https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a92e121b8b9ef3f9f3de86a0669047a2.pdf f12d84b2d2d7a6fb07d96e86c10c70a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3596 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3373 Title A name given to the resource Sen - brat śmierci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.110-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Sen - brat śmierci Agnieszka Pokropek Śmierć j a k o opuszczenie ciała przez d u s z ę , przeniesienie się na „tamten ś w i a t " , bywa w r ó ż n o r a k i s p o s ó b kojarzona ze snem. W Biblii, w Księdze Jeremiasza, we fragmencie, w k t ó r y m Bóg p o p r z y s i ę g a odwet za zburzenie Jerozolimy, w odniesieniu d o przyszłej zagłady B a b i l o ń c z y k ó w użyte jest określenie: „ Z a s n ą wiecznym snem, by się j u ż nie przebu­ d z i ć " (Jr 5 1 , 39). Wiara w sen z m a r ł y c h obecna jest w średniowiecznych legendach, czy też w sztuce sepulkralnej. Philippe Aries za Jakubem de V o r á g i n e podaje p r z y k ł a d legendy o 7 śpiących z Efezu, zgodnie z k t ó r ą B ó g , by Doanebić h e r e t y k ó w obudził 7 m ę c z e n n i k ó w spoczywają­ cych w grocie kilkaset lat W e d ł u g słów legendy- święci powstali i pozdrowili się przekonani ze p r z e s p a l i ' t y l k o jedna noc" (Aries 1989 s 37) W inskrypcjach nagrobnych ak podaje Aries- często c z y t a m y śpi spoczywa - hic pausa, hic reauiesch hic dormit \ V (Aries 1989 s 36) W a r t o również zwrócić u w a g ę na ikonografie sztuki sepulk­ ralne! - na przedstawienie z m a r ł y c h na nagrobkach i sark o f S a c h C ^ ^ ^ o ^ ^ ^ ^ ^ ^ á ^ s klęczących postaci spotykamy c z ę s t o p r z e d sta wiciela zmar r y ^ ^ w n o z y c ü leżach w uśnienh^ Sen hyl '^^S^T^¡^^Z\ w r n b o l e m Z^^^^ n i e T e n m r i o í ^ Tsen ^ S á e r á - U l S 14, 2 3 ^ ^ określenie. " Zacznijmy od znanej i powtarzanej na wsi opowieści 0 Zaśnięciu i W n i e b o w s t ą p i e n i u M a t k i Boskiej. W opowia­ daniu t y m śmierć M a r y i jest wydarzeniem szczególnym. Nie d o ś ć , że M a t k a Boska zostaje wzięta do nieba z d u s z ą 1 ciałem, w dodatku nie tyle umiera, co właśnie zasypia. Przytoczmy fragment wypowiedzi jednej z informatorek: „ O n a nie u m a r ł a , ona była zasnewszy. M n i e tak opowiadali i j a z pisania czytała, że to M a t k a Boska w zaśnięciu b y ł a " (1). Zaśnięcie M a r i i , j a k o forma przeniesienia się na „ t a m t e n ś w i a t " , jest uznane za lepszą, łagodniejszą formę umierania. D o podobnego wniosku dochodzimy również p o r ó w n u j ą c ikonografię śmierci z w y k ł e g o człowieka i zaśnięcia M a t k i Boskiei O t o bowiem w ś r e d n i o w i e c z n y c h w y o b r a ż e n i a c h u c h o d z ą c ą z ust duszę człowieka zabierają b ą d ź a n i o ł o w i e , b ą d ź też szatani, duszę M a t k i Boskiej natomiast przyjmuje sam Chrystus. M a t k a Boska została w związku z tym obdarzona w trady­ cyjnych wierzeniach funkcją patronki dobrej śmierci, opie­ kunki dusz. W dniu Wniebowzięcia dobrze jest u m i e r a ć , bo j a k m ó w i ą : „ T o ż wtedy M a t k a Boska d o nieba idzie. T o też dobrze u m i e r a ć , bo to j u ż M a t k a Boska ta dusza bierze d o nieba" (2). R ó w n i e ż inne święta M a t k i Boskiej, w