between two social groups with different ways o f life. The author of the article emphasizes another aspect of such situation, namely the inner differentiation of the local community itself, suggesting that the consequences of that differentiation should be taken into account in the research of the subject. The text presented here is the first part of the work. In it the author presents and analyzes the case of the village of Lucim-social and artistic experiment realized by a group of town artists who came to live in that village in the second half of the 20 century. In her analysis the author includes the artists' motives for moving to the country, the way they perceive the village and its inhabitants and the way they understand their role as organizers of local cultural activities. The history o f the "new settlement" is reconstructed as described by the "new-settlers" them¬ selves. In the second part to be published in the next issue of "Etnografia Polska" that history w i l l be completed by the perspective of the villagers. Their views have been expressed in long interviews recorded during the author's fieldwork in the years 2003 and 2004.Thus the selected villagers' memory has been "penetrated" and two perspectives are juxtaposed, resulting in many-sided presentation of the phenomenon. th Translated by Anna Kuczyńska � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/74fc56c46e7afc4e17a49da34cd64f06.pdf 4148b553b21b6fd4081319ed03b724eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5201 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource katolicyzm religijność wspólczesna Intenet - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4826 Title A name given to the resource Wybrane internetowe oblicza religijności katolickiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.124-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I X : 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra Etnologii, Uniwersytet Łódzki WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ Internet może zainteresować etnologię nie tylko jako fenomen sam w sobie wart badania, ale też jako specyficzny teren, na którym dzieją się szczególne zjawiska. Oferuje on bowiem inne rozumienie czasu, przestrzeni, nadaje nowy walor pojmowaniu wspólnoty, grupy i obiegu informacji. Zachęca także do na­ mysłu nad statusem i rolą człowieka, a zwłaszcza specyficznych manifestacji kulturowych, jakimi są przeżycia, doświadczenia i emocje (także te, wyrastające na gruncie religijnym). Badanie wybranych aspektów kultury w Internecie (przez Internet czy nawet „kultury" Internetu) warto prześledzić na przykładach konkretnych zjawisk. Skła¬ dają się one na szeroko rozumianą tożsamość, konstruowaną wespół z innymi, kiedy to pojedynczy człowiek (o którym można nie wiedzieć nic, z wyjątkiem tego, jak sam zechce się przedstawić i co powiedzieć o sobie, choć nie musi być to prawdą) funkcjonuje na zasadzie „interaktywnej samotności", choć - pa­ radoksalnie - wchodząc w relacje z innymi w obrębie tej samej Sieci (Héas, Poutrain 2003, s. 2) . Nurt etnologii, który stawia sobie za zadanie przeprowadzania badań tereno¬ wych, tradycyjnie posługuje się takimi podstawowymi sposobami dotarcia do źródeł (czy to zastanych, czy to wywołanych przez badacza), jak wywiad i obser­ wacja uczestnicząca. Co począć jednakże w przypadku Internetu, gdzie uczestnik komunikacji internetowej może pozostać anonimowy, a przestrzeń Sieci określa się przymiotnikiem „wirtualna"? Para badaczy Serge Proulx oraz Guillaume Latzko-Toth (Proulx, Latzko-Toth 2000) zajęła się prześledzeniem historii tego terminu i jego obecnych konotacji. Zauważyli, że stosując określenie „społecz¬ ności wirtualnej", „wspólnoty wirtualnej" itp. mamy do czynienia ze swoistym oksymoronem. Z jednej strony bowiem mówienie o grupie, czy społeczności 1 1 Autorzy artykułu cytują to określenie powołując się na J. Herbet, L'Internet: un nouveau moyen de se réunir?, Esprit critique, [on line] 2001, nr 3(10), http://www.espritcritlque.org. Przy­ pominają jednakże, że sam Herbet cytuje określenie to za innym autorem - Woltonem (brak na jego temat odniesień bibliograficznych). Podobną intuicję wykazuje się inny jeszcze etnolog Marc Augé (cytowany przez Kuligowskiego: Kuligowski 2002, s. 96). Augé mówi o „antropologii samot­ ności" w odniesieniu do badań kultury i człowieka zanurzonych w cyberświatach, w których to cechą internautów jest tzw. interbierność, a sposobem istnienia wśród innych jest „pozorna bliskość bez zaangażowania" (Kuligowski 2002, s. 96) �126 INGA KUŹMA zakłada występowanie wśród jej członków bezpośrednich więzi, jakie są bazą dla podzielanych wartości, kultury, języka, poglądów itp. „Wirtualność" na­ tomiast to określenie odwołujące się do abstrakcji, iluzji oraz symulacji . Jak jednak wykazują w dalszym wywodzie, bezpośredniość kontaktów, która - jak wydawałoby się - powinna być warunkiem sine qua non dla ustanowienia wszelkiego rodzaju formalnych czy nieformalnych kręgów, zmienia swoje zna­ czenie za pośrednictwem Internetu. Pomimo tej zmiany nie zanika sens mówie­ nia o istnieniu specyficznych wspólnot, także w przestrzeni Sieci. W inny sposób - choć nie jest on diametralnie odmienny od dotychczas „wykorzystywanych" w kulturze - powstają takie relacje pomiędzy internautami (którzy znać się mogą jedynie w ramach Sieci, choć to margines), które nadają im cechy więzi inter¬ personalnych - emocjonalnych grup odniesienia. Kwestią zasadniczą, zarówno dla badacza, jak i dla przeciętnych użytkowni­ ków Sieci, jest fakt, że uczestniczący w kontakcie via Internet nie obcują ze sobą dzieląc jedną przestrzeń fizyczną. Kontakt wzrokowy, fizyczny i wzajemne reak­ cje na siebie, które skłaniają i prowadzą do ustalania wspólnych znaczeń, jest wyeliminowany. Wymiana pozostaje anonimowa i neutralna z punktu widzenia właśnie owych interakcji zmysłowych. W wyniku tego można odnosić wrażenie jakby także źródło określonych akcji, słów, działań itp., jakim jest konkretny człowiek, było drugorzędne. Uruchamia się jednak swoisty „sensualizm", cho¬ ciażby w postaci tzw. emotikonów, które mają uzupełnić całkowicie przecież słowny i - co najważniejsze - pisemny komunikat - o grymasy wyrażające stan ducha i umysłu czy nastrój rozmówców. Spełniają one rolę „ciała" partnerów rozmów, np. na czatach czy też na różnego rodzaju forum. Internet jednak może stawiać przed badaczami nie tylko takie problemy. To także „teren" płynny, nieuchwytny, w takim sensie, że nie można być pewnym z kim tak naprawdę ma się do czynienia. Anonimowość i niewidzialność pozwala 2 2 Rozwijając te określenia opisujące możliwe konotacje „wirtualności", Proulx i Letzko-Toth proponują takie oto jej możliwe rozumienie: 1. wirtualność może być traktowana jako element naddany nad rzeczywistością. Generuje kopie, które mają charakter bytów zdegradowanych, „roz¬ wiedzionych" z rzeczywistością pozawirtualną. W tym znaczeniu jest simulacrum oraz dubletem rzeczywistości; 2. drugie ujęcie ocenia pozytywnie wirtualność - jest ona dla świata niedoskona­ łego, a rzeczywistego czymś, co tuszuje owe niedoskonałości. Niektórzy zwolennicy tego ujęcia (jak np. Pierre Levy cytowany przez Proulx i Letzko-Totha - Levy 1995), odwracają stosunek ontologiczny między rzeczywistością a wirtualnością, albowiem wirtualizować to odwoływać się do esencji rzeczy, do jej ontologicznej matrycy. Dlatego też - zgodnie z takim poglądem - wirtualność nie degraduje już rzeczywistości, a raczej j ą odkrywa, usprawnia, uwalania człowieka od ograniczeń materii, czasu i przestrzeni. Zyskuje ona w ten sposób znamiona „hiperrealności" - czegoś pełnego, całościowego w sposób doskonały; 3. ujęcie to zrywa z porządkiem myślo¬ wym dwóch poprzednich, które - choć przeciwstawne - bazowały na zupełnie odmiennych i wykluczających się poglądach na technikę i konsekwencje jej stosowania we współczesnym świecie. Trzecie ujęcie czerpie z Gilla Deleuza, który proponuje - wg lektury Proulx i Letzko-Totha - postrzeganie wirtualności jako „podszewki" codzienności (byłaby ona immanentna dla rzeczywistości). Rzeczywistość i wirtualność są od siebie zależne - tworzą wspólny obieg istotny dla wszelkiej kreacji i eksperymentowania (Proulx, Letko-Toth 2000, s. 103). �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 127 zmieniać bezkarnie i dowolnie swoją fizyczność oraz pokonywać wiele dotych­ czasowych kulturowych tabu . Sam wybór pojedynczego „terenu" w całej przestrzeni Sieci dokonywany przez badaczy może sprawiać wrażenie przypadkowego, równie dobrego, jak każdy inny. Wszelkie kryteria, jakie etnologia stosowała tradycyjnie dążąc do selekcji znaczących tematów oraz miejsc wartych badania, zostały obecnie w Internecie podważone, jak chyba nigdy w rzeczywistości „realnej". Albowiem, które strony, czaty czy fora wybrać jako te „wyjątkowe" czy też - przeciwnie - właśnie całkiem „typowe"? „Typowe" albo „wyjątkowe" dla kogo? Bądź też „typowe", ewentualnie „wyjątkowe" ze względu na co? Przestrzeń Internetu jest zbyt rozległa i nie do ogarnięcia, aby móc stwierdzić, że selekcja terenu badań została dokonana nie inaczej niż subiektywnie . Z tym zapewnie wiąże się pośrednio słabość badań etnograficznych o ambicjach terenowych, które chciały¬ by włączyć jako integralny element wypadu w teren, „wypad do Internetu" po znaczące materiały z sieciowego i pozasieciowego życia informatorów. Proulx i Lezko-Toth zauważyli, że istnieje przepaść między teorią badania a badaniami terenowymi w Sieci, co wynika na pewno z niejednoznaczności pojęcia „wirtualność". Co więcej, nie tylko ono samo w sobie jest trudne do zdefiniowania, co równie trudnym do określenia czyni każdy podmiot, który opatrzony jest odprzymiotnikową formą „wirtualności". Efektem jest mała liczba studiów etnograficznych skupionych na „społecznościach wirtualnych", czy innych „wirtualnych" zjawisk kulturowych, choć mogą one wzbudzać zainteresowanie. Nie odnotowali oni jednak w swojej analizie znaczących badań na ten temat. Podkreślali, że temat ten raczej skłania naukowców do wyrażania opinii, niż do podjęcia analizy (Proulx, Letko-Toth 2000, s. 109). Sformułowali także przy¬ puszczenie, że zbyt mocno akcentuje się rozbieżności pomiędzy wirtualnością 3 4 3 Heas i Poutrain porównują go do przestrzeni miejskiej o dynamicznej strukturze (Heas, Poutrain 2003, s. 3). To popularna metafora cyberrzeczywistości, posługuje się nią np. Magdalena Radkowska omawiając projekt tzw. netnologii (Radkowska 1998), czy Dorota Gut (Gut 1998). Podążając jednak dalej śladem Heas i Poutrain warto przyjrzeć się jaki temat badawczy sobie obrali i jak starali się go zrealizować, poruszając się wyłącznie po Internecie, jako jedynym terenie badań wybranego przez siebie zjawiska. Postanowili oni zająć się stronami poświęconymi podróżom. Skupili się na dwóch stronach. Jedna z nich prowadzona jest od 1988 roku. Założona została przez „praktykujących" podróżników, jako oficjalna strona stowarzyszenia francuskiego „Aventures du bout du monde" („Przygody do końca świata"), gdzie znaleźć można różne tema¬ tyczne fora, koncentrujące się jednakże na podróżowaniu i podróżnictwie, także ogłoszenia, kąciki zainteresowań skierowane np. do lubiących pichcić egzotyczne potrawy. Stowarzyszenie to skupia obecnie prawie 5 tys. członków i są to w połowie paryżanie pomiędzy 30 a 40 rokiem życia. Drugą stroną, jaką się zainteresowali, to strona prowadzona przez biuro turystyczne „Le Routard" („Wędrowiec"). Strona ta w zasadzie jest skonstruowana podobnie, również zawiera fora, kąciki zainteresowań, ofertę turystyczną, reportaże z podróży, wiadomości ze świata itp. Obie strony mają za cel przyciągnąć i stworzyć ramy wymiany informacji i nawiązywania kontaktów pomiędzy entuzjastami podróży, specjalistami, podróżnikami, globtrotterami, którzy preferują taki rodzaj wyjazdów (nawet zorganizowanych), jakie odbiegać będą od zwykłego standardowego zwiedzania. Adresaci czy jak w przypadku pierwszej strony - jej twórcy, dążą do odbycia „prawdziwych" wypraw - przygód, dających możliwość dotknąć czegoś „autentycznego". 