t y m sobota - dzień Maryjny, to potencjalne daty szczęśliwej śmierci. Świadczy o t y m w y p o w i e d ź : „ S o b o t a t o jest szczęśliwa śmierć. Ż e M a t k a Boska w niedzielę dusze prowadzi d o nieba"(3). Maryja lituje się nad grzesznymi duszami. M ó w i o t y m fragment śpiewanej na wiejskich pogrzebach pieśni Wyszła wyszła dusza z ciałaDobre stali zaśpiewali a grzesznicy zapłakali. M a t k a usłyszała, d o Jezusa z a w o ł a ł a : 110 O m ó j Jezu, m ó j kochany, ulituj się nad duszami" ( i Najświętsza Panna wyprowadza r ó w n i e ż dusze z czyśćca Przytoczmy fragment jednej z r o z m ó w : „ A m i się też śniło taka dolina, r ó w n i n a taka wielka. 1 na tej r ó w n i n i e bardzo d u ż o o s ó b stało [...]. Słyszę - j a k a ś niewiasta stanęła na moje ramiona z tylu. [...] I ona nachyla się i bierze po jednym z nich. I daje w y ż e j " . Na pytanie o znaczenie tego snu informatorka odpowiada: „ N o czyściec. Zatrzymanych tam b y ł o ludzi. 1 to M a t k a Boska była co ich w y c i ą g a ł a " (4), W a r t o t a k ż e z a u w a ż y ć , że przy k o n a j ą c y m człowieku stawia sie gromnice świecona właśnie w święto maryjne (2 lutego na Ofiarowanie M a t k i Boskiej), z m a r ł e m u z a ś kładzie się do poduszki ziele świecone w dniu W n i e b o w z i ę c i a Najświętsza Marii Panny G d y człowiek umrze to te kwiaty trawy kladnie się do trumny pod głowę Dla'tego z m a r ł e g o \ 11 już z dawna to Bo to znaczy jeszcze jak b y ł a m m a k w dziectwie ksiądz o p o w i a d a ł że jak M a t k a Boska wsteS w a ł a do nieba [...] 1 tam, gdzie ona leżała, gdzie była zmarłszy w t y m miejscu byli k w i a t y " (5). D o M a t k i Boskiej kierowane są również p r o ś b y o szczęśliwy zgon. Przykładem tego jest modiitewka Sen Maiki Boskiej, odmawiana zwykle • na co w a r t o zwrócić u w a g ę przed snem. P r o ś b a o spokoj­ ny sen występuje łącznie z p r o ś b ą o lekkie skonanie. W z a k o ń c z e n i u tekstu modlitewki czytamy: „ s a m BÓG miły, p o k ą d my żywe, zbaw nas czuwających a strzeż nas zasypia­ j ą c y c h , a b y ś m y czuwali, przez Chrystusa wieczny pokój �powiedział, że zmartwychwstanie jak ten kogut z p ó ł m i s k a wstanie i zaśpiewa, aż tu kogut z miski hop! i zaśpiewał. A Judasz wtedy chodu i uciekł" (11). Zatem kogut, k t ó r e g o pianie budzi zwykle ze snu, zapowiada jednocześnie zmart­ wychwstanie Chrystusa, powstanie z martwych. O z w i ą z k u snu i śmierci świadczy r ó w n i e ż fakt, ż e w tradycyjnych wierzeniach oba te stany interpretowane są j a k o opuszczenie ciała przez duszę: „[...] M ó w i ą , że człowiek jak umiera, to dusza wychodzi. D o 40 d n i dusza jeszcze nie odchodzi tam nic. U nas msza po 30 dniach bywa. Wtedy j u ż dusza idzie do swego miejsca, tam gdzie ona j u ż będzie [ . . , ] " (10). Podobnie m ó w i się o śnie: „ P a n i zaśnie - wyjdzie dusza. T y l k o śni pani, a dusza idzie gdzie to w świat. Jak człowiek śpi, to dusza wychodzi i człowiek śni to. A potem odetchnie sie i znowu żvie T o wychodzi dusza a później wróci sie nazad i człowiek wstaje" (12). Inna r o z m ó w c z y n i stwierdza N o tak opowiadali że kiedy człowiek zasypia że to dusza opuska że to k a ż d a dusza wychodzi - t y l k o nie odchodzi z d o m u " (13). Między snem a śmiercią nie ma zatem wvraźnei srranicy C z ę s t o n o d k r e ś l a sie w r ę c z śmiertelny charakter snu- Legenda laka test że ,ak c z ł o l i e k śot to iuz DółmartwT^^n«T^h^^^S^oZ śmiertelność t y l k o pierwszej fazie H H » T X ] K * r w ^ y S - martwy sen. Człowiek jak śpi i on m a r t w y , i on, bywa. z m a r t w y m i rozmawia [...] a drugi sen to j u ż nie. pierwszy sen to godzina j a k z a ś n i e s z " (15). otrzymali, przy zgonie życia by przvbyta Najświętsza Maryja na godzinę śmierci ze swoim Synem Panem Jezusem i z J ó z e ­ fem, wszystkimi a n i o ł a m i , żeby zawsze była z n a m i " (5). Podobne w ą t k i znajdziemy w tekstach modlitewek zapisa­ nych przez F. K o t u l ę na terenie Rzeszowszczyzny. Teksty te. odmawiane przed zaśnięciem, k o ń c z o n e są f o r m u ł ą w rodza­ ju: „Czego Cię p o ż ą d a m miły Panie? Ż e b y ś m i d a ł szczęśliwe spanie od p ó l n o c k a do ś w i t a n i a . Jezu m ó j p r z y b ą d ź do skonania!" ( K o t u l a 1976. s. 112). Na p o k r e w i e ń s t w o snu'i śmierci m o ż e w s k a z y w a ć również powszechny zwyczaj budzenia śpiących w czasie czyjegoś konania. W e d ł u g słów i n f o r m a t o r k i należy b u d z i ć śpiących, -bo jak śpią, a człowiek umiera, to wtedy oni b ę d ą mieli taka śpiączka. I idąc on będzie s p a ć [...] Bo ten, k t ó r y śpi, to potem nieszczęśliwy całe życie. Będzie s p a ć i s p a ć " (7). Inny rozmówca stwierdza, że czyni się tak „[...] żeby ten, co śpi. nie był taki ociężały" (8). Podobnym znaczeniem nacechowany jest także zwyczaj budzenia pszczół DO śmierci gospodarza-1 pszczoły obudzaja żeby ożyli żeby nie byli m a r t w e " (9) Według innej wersji należy także o b u d z i ć wszystkie zwierzęta domowe: Ż y w i o ł k a czy pszczółki jakie jest to trzeba Pobudzić [ 1 N o żeby nie z m a r ł , Żeby nie było upadku skaciny" (10). , Budzenie ze snu j a k o p o w r ó t do życia, zrywanie więzów Wierci, obecne jest w symbolice chrześcijańskiej. D . Forstpowołując się na interpretację koguta j a k o Chrystusa - budziciela dusz, z a w a r t ą w hymnie l a u d e s ó w w t o r k o w y c h , zauważa że sen jest symbolem śmierci i grzesznego uśpienia, * którego budzi nas Chrystus - ptak zwiastujący światło orstner 1990, s. 235). Na p o d o b n ą s y m b o l i k ę natrafiamy * udowej opowieści o Judaszu: Kiedy Chrystus był na L g o c i e . Judasz przyszedł wtenczas do domu i ż o n a p o d a ł a J e ś ć . Podała jemu jeść kure z a r ą b a ł a że to pieluch On je Poczęła na niego narzekać- Ty. taki człowiek był, ludzi ^"bu podejmował, dlaczegoś ty go wydał! A on: Tak O n też <h mu W tym miejscu warto o d w o ł a ć się do demonologii. M o t y w opuszczania ciała przez duszę oraz w ę d r ó w e k duszy pojawia się w opisie upiora. W e d ł u g informacji podanych przez Kolberga, upiory „ s ą to ludzie mający w sobie d w ó c h d u c h ó w : dobrego i z ł e g o " ( K o l b e r g 1967. s. 270). Jedna z dusz, czy też jedno serce upiora, wędruje po jego śmierci (Kolberg 1974, s. 31). Inny natomiast demon, zmora, j a k o moment swojego działania często ś m i e r c i o n o ś n e g o , wybiera sen. W e d ł u g jednego z r o z m ó w c ó w zmora to c o ś takiego że na człowieka we śnie nachodzi ciężar taki c o ś jego jakby dusi d ł