4 �128 INGA KUŹMA a rzeczywistością. Kontakty nawiązywane w Sieci owocują często spotkaniami w „realu", a zatem Sieć byłaby po prostu jednym więcej źródłem porozumiewa­ nia się, a relacje bazujące wyłącznie na Internecie są w mniejszości, większość bowiem ludzi żyje w rzeczywistości pozasieciowej. Inną kwestią jest rodzaj kontaktów, w jakie badacz może wejść ze swoimi internetowymi informatorami. Najlepszym źródłem dotarcia do tego, co ludzie myślą i jak myślą, co mówią i jak mówią, są czaty i fora dyskusyjne. Można śledzić wszystkie głosy pozostając całkowicie biernym obserwatorem. Można także „wejść" w ten dyskurs czynnie, adaptując swój język do języka internautów, ujawniając swoje intencje lub ich nie ujawniając, wpływając tym samym na prze¬ bieg rozmów lub też starając się „doświadczyć" owego terenu na sobie samym bez ujawniania własnych motywacji, zasadniczo odmiennych od zwykłego wejścia w kontakt, w wymianę informacji itp. Pokusą byłoby zaistnieć na tym samym forum jako kilka, kilkanaście różnych postaci - „ników", nawet równo¬ legle, aby poprzez taką maskaradę móc wywołać określone głosy, reakcje, zbli¬ żyć się do określonych innych „ników"-osób. Jak widać, Internet stwarza wiele możliwości rozmaitego rodzaju nadużyć badawczych, od których nasza dyscyplina nigdy nie była wolna - wystarczy odwołać się do określenia Kristen Hastrup o „przemocy symbolicznej", jakiej dopuszcza się każdy badacz terenowy wobec swoich rozmówców (Hastrup 2004, s. 88). Nawet zmiana przestrzeni badawczej z realnej na wirtualną nie zmienia tego faktu, a wręcz przeciwnie - nadaje mu głębszy sens, który powinien uwrażli¬ wiać na możliwość otarcia się naszych badań o manipulację rozmówcami. Jednak także z drugiej strony - tych nieświadomych niczego lub nawet świadomych informatorów-internautów - dochodzi do specyficznej manipulacji przekazem. Polega ona nie tylko na specjalnym wprowadzaniu w błąd, grze, udawaniu, lecz na ubieraniu swoich słów, odczuć czy sądów w określoną stylistykę i retorykę. Co więcej, nawet sam fakt opisania jakiegoś prywatnego wydarzenia nadaje mu już status czegoś wyjątkowego. Wykazują to właśnie Poutrain i Heas na przykła¬ dzie zapalonych podróżników, którzy poprzez czynność pisania o swoich wypra¬ wach nadają sobie rangę „prawdziwych" obieżyświatów, a ich wyjazdy nabierają równie wielkiej wagi - autentycznych przygód i doznań ocierających się o „egzo¬ tykę" bądź „prawdę" o innym świecie (Heas, Poutrain 2003, s. 6). Czy tym samym wymiana doświadczeń lub doznań jest wymianą czegoś „rzeczywistego", „auten¬ tycznego"? Czy jest ona wymianą „autentyczną" i „rzeczywistą"? W jakim sensie można rozumieć określenie stosowane na opisanie tego typu kontaktów przez Internet, które formują rodzaj „wspólnot", co więcej „wspólnot emocjonalnych"? Pytania te niewątpliwie zachowują swoją zasadność w przypadku takiego typu zagadnień i zjawisk obecnych w Internecie, które wiążą się z życiem religijnym i duchowym. Ciekawym przykładem są wnioski, jakie wysnuł ze swoich badań Paolo Apolito (Apolito 2003) śledząc spontaniczny proces przekładania na język Inter¬ netu świadectw o objawieniach oraz konsekwencje tego dla kształtowania się współczesnej religijności katolickiej. Skupia on uwagę na Stanach Zjednoczonych. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 129 Zauważa, że stały się one w przeciągu ostatnich dwudziestu lat X X wieku rezer¬ wuarem światowego wizjoneryzmu katolickiego. Objawienia Matki Boskiej oraz wszelkie informacje na ich temat są redagowane przede wszystkim tam i Jej prze¬ kaz usłyszeć można przede wszystkim w amerykańskim angielskim. W omawia¬ nym okresie ponad 50% objawień światowych zostało zarejestrowanych właśnie w St. Zjednoczonych, co w porównaniu z wcześniejszymi dekadami wskazuje na znaczący wzrost tego typu przeżyć i doświadczeń religijnych w populacji katoli¬ ków amerykańskich (w latach 70-tych zarejestrowano takich przypadków w USA zaledwie 14%, zaś w latach 60-tych - 7%). Owej popularyzacji wiadomości, świadectw, informacji itp. niewątpliwie sprzyja Internet i mnogość stron, które są im poświęcone. Religijność, która niejako zaadoptowała (i vice versa) Inter¬ net, wzmocniła pewne tendencje zarazem religijne, jak i - co naturalne - kultu¬ rowe, charakterystyczne dla tamtejszego społeczeństwa. Według Apolito nowa amerykańska wrażliwość religijna została wzmocniona dzięki Internetowi, ale wyrosła z nurtów, które pojawiły się dużo wcześniej. Badacz ten zaliczył do nich indywidualizm (także ten posoborowy), upowszechnienie się ruchów charyzma¬ tycznych oraz zwycięstwo religijności konserwatywnej na niwie politycznej i publicznej (której reprezentantem jest obecnie Georg W. Bush, ale ten nurt pojawił się już w latach 70-tych za prezydentury Ronalda Reagana). Oczywiście, owa religijność „amerykańska" nie jest typowa wyłącznie dla tamtejszego spo¬ łeczeństwa czy kultury - nabrała ona wymiaru uniwersalnego. Doświadczenie religijne, kształtowane i czerpiące materiał z Internetu, bazować więc będzie na podkreślaniu wartości jednostki, emancypacji społecznej i niezależności od roz¬ maitych centrów (w tym religijnych) i opartych na nich hierarchiach i rangach - w tym wiedzy. Wyrażają to zwłaszcza rozmaite „prywatne" (nieautoryzowane przez Kościół) objawienia i strony im poświęcone, które skupiają kręgi osób odczuwających szczególnego rodzaju „wspólnotę emocjonalną" wierzących w to, co przekazują różni wizjonerzy - choć treść tych przekazów może być znacząco odmienna od tego, co zaleca Kościół katolicki. Powstawanie takich kręgów i grup, bądź nawet pojawianie się pojedynczych sympatyków religijnych zjawisk alternatywnych wobec oficjalnego przekazu, którzy swobodnie „surfują" w Sieci w poszukiwaniu kolejnych informacji, sprzyjają zarazem ich wywoły¬ waniu, wzbogacaniu i uaktualnianiu. Temu zaś niewątpliwie pomaga również niemal powszechna dostępność rozmaitych nowych technologii, przy pomocy których prawie każdy - z takich czy innych pobudek - założyć może stronę, która będzie traktowała na ten temat. Cenzura Kościoła katolickiego, bacznie przyglądającego się wcześniej takim spontanicznym zjawiskom religijnym jak objawienia, cuda łez, wizje, uzdrowienia poprzez kontakt z jakąś figurą czy cha­ ryzmatykiem itp., zakładała pewną profesjonalną wiedzę i kompetencje, których dyspozytariuszem był właśnie Kościół. To on ostatecznie autoryzował, popula¬ ryzował i dopuszczał do oficjalnego kultu po przebadaniu danego zjawiska, choć nie popełnia grzechu ten z wiernych, który nie darzy wielką czcią miejsc obja¬ wień i nie pielgrzymuje do nich. Ta sfera doświadczenia religijnego - pomimo wymogu objęcia jej opieką ze strony instytucji Kościoła - rozwija się jednak �INGA KUŹMA 130 najżywiej ze względu na masowe zaangażowanie w kult tego typu zjawisk tzw. zwykłych wiernych, nie zaś przedstawicieli hierarchii kościelnej. Jak daleko jed¬ nakże doszło do „demokratyzacji" owej wiedzy i „zarządzania" informacjami na temat owych fenomenów, może ukazać przykład cytowany przez Apolito 0 nastolatku amerykańskim - autorze strony internetowej dotyczącej objawień maryjnych oraz cudów eucharystycznych, Brainie Alvesie. Była to strona bardzo licznie odwiedzana, obecnie nie jest już przez niego aktualizowana, choć po wy¬ wołaniu jeszcze „wirtualnie" istnieje. Co jednak najciekawsze, ów czternastola¬ tek zapewniał, że choć ma tak niewiele lat, jest kompetentny w owej dziedzinie, którą prezentuje na swojej stronie i zachęcał aby bez obaw kierować do niego pytania. To jeden z bardziej skrajnych przykładów marginalizacji wiedzy zinsty¬ tucjonalizowanej oraz swoistej autoproklamacji na specjalistę w dziedzinie reli¬ gijności. Co więcej, owej autoproklamacji dokonała osoba, która przez samą przynależność do określonej klasy wieku nie mogłaby być zaliczona do „specja¬ listów" w domenie religijności, jak działo się to dotychczas w kulturze zachod¬ niej (Apolito 2003, s. 645). Ta sytuacja również wskazuje na istotny element już wcześniej podkreślany, że w Internecie dotychczas powszechny model kontroli społecznej oraz interpersonalnego udziału w kształtowaniu się „wspólnot emo¬ cjonalnych" skupionych wokół religii funkcjonuje nieco inaczej. Ta odmienność jednak wzmacnia takie formy religijności, jak np. objawienia czy „listy z nieba", które z pewnością zaliczyć można do przejawów „ludowego" i oddolnego życia religijnego w Kościele katolickim . Najmniej poddają się one kontroli instytucji, najsilniej zaś związane są z pobożnością prywatną . 5 6 Osoba wizjonera - obok czasu i przestrzeni - jest trzecią i bardzo ważną kate¬ gorią wyznaczającą kulturowe ramy objawienia. Ci, którzy dostępowali wizji 1 słyszeli głos Boga, Chrystusa bądź Maryi nie byli ludźmi z kulturowego punktu widzenia jakimikolwiek bądź. Ich osobowość, miejsce, jakie zajmowali w społe¬ czeństwie i walory umysłowe oraz inne jeszcze cechy predestynowały ich z kul¬ turowej perspektywy do stania się mediatorami pomiędzy światem boskim a ludz¬ kim. Nie było więc obojętne kim są owi wybrani, dostępujący wizji i objawień, lecz nie oni byli najważniejsi. Ich rola sprowadzała się do bycia posłami, świad¬ kami, którzy poprzez swoją kulturową pozycję zaświadczają o prawdziwości tego, co wyznają i co przekazują. Najlepszymi przykładami są życiorysy wizjo¬ nerów dwóch największych objawień maryjnych w Europie, jak Bernadetta Soubirous (Francja - Lourdes; objawienia miały miejsce w 1858 r.) oraz trójka dzieci z Portugalii (objawienia w Fatimie w 1917 r.): Łucja dos Santos, Franciszek Marto i jego siostra Hiacynta Marto. Owa czwórka spełnia następujące kryteria 5 Jak reaguje na tego typu działania Kościół pokazuje wybrany przykład głosem jednego z jego kapłanów. Wypowiedź ta dotyczyła owego nieoficjalnego kultu Matki Boskiej: „[...] Biblij­ nemu deficytowi towarzyszy zalew nie biblijnego słowa o Maryi. W Polsce ( nie tylko zresztą tutaj) słowo Boże w pobożności maryjnej decydowanie przegrywa ze słowem ludzkim. W tej dziedzinie tzw. objawienia prywatne i «pobożna a twórcza wyobraźnia* skutecznie rywalizują z Objawieniem" (Napiórkowski 2002, s. 178). Vide H. Czachowski (2003) oraz A. Zieliński (2004). 