a w i " (16) Poza t y m w przypadku zmory t a k ż e mamy do czynienia z opuszczeniem ciała przez dusze M o s z y ń s k i podaje że zmory to przedzierzgaiace się w ' p r z e d m i o t lub zwierzę dusze ludzi, k t ó r y c h ciało tymczasem leży u ś p i o n e we własnej chacie. Sen i śmierć są r ó w n i e ż f o r m a m i k o n t a k t u z „ t a m t y m ś w i a t e m " . Po śmierci dusza przenosi się na „ t a m t e n ś w i a t " , podlega S ą d o w i B o ż e m u , kierowana jest na p o t ę p i e n i e do piekła, b ą d ź na oczyszczenie d o czyśćca lub też do nieba W innych wersjach dusze czekają w o t c h ł a n i aż do chwili S ą d u Ostatecznego. Zwykle u w a ż a się, że przed pójściem w zaświaty dusza przebywa jeszcze j a k i ś czas przy d o m u : „[...] póki pójdzie tam na S ą d Boży, ona w swoim otoczeniu tam przy d o m u , w d o m u k r ą ż y " (1). Jedna z r o z m ó w c z y ń w ten s p o s ó b opisuje p o ś m i e r t n e dzieje duszy: „ N o to po śmierci p r o w a d z ą d u s z ę , w j e d n y m miejscu widzi ona p o k ó j , gdzie m o d l ą się, a w d r u g i m gra muzyka, t a ń c z ą tam, i prowadzi anioł, czy tam k t o , i m ó w i : Gdzie chcesz? A on patrzy się: tu m o d l ą się, a tam t a ń c z ą , s k a c z ą . Tutaj lepiej, tu, gdzie t a ń c z ą . A anioł: Tu? N o to do smoły go!" (17). W czasie snu człowiek również wędruje po z a ś w i a t a c h , ale w nieco innej formie: „ J a k człowiek śpi, to dusza wychodzi i człowiek śni t o " (12). W tym miejscu n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć o zjawisku p o ś r e d ­ nim między snem a śmiercią, a mianowicie o tzw. letargu, nazywanym na wsi t a k ż e „ z a c h w y c e n i e m " . Powszechne są opowieści o ludziach, którzy b ę d ą c j a k i ś czas w letargu, p o w r a c a j ą do życia i o p o w i a d a j ą swoje, otoczone a u r ą tajemnicy, przygody na „ t a m t y m świecie": „[...] czasem człowiek jest w letargu. Ż e dusza spaceruje. U nas był taki 111 �stary człowiek [...]. O n z a p a d ł w letarg. Trzy d n i on nie p a m i ę t a ł nic. W y g l ą d a ł tak j a k nieboszczyk. 1 byliby go j u ż pochowali, ale czekali trzy d n i . Tymczasem okazuje się, że on wziął i o b u d z i ł się. [...] I on widział takie c o ś , że c h o d z i ł t a m i p r o w a d z a ł go tam j a k i ś m ę ż c z y z n a " (18). N i e k t ó r z y „ w ę d r u j ą c y " po z a ś w i a t a c h w letargu o p o w i a d a j ą d o k ł a d n i e swoie przygody - p r z e k a z u j ą otrzymane w ó w c z a s przepo­ wiednie Dowiadujemy się na p r z y k ł a d o człowieku k t ó r y z a p a d ł w letarg z polecenia" M a t k i Boskiej P r z y n i ó s ł on z z a ś w i a t ó w tajemnice ale- [ 1 wszystko mu potem było pozwolono p o w i e d z i e ć , a trzy rzeczy [nie w o l n o - A . P . ] Hwie t v l k n mrlznnei matce a trzecia w o s ó l e n i k o m u f 1 A i Dowiedzieli mu tam że ożeni sie ze starsza kobieta o d s i e b i e i : ż w teie umraJ M I tak D o t e r r b y ł o r C " (13) snem a ś m S d ą * o c i e r a n i a s.ę granicy m . ę a z y P K o l e j n y m aspektem z w i ą z k u tych d w u s t a n ó w jest ich stosunek do innej rzeczywistości czasowej, do czasu za­ ś w i a t ó w . Czas „ t a m t e g o ś w i a t a " płynie inaczej niż czas ziemski: „ J e d e n o p o w i a d a ł , że był na t a m t y m świecie trzy d n i . A t o było trzysta l a t " (19). Znana jest o p o w i e ś ć 0 człowieku, k t ó r y zaprosił na swoje wesele l u d z k ą kostecz­ kę, po czym zjawił się u niego nieznajomy, tajemniczy gość 1 o d w z a j e m n i ł m u się zaproszeniem do siebie. Kiedy j u ż pan m ł o d y , zażywszy gościny, chciał p o w r ó c i ć do d o m u , o k a z a ł o się, że z a s t a ł z u p e ł n i e inny świat. Podczas jego p o b y t u w z a ś w i a t a c h na ziemi m i n ę ł o kilkaset lat. M ó w i się bowiem, że „ t u dzień to tam tysiąc l a t " (1). Czas „ t a m t e g o ś w i a t a " to bezruch, bezczas. W e d ł u g Jerzego S. Wasilewskiego, ten stan symbolizują r ó ż n o r o d n e formy o b r z ę d o w e g o „ u n i e r u c h o ­ m i a n i a " , jak na p r z y k ł a d zwyczaj zatrzymywania zegara Drży u m i e r a j ą c y m Jak Disze Wasilewski- Bezruch to bezczas a zatem śmierć" (1989 s 265) Sen również m o ż e b y ć rozpatrywany w k o n t e k ś c i e k o n t a k t u z innym czasem. W tvm iednik nrzvnadku na nlan nierws7v wvsuwa sie w r ó ż e b n y i wizjonerski charakter snu k t ó r y p r z e n o s z ą c człowieka w ¡ ^ 1 ^ * 1 8 1 0 « czasowa doTtarcS S rnaciic^przyszłości Przeoow ad^wydarzeniaożyciaczłowie ^ śmierĆ zama^ noiawTa S S ^ ^ r r S 3 f ^ T n v 3 T i * « E 1 W d n i u sw /Z^TK^^^fnL^S nSn£ » r i knpnz-iśni Ttefnll n«* « S S » 3 8 " RAwnlp n 7 ™ , 1 J l l nf, Z ! w ń ™ o ś ć zl ™ v r z 3 v m 1 1 , T » wrAż^mi tiTlZJ^nZ ez. Jezel ł o z k o p i ę k n e sn.sz p o s ł a n e to niedobrze A jezel. takie n i e ł a d n e - to dobrze (21). Sen bardzo c z ę s t o wrozy rychłą smierc: „ C z a s a m i sen m o ż n a p r z y ś n i e , bywa tak. Jak juz m ą z m i a ł u m r z e ć to j a trzy razy stuła ze on ode mnie o d s z e d ł w ta strona, gdzie cmentarz (22). Sen j a k o wizja przyszłość, pojawia s.ę r ó w n i e ż we wspomnianej j u z m o d l.tewce o sme M a t k i Bosk.ej. Tresc tego tekstu dotyczy wizji, j a k ą miała M a t k a Boska „ z a s n e w s z y na G ó r z e Ol.wnej . Przyśniła ona bowiem m ę k ę swego Syna. M o w . ą o t y m słowa modhtewkr. „ Z a s n e w s z y była Panna Maryja na g ó r z e Bet­ lejem. Przyszedł do niej miły Pan Jezus i z a p y t a ł : M a t k o moja miła, czy śpisz, czy o czym myślisz? Zasnewszy b y ł a m , mój Synku, ale we śnie w i d z i a ł a m sen straszliwy, gdy Cię w O g r ó j c u pojmano, poprowadzono z w i ą z a n e g o do Kaj. fasza, do Heroda poprowadzono, a ręce, nogi rozbite, krew płynie j a k woda i ciecze j a k moje łzy p a d a ł y . R z e k ł Syn miły że to jest sen sprawiedliwy" (6). K o l e j n ą c e c h ą u p o d a b n i a j ą c ą sen do śmierci jest kontakt ze z m a r ł y m i . Przed śmiercią zmarli p r z y c h o d z ą do domu u m i e r a j ą c e g o człowieka, aby go z a b r a ć na „ t a m t e n ś w i a t " do siebie. C z ę s t o p o w t a r z a ł y się wypowiedzi t y p u : „ N o , jak j u ż człowiek p r ę d k o ma u m r z e ć , p r z y c h o d z ą zmarłszy z rr> dżiny. P r z y c h o d z ą i m ó w i ą : I d ź m y ! " (1). Inny zaś rozmówca stwierdza: „ J a słyszałem, że staruszek t a k i , co za niedługo już z m a r ł s z y , m ó w i : Chyba j u ż koniec, b ę d ę u m i e r a ć . Oni m ó w i ą : Dlaczego? J u ż p r z y c h