6 �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 131 kulturowo przypisane wizjonerom: są to najczęściej dzieci, albowiem to one w naszym kręgu kulturowym uosabiały niewinność i czystość ; są ucieleśnie­ niem prostoty, także w znaczeniu braku edukacji i kultury (z Bernadettą Matka Boska komunikuje się w lokalnym dialekcie, nie zaś w literackiej francuszczyźnie); kończą swoje życie wcześnie (jak Franciszek i Hiacynta) bądź ze względu na to, czego były świadkiem i uczestnikiem, nie mogą już żyć „normalnym" życiem i jak w przypadku Łucji oraz Bernadetty przywdziewają zakonny habit aby prowadzić życie zakonne. Mogą być też wyniesione na ołtarze, jak stało się z Bernadettą Soubirous w 1933 r. (została kanonizowana) oraz z Franciszkiem i Hiacyntą w 2000 r. (błogosławieni). Czy jednak ten sam scenariusz życia zaobserwować można w przypadku wizjonerów z epoki Internetu? Apolito stwierdza, ze wizjonerzy i ich wyznawcy, czy też sympatycy, którzy ukształtowali się pod wpływem współczesnych globalnych tendencji, cechują się chęcią zaistnienia na forum międzynarodowym i emancypacją. Wykazuje to na przykładzie innego miejsca objawień maryjnych - Medjugorje (Bośnia-Hercegowina, początek objawień w 1981 r., trwają one do dziś). To miejsce w specyficzny sposób poddane zostało informatycznej i internetowej „obróbce". Miejscowość ta jest kolejnym, lecz bliższym naszym czasom, bardzo ważnym - choć do tej pory jeszcze nie zatwierdzonym oficjalnie przez Kościół - miejscem objawień maryjnych. Rzutuje ona również mocno na przekształcanie się i wzbo¬ gacanie wyobraźni religijnej doby współczesnej. Szczególnie ważny jest fakt, że włączenie jej do obiegu kultury dokonuje się za pośrednictwem nowoczesnych mediów, które niejako współkształtują to miejsce zgodnie ze swoją naturą. Historia objawień maryjnych oraz współczesnego życia religijnego dzięki ich asymilacji z najnowszymi technologiami służącymi porozumiewaniu się i prze¬ kazywaniu informacji, jak przede wszystkim Internet, nabrała w X X wieku „przy¬ spieszenia" i zmieniła ich charakter. Apolito próbuje udowodnić to wychodząc właśnie od objawień w Medjugorje. Miejsce to, jak Lourdes, a zwłaszcza Fatima , również stało się rodzajem cezury dla wyobraźni i wrażliwości religijnej chrześ¬ cijan współczesnych. Tradycja pierwszej, źródłowej i oryginalnej wizji, wiążąca się z inspiracją dla pomniejszych, zawsze ściśle wiązała się z miejscem pierwot¬ nego objawienia i cudu, który był początkowym. Tak było w przypadku obja¬ wienia w Fatimie. Zaczęto obserwować wtedy wagę i wpływ wywierany przez te widzenia, śledząc przebieg innych wydarzeń religijnych tego typu po I woj¬ nie światowej. Powtarzać się zaczęła tematyka przesłania charakterystyczna wówczas tylko dla Fatimy: pokój światowy i sytuacja Rosji. Także data objawień 7 8 7 Według innych jeszcze interpretacji, to dlatego dzieciom przypisuje się ową szczególną predyspozycję do kontaktowania się z sacrum, ponieważ są one jeszcze nieskażone kulturą. Z tego właśnie powodu plasować się miały niejako na granicy świata kultury a natury, co określano mianem ambiwalencji ich istoty oraz statusu (od symbolicznego po społeczny), w związku z tym nabywały cech mediumicznych (vide między innymi praca Nowina-Sroczyńskiej 1997). Uważane jest przez znawców tematu za objawienie-pierwowzór dla innych XX-wiecznych objawień, lecz jeszcze sprzed wydarzeń w Medjugorje (Bouflet, Boutry 2000). 8 �INGA KUŹMA 132 9 fatimskich - 13 dzień miesiąca, opatrzona została wymowną symboliką i weszła już na trwałe do zbioru dat znaczących religijnie. Inne elementy wydarzeń fatim¬ skich również stały się cechami charakterystycznymi i „typowymi" dla nastę¬ pujących po nich objawień światowych. Były to: powtarzalność wizyt Matki Boskiej, kwestia tajemnic, jakie pojawiać się zaczęły w Jej przekazach skiero¬ wanych do wizjonerów oraz - szczególnie - cud słońca, który uznany został za uwiarygodniający objawienia fatimskie (Bouflet, Boutry 2000, s. 211 ). Te właśnie składowe budujące wzorcowy przebieg objawienia w kulturze religijnej X X wieku można odnotować również w Polsce. Przykładem cud wirującego słońca (określany też mianem tańczącego) spostrzeżony przez członków Legionu Małych Rycerzy Miłosierdzia Bożego, prowadzonych przez kobietę pochodzącą z Tolkmicka, która zasłynęła dzięki swojej mocy uzdrawiającej i objawieniom, jakich dostępowała (Szczesiak 1998, s. 7). 10 Jednak pomimo swojej specyfiki Fatima nadal może być interpretowana jako objawienie „tradycyjne", „typowe", ugruntowane już w tradycji religijnej. Do tych właśnie typowych okoliczności objawienia zaliczyć można wybór osób, które obdarzone zostały wizjami, jak było to wspomniane wcześniej. Innym elementem było miejsce - tradycyjnie odludne, w górach. Włączyć można do owego scenariu¬ sza objawienia także prześladowania, jakie cierpiały dzieci, zarówno ze strony nie¬ dowierzających im bliskich, jak i władz lokalnych i państwowych negujących to wydarzenie ze względów politycznych . W przypadku Fatimy zaaresztowane 11 9 Co tym wyraźniejsze się stało po zamachu na Jana Pawła I I 13 maja 1981 r. Analizują oni liczne podobieństwa i wypadki wizji w Europie, które swój scenariusz ry­ tualny opierały na przebiegu wydarzeń w Fatimie. Ów typowy scenariusz kulturowy objawienia realizuje także film pt. Objawienia w Fatimie (film Daniela Costelle, produkcja - Sanktuarium w Fatimie, dystrybucja wersji polskiej „Verbinum" - Wydawnictwo Księży Werbistów), który jest zbeletryzowanym religijnym dokumentem objawień w Fatimie. Posługuję się słowem „dokument", albowiem jest to przedstawienie wyda­ rzeń nader dosłowne w ukazaniu wszelkich niezwykłych i nadprzyrodzonych zjawisk. Towarzyszą temu także specyficzne efekty wizualne i muzyczne, które mają wspomóc i wzmocnić efekt nadprzyrodzoności oraz odmienności objawiających się istot boskich oraz zjawisk cudownych. Te środki filmowe próbują zmierzyć się - realizując również wyobrażenia potoczne na temat przebiegu takich właśnie spotkań zakodowane już w kulturze - z niezwykłością sacrum i podkreś¬ lają tę jego cechę w scenach, gdzie np. pojawia się anioł, który zwiastuje dzieciom objawienia i ma zadanie je do nich przygotować oraz tam, gdzie dzieciom ukazuje się Matka Boska. Co do Jej postaci przedstawianej w filmie, równie znacząca jest kwestia wyboru aktorki polskiej, która dubbinguje odtwórczynię Matki Boskiej Fatimskiej. W polskiej wersji językowej głosu postaci Matki Boskiej użycza Anna Nehrebecka, której wizerunek filmowy wręcz „predestynował" j ą do wzięcia tej roli. Scenarzyści owego filmu umieścili inne jeszcze szczegóły nader charaktery¬ styczne dla tzw. morfologii miejsc cudów, objawień, czy wizji oraz późniejszego kultu, jaki roz¬ wijał się wokół nich. Na przykład, pokazując jak rozwijał się stopniowo kult miejsca objawień, umieszczają swoisty zalążek przyszłej wielkiej bazyliki, jaka zostanie wybudowana w Cova da Iria, w postaci wydeptanego do gołej ziemi kręgu tuż po drzewem, na którym objawiać się miała Maryja, a w kręgu tym dostrzec można swoisty ołtarz, zaliczany przez antropologię do symboli z szeregu axis mundi: przybrane kwiatkami i wstążkami drzewko, przed którym - na filmie - klękają dzieci w jednej z końcowych scen, gdy pojawia się Matka Boska ostatni raz i zgroma¬ dzeni mogą oglądać cud wirującego słońca. 1 0 11 �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 1 3 3 dzieci już przed kolejnym zapowiedzianym objawieniem, nie dostąpiły go w wię¬ zieniu, ale dwa dni później, kiedy wypuszczono je na wolność. W tej bowiem epoce - „sprzed Internetu" - ważne było miejsce, gdzie zachodziły objawienia. To raczej wizjoner spychany był na margines, a miejsce objawień zachowywało swoją rolę zasadniczą. Potwierdzają to losy licznych innych wcześniejszych, jak i późniejszych (w tym XIX-wiecznych i XX-wiecznych) wizjonerów, także tych wspomnianych powyżej. Lecz same te miejsca - jak Lourdes i Fatima - jako centra objawień nie odeszły w zapomnienie i stały się z biegiem czasu bardzo silnie oddziałującymi ośrodkami kultu maryjnego i ruchu pielgrzymkowego. Medjugorje, a szczególnie status i rozwój drogi życiowej wizjonerów z tej miejscowości, przedstawia się jednak nieco inaczej. Dolina Podbro, gdzie miały miejsce pierwsze objawienia, była punktem centralnym, sakralnym w tradycyj¬ nym tego słowa znaczeniu, jedynie na początku objawień. Kolejne wizje „prze¬ niosły się" za dziećmi z doliny do prezbiterium, do zakrystii, chóru, pokoju, plebanii itp. (Rafalska 2002, s. 306-307). Na tym etapie miejsce jeszcze było istotne, mniej jednak niż sami wizjonerzy. Wraz z upływem lat wizjonerzy boś¬ niaccy zaczęli podróżować po świecie z przesłaniem Matki Boskiej z Medjugorje i dostępować wizji tam, gdzie się aktualnie znajdowali - dochodziło w ten sposób do swoistej transformacji miejsca profanum w sacrum dzięki osobom widzącym. Medjugorje jednak, pomimo tego, że jest jednym z najliczniej współcześnie odwiedzanych sanktuariów maryjnych na świecie, nie jest w tym samym stopniu ważne jak wizjonerzy, co dobrze wyczuwają liczne agencje podróży, obiecując pielgrzymom nie tylko pobyt w Medjugorje, ale i spotkanie przynajmniej z jed¬ nym z nich, ponieważ większość z tej ośmioosobowej grupy widzących mieszka w okolicach sanktuarium. Podobnie jak działo się w przypadku Fatimy, scenariusz objawień z Medjugorje zaczął być powielany. Wiele późniejszych objawień maryjnych, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, wzorowało się na przebiegu widzeń z Medjugorje. Podobieństwa te były uderzające zwłaszcza w przypadku tych „widzących" Ame¬ rykanów, którzy pielgrzymowali wcześniej do Bośni. Wydarzenia jakie miały miejsce w Medjugorje zyskały sławę w Ameryce, a później na całym świecie, także dzięki opiece i koordynacji ruchu pielgrzymko¬ wego i dewocyjnego podjętych przez OO. Franciszkanów ze Steubenville w USA (Ohio). Oni to zajęli się produkcją i dystrybucją kaset, książek, artykułów, pod¬ ręczników służących do formacji duchowej itp. Początkowo kierowali te akcje do krajów zachodnich, później rozciągnęli je na pozostałe zakątki globu. Innym cie¬ kawym faktem jest uwiarygodnienie przez opiekunów sanktuarium i wizjonerów z Medjugorje postaci takiej jak Vassula Ryden, która jest również wizjonerką, lecz wyznania grekoprawosławnego. Jej wizje więcej jednak mają wspólnego z New Age niż z dogmatami jej wyznania, podobnie jak nic wspólnego nie mają z wyzna¬ niem rzymskokatolickim, choć to katolicy udzielają jej gościny na swoich stronach internetowych poświęconych Medjugorje (Bouflet, Boruty 2000, s. 289-290) . 12 12 Vide np. polską stronę internetową „Vox Domini". �134 INGA KUŹMA Dziesiątki nowych wizjonerów korzystają na tej zmianie „paradygmatu" ob­ jawień i podróżują ze swoimi objawieniami po całym świecie. To ich obecność uświęca miejsce, to oni coraz wyraźniej stają się szczególnymi epifaniami, utoż­ samiając się częściowo z obrazami i przesłaniami, jakie komunikują wiernym od Boga czy Maryi, a pomijając milczeniem oryginalne miejsce i okoliczności „przestrzenne" i czasowe wizji. Co więcej, współcześni wizjonerzy niewiele mają wspólnego z klasycznym - niemal już stereotypowym - typem kulturowym osoby dostępującej kontaktu z sacrum. Nie są to przede wszystkim „prostaczkowie" w szerokim sensie tego słowa. Jak zauważa Apolito w swoim tekście opisującym nie tylko wizjonerów z Medjugorje, lecz ogólnoświatowy i ogólnointernetowy ruch, współcześni wizjononerzy-globtrotterzy znają języki obce, piszą książki, a ich pozycja ekonomiczna oraz zawodowa plasuje ich w społeczeństwie na poziomie klasy średniej. Jeśli zaś chodzi o ich obyczaje rodzinne i moralność, są nieraz bardzo wyemancypowani - często rozwiedzieni, z nowymi rodzinami. Ich życie odbiega więc w znaczący sposób od moralności zalecanej przez Kościół katolicki czy też przez Stary i Nowy Testament, a osoby te wywodzą się przecież z tego środowi¬ ska duchowego i obyczajowego. Nowi wizjonerzy wydają się być absolutnie pewni swojej wyjątkowości. Ci z Medjugorje wyrażają szczere przekonanie o szczególnej światowej misji, jaka została nałożona na ich barki i którą muszą wypełniać, ponieważ od tego zależy zbawienie całego świata: „Zbawienie świata zależy w pewnym sensie od przesłania, jakie objawiane jest nam w Medjugorje" (słowa te Apolito cytuje za: Rooney i Faricy 1987; Apolito 2003, s. 642). Co więcej, sam diabeł wiedząc o ważności tej misji miał - według wizjonerów - prosić Boga o oddanie sobie we władanie tylko tego miejsca w zamian za resztę świata. W Polsce np. Matka Boska objawiająca się w Oławie stwierdziła, że od wybudowania tam świątyni uzależnia przetrwanie na świecie pokoju. Inne tego typu świadectwa, to chociażby apel rozsyłany za pośrednictwem Internetu przez tzw. Ambasadora Boga na podstawie objawień Matki Boskiej z Nowego Jorku z 1987 r. W apelu tym można znaleźć informację, że miejsce owych obja¬ wień będzie łącznikiem z wszelkimi innymi na całym świecie. W Rzymie zaś Matka Boska przemawiając do Marisy Rossi powiedziała, że to, czego dostępuje wizjonerka jest wydarzeniem najważniejszym na świecie, a także najtrudniej¬ szym. Jej osoba zaś będzie w związku z tym atakowana również najbardziej na świecie, szczególnie przez niektórych księży. Jezus, z którym w wizjach kontak¬ towała się Marisa, dodał jeszcze - według tego, co przekazała kobieta - że cuda, jakie będą towarzyszyć tym objawieniom, zaliczyć będzie można do najważniej¬ szych cudów eucharystycznych w historii Kościoła. Każdy z wizjonerów czuje się zatem centrum świata i historii oraz osobą umieszczoną w centrum wydarzeń soteriologicznych. Nowi wizjonerzy wspomagają się nawzajem, kontaktują się z sobą, cytują się, wydają wspólnie książki, organizują wspólne objazdy i spotkania z wiernymi. Odwiedzają nawzajem swoje miejsca objawień. Najistotniejszym obecnie miejs¬ cem tych więzi i kontaktów są strony WWW, czaty, serwisy tematyczne itp. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 135 Jedną z ważniejszych przyczyn szukania takich nowoczesnych i niezależnych środków komunikacji i podtrzymywania więzi jest obawa przed ingerencją hie­ rarchii kościelnej wymierzoną w ów oddolny ruch wizjonerski czerpiący jednak z dziedzictwa określonego wyznania. Internet wzmocnił owe indywidualistycz¬ ne i separatystyczne tendencje, zachodzące nie tyle nawet na poziomie formo¬ wania się alternatywnych czy nowych grup, lecz przede wszystkim jednostki - jest to w zasadzie idealne narzędzie do zachowania i podtrzymania autonomii. Co więcej, surfująca w nim jednostka nie jest odbiorcą pasywnym, lecz aktywnie decydującym, wybierającym te, bądź inne treści, włączającą się świadomie w sposób funkcjonowania tego typu fenomenów na łamach Internetu, np. wy¬ syłając swoje komentarze, pytania, czy uczestnicząc w odbywających się „na żywo" rozmowach na rozmaitych czatach. Internet daje tym samym sympatykom i zwolennikom prawdziwości rozma¬ itych objawień możliwość natychmiastowego oraz niemal równoległego dostępu do wszystkich obecnych w jego przestrzeni zgromadzonych stron, wypowiedzi, świadectw etc. Jaki by nie był ich charakter czy język, znajdują się one szybko w Sieci, gdzie mogą być powszechnie rozpoznane, uznane, a przede wszyst¬ kim poznane. Kamery cyfrowe czy aparaty cyfrowe pozwalają również „zinternetować" fakt objawienia; w medium tym krążą liczne obrazy miejsc, cudów czy innych niewy¬ tłumaczalnych zjawisk. Zdemokratyzowały one w ten sposób dostęp do sacrum. Ich wymiar - w pierwotnym rozumieniu niewymierny i nieuchwytny, nie do ogarnięcia i nie do objęcia rozumem bądź zmysłami - sprowadzony więc został do bardziej „ludzkich" proporcji, a przynajmniej do danych cyfrowych czytanych przez najnowocześniejsze nośniki i aparatury przetwarzania danych, które można po prostu sprowadzić do kombinacji określonych znaków języka informatycz¬ nego i upowszechnić. Z perspektywy specyfiki tego medium, jakim jest Internet, nie jest istotne źródło przekazu, ale on sam, albowiem to on, czy to w formie zapisu tekstowego czy też wizualnego, ruchomego (film) bądź nieruchomego (fotografia), jest naj¬ bardziej liczącym się komunikatem. Sama jego obecność w przestrzeni Internetu już j ą uwiarygodnia oraz vice versa. Nawet wizjoner w pewien sposób traci swo¬ j ą realność i ważność. Postać i przesłanie jednego znanego wizjonera powielana na dziesiątkach stron, przetwarzana na dziesiątki sposobów traci swoją wyjątko¬ wość. Staje się swoim własnym znakiem . Co więcej, faktem niejako umacnia¬ jącym ową diagnozę, jest spotykana w Internecie wielka liczba innego jeszcze rodzaju wizjonerów. Jak nazywa ich Apolito są to tzw. lokucjoniści, a mianowi¬ cie osoby, które dostąpiły wizji bądź miały kontakt z sacrum, ale jedynym tego śladem są cytowane przez nich słowa Jezusa bądź Maryi. Oznacza to, że w ich 13 1 3 Choć więc może wydawałaby się to paradoksalne, szczególnie jeśli chodzi o opisywanie zjawisk z terenu religii i religijności, ale zabieg ten wpisuje się w efekt simulacrum J. Baudrillarda, gdzie „nie chodzi o odzwierciedlenie rzeczywistości, ale o rekonstrukcje przedmiotu, której wia¬ rygodność jest uwarunkowana doskonałym podobieństw em. W simulacrum dochodzi do pomie¬ szania dwóch porządków: realnego i wyobrażonego [ . . . ] " (Regiewicz 2004, s.147). �136 INGA KUŹMA przypadku trudno stwierdzić w jaki sposób w tych objawieniach pośredniczyło miejsce, czy też jakie inne zjawiska zachodziły, jako znaki czegoś nieziemskie¬ go, także kim są owi wizjonerzy i co się z nimi stało pod wpływem owych obja¬ wień. Ich osobowość, biografia i tego typu dane są przez nich nieujawniane. Komunikują oni owe przesłania używając formuł: „Jezus objawił...", „Maryja powiedziała...". Najważniejszy jest fakt przekazania, zapisania i wysłania owego przesłania, które krążyć będzie w Sieci. Lecz komu to przesłanie zostało przeka­ zane? Jak stwierdza Apolito, nic nie wiadomo na ich temat. Internet zaś wzmac¬ nia ów religijny i wizjonerski fenomen anonimowej lokucyjności przewrotnie interpretując kulturową „przezroczystość" dawnych, „nowożytnych" wizjonerów - „maluczkich". W jednym tylko przypadku nowe medium zawodzi, a mianowi¬ cie w przypadkach poszukiwania przez wierzących uzdrowienia i uwolnienia od rozmaitych schorzeń czy uzależnień. Jak dawniej szukają ich oni na tradycyjnej drodze pielgrzymek do miejsc świętych, czczonych wizerunków czy też osób 0 szczególnych charyzmatach. Czyżby internetowa „emocjonalna wspólnota" wiernych wierzących w objawienia, szukających informacji na ich temat, taką wspólnotą stawała się jednak dopiero poza Siecią, w świecie „realnym"? Na to pytanie można spróbować odpowiedzieć, ale dopiero po przyjrzeniu się innym jeszcze sposobom wyrażania swojej religijności za pośrednictwem Sieci, którymi są wpisy do internetowych skrzynek intencji. Można zaryzykować twierdzenie, że oblicze współczesnej religijności zmienia się nieco za pośrednictwem Internetu: ma miejsce pewne przewartościowanie znaczeń i zachowań, które oscylowały wokół przekonania o szczególnym charak¬ terze miejsca oraz czasu, w którym dochodziło do objawienia oraz o szczególnych duchowych walorach wizjonera bądź mistyka. Te czynniki właśnie stawały się źródłami sakralnej semiozy, której zwieńczeniem było ugruntowanie się kultu danego miejsca, figury, obrazu, czasem osoby wizjonera. W tym procesie niebaga¬ telna była także rola Kościoła katolickiego uwierzytelniającego owe fenomeny 1 zjawiska. Instytucja ta czuwała nad ich przebiegiem, niejednokrotnie kontrolując go i treści przesłania oraz zachowania wizjonerów, zatwierdzając bądź negu¬ jąc te zjawiska. Obecnie nowymi „leaderami" czuwającymi nad „zarządzaniem" owymi informacjami są administratorzy sieci, portali, stron, czatów itp. Jak nigdy chyba dotąd w historii religijności czy też wizjonerstwa, dostrzec można jak reli¬ gijność jest tworzona, wytwarzana, kierowana, wręcz kreowana, nie bardzo jednak wiadomo przez kogo ani do kogo. Zmianie ulega jednak nie tylko ta kategoria kulturowa - przydatna do badania fenomenów religijnych - jak osoby niezwykłe, pośrednicy między sferą sacrum a profanum, jakimi byli w tradycyjnym paradygmacie religijności wizjonerzy czy ekstatycy. Wspomniane już było wcześniej, że także przestrzeń sakralna - ściśle do tej pory związana z wizjami, łaskami czy cudami, jakich doświadczali wierni uległa przewartościowaniu właśnie ze względu na nowe medium, jakim jest Inter¬ net. Przestrzeni owej towarzyszy również zmiana postrzegania czasu. Mówić 14 1 4 Niezbędna w szczególnym rodzaju doświadczenia religijnego, jakim jest sensualizm. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 137 przecież można o czasoprzestrzeni sakralnej - nieodzownej, jak wykazywały to liczne analizy czy interpretacje etnologiczne, dla objawienia się boskości, stwo¬ rzenia dla niej ram. Internet poddał „transformacji materialne podstawy egzy¬ stencji, a także stosowane dotychczas desygnaty czasu i przestrzeni", zaś „pojęcie geografii utraciło swój odwieczny desygnat", a „tutaj i tam nic już nie znaczy" (Kuligowski 2002, s. 91). Rola czasu, dystansu, jaki był poprzednio niezbędny w procesie komunikacji, jego skrócenie lub wydłużenie, zależało od wielu czyn¬ ników zewnętrznych wobec chęci nadawcy czy też odbiorcy. W dobie Internetu natomiast - jak pisze Kuligowski - kwestia ta „w ogóle ulega unicestwieniu". Innym problemem jest sposób istnienia owego wertykalno-horyzontalnego „przecięcia", gdzie w czasoprzestrzeń fizyczną wkraczało sacrum zawieszając jej prawa i właściwości, potrzebując ich jednakże aby się objawić i dać poznać. Obowiązywało pojęcie pierwowzoru i oryginału sakralnego jako jedynego źró¬ dła przekazywanych przez wizjonera słów czy wizji. Ono potwierdzało bowiem koncepcję źródła boskiego natchnienia i boskiej woli ustanawiającej owe nad¬ przyrodzone zjawiska, a jest to szczególnie ważne w przypadku śledzenia kul¬ turowej morfologii objawień i wizji, czy też kształtowania się kultu miejsc szczególnych, osób wyjątkowych, cudownych wizerunków itp. W tradycji chrześ¬ cijańskiej to Bóg, Jezus czy też Maryja (bądź inne osoby uznane za święte) są jedynymi, które jawią się jako oryginalni autorzy oryginalnego przesłania. Czy jednak wiarygodność takiego boskiego, pierwotnego natchnienia jest jeszcze w stanie obronić się w dobie licznych „lokucjonistów" i samego efektu mnożenia i powielania wiadomości o wizjach i ich treści, kiedy to istnieje pokusa aby Internet - kanał informacyjny i popularyzujący owe wydarzenia - traktować jako coś więcej, niemal jako przestrzeń oryginalną owych objawień i przesłań? Tym bardziej, że specyficzna czasoprzestrzeń Sieci opiera się w dużej mierze na moż¬ liwości przetwarzania, wysyłania, kompresowania i upraszczania komunikacji, informacji i wiedzy, a co ważniejsze - zawiesza ona dotychczasowe rozumienie kategorii przestrzeni i czasu. Produkuje się w niej informacje, wręcz powołuje się do „życia" alternatywną wobec rzeczywistości realnej „rzeczywistość" inter¬ netową. Status objawień i ich treści, także status wizjonerów i miejsc cudownych w obrębie Internetu zmienia się, chociażby na podstawie tak nieskończonej moż¬ liwości powtarzania. Tym samym gubi się poczucie, że istnieje jakiś pewny i stały punkt odniesienia: wszystkie informacje i obrazy są sobie równe i równie ważne. Co więcej, rozróżnienie na to, co jest prawdziwe a co fałszywe nie ma w Sieci sensu, tam bowiem można jedynie odróżniać to, co wirtualne od tego, co realne. Lecz i to rozróżnienie nie daje pewności, czy wiemy co jest czym. Zatem nawet wiara w cuda czy objawienia może ulec zmianie, skoro kulturowy status pojęcia „nadprzyrodzoności", „niewidzialności" i „transcendencji" zmienia się pod wpływem innych możliwości, jakie oferuje Sieć czy w ogóle najnowsze tech¬ nologie. Tym bardziej, że jak słusznie zauważa Apolito w swoim tekście, Sieć pojawia się i znika w momencie wejścia do niej poszczególnego, indywidual¬ nego internauty, choć nietrudno jest wykształcić w sobie poczucie, że „świat" Sieci istnieje „naprawdę" (ideą tą „bawili się" twórcy filmu „Matrix"). Jest to �INGA KUŹMA 138 jednak wyłącznie „świat" Sieci - równie „rzeczywisty" jak ona sama. Internet, w tym pośrednio także religijność, która wyrasta w jego obrębie, jest autoreferencyjny - aby udowodnić „istnienie" swoich produktów i tworów nie potrzebuje do tego czegoś więcej i czegoś innego poza sobą samym, nawet - równie trudnego do pojęcia w świecie realnym, pozasieciowym - świata transcendentnego. Dlatego też, być może, „rzeczywistość" wirtualna, oddala się coraz bardziej od rzeczy¬ wistości „realnej", choć pierwotnie była jej przedłużeniem. Z punktu widzenia życia duchowego „tradycyjnego", „rzeczywistość" wirtualna jest w pewnym sensie parodią dotychczasowego świata religijnego, którego rolą było pośred­ niczenie między światem nadprzyrodzonym a ludzkim. Wychodząc z takiej per¬ spektywy warto zastanowić się czy rzeczywistość wirtualna jednak nie zaczyna wpływać faktycznie na przekształcanie tradycyjnej duchowości (Mondialisa­ tion...), przynajmniej pewnych jej aspektów wśród części ludzi religijnych. Kwe¬ stia ta jest najprawdopodobniej nie do rozstrzygnięcia. Wyrasta ona z innego rodzaju pytań - tych, które odnoszą się do problemu wzajemnego stosunku między przedstawianym a jego istotą i samą czynnością przedstawiania czegoś w Internecie. Zagadnienia te - dotyczące relacji między rzeczywistością „real¬ ną" a jej pojęciem oraz przedstawieniem, różnie już rozstrzygano. Niejedno¬ znaczność owych rozwiązań dotyczących Sieci wyraża się w takich pytaniach, jakie stawia Gut (Gut 1998, s. 170): „[...] co z naszego świata przenosimy do cyberprzestrzeni, na ile dążymy do stworzenia analogonu, a na ile simulacrum, na ile alternatywy, a na ile całkiem autonomicznej sfery, która tylko posiada pewne elementy wzięte z rzeczywistości?". 15 Pora przejść do ostatniego już przykładu ilustrującego ową ewentualną zmianę. Wraz z „oswojeniem" Internetu przez chrześcijaństwo pewne tradycyjne do tej pory formy religijności, jak składanie w miejscach kultu swoich intencji mo¬ dlitewnych, podziękowań i próśb, weszły także w skład „usług" oferowanych przez strony religijne domów zakonnych czy sanktuariów. W ten sposób można 1 5 Warto przypomnieć za F. Jamesonem (Jameson 1997) , że parodia jest taką konwencją, która jest szczególnie bliska nurtom postmodernistycznym w kulturze. Polega ona na ośmiesza­ niu, życzliwym bądź złośliwym, jakiegoś pierwowzoru naśladując go w karykaturalnej formie. Parodysta musi posiadać zdolność wczucia się w parodiowanego, ale aby parodia miała sens musi ukrywać się za nią przekonanie, że istnieje pewna norma, której istnienie umożliwia anoma¬ lie. Jameson przeciwstawia parodii pastisz. Jest to również taki typ działania, które polega na imitowaniu pierwowzoru, ale polega ono jedynie na „pustej" imitacji, „na nakładaniu stylistycz­ nych masek" (Jameson ibidem, s. 195). Pastiszowi brak poczucia istnienia normy, punktu odnie­ sienia. To martwy język, bezmyślna podróbka - zabawa formą, pomijając treść. Zestawiając te dwa środki wyrazu tak charakterystyczne dla współczesnej kultury, tym bardziej wydaje się interesujące, że autorzy raportu „Mondialisation..." (o stosunku m.in. chrześcijaństwa do no¬ wych technologii) posługują się określeniem „parodia" na opisanie charakteru współczesnej reli¬ gijności, nie zaś „pastiszem". To raczej ku niemu skłaniać by się można analizując diagnozy stanu aktualnej duchowości, a przynajmniej niektórych jej form. Choć obserwując udział Inter­ netu jako kanału informacji w klasycznym rozumieniu, w organizacji nieformalnych i for­ malnych obchodów żałoby w Polsce po śmierci Papieża 2 kwietnia 2005 r., sprawdził się on jako taki właśnie znakomicie. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 139 pielgrzymować na odległość wchodząc na drogę „sensualistycznego" przeżywa­ nia kontaktu z sacrum za pośrednictwem Internetu i owo przeżywanie „sensualistyczne" via Sieć jest odmienne niż podczas tzw. pielgrzymki duchowej. Zaleca­ na jest ona, kiedy fizyczny udział czy pobyt wiernego w określonym miejscu kultu nie jest możliwy. Obecnie ktoś taki ma możliwość skorzystania nie tylko z duchowej wizyty w miejscu świętym za pośrednictwem Sieci, jeśli tylko ma do niej dostęp, lecz na internetowy sposób jest to wizyta „realna". Budowanie religijnej wspólnoty, nawet w takim tylko wymiarze i to właśnie za pośrednictwem Internetu, zgadza się z wymiarem uniwersalnym i powszech¬ nym Kościoła katolickiego. Jak przytaczali autorzy raportu Mondialisation... analizując stanowisko chrześcijaństwa wobec najnowocześniejszych zdobyczy z zakresu komunikacji w dobie globalizacji, „[...] zasadą generalną pozostaje podtrzymywanie nadziei [...] nie zaś ewolucja w stronę «jedynego świata», który będzie rządzony przez logikę zysku ekonomicznego. Dzięki nadziei zaś globali¬ zacja może stać się środkiem do realizowania tego rodzaju komunii i solidarności, której chrześcijanie mogliby pragnąć. Chrześcijaństwo odnalazło w Internecie medium wyjątkowe i to przede wszystkim reakcja na nie i na możliwości jakie stwarza, jest w gruncie rzeczy najbardziej interesująca. Jak powiedział P. Babin przed kilkoma dniami, podczas kolokwium poświęconego «Nowym techno¬ logiom, nowej ewangelizacji», Dobra Nowina to komunia [w kontekście opisy¬ wanej sytuacji - chrześcijaństwo a globalizacja i Internet, „komunia" to także „łączność", „porozumienie" - I . K . ] . Internet zaś jest czymś w rodzaju schodów aby tę [łączność i - I . K.] komunię osiągnąć [ . . . ] " (Mondialisation...). Jak więc cele te realizowane są w praktyce? Aby spróbować odpowiedzieć na to pytanie, przyjrzałam się wpisom intencyjnym, które wysyłają za pośrednic¬ twem Internetu wierni-internauci zainteresowani taką formą polecenia się opiece Matki Boskiej, odwiedzając stronę WWW. pewnego polskiego sanktuarium . Intencje te (z lat ubiegłych oraz z roku bieżącego) nie są chronione w żaden sposób, internauta ma do nich wolny dostęp. Jest to zasadne z podstawowego powodu: chociaż „adresatką" owych wpisów jest Matka Boska, ważną rolę odgrywa także modlitwa innych wiernych, wstawianie się jednych za drugimi. Są one rodzajem intymnej rozmowy „sam na sam" z Bogiem czy też z Maryją. Internet nie doprowadził bowiem do zaniku tak podstawowej formy zapisu oso¬ bistych próśb, jak przytaczane i analizowane już przez Piotra Kowalskiego (Kowalski 1994; Kowalski 1995) oraz Joannę Tokarską-Bakir (Tokarska-Bakir 2000) zwroty, które Kowalski nazywa „wyłączającymi innych potencjalnych czy¬ telników", mające charakter „ekskluzywny", „blokujące tworzenie wspólnoty" (Kowalski 1995, s. 266-267). Zalicza się do nich przykładowe: „Matko Boska, pomóż mi, Ty wiesz w czym". 16 1 6 Nie podaję nazwy owego sanktuarium ani jego internetowego adresu ze względu na unik­ nięcie posądzenia mnie o ujawnianie i posługiwanie się takimi treściami, które zaliczyć należy do osobistych, wręcz intymnych oraz o manipulowanie nimi bez względu na moje intencje i cele - naukowe i poznawcze. Dlatego też cytując niektóre wpisy będę zmieniała takie szczegóły, które pozwoliłoby zidentyfikować wpisujących intencje. �140 INGA KUŹMA W skrzynce intencji wybranego sanktuarium można spotkać takie właśnie wpisy: Najświętsza Matko spraw proszę abym nie stracił nadziei i wskaż mi drogę, która poprowadzi mnie do wymarzonego celu; Najświętsza Matko, [...] błagam Cię, żeby moja prośba została wysłuchana przez Ciebie; Najświętsza Matko nadal proszę Cię o wysłuchanie mnie w mojej intencji; Proszę najgoręcej jak mogę Najświętsza Matko, aby została wysłuchana moja prośba; Najświętsza Matko jeszcze raz gorąco proszę Cię o wysłuchanie mojej prośby; Najświętsza Matko w dalszym ciągu modlę się i liczę na Twoje stawiennictwo; Proszę Najświętsza Matko o wysłuchanie mnie w wiadomej Ci sprawie. Dziękuję Ci za wszystkie łaski; Proszę Cię Najświętsza Matko o wysłuchanie mnie w wiadomej Ci spra­ wie; Najukochańsza Matko bardzo proszę Cię o modlitwę w wiadomej Ci inten¬ cji. Tych dziewięć wpisów jest jednego autorstwa i umieszczone są one jeden pod drugim w tym samym roku. Modlitwa w „sprawie wiadomej" Matce Boskiej ponawiana była usilnie i systematycznie Jednak owa częstotliwość wysyłania swoich próśb, która jest obecnie możliwa dzięki Internetowi, sprzyja poniekąd próbom odszyfrowania stanu ducha czy natężenia emocji (choć jakich dokład¬ nie, tego nie będzie nigdy wiadomo - można się ich jedynie domyślać mając w pamięci „skrypty" kulturowe emocjonalnych zachowań religijnych). Możli¬ wości, jakie dał Internet pomnażają ów fenomen pisania religijnego, które - jak podkreślał Kowalski (i jego wnioski zachowały częściową trafność odnośnie do¬ tarcia do istoty pisania intencji w dobie Internetu) - „jest przeciwstawne aktom komunikacji ustnej. Pisanie zakłada nieobecność [ . ] akt mowy zastępuje pismo, co oznacza zmianę sposobu bycia, zmianę zasad percepcji i rozumienia świata. [ . ] Rozłączność czasu pisania i ewentualnej lektury, zasadnicza nietożsamość obu aktów stanowią charakterystyki oczywiste; ekskluzja wydaje się być nieredukowalną cechą pisarskiego aktu wynikającą z samej istoty fenomenu pisania" (Kowalski 1995, s. 267). Ta diagnoza jest trafna przede wszystkim z tego wzglę¬ du, że owa skrzynka intencji nie jest w żadnym razie tzw. komunikatorem, który przewiduje symultaniczność kontaktu. Oczywiście w przypadku skrzynki inten¬ cji ów kontakt symultaniczny, kiedy to następowałaby równoczesność aktu pisa¬ nia z aktem lektury, mógłby odbywać się jedynie pomiędzy osobami „realnie" istniejącymi, takimi jak dwóch i więcej internautów-wiernych czy też osób duchownych i wiernych. Kowalski jednak pomija jeszcze jedną relację, która istniała zawsze w mniemaniu wiernych czy to w przypadku „tradycyjnych" wpisów intencyjnych do ksiąg łask i cudów, jak też istnieje do tej pory w formie e-maila, a mianowicie symultanicznej relacji między wiernym a osobą boską, do której modlący zwraca się. Bez względu na formę zapisu i wysłania prośby czy też wpisu o innej treści, jedynym rzeczywistym adresatem jest zawsze osoba święta. Tego na pewno wirtualna forma intencji nie zmieniła. Świadczą o tym formuły inwokacyjne przywołujące głównego adresata bądź adresatkę próśb czy podziękowań oraz wiele jeszcze innych form retorycznych, jakie tworzą ów literacki i folklorystyczny gatunek tekstów, którymi są wpisy intencyjne. Dla Kowalskiego takie założenie jest oczywiste, ale swoje rozważania koncentruje na aspekcie komunikacyjnym i społecznym owych aktów, za pośrednictwem �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 141 analiz filologicznych, dystansując się świadomie (vide: Kowalski 1995, s. 260) od aspektu religijnego owych praktyk pobożnościowych. Jeśli jednak Kowalski wybrał taki kierunek interpretacji tych zjawisk, to lektura pewnych współczesnych internetowych wpisów każe zastanowić się, czy jednak boski adresat bądź adresatka, którzy według założenia są jedynymi właściwymi odbiorcami wpisów, nie zostali przykryci coraz gęściejszą i bardziej niezależną od pierwotnej modlitewnej intencji warstwą komunikacyjną i społeczną. Ekskluzja jest zastępowana coraz częściej przez inkluzję. Brak symultaniczności między lekturą a pisaniem jest wypierany przez internetową bezczasowość. Jest ona możliwa do osiągnięcia dzięki owemu wspomnianemu już wcześniej dostępo¬ wi do internetowej skrzynki intencji i szybkiemu ponawianiu oraz wysyłaniu swoich próśb. Także dzięki powielaniu i uzupełnianiu wpisów o kolejne infor¬ macje, wyjaśniające prośbę i sytuacje proszącego - zgodnie z jego osobistą po¬ trzebą. To znamienne dla współczesności, ale przywoływana przez Kowalskiego intymność owych wpisów oraz samego aktu pisania intencji, obwarowana szer¬ szym i zewnętrznym kontekstem sytuacyjnym (miejsce w kościele, gdzie doko¬ nywane są wpisy i wystawiona jest księga, zachowanie wpisujących itp.) ulega przewartościowaniu. Retoryka, która dawniej porządkowała te wypowiedzi w sposób uderzająco schematyczny w zestawieniu z domyślnym ładunkiem emo¬ cjonalnym i ciężarem owych próśb czy podziękowań, uległa częściowej erozji. Intymność i emocjonalność owych internetowych wpisów przekroczyła dawne, „tradycyjne" bariery. W niektórych przypadkach przekroczyła nawet diagnozę wystawioną przez Kowalskiego, który mówił, że „intymność aktu pisania znajduje dopełnienie w intymności kontaktu z tekstem" (Kowalski 1995, s. 267). Kiedy czytamy współczesne intencje w Internecie, uderza nas odsłanianie się przez część wiernych, zarówno na poziomie opisów własnych stanów emocjonalnych, jak i detalicznych wręcz streszczeń ich życiowych problemów, poruszających ich sytuacji i okoliczności, które sprawiły im ból czy też radość. Oto kilka znamiennych przykładów, które jednak ze względu na owo odsłanianie się pozwoliłam sobie nieco zmienić, usuwając te fragmenty, które mogłyby ułatwić odszyfrowanie kto jest autorem wybranych intencji: 1. Chwała niech będzie Bogu po wszystkie wieki!!!!!! Pragnę powiadomić wszystkich że ukochany Bóg wysłuchał naszych modlitw i nie wrócę już do zakładu karnego. Wyrok jaki otrzymałem po dobrowolnym poddaniu się karze jest zawieszony na [... - I.K.] lat próby. [...]. Serdecznie dziękuję wszystkim za modlitwy do ukochanego prawdziwego Stwórcy świata. Pragnę prosić jedynie 0 wstawiennictwo modlitewne w intencji bym wytrwał w wierności Bogu i by udzielił mi siły wytrwania przy Nim do końca mego życia w uczciwości. Alle­ luja!!! [podpisane imieniem - I.K.]; Przedwczoraj sąd ogłosił wyrok. Bóg jest wielki!!! [...] nie muszę wracać do zakładu karnego. Wiem że to dzięki Bogu 1 tylko Jego woli. Z radości nie mogłem zasnąć i nie wiedziałem co z sobą zrobić. Natomiast wczoraj rano spotkało mnie coś niemiłego. Rano wychodząc z domu wziąłem ze sobą portfel a w nim dokumenty [...] oraz karty kredytowe i około 3000 zł. Położyłem ten portfel wypchany na masce auta a sam poszedłem otwierać �142 INGA KUŹMA bramę. Dalszy scenariusz łatwo można się domyśleć. Myślę, że to była ogromna próba dla mnie po tym dniu radości i modlitwach oraz powierzeniu mojego życia Jezusowi i oddanie się pod kierownictwo Ducha Świętego. Pierwsza myśl była że nie wiem co się dzieje, że mam straszne jakieś obciążenie psychicznie po takiej stracie i muszę napić się alkoholu. Oczywiście dzięki Bogu ukochanemu tego nie uczyniłem, tylko zanim wszystko zgłosiłem na policję zobaczyłem na zegarku, że jest za 3 minuty 8:00 i [... - I.K.] pojechaliśmy na mszę do kościoła modlić się i prosić Boga o wsparcie w takiej chwili, by nie ulec pokusie, tylko jeszcze bar­ dziej wielbić Pana Boga. Jestem dzisiaj szczęśliwy że nie dałem się zwieść szata­ nowi i załamać. Chwała Bogu Najwyższemu Stwórcy świata!!!!!! Najsilniej czego pragnę to dochować wierności Bogu i nigdy nie wrócić do przeszłego życia. Pragnę gorąco podziękować wszystkim za modlitwy za mnie i prosić 0 modlitwę by ukochany Bóg dal mi siły do życia dla Niego [podpisane imieniem - I.K.]; Ponownie zwracam się o gorącą modlitwę odnośnie mojej sprawy kar¬ nej, nie raz juz prosiłem o modlitwę i muszę powiedzieć ze jest coraz lepiej 1 prokurator zgodzili się na moje dobrowolne poddanie karze. Chcę błagać o modlitwę [...]. Polecam siebie oraz całą moją rodzinę Panu Bogu by udziela­ jąc nam Ducha Świętego nas prowadził. P.S. Sprawa karna odbędzie się [...]. Jeszcze raz proszę o gorącą modlitwę [podpisane imieniem - I.K.]; Witam. Ogromnie pragnę podziękować za modlitwy do ukochanego Pana Boga, który jest ogromnie łaskawy. Prosiłem ostatnio o modlitwę za mnie by sprawy sądowe mi się skończyły [...]. Pragnę powiedzieć że w cudowny sposób sprawy układają się pomyślnie [...]. Z moją rodziną żyjemy w ogromnym stresie dlatego proszę o modlitwę za mnie [...]. Najgorsze to jest, że ta sytuacja nerwowa przekłada się czasami na moje zachowanie, ale nie zapominam o Bogu w tych chwilach i tylko dzięki Niemu jakoś sobie radzę. Proszę ogromnie o modlitwę. Moje pragnienie to zakończyć ten straszny rozdział mojego życia [...]. Moja sprawa [...] odbędzie się [...], proszę gorąco o modlitwę bo jedyna nadzieja jaką mam to tylko w Bogu. [...] Z góry serdecznie dziękuję za modlitwę ipozdrawiam [podpisane imieniem - I.K.]. 2. Proszę Cię, Matko Boża, uproś mi u Syna Swego uzdrowienie myśli. Dzię¬ kuję, że jest już dużo lepiej [podpisane imieniem - I.K.]; Matko Boża, dziękuję Ci za Twoje odczuwalne wstawiennictwo i pomoc. Dziękuję za łaski i proszę o całkowite uzdrowienie moich myśli oraz w intencji Tobie wiadomej [podpisane imieniem - I.K.]; Proszę o modlitwę w mojej intencji. Od jakiegoś czasu cierpię na lęk i natrętne myśli, które przeszkadzają mi w moim życiu osobistym. Nie mogę sobie z tym poradzić. Bardzo proszę o wsparcie modlitewne [...] [podpisane imieniem - I.K.]; Proszę o modlitwę o uwolnienie z lęku oraz natrętnych myśli. Proszę też, abym umiała uszczęśliwić i kochać człowieka, z którym jestem zwią¬ zana [podpisane imieniem - I.K.]. 3. Trzeci wybrany przykład jest tak osobisty, że nie sposób cytować tych in¬ tencji (nawet zmieniając szczegóły) bez obawy o naruszenie danych osobowych. W skrócie, jest to historia miłości bardzo młodych ludzi, gdzie mężczyzna prosi Matkę Boską oraz innych interenautów-wiernych o wstawiennictwo za swoją dziewczynę i za siebie. Jego dziewczyna ma wielkie problemy rodzinne. Sam �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 143 waha się też, kiedy i jak rozpocząć wspólne życie, wyrwać j ą z patologicznej sytuacji, prosi w jej intencji. Wymienia swoje i jej nazwisko, operuje danymi geograficznymi, imionami w rodzinie, opisem stosunków w jej rodzinie, historią tej rodziny, charakterystyką poszczególnych osób. Opisuje rozwój sytuacji rodzin¬ nej swojej dziewczyny, swoje stany emocjonalne, obawy, lęki itp. W którymś mo¬ mencie pojawiają się też teksty autorstwa tej dziewczyny. Włącza się ona osobiś¬ cie do cyklu modlitw i intencji. Jej wpisy są równie dokładne, szczegółowe, podpisane nazwiskiem i nazwą miejscowości. Wpisów tych jest w sumie kilka¬ naście (umieszczone są jeden pod drugim, ale także rozproszone w jednym roku - czyli dodawane od czasu do czasu stoją pomiędzy wpisami innych wiernych). Warto jedynie zacytować pewne fragmenty owej historii, które - podobnie jak te wytłuszczone w przypadku pierwszym, jak i drugim - wskazują na innego, również ważnego, jak Matka Boska i Bóg, adresata intencji: „[...] modlę się i pro­ szę o pomoc w modlitwie do Boga Najwyższego; [...] proszę o modlitwę w inten­ cji... [...]; [...] Bóg zapiać zapomoc [...]; [...] pomóżcie słowem i modlitwą [...]. Owe trzy wybrane sytuacje są niezwykle charakterystyczne dla całej grupy wpisów intencyjnych na stronie sanktuarium. Odsłaniają one szczegółowo, nie¬ porównywalnie bardziej do „tradycyjnych" wpisów, życie i osobowość wiernych. Jakby formuły standardowe, typowe, w które zamknąć by można przeżywane nieszczęścia bądź troski, już nie wystarczały. Jakby samo nazwanie ich „troską", „smutkiem", „strachem" niewiele wyjaśniało. Za takim - uprzednimi - katego¬ riami strukturyzującymi ogląd własnego życia, w tym duchowego, i motywów praktykowania religii oraz różnych form kultu stało założenie o przezroczystości owej religijnej retoryki (pomimo silnego jej skonwencjonalizowania). Była ona schematem komunikacyjnym z rzeczywistością transcendentną. Lecz - jak w ogóle w przypadku rytuału - ów formalizm wyposażony jest w nadwyżkę znaczenia, która umożliwia poczucie, że wszelkie skodyfikowane zachowania swój sens czerpią nie ze zwykłego gestu ich dopełnienia, ale dopiero dzięki temu do czego się donoszą, do kogo się zwracają. A owym punktem odniesienia jest - w przypadku katolicyzmu - Bóg, Jezus, Maryja, święci. W cytowanych przypadkach rytuałowi temu nadaje się jednak nieco inny sens. Rytualizm i formalizm stoją na pozycji czegoś drugorzędnego, niejako czystego kanału informacyjnego i komunikacyjnego z tamtym światem. Prawdziwa noś¬ ność komunikacyjna tych wypowiedzi spoczywa nie na owych formułach, inwo¬ kacjach, przywołaniach imienia Matki Boskiej bądź Boga, lecz - po pierwsze - na osobistych wynurzeniach i opowieściach o własnym życiu oraz - po drugie - na kolejnym rodzaju inwokacji: do innych wiernych, czytelników owych wpi¬ sów. Tak skonstruowanych intencji nie można sprowadzić wyłącznie do infor¬ macji czy opowieści o sobie. Umieszczenie ich w kontekście wypowiedzi religij¬ nej (pomimo pewnych zmian zachowuje ona taki cel, funkcję i używa typowych dla siebie środków wyrazów) odbanalizowuje je, nie pozwalając ich traktować jako wpisów plotkarskich czy ekshibicjonistycznych. Nadaje im na pewno status wyjątkowej opowieści o swoim życiu, którym jednostka dzieli się z innymi i prosi ich o pomoc w jego kształtowaniu. Tak pojęty akt pisania (na podstawie �144 INGA KUŹMA trzech wybranych sytuacji) nie jest ekskluzywny. Jakościowej zmiany tego aktu dokonuje medium, jakim jest Internet. Jedynym w zasadzie środkiem, który potrafi doprowadzić do nawiązania więzi pomiędzy internautami i umożliwia zachodzenie interakcji w cyberprzestrzeni jest tekst, pismo, wypowiedź języko­ wa: „twoje słowa są twoimi czynami, twoje słowa są twoim ciałem [ . . . ] " (Sherryl Turkle; cyt. za: Kubiński 2001, s. 257-258). A zatem w nowych warunkach komunikacyjnych i informacyjnych, także nowego typu stosunkach interper¬ sonalnych, jakie charakteryzują wirtualną rzeczywistość, nowy rodzaj wpisów intencyjnych („odsłaniających" piszącego i tym samym „otwartych" komunika¬ cyjnie na świat czytającego, a nie tylko - jak poprzednio - w kierunku świata transcendentnego), staje się pewnego rodzaju „zaświadczającym Ja" (Geertz 2000, s. 103-140). Sens tego określenia przeniesiony na grunt owych analizowa¬ nych wypowiedzi religijnych tłumaczy ich znaczenie i nawet samo pojawienie się w odmiennej sytuacji komunikacyjnej stworzonej przez Internet, gdzie tak istotne jest uobecnianie się i zaznaczanie swojej obecności, potwierdzanie swo¬ jego istnienia. Jest ono w rzeczywistości wirtualnej pozbawione cielesności czy fizycznych działań, ale jako ich erzac funkcjonuje tekst. Co więcej, wszelka praktyka lokucyjna w Sieci opiera się przede wszystkim na performatywności. Obecność „zaświadczającego Ja" uprawomocnia również dążenie do modlitwy grupowej i dialogu (choćby tylko przebiegającego w przestrzeni duchowej) i wywołania „wspólnoty emocjonalnej". Do tego bowiem zmierzają wytłuszczone przeze mnie (i w kilku przypadkach także podkreślone) frazy z powyższych cytatów ze skrzynki internetowej. Te zaakcentowane fragmenty odwoływały się do odczuwanej obecności innych angażujących się w modlitwę za kogoś drugiego. Pośrednio w ten sposób jedni potwierdzają istnienie drugich. Owo „Ja" jest także ważne dla uwiarygodnienia siebie i swojej prośby w sak¬ ralnej internetowej przestrzeni, która choć nieco odmienna od rzeczywistej przestrzeni świętej, zachowuje na miarę nowych możliwości jej właściwości. Jak było to przypomniane wcześniej, sakralna czasoprzestrzeń uobecnia to, co tak trudne do uobecnienia choć możliwe na zasadzie wiary. Symbolem owego „prze¬ cięcia" - załamania zasad funkcjonowania świata profanum - są miejsca święte i rozkwitające wokół ich rozmaite rytuały i kulty. Pełnią one dwojaką rolę. Są adresowane do sacrum, ale dzięki temu że angażują wiernych, umożliwiają przekształcenie ich przebywania w takim miejscu we współ-obecność, współobcowanie ze sobą oraz ze świętością. Tym samym Sieć nie zrewolucjonizowała religijności choć w Internecie repertuar gestów kultowych ulega zmianie i wzbo¬ gacaniu o inne formy wyrazu: byt fizyczny jest np. zastępowany różnymi zna¬ kami graficznymi i tekstem, a obrzędowy gest - opowiadaniem o sobie. Sieć jedynie dzięki swoim cechom szczególnym przesunęła ciężar z jednych elemen¬ tów na inne. Dlatego też zasadniejsze jest - jak mi się obecnie wydaje - pisanie o „internetowych obliczach religijności katolickiej", niż o „internetowej kato¬ lickiej religijności". �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 145 LITERATURA A p o l i t o P. 2003, Visions mariales sur Internet à la fin du XXe siècle, Ethnologie Française T. 33, z. 4, Octobre-Decémbre: Voix, visions, appartitions, (red. nauk.) Christine Berge, Jacques Maître, s. 641-647. B o u f l e t J., B o r u t y P. 2000, Znak na niebie. Objawienia Matki Bożej, Warszawa. C z a c h o w s k i H . 2003, Cuda, wizjonerzy, pielgrzymi: studium religijności mirakularnej końca XX wieku w Polsce, Warszawa. M a r i c y R., R o o n e y L . 1987, Chroniques de Medjugorje, Padova. G e e r t z C. 2000, Dzieło i życie: antropolog jako autor, Warszawa. G u t D. 1998, Po drugiej stronie ekranu, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1-2, s. 162-163. H a s t r u p K. 2004, O ugruntowywaniu się światów - podstawy empiryczne antropologii, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, (wybór i przedm.) E. Nowicka, M . Kempy, Warszawa, s. 87-99. H é a s S., P o u t r a i n V. 2003, Les méthodes d'enquete qualitative sur Internet, ethnographique.org [on line] nr 4, novembre 2003, http://www.ethnographique.org/documents/ artcile/ArPouHeas.html (jesień 2004 r.) J a m e s o n F. 1997, Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, (red.) R. Nycz, s. 190-213. K o w a l s k i P. 1994, Prośba do Pana Boga. Rzecz o gestach wotywnych, Wrocław. - 1995, Wpisy intencyjne do ksiąg kościelnych, [w:] Folklor - Sacrum - Religia, J. Bartmiński, M . Jasińska-Wojtkowska (red.), Lublin, s. 260-281. K u b i ń s k i G. 2001, Sacrum i profanum w Internecie, [w:] Ostatnie przed wielkim milczeniem. Język i religia, E. Przybył (red.), Kraków, s. 251-264. K u l i g o w s k i W. 2002, Internet: Ziemia Obiecana czy post coitum triste, Kultura i Społeczeń­ stwo, R. 46, nr 1, s. 91-101. L é v y P. 1995, Qu'est-ce que le virtuel?, Paris. Mondialisation: glissement vers le virtuel?, [on line], http://jm.saliege.com/mondialisation.htm# SOUS%20LE%20VIRTUEL,%20LA%20VIE (18.03.2005 r.) N a p i ó r k o w s k i S. 2002, Z jaką Maryją w nowe Tysiąclecie?, [w:] Signum Magnum - du­ chowość maryjna, M . Chmielewski (red.), Lublin, s. 177-193. N o w i n a - S r o c z y ń s k a E. 1997, Przezroczyste ramiona ojca. Studium etnologiczne o ma­ gicznych dzieciach, Łódź. P r o u l x S., L a t z k o - T o t h G. 2000, La virualité comme catégorie pour penser le sociale: l'usage de la notion de communauté virtualle, Sociologie et Sociétés, T. 32, nr 2, s. 99-122, [on line:] http://www.erudit.org/revue/socsoc/2000/v32/n2/001598ar.pdf (29.04.2005 r.) R a d k o w s k a M . 1998, Przedmiot, podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 134-139. R a f a l s k a D. 2002, Objawienia fatimskie a domniemane objawienia z Medjugorje, [w:] Signum Magnum - duchowość maryjna, M . Chmielewski (red.), Lublin, s. 301-321. R e g i e w i c z A . 2004, Uliczna neoewangelizacja - czy możliwy jest dialog chrześcijaństwa z kulturą popularną? [w: ] Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej, (red.) A . Koseski, A . Stawarz, Warszawa-Pułtusk, s. 143-152. S z c z e s i a k E. 1998, Oni uzdrawiają, Oficyna Pomorska. T o k a r s k a - B a k i r J. 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków. Z i e l i ń s k i A . 2004, Na straży prawdziwej wiary: zjawiska cudowne w polskim katolicyzmie ludowym, Kraków. �INGA KUZMA 146 INGA KUZMA SOME FACES OF THE INTERNET CATHOLIC RELIGIOUSNESS Summary The World Wide Web can be included to the subjects of interest for ethnology, not only as a phenomenon in itself which is worth studying, but also as the area where particular phenomena occur. The Internet offers a different way of pereceiving time and space, gives new quality to the concepts of community, group and communication. It also encourages consideration on status and role of an individual. Studies on Internet require re-considering some specific cultural mani­ festations: experience and emotions, including experiences of religious character. The author studies particular cultural phenomena as they are present in the Internet in the context of the "Web culture". These cultural phenomena belong to forms of contemporary Catholic reigiousness. Internet brings about changes in perceiving the temporal-spatial sacred reality where revelations take place and visionaries and healers act. Internauts - the faithful and the pilgrims meet online, on the Web site of one of the centres of the Marian cult using a box of prayer intentions. The Internet favours autonomy, indepedence - individuality. Favourable conditions for them lie in the anonimity and the very act of written communication, - communication of the exclusive kind (according to the concept used by the Polish folklorists Piotr Kowalski who has studied written votive offerings). Considering the contemporary online intention entries the author concludes that due to some new rhetorical and stylistic forms the statements can be defined as inclusive. The faithful are supposed to reveal, to expose their private, emotional life.This results in establishing a particular form of community - the community of emotion, whose point o f reference is the reality of the sacred and Virgin Mary. The emotions ensure unity of religious experience, contributing to the power o f interpersonal bonds. Though the community expresses itself in virtual reality, its model is the "real" Church, i.e. community of the faithful. We can't say that the Web has started any revolution in the forms of religiousness, although it enables the repertoir of cultural means of expression to be richer and broader. Physical being has been replaced by a variety o f graphic signs and by written text. Telling about oneself has replaced ritual gestures. Owing to its specific qualities the Web has simply shifted the emphasis put on particular elements.That is why it is more accurate to write about "the Internet forms (faces) of Catholic religiousness" than to use the concept of "Internet Catholic religiousenss". Translated by Anna Kuczyńska � https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/013fa15d3f1b8547a14676c522afcf98.pdf bbf46edfa4500812275efc044b54bd14 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3151 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2951 Title A name given to the resource Jubileusz 40-lecia "Polskiej Sztuki Ludowej" i 35-lecia pracy redakcyjnej Aleksandra Jackowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.135-137 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JUBILEUSZ 40-LECIA „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" 10 stycznia 1988 r o k u w s a l i i m . Juliusza Starzyńskiego Znaliśmy R e d a k t o r a Jackowskiego j a k o człowieka inteligent­ w I n s t y t u c i e S z t u k i Polskiej A k a d e m i i N a u k odbyła się u r o ­ nego, dzisiaj do r e j e s t r u jego l i c z n y c h zalet i cech czystość 40-lecia pisma. Przybyło na nią p o n a d 200 osób, w t y m jeszcze jedną: jest o n chytrze s k r o m n y , chco p r z y tej o k a z j i , dopisuję wiele z poza Warszawy. Zebranych powitał serdecznie D y r e k t o r k i e d y właśnie O n p o w i n i o n być t u t a j na p i e r w s z y m miejscu, pod­ I n s t y t u t u S z t u k i prof, d r bab. Stanisław Mossakowski. Zwrócił stawić po p r o s t u i n n y c h . I j a n a t y m się poznaję, i pozwolę uwagę na rolę, jaką pismo o d g r y w a w badaniach n a d kulturą sobio brać z niogo przykład. To znaczy, t a k j a k zainspirował artystyczną l u d u i środowisk n i e - e l i t a r n y c h , n a penetrowanie m n i e do zainteresowania sennikiem l u d o w y m , t a k j a k m i kazał przez redakcję wciąż n o w y c h obszarów współczesnej dwa l a t a t e m u zbiorać dokumentację dotyczącą poetów ludowych kultury. Wokół pisma, którego centralną postacią jest o d 35 l a t r o d . — t a d o k u m e n t a c j a powstaje — t a k też i pokazał m i t u t a j , że J a c k o w s k i , skupiają się badacze z różnych dziedzin h u m a n i s t y k i . należy patrzeć też n a i n n y c h , n a t y c h , z którymi p r a c u j e m y , Prof. dotychczasowe i myśleć o nich p r z y t y c h okazjach okrągłych, ładnych, uroczys­ osiągnięcia i wyraził wdzięczność środowisku, które otacza i wspie­ t y c h . Otóż j a idę za tą inspiracją, Panio Redaktorze, i myślę Mossakowski podziękował Redakcji za ra pismo. 0 ludziach, którym zaw dzięczamy t o , żo t u t a j się dzisiaj spoty­ r o p r z y z n a n i u nagród k a m y ; myślę o t y c h l u d z i a c h , którzy nas 'żywią i bronią,', o t y c h , z okazji 40-locia pisma, dziękując i c h f u n d a t o r o m : „Cepelii", którzy s t w o r z y l i wielką kulturę, kulturę, która odchodzi w prze­ Następnie r o d . J a c k o w s k i oznajmił M i n . K u l t u r y i S z t u k i , D y r e k c j i I n s t y t u t u S z t u k i P A N . Omówił szłość. I k i o d y j a , człowiek pochodzący z m i a s t a , do t o j k u l t u r y pokrótce zasługi laureatów, którymi — j a k już podawaliśmy przychodzę, t o się z d u m i e w a m n a d jej wielkością, n a d jej głębią; zarazom zastanawiam się dlaczego ona odchodzi i czy ona musi w numerze 1—4/87 z o s t a l i : R e i n f u ss odejść, czy coś nie da się z tego uratować ? Zazdroszczę W a m В a r t m iń sк i h i s t o r y k o m ludowej s z t u k i , bo Wyście u r a t o w a l i z tego d o r o b k u Prof, d r b a b . R o m a n Doe. d r b a b . J e r z y Dr J a c e k J an d l a k u l t u r y narodowej wiole. N a t o m i a s t myślę, czy m y f o l k l o ­ Olędzki ryści, etnolingwiści n a przykład, możemy coś dla niej zrobić Świderski Mgr J a n K o c z w a ra 1 co? Słownik o t n o l i n g w i s t y c z n y , o którym t u t a j t a k ciepło p o ­ L u d w i g Z i m ni o r e r wiedziano, jest wdaśnie taką próbą p o d m i o t o w e j r e k o n s t r u k c j i Nagrody wręczyli: prozes „Cepelii" inż. Czesław S a w i c k i , re­ prezentantka Min. Kultury k u l t u r y , tego co jest —. j a k t o J a n Szczepański podkreślał n i e ­ i S z t u k i — B a r b a r a Zagórna-Tę- dawno — w t y m d o r o b k u zapoznanej a bardzo odrębnej k u l t u r y życka, d y r e k t o r I S P A N prof. Stanisław Mossakowski. Po tej piękne. Myślę o jednej rzeczy i zawsze czuję się dłużnikiem l u d z i c e r e m o n i i , która przebiegała w serdecznej, starych ze wsi, którzy są nosicielami starego chłopskiego etosu. niekonwencjonalnej atmosferze, podziękował w i m i e n n i laureatów doc. Jerzy B a r t - Otóż myślę, że w t y m etosie chłopskim jest coś bardzo pięknego miński: i co właśnie m y , p r a c o w n i c y słowa, folkloryści chcielibyśmy z tej „Proszę Państwa, chciałbym od wszystkich, którzy doznali tego k u l t u r y uratować. Jest t a m t y l e rzeczy ważnych dla współ­ wyróżnienia i o d siebie, skierować do inicjatorów i wykonawców czesności, m . i n . t o , co kiedyś w i e l k i nasz socjolog F l o r i a n Z n a ­ tego pomysłu serdeczne słowo podziękowania. niecki nazwał solidarnością z życiem, solidarnością w obronie (...) 135 �Wit,', d y r e k t o r I n s t y t u t u , prof. Stanisław Mossakowski, stoją od lewej: prezes „Cepelii" inż. Czesław S. w i e k i , red. Aleksander J a c k o w s k i , d y r e k t o r Państwowego M u z e u m Etnograficznego dr J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i życia. Idoa solidarności k o j a r z y n a m się z r u c h o m r o b o t n i c z y m , d y d a k t y c z n o j J u b i l a t a , zajęciach i seminariach, które Ałoksandor z Jackowski prowadzi w Katedrze Etnologii i Antropologii K u l t u ­ wielkim zrywom naszych robotników w osiemdziesiątych latach, ale ona t k w i w k u l t u r z e ludowej i Z n a n i e c k i rokonstruując tę kulturę i jej wartości właśnio niezwykle — m o i m zdaniom —• rowej n a U n i w e r s y t e c i e Warszawskim. Sekretarz B o d a k c j i , E w a K o r u l s k a , złożyła podziękowanie głęboko sięgnął i z niej wydobył t o , co t a k pięknie nazwał soli­ P a n i A l i n i e Strzałkowskiej i P a n u K i e r o w n i k o w i M a r k o w i Za­ darnością w obronie życia. T a solidarność zaczyna się n a s t y k u w a d z k i e m u z d r u k a r n i p r z y u l i c y Podchorążych, którzy dołożyli z d r u g i m człowiekiem, ale ona ogarnia cały świat. W niej jest wszelkich starań, b y Jubileuszowy R o c z n i k mógł zostać wręczony też t e n ważny dla. nas dzisiaj olement okologiczny, obrona źródła, podczas tej uroczystości. Było w o d y , obrona ognia, ziemi, żeby one były t y m , c z y m dla czło­ Z e c e r n i p a n a Jerzego Kaźmierczaka oraz Jerzego Sokoła, Elżbiety w i e k a być p o w i n n y i doznawały także jego o c h r o n y . Proszę D u r e j k o i Małgorzaty K u b i s t a . t o także zasługą, k i o r o w n i k a wybaczyć, że mówię o t y m , co widzę j a k o zadanie na przyszłość. Przybyły z Paryża Profesor Ecolo P r a t i q u e dos H a u t e s E t u d e s , Ale to wszystko w i n a R e d a k t o r a Jackowskiego — On po p r o s t u dr h a b . L u d w i k S t o m m a w krótkim przemówieniu podkreślił ma w sobie taką inspirującą silę. D w a l a t a t e m u przyjechał do otwartość R e d a k t o r a Aloksancłra Jackowskiogo n a nowe k i e r u n k i L u b l i n a i właśnie mówił: róbeio to i t o , i wlaśnio, Panie Redak­ myśli w e t n o g r a f i i i etnologii oraz podziękował za Jogo serdoczną torze, p r z y t o j o k a z j i p o w i e m , to d w a artykuły, które P a n za­ i przyjaciolską mawiał, 'się piszą'" (śmiech, okla.ski). którzy zawszo m o g l i znaloźć miejsco w Jego Piśmie. postawę wobec młodego pokolenia etnologów, Dyrektor N a zakończonio glos zabrał p o n o w n i e r e d . Aloksander Jac­ I n s t y t u t u S z t u k i , Profesor Stanisław Mossakowski i Prezes Ce- k o w s k i dziękując w s z y s t k i m za p r z y b y c i e , za sordoczno słowa, p o l i i , Czesław Sawicki wręczyli swoje a kolegom z r e d a k c j i i a u t o r o m tekst ów w numerze j u b i l o u s z o w y m Po przemówieniu Doc. Jorzogo Bartmińskiego nagrody Aloksandrowi J a c k o w s k i e m u , przyznano w 35-leeio Jego P r a c y na s t a n o w i s k u za ich dar. N a zakończonio powiedział: starałem się stale uczyć R o d a k t o r a Naczelnego „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " . od i n n y c h . Szczególnie wiolo zaw dzioezarn profesorowi Romanow i Następnie odczytano okolicznościowo listy r gratulacyjne. Z k o l o i D r Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z w i m i e n i u Autorów i Re­ Reinfussowi, alo muszę także wspomnieć t u o Stanisławie Hiżu. Witoldzie Kalińskim a zwłaszcza Jadwidze J a m u s z k i o wieżowej. W i n i e n jestem słowa podzięki J a c k o w i Olędzkiemu, L u d w i k o w i d a k c j i wręczył Aleksandrowi J a c k o w s k i e m u X L I R o c z n i k „ P o l ­ Stommie, Zbigniewowi skiej S z t u k i L u d o w e j " — Księgę Pamiątkową ofiarowaną J e m u uczyłem. A jest t o sądzę, rzocz najważniejsza — uczyć się od w 35-lecie p r a c y , wspominając p r z y t y m także o działalności i n n y c h , zwłaszcza od t y c h , którzy myślą inaczoj. FRAGMENTY NADESŁANYCH Benodyktowieżowi. Wiolo się o d n i c h LISTÓW Z l i s t u M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i Prof. A l e k s a n d r a K r a w c z u k a Zanikają t r a d y c y j n e f o r m y k u l t u r y chłopskiej, zanika sztuka do D y r e k t o r a I n s t y t u t u S z t u k i P A N — Prof. Stanisława Mossa­ l u d o w a . T o właśnie, pismo „Polska Sztuka, L u d o w a " d o k u m e n t o ­ kowskiego : wało i d o k u m e n t u j o do dziś ginące ślady przeszłości. „Mija 40 l a t o d powołania przez M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i W okresie 40 l a t pismo odegrało ważną rolę w t y c h d o k u m e n ­ k w a r t a l n i k a „Polska Sztuka L u d o w a " obecnie p i s m a I n s t y t u t u t a c y j n y c h działaniach. Stało się źródłem wiadomości nie t y l k o S z t u k i Polskiej A k a d e m i i N a u k . o sztuce l u d o w e j , ale i o p r z e m i a n a c h zachodzących w k u l t u r z e �środowisk w i e j s k i c h . Pismo ujawniło spoloozoństwu szereg war- Z l i s t u Przewodniczącego tośoi s z t u k i l u d o w o j , podniosło Gluszyiiskiego: znaczonio ludowego dorobku w k u l t u r z e n a r o d u , stało się źródłom i n f o r m a c j i o j e j twórcach Zarządu Krajowego Z M W , Jerzego „Wasza 40-lctnia praca podkreśla t o , że wieś polska była i jest ostoją polskiej t r a d y c j i , zwyczajów n a r o d o w y c h i rodzimego dła w i e l u działaczy i i n s t y t u c j i . Materiał e t n o g r a f i c z n y , r y s u n k o w y oraz fotograficzny z a w a r t y języka polskiego. Jest t o szczególnio cenne d l a poszukujący cli w piśmio m a trwało wartości. Jest t o b o w i e m materiał gromadzony coraz gwałtowniej swej k u l t u r o w e j tożsamości młodych Polaków. W sposób r z e t e l n y w w y n i k u współpracy wielu naukowców różnych specjalności, działaczy i miłośników s z t u k i ludowej (...) Życzę Roda-keji pisma i w s z y s t k i m osobom współpracującym dalszycłi sukcosów n a drodze u t r w a l a n i a i włączania s z t u k i l u ­ dowej w obieg życia k u l t u r a l n e g o k r a j u . " Z l i s t u Podsekretarza Jackowskiego: ,, Z o k a z j i 40-locia K w a r t a l n i k a .,Polska w y m i m o r a l n y m (,..)." Z listów Prezesa Zarządu Głównego Stowarzyszenia Ludowych, Stanu w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, K a z i m i e r z a C i a p k i do r e d . Aleksandra D l a Związku Młodzieży Wiejskiej — reprezontanta młodego pokolenia w s i , Wasza działalność jost m o c n y m wsparciem ideo­ Sztuka i .'Jo-locia Pana p r a c y j a k o Redaktora, Naczelnego — przekazuję słowa, najwyższego uznania i podziękowania za aktywną i twórczą pracę w R e d a k c j i . W y s o k o cenię Pana zaangażowanie w p r o w a d z e n i u b a d a l i n a d kulturą ludową i twórczością nieprofesjonalną. Dzięki Pana p r a c y Twórców Gruszczyńskiog >: „Bogata w problematykę treść p i s m a p r z y c z y n i a się do p o ­ p u l a r y z a c j i oraz o c h r o n y twórczości ludowej i jej twórców". „Pańska Ludowa" Władysława wiodza, doświadezonio i znajomości zagadnioń współczesnej s z t u k i ludowej oraz społeczna, praca w naszej Radzio N a u k o w o j służą takżo roalizacji celów s t a t u t o w y c h Stowarzy­ szenia." Z l i s t u D y r e k t o r a Państwowego Muzeum Etnograficznego Warszawie, d r J a n a K r z y s z t o f a M a k u l s k i e g o : w zarówno n a u k o w e j , j a k i p o p u l a r y z a t o r s k i e j wiolo spraw z dzie­ „Państwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie m a szczogół- d z i n y s z t u k i ludowoj i f o l k l o r u zostało uporządkowanych i zapi­ no p o d s t a w y do złożenia t y c h g r a t u l a c j i , gdyż przoz cały okros sanych, a t y m s a m y m zacłiowanych dła przyszłych pokoleń." istnienia k w a r t a l n i k a miało okazję w pełni doconić ogromną wartość p u b l i k o w a n y c h materiałów i spożytkować je w'o wlasnoj Z l i s t u Prof. R o m a n a Roinfussa: p r a c y . Dzięki „Polskiej Sztuco L u d o w e j " powstało wspaniałe „Zarówno w i e k podeszły, j a k i nadwątlono zdrowie nie po­ c o m p e n d i u m wiedzy o nioj i t o wiedzy zobranej nie t y l k o w myśl zwalają m i wraz z w s z y s t k i m i święcić w Warszawie j u b i l e u s z u wymogów współczesnej m e t o d o l o g i i , lecz równioż z sercem co czterdziestolecia „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " , czasopisma któremu g w a r a n t u j e jej nie t y l k o n a u k o w y , ale i twórczy i a r t y s t y c z n y towarzyszyłom przoz l a t z górą trzydzieści. cha,rakter." W t y m czasie różne w i a t r y wiały w- żagle płynącej nawy. Zawsze j e d n a k posuwała się dalej omijając jakoś Scylle i Cha­ r y b d y . Dzisiaj kilka^dziosiąt roczników czasopisma stanowi — P o n a d t o depesze i l i s t y gratulacyjne nadesłali: prof, d r łiab. Jacek Kolbuszewski, dr M a r i a n K o r n e c k i , doc. dr h a b . Tadeusz bozcenny corpus wiedzy o ludowej sztuce w Polsce, boz którego Chrzanowski, doc. dr h a b . J a n Stęszowski, d y r . G O K w B o - nie byłaby możliwa, praca, n a u k o w a w tej dziedzinie." g u t a c l i - P i a n k a c h R o m a n Swierzewski, J a n Maruszewski. 137 