o d z i ł a moja mama i wołała mnie: C h o d ź do mnie, c h o d ź ! T o j u ż czas p r z y s z e d ł " (14) Z m a r l i p r z y c h o d z ą r ó w n i e ż we śnie. Pojawiają się, aby p o p r o s i ć o pomoc w postaci m o d l i t w y czy zakupionej mszy p o k a z u j ą się też dusze p o t ę p i o n e , na p r z y k ł a d wisielcy Kiedy człowiek śpi, „ w t y m momencie m o ż e r o z m a w i a ć a z m a r ł y m i " (14). „ N o m ó w i ą tak: Że j a k d u ż o ś n i się, znaczy że czegoś potrzebuje. T o trzeba m o d l i ć się, na m s z ę świętą d a w a ć , żeby ta dusza była spokojna i zadowolona" (5). U k a z u j ą się r ó w n i e ż bliscy zmarli, służący r a d ą i pomocą żyjącym krewnym. Jedna z r o z m ó w c z y ń o p o w i a d a ł a o swej nieżyjącej matce, k t ó r a we śnie d a w a ł a jej rady i polecenia: „ M i mamusia przez długi czas p r z e d s k a z y w a ł a " (5). Zmarli r e w a n ż u j ą się p o m o c ą za p a m i ę ć i m o d l i t w ę : „ J a k idziesz i msza zakupisz, i zapłacisz, i ludzi p o m o d l ą się. tam obiad [...] t o m ó w i ą , że duszy bardzo l e k k o i wtedy j u ż dla tego d o m u będzie c o ś k o l w i e k dobrze z tego ś w i a t a " (10). Z a r ó w n o poprzez sen, j a k i śmierć możliwy jest kontakt z osobami nadprzyrodzonymi. T o właśnie po śmierci, jak opowiada pogrzebowa pieśń Wyszła, wyszła dusza z ciała, dusza spotyka Pana Boga, Św. Piotra s t r z e g ą c e g o bram raju, anioły, Św. M i c h a ł a , M a t k ę B o s k ą . Osoby nadprzyrodzone m o g ą u k a z a ć się t a k ż e we śnie. W tekstach r o z m ó w często pojawiają się opisy w ę d r ó w e k w czasie snu po zaświatach: po piekle l u b czyśćcu, gdzie zwykle „ z w i e d z a j ą c e g o " oprowa­ dza a n i o ł . Pan Jezus lub inna istota nadprzyrodzona. Przytoczmy j e d n ą z wypowiedzi: „ P i e k ł o to j a we śnie widziała [...]. Jakim sposobem j a j u ż do piekła, to j a me wiem, t y l k o że dziewczynka mnie s p o t k a ł a m a l u t k a , dziewczynki w białej sukience i r ó ż o w ą w s t ą ż e c z k ą przepasawszy % mnie za liewa r ę k a wzięła i szedła do p i e k ł a . " Na pytanie kun była ta dziewczynka, r o z m ó w c z y n i odpowiada: „ N o anioł. A n i o ł mnie p r o w a d z i ł " (19). We śnie m o ż e się również objawić M a t k a Boska czy też u k a z a ć się diabeł. Skojarzenie snu ze śmiercią występuje zatem w tradycyj-1 nych wierzeniach w wielu aspektach. Z a r ó w n o poprze śmierć, j a k i sen nawiązuje sie kontakt v „ t a m t y m światem' ze z m a r ł y m i , z istotami nadprzyrodzonymi, z inną rzeczywis­ tością c z a s o w ą . Sen jest r ó w n i e ż łagodniejszą, pokrewi* formą śmierci. Wszystko to sprawia, ze m o ż e m y mów* o płynnej granicy m i ę d z y t y m i d w o m a stanami. L I T E R A T U R A Aries P. 19X9 Człowiek i śmierć. Warszawa Forstner D . 1990 Świat symboliki chrześcijańskiej. ml™Iliada Wrocław ^lowskie-Rzeszowskie, ław 112 Warszawa (w:) Dzieła wszystkie, , 48, Wroc¬ 1974 Sanockie-Krośnieńskie, (w:) Dzieła wszystkie, t. 49. Wroctt* | Kopaliński W . 1985 Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa Kotula F . 1976 Znaki przeszłości. Warszawa Smoleń W. 1987 Ilustracje świat kościelnych w sztuce. Lublin Wasilewski J.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa �