https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/7f396dcac4fc14071f31a5e53f3005e3.pdf 284fbdbcc4e277cf4d499f9a3d730796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3013 Title A name given to the resource "Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.142-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Jacek Olędzki „SKUŚ BABA NA D Z I A D A " PRZYCZYNEK D O POWINNOŚCI PRZEMYŚLEŃ PERYPATETYCZNYCH W bardzo interesującej lewskiego (Podróże k s i ą ż c o Jerzego S ł a w o m i r a do piekieł. Bzecz o szamańskich Wasi­ misteriach, wowego ź r ó d ł a , a zarazom — j a k w i a d o m o —• k o p a l n i w i a d o m o ś c i 0 naszych archaizmach kulturowych. Indeks dotyczący gier Warszawa 1979) znajduje się pewne s p o s t r z e ż e n i e , k t ó r e zainspi­ 1 zabaw, s k ł a d a j ą c y się a ż z 12 h a s e ł nie u w z g l ę d n i a a n i g r y r o w a ł o m n i e do napisania niniejszego t e k s t u . Oto co z a u w a ż y ł in klasy, a n i w chłopka . i zarazom — t e n niezwykle f r a p u j ą c y etnolog — z i n t e r p r e t o w a ł : u s z c z e g ó ł o w i o n y c h , t a k i c h j a k A d a m a C h ę t n i k a , rzecz przodsta- „ W s p o m n i e l i ś m y j u ż , iż z a r ó w n o d z i e c i ę c a 1 W monografiach regionalnych, najbardziej literatura bajkowa, w i a się i d e n t y c z n i e . Ogromna r o z m a i t o ś ć gier, a w ś r ó d nich ż a d n a t a k t e ż gry i zabawy o p i e r a j ą się w znacznym s t o p n i u na archa­ nie p r z y p o m i n a „ s k a k a n i a p o m i ę d z y p i e k ł o m i n i o b o m " . Dlacze­ i c z n y m zapleczu w i c r z e n i o w o - r y t u a l n y m . A b y nie b y ć gołosłow­ go ? W y d a j e s i ę , żo jodno jest w y t ł u m a c z e n i e I n t e r e s u j ą c e nas g r y 3 n y m , p r z y t o c z m y r y z y k o w n y , lecz k u s z ą c y ze w z g l ę d u na symbo­ nio m a j ą , j a k dopuszcza Jerzy S ł a w o m i r Wasilewski „ a r e h a i c z n o - likę w ę d r ó w k i J.O.) go zaplocza w i e r z e n i o w o - r y t u a l n e g o " . W i n n y c h częściach swej p r z y k ł a d : gra w klasy. Czy skakanio p o m i ę d z y (ipieklom i a ((nio­ k s i ą ż k i a u t o r u ż y w a podobnie dosadnych i jednoznacznych o k r e ś ­ bom » nie jost p o g ł o s o m j a k i o j ś o b r z ę d o w e j p o d r ó ż y w te regiony ? leń Z w a ż m y , że skakanie na jednej nodze (podobnie j a k k u l a w o ś ć ) i t d . ) , w s k a z u j ą c t y m s a m y m na p r a s t a r ą m e t r y k ę sensu zjawisk kojarzono jest powszoełinio z d i a b e l s k o ś c i ą , ze sferami p o d z i e m i . w y ł o w i o n y c h z ocoanu k u l t u r y w z a ś w i a t y Czy z r e s z t ą k r o ś l o n a t u k r o d ą figura ( p o d k r e ś l e n i o moje (podkr. J.O.) « l u d a » nie p r z y p o m i n a c h o ć b y („transformacja wzorów pradawnych", „wielowiekowych" świata. schematyczna Stoję na stanowisku, że „ s k a k a n i e m i ę d z y pioklein a n i o b e m " szamańskiogo w grzo ic kłosy nie jost p o g ł o s e m archaicznych m i t ó w m ó w i ą c y c h b ę b n a , o k s z t a ł c i e c z ł o w i e k a z m o n s t r u a l n ą g ł o w ą albo malowane­ uchwytu 0 w ę d r ó w c e w z a ś w i a t y . Ora w klasy ściśle się w i ą ż e z p e w n y m go na modolem e d u k a c j i podstawowej, k t ó r y to model j u ż w swojej jogo powierzchni antropomorfieznego drzewa kosmicz­ 1 nego?" . istoeio W y d a j e się, żo autor celowo m ó w i c z y m k r e ś l o n y jest ó w zakłada ćwiczenie osobliwych, nieraz karkołomnych u m i e j ę t n o ś c i , u m o ż l i w i a j ą c y c h pokonanio k o l e j n y c h w tej edu­ „ l u d " , a b y d o m y ś l n y c z y t e l n i k j u ż sam sobie d o p o w i e d z i a ł : acha, kacji k r e d ą . T a k ! B i o l u w i e l u l u d ó w oznacza ś m i e r ć . . . w czasio samej g r y s t a n o w i ą odwzorowanie idei takiego rodzaju etapów. D i a g r a m y rysowane na ziemi, reguły przyjęto W t e n s p o s ó b m o ż e m y wszystko w y j a ś n i a ć i o b j a ś n i a ć , nie odukaeji. M o ż n a b y te g r y k ą ś l i w i e n a z w a ć odwzorowaniem staro- w y k l u c z a j ą c sensu c h o c i a ż b y pierwszych drapaczy c h m u r i t y c h świockioj s z k o ł y podstawowej, s t a r o ś w i e c k i c h m e t o d nauczania o s t a t n i c h , najnowszych, w y s m u k ł y c h , ponad c z o r y s t o m o t r o w y c ł i . 1 w y c h o w y w a n i a dzioci. Wszak s ą t o , po p r o s t u , nioantropomorfiezno drzowa kosmiczne, „osio ł ą c z ą c o g ó r ę i d ó l " (czy r ó w n i o ż drzewa ż y c i a , j a k obsesyjnie t y m t e r m i n o m p o s ł u g u j e s i ę w i e l u badaczy?). Nie wiem, czy O d A r g e n t y n y (zaczynam J u l i o Cortazara Grę w klasy), od tego k r a j u aby uhonorować poprzez E u r o p ę , część A z j i , a ż po C h i n y w y s t ę p u j ą o d p o w i e d n i k i i n t e r e s u j ą c y c h nas gier. O d d r u - P a ł a c K u l t u r y i N a u k i n a ł o ż y z a l i c z y ć do drzew k o s m i o z n y c h , gioj p o l o w y X I X w . rozwija się t e ż na świecio idea na powno j e d n a k pierwszy, n a j w y ż s z y d o m w Polsco (obecnio e d u k a c j i . W pierwszej k o l e j n o ś c i k o r z y s t a j ą z niej dzieci miejskie. H o t e l „ W a r s z a w a " ) . N i e tez p o w o d u — z a u w a ż m y — n a z y w a ł P ł y t y chodnikowe wprowadzono w t y m czasio, j a k o nawierzchnia się „ P r u d e n t i a l " . spocjalnycli p r z e j ś ć d l a pieszych, t o f a k t P o w i e m o d r a z u : s w ó j szczery z a c h w y t dla s t r u k t u r a l i s t j c z n o -semiotycznych czasio z refleksją anali? kultury symbolicznej ł ą c z ę po jakimś k r y t y c z n ą , a ż po ś w i a d o m o ś ć f a k t u , że ułoglom powszochnej o j a k i m nie sposób z a p o m i n a ć , z a s t a n a w i a j ą c się n a d g e n e z ą i rozwojem g r y , k t ó r e j podstawą ( i l . 1—7). jest 4 goometryczny diagram wyznaczony na ziemi W Warszawie te m o d e r n i z u j ą c e miasto zabiegi p r z y ­ urzoezoniu m i s t r z o s t w o m s a m y m w sobio (niczym w kontakcie zo p a d a j ą na konioc X I X i p o c z ą t e k X X w . W r ó ć m y j e d n a k do samej s z t u k ą prestidigitatora), z k t ó r y m s z k o ł y z t a m t y c h l a t . O t ó ż , j a k w i a d o m o , b y ł a i jest t o i n s t y ­ to urzoer.oniem badacz nic w s p ó l n e g o m i o ć nio p o w i n i e n , lecz t r a c ą c ten status i zamie­ tucja kojarząca n i a j ą c się w a r t y s t ę ( k a ż d y coś w sobie posiada z a r t y s t y ) , wielo zwanycli u nas k l a s a m i , a w w i e l u krajach ś w i a t a , wzorom angiel­ m i e ć n a ł o ż y . P r o p o n u j ę zatom C z y t e l n i k o w i l e k t u r ę s p o s t r z e ż e ń s k i m , p o k o j o m s z k o l n y m (schoolroom). Pomieszczonia to p o s i a d a j ą w ł a s n y c h o grze w klasy i chłopka, k t ó r y c h t o s p o s t r z e ż e ń nio na drzwiach suohe oznaczenia cyfrowe, w E u r o p i e arabskie l u b sposób powiązać z k t ó r ą ś głośną m o t o d ą b a d a w c z ą , strukturalis- r z y m s k i e J a k daloj p r z e k o n a m y s i ę t e n d r o b n y szczegół nie po­ t y e z n o - s e m i o t y c z n ą , czy Powtarzam, Podróżom fenomenologiczną. zainteresowałem do piekieł. się k a ż d e m u ze s t o s o w n ą ilością pomioszczeń z o s t a ł zbagatelizowany w r y s u n k a c h dzieci. 2 się g r a m i d z i e c i ę c y m i dzięki P r z y z n a m , że w swej p o d ś w i a d o m o ś c i prze- A zatom, gra w klasy to gra, k t ó r a nie p o j a w i ł a się na wiejskich pastwiskach, czy t e ż wiejskich b e z d r o ż a c h lecz w m i e ś c i e . Po­ c h o w y w a ł o m liczne obrazy s z t u k i dzieci (najświeższej d a t y , nie j a w i ł a się stosunkowo p ó ź n o , w niedalekiej p r z e s z ł o ś c i . W Polsce z c z a s ó w d z i e c i ń s t w a ) , s z t u k i o jakiej wraz z rozwojem szkolnictwa, k o n t a k t ó w wsi z miastem wspomina W a s i l e w s k i . Obrazy le z a w d z i ę c z a m s k ł o n n o ś c i o m do sane.tnictwa, perypate- t y z m u i p o l o ż o n i u w o s t a t n i m ć w i e r ć w i e c z u mego d o m u kolo z r e j o n ó w miejskich do wiejskich. Istniojo ogromna trafiła ilość w s i w k r a j u , w k t ó r y c h dzioci przed d r u g ą w o j n ą ś w i a t o w ą n i o z n a ł y O g r o d u K r a s i ń s k i c h . W Ogrodzie; t y m po zaasfaltowaniu ż w i r o ­ gry wych powstał dzieciom, j a k o jedna z naj.'oztropniojszyeh r o z r y w e k . W ocze­ p r a w d z i w y raj dla b a z g r z ą c y c h po ziemi. Zazwyczaj — d o d a j m y k i w a n i u na autobus po s k o ń c z o n y c h leki j ; . c h , g r a j ą przed p r z y ­ — d u ż y m paluchom nogi, а j a k nie palcem to p a t y k i o m . W m o i m s t a n k i e m w klasy, czy chłopka alejek, w czasach w i e l k i c h w Polsco d o k o n a ń , p a i k u stworzono m o ż l i w o ś c i swobodnego p o s ł u g i w a n i a się k r e d ą (nawet k r e d k a m i ) , ale j a k sic o k a ż e , najwspanialsze powstały przy użyciu ułamka z ziemi kamienia, a nawet cegły, jakiegoś spróchniałego kijka, który o asfalt pozostawia ś l a d b r u n a t n y , a nieraz Przystępując realizacjo wygrzebanego potarty brunatno-żóltawy. do w s t ę p n o g o rozeznania p r z e d m i o t u naszych z a i n t e r e s o w a ń z a j r z a ł e m do indeksu rzeczowego „ L u d u " , podsta­ 142 w klasy. N a t o m i a s t obocnie s ł u ż y c z ę s t o w t y c h wsiach ( i l . 7). B u ł g a r s k a gra w klasy ( k w a d r a t podzielony d w o m a p r z e k ą t ­ n y m i ) przechowuje p a m i ę ć s z k o ł y czteroklasowej ( i l . I a ) . K w a ­ d r a t u z u p e ł n i o n y z o s t a ł z czasem o dwa d o d a t k o w e pola i osobne miojsco s t a r t u , co t y m s a m y m z n a c z y ł o , że w s z k o ł a c h b u ł g a r s k i c h z w i ę k s z o n o ilość o l i o w i ą z u j ą c y c h l a t nauczania. D i a g r a m c h i ń skioj g i y w klasy, nazywanej zajmowaniom pokoi (być możo jest t<i n a w i ą z a n i e do a n g l o j ę z y c z n e j n o m e n k l a t u r y w c h i ń s k i c h �I I . 1. D i a g r a m y g r y w klasy, a — z Sofii, b — L o n d y n u , с — P e k i n u (Tiao F a n d z : skakanie po p o k o j a c h ) szkolaeh), w swojej istoeio jost p r a w i o i d e n t y c z n y j a k nasze, N o więc w l a ś n i o , c z y m jest t o n nasz, osobliwy diagram ? Czy zbudowane z szościu t y l k o p ó l . G ó r n a ,,przypomnioniem — j a k piszo Wasilewski — c h o ć b y u c h w y t u część w t y m c h i ń s k i m diagramio nio jest z a o k r ą g l o n a . S t ą d nie s z a m a ń s k i e g o b ę b n a , o k s z t a ł c i e człowioka z m o n s t r u a l n ą g ł o w ą k o j a r z y się od razu z f i g u r ą l u d z k ą ( i l . l c ) . albo malowanego na jogo powierzchni antropomorficznogo drze­ n a j p r y m i t y w n i e j s z e chłopki Gra reguł klasy to przomieszozanio się graczy w e d ł u g ustalonych Podróży do piekieł) w a kosmicznego?" Raczej nio, l u b zdocydowanio n i e ! J e ś l i t a k autor to r ó w n i o ż „ ś w i ę t y c h 7 d u z i m i m o r d a m i " , j a k to c z ę s t o się zdarza po powierzchni ziomi w granicach w y r a ź n i e w figurach r z e ź b y clilopskioj, n a l e ż a ł o b y w ł ą c z y ć do pradawnego (nio t y l k o s k a c z ą c na jednej nodzo, j a k sugeruje miejsca m i t u p o g a ń s k i e g o o w ę d r ó w c e w z a ś w i a t y , obsesyjnego zagadnie­ o r ó ż n y m znaczoniu w grze. B a d a n i a s o n d a ż o w e w y k a z a ł y , żo nia e t n o l o g ó w n i e g d y ś d o s t r z e g a j ą c y c h w s z ę d z i e treści falliczne, na toienio w s p ó l e z o s n e j P o l s k i , p o w t a r z a j ą się przemiennie dwa drzowa ż y c i a , a obocnio esio kosmiczne i ponownio drzewa ż y c i a . ustalonogo diagramu, mającego wyodrębnione swojo d o s y ć zasadniczo r ó ż n i ą c e się w z o r y owego d i a g r a m u : pierwszy w z ó r t o p r o s t o k ą t podzielony na sześć k w a d r a t ó w . Nawot najprostsze zostawionio samych kwadratów, jak Łukowato w diagramie c h i ń s k i m , m o ż e osobie z w y o b r a ź n i ą ł a t w o s k o j a r z y ć p r z y l e g a j ą c o do pierwszogo k w a d r a t u ( I klasy) pole startowo nio- się z f i g u r ą l u d z k ą . Wszak ó w zestaw posiada p o d s t a w ę (nogi) k i e d y nazywane jest p i o k l o m . D r u g i w z ó r , t o k r ą g p r z y l o g a j ą c y i z a k o ń c z o n i o (głowę). Pierwsze od d o ł u w y s t a j ą c e na b o k i k w a ­ do zospolu mniejszej l u b w i ę k s z e j ilości k w a d r a t ó w , k o m p o n o ­ d r a t y m o g ą t e ż u c h o d z i ć za r a m i o n a . P o l s k i d i a g r a m , w a n y c h t y l k o szeregowo, albo s z e r e g o w o - k r z y ż o w o ( i l . 3, 6). T e n w p r o w a d z e n i u k r ę g u (owogo n i e g d y ś nieba, a t r u d n o ż o b y niebo drugi lub b y ł o kanciaste) posiada zdecydowanie cechy aby D o d a m , żo forma w s p ó ł c z e s n y c h warszawskich chłopków diagram chłopem. nazywany jest p r u w i o zawsze chłopkiem M a t e r i a ł y z j a k i c h k o r z y s t a ł e m nie p o t w i e r d z i ł y w grze w k l a s y korzystano z n a z w y lud, d o p . luda.' między najprymitywniejszą Jest r z e c z ą szalenie c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że w ostatnich latach jakby zanikło piekło, niebo. p r z y grach w klasy p o s ł u g i w a n i e się s ł o w a m i Przed kilkuna t u laty w S p o t k a ć m o ż n a b y ł o chłopków Ogrodzie Krasińskich z wypisanym na głowie słowom niebo. Obecnie dzieci g r a j ą c e w chłopka nie w i e d z ą , że takie po- jęcio w tej grze c o ś znaczy. O g ó l n y sehomat g r y a nawet bujnie fię rozwija pod względom przetrwał, ikonograficznym, z prymitywnych dzięki antropomorfiezno. oscylujo postacią rysunku dziecięcego, o k r e ś l o n e g o m i a n e m g ł o w o n o g ó w ( i l . 2, 3), a gro­ t e s k o w y m p a j a c y k i e m ( i l . 4). Z d a r z a j ą się toż w elitarniojszych dzielnicach chłopki wioloramionno o monstrualnie w y d ł u ż o n y c h t u ł o w i a c h , a nie monstrualnie p o w i ę k s z o n y c h g ł o w a c h . W s z y s t k o w t y m diagramio p o m y ś l a n e z o s t a ł o t a k , a b y s k o m p l i k o w a ć g r ę ( i l . 2, 5). Podobnio działo s i ę — m o i m zdaniem — p r z y powsta­ waniu formy najprostszej, skrzyżowania czteroch kwadratów s k o m p l i k o w a n i a r e g u ł i gracji poruszania się po p o s z e z o g ó l n y c h ( u m o ż l i w i a ł o t o l ą d o w a n i e и p o d s k o k u na rozkraczonych nogach, polach a nawet podskolc, o b r ó t i takież, l ą d o w a n i e ) . ( i l . 7 ) . N a t o m i a s t z a n i k ł a zawarta w całości z a c h o w a ń z w i ą z a n y c h z g r ą —• idea t r u d u , czy wprost m o z o ł u przoehodzenia P r z y p r ó b i e w y j a ś n i a n i a a n t r o p o m o r f i z m u drugiego wzorca z klasy do k l a s y , o d najtrudniojszej, czy najgorzoj wspominanej, polskiej g r y w k l a s y b i o r ę pierwszej — P I E K Ł A , po o s t a t n i ą — N I E B A . Wszak od c z a s ó w , czy k i l k u n a s t o l e t n i c h dzieci, c z ę s t o m a j ą c y c h w y o b r a ź n i ę plas­ k i e d y p o w s t a w a ł y g r y w klasy coś się w s z k o ł a c h z m i e n i ł o . Z m i e n i ł t y c z n ą , t a k ą j a k ą dzisiaj s p o t y k a m y p r z e w a ż n i e u c a ł k i e m m a ­ pod u w a g ę u d z i a ł w tej grze k i l k u się s p o s ó b nauczania i t r a k t o w a n i a u c z n i ó w . Z a n i k ł y k a r y cielesne, ł y c h dzioci ( n i e g d y ś m o g ł o to s t a n o w i ć r e g u ł ę ) . N a p i s a ł e m prze- wymyślno znaczenia w a ż n i o , p o n i o w a ż spocjalnio prowadzone przez 5 l a t ć w i c z e n i a ocon, potępianie szczególnio w i n o w a j c y , czy demonizacja t o ż niopomiornie plastyczno z d z i e ć m i w M u r z y n o w i e w y k a z a ł y , ż e u n i e k t ó r y c h o g ó l n y poziom u m y s ł o w y dzieci. S t ą d m i ę d z y i n n y m i m o j e za­ niedostatecznych. Wzrósł dzieci w tej w s i (chociaż bardzo nielicznych), w y o b r a ź n i a j a k ą fascynowanie ż y w o t n o ś c i ą d o s y ć j u ż starej g r y , n i e z w y k ł o ś c i ą z w y k l i ś m y ł ą c z y ć z obrazowaniem z w a n y m glowonogami, kon­ f o r m a l n ą . w y k r e ś l a n y c h z p a s j ą d i a g r a m ó w chłopka. Czy nio jost serwuje s i ę w postaci nieco przetworzonej znacznie d ł u ż e j n i ż to wspaniale, żo z nastaniem w i o s n y p o j a w i a s i ę niezliczona ilość u dzieci miejskich, b y w a żo do 9—11 r o k u ż y c i a a nie do 5—-7 r o k u chłopków ż y c i a , j a k zazwyczaj to się zdarza w ś r o d o w i s k a c h m i e j s k i c h . w c e n t r u m samej Warszawy, nieopodal I S P A N , gdzio m i e ś c i s i ę szanowna, obchodząca d o s t o j n y s w ó j jubileusz ro- Z a t o m m o ż n a p r z y j ą ć , żo osoby w w i e k u z pierwszych klas dawnej dakcja „ P o l s k i o j S z t u k i L u d o w o j " ? N a do niedawna zasypanych s z k o ł y , k i e d y kroślily swojo t y l k o nioco zmieniono ś n i e g i e m alejach, obok n i o u p r z ą t n i ę t y c h jeszcze z jesieni zwalisk g r y w k l a s y (ciągło się ono z m i e n i a j ą ) , p o p e ł n i a ł y stale grzoch liści i b r u d u , chłopki, chłopki i jeszcze raz d ł u g o ś c i fi s t ó p i d ł u g i e a ż na 36 s t ó p . chłopki. Krótkie, diagramy „ g ł o w o n o g o w a t o ś c i " . Dostrzogam to r ó w n i e ż dzisiaj z c a ł ą w y ­ r a z i s t o ś c i ą , a n a l i z u j ą c d i a g r a m y chłopków rysowano przoz dzieci 143 �z rodzin już miejskich, tradycyjnie miejskich, inteligenckich i również Jaki z tyłu lecz niedawno p r z y b y ł y c h zo wsi do miasta, czy toż dzieci miojskich z dziolnic, a raczej d o m ó w „ u p o ś l e d z o n y c h " . W a ż n i o j s z e j o d n a k jost t o , ż e klasy t o gra w ś r o d o w i s k a c h miejskich przedo w s z y s t k i m dziewczynok. W d u ż y c h czy Ma numerek W p i e r w s z y m i d r u g i m p r z y p a d k u podana liczba jest odliczana i wyznacza o s o b ę r o z p o c z y n a j ą c ą g r ę . A l e t ę r y t u a ł i z a c j ę (sta­ tylko wanie w k r ę g u , wskazywanie l u b d o t y k a n i o , czy kłucie palcem) w i ę k s z y c h miastach c h ł o p c y я zasady p o g a r d z a j ą t ą d z i e w c z y r i s k ą m o ż n a jeszcze bardziej u w z n i o ś l i ć . S ł u ż y t o m u w ó w c z a s w y l i c z a n ­ z a b a w ą . I w t y m miojscu niech ł a s k a w y Czytelnik zochce sam k a p r z y k t ó r e j pada p y t a n i e nie o l i c z b ę locz o kolor. Osoba na sobio d o p o w i e d z i e ć , j a k i e znaczenie ten f a k t m ó g ł m i e ć p r z y po- k t ó r ą w y p a d ł o ostatnio s ł o w o , podaje kolor, lecz m u s i zarazem jawioniu w y l e g i t y m o w a ć się p r z o d m i o t e m o w s k a z a n y m się i stosunkowo d ł u g i m j u ż t r w a n i u diagramu gry w klasy p o d p o s t a c i ą o k r e ś l a n ą maskulinarnie (chłopek lecz nie W p a d ł a b o m b a do baba, c h o c i a ż i babopodobna). W s k a k i w a n i e na chłopka, skakanie N a p i s a ł a na t a b l i c y po n i m , rozkraczanie się nad n i m , spacerowanie p r z e z e ń z w y ­ myślną galanterią, wreszcio zeskakiwanio. S K U Ś list J a k i m k o l o r e m ona go p i s a ł a NA J a k o d y g r e s j ę p o t r a k t u j m y u w a g ę , żo w togo rodzaju w y l i c z a n ­ D Z I A D A , S K U Ś , S K U Ś , S K U Ś , t o t o w a r z y s z ą c o grze w w i o l u k a c h u p a m i ę t n i a j ą c y c h w o j n ę , p o j a w i a się coś, co p r ó b o w a ł b y m 6 miejscach k r a j u osobliwe z a w o ł a n i e . BABA kolorzo: piwnicy D o p e ł n i a ono zrozumienio sensu s z c z o g ó l n e g o r o d z a j u g r y w chłopka. n a z w a ć surrealistycznym o s ł a b i e n i e m odczucia t r a g i z m u : W y d a j e m i s i ę , żo pior- N a u l i c y Reja w o t n i o z a c h ę c a ł o do p o d n i e c a j ą c y c h w y o b r a ź n i ę z a c h o w a ń . Zapew­ Z ł a p a l i złodzieja ne to za d u ż o powiedziane — p o d n i e c a ł o — m o ż e n a l e ż a ł o b y po­ A t o n złodzioj b y ł czarodziej s z u k a ć innego, trafniejszogo o k r c ś l o n i a . W k a ż d y m razie z a w o ł a - I powiodzial t a k : N i e m c y m a j ą nio, p o d k r e ś l a m to jeszcze raz, p i e r w o t n i e z a c h ę c a ł o do g r y . A l o A Polacy, cacy, oacy w toj osobliwej z a c h ę c i e u k r y w a ł o się od p o c z ą t k u przewrotne od- psy I wychodzisz t y wracanio u w a g i gracza od p r e c y z y j n o ś c i samych d z i a ł a ń zdocydo- Podobnio rzecz się przedstawia jeśli chodzi o najnowsze t r a g i z m y wanio m o t o r y c z n y c h (na p r z y k ł a d chodzenie z z a d a r t ą g ł o w ą , t a k w świecie d o r o s ł y c h : a b y nio w i d z ą c t r a f i ć w odpowiednie pole nie n a s t ę p u j ą c na l i n i ę ) . D y l u , d y l u na Z czasom t e ż skuś baba na dziada u z y s k a ł o sons c a ł k i o m niodopin- P i o r d y k n ę ł o w Czornobylu g u j ą c y , przeciwnie, s ł u ż ą c y z m y l o n i u . Dzisiaj zredukowane zo­ Raz s t a ł o do s ł o w a skucha l u b kucha, I wychodzisz t y co znaczy p o m y ł k a , pomylonie T się w grzo. Z m \ l e n i u p a r t n e r a w grze s ł u ż ą inne jeszcze z a w o ł a n i a i d z i a ł a n i a , o c z y m dowio się Czytelnik na k o ń c u mego w y p r a ­ cowania- dwa badylu trzy E w e n t u a l n i e : Promieniujosz t y ! S ą to w y l i o z a n k i , k t ó r e na w i o ś p r z e n i k n ę ł y z miasta, w p r z y ­ p a d k u M u r z y n o w a g ł ó w n i e z P ł o o k a , alo t a k ż e z W a r s z a w y . A b y w p o l n i p r z e j ą ć się u r o d ą i sensom zamioszczonych obok N a w i ę k s z ą u w a g ę z a s ł u g u j o w y l i c z a n k a , k t ó r e j t r o ś ć jost zdu­ w y k r e s ó w , p o w s t a ł y c h czy t o na w y j o ż d ż o n e j t r a k t o r a m i szosio, m i e w a j ą c o „ d o j r z a ł a " , j a k b y j u ż z innego niż dziocięcy ś w i a t a : n i g d y nie s p r z ą t a n e j , czy w s c h l u d n y m p a r k u , gdzio o b o w i ą z u j e Na ulicy Kopernika swoisty konwonans d y s t y n g o w a n y c h z a c h o w a ń ( „ r z u ć t o n p a t y k S p o w i a d a ł a się M o n i k a bo się p o b r u d z i s z " — m ó w i cicho t a t u ś w garniturzo do synoczka j a k laleczka; „ K a r o l i n a , K a r o l i n a , P r o s z ę k s i ę d z a , j a nie k ł a m i ę w y d z i o r a się m a t k a do c ó ­ W y j a d ł a m cukier m a m i o reczki, k t ó r a o d e s z ł a na p i ę ć k r o k ó w , a na co t a t u ś , p r z e s t a ń w r z e s z c z o ć , bo j a k cię h u k n ę w b a n i ę " ) , n a ł o ż y Jeszcze t r o c h ę się p o d u c z ę spenetrować I u k r a d n ę k s i ę d z u klucze jeszcze o b r z o ż e g r y w klasy, j a k i m i s ą joj w a r i a n t y regionalne, w t y m w y l i c z a n k i , p o p r z e d z a j ą c e g r ę , b ę d ą c o rodzajom rozgrzew­ P o c h o d z ą c a r ó w n i e ż z P ł o c k a w y l i c z a n k a , k t ó r ą za c h w i l ę zacy­ k i , lecz nie w znaczeniu z a c h o w a ń z a w o d n i k ó w s p o r t o w y c h , locz t u j ę , przedstawia się j a k o j a w n e szyderstwo z t r e ś c i r e l i g i j n y c h , rozgrzewki tajomniczego, lecz ś w i ę t e g o j ę z y k a ł a c i ń s k i e g o : umyslowoj. P r z y b y s z k a z W a r s z a w y na wakacjo do Siodloc szczyci się swoją warszawskością i wyliczanką: mija K r e t ma ryja A lis nore Entliczek, pętliczok Czerwony stoliczek Dzioci miojscowe nie p o z w a l a j ą warszawianco s k o ń c z y ć jej p i s u . W y ś m i e w a j ą n a i w n o ś ć przedstawionej w y l i c z a n k i . nują K r a kre po­ Propo­ b y z r o z u m i e ć sons tego szyderstwa n a l e ż y w y r e c y t o w a ć wyli­ c z a n k ę boz rozdzielania p o s z c z e g ó l n y c h s ł ó w . A więc t a k : 'Kra- kremijs', 'Kretmaryia', 'Alirnoro'. b y ł y p r z o d m i o t e m licznych swoją: 7 Profanacje tego prac J a n a S t a n i t ł a w a rodzaju Bystronia. 8 Eno, duo rabo D z i ę k i n i m w i o m y , ż o wiele c'zisiaj n i e z r o z u m i a ł y c h s ł ó w w w y l i - K o t wyp... żabę c z a n k r c h , t a l ich, j a k ene, due, Eno, duo resz ł a c i ń s k i e raz, d w a i j e d y n y B ó g . I w t y m m i "jscu m j ż n a K o t w y p . . . wosz w ą t p l i w i o o d n a l o ź ć j a k i o ś starszo — n i ż d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e — czy eus deus, to zniekształcone nio- P o d a ł e m p r z y k ł a d najbardziej drastyczny j a k i znam, zdorzenia zaplocze i n t e r e s u j ą c y c h nas zabaw. Sugeruje się z w i ą z k i z k u l t u r ą się r ó ż n y c h w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h s t a r o p o l s k ą , s o w i z d r z a l s k ą , ciosem ucznia, ż a k a : (zgodnie z t e o r i ą owolucjonis- tyczną o zapożyczeniach, akulturacji itd.). E n o , due, r i k o , fako, Torbo, borbo, ó s m ? smake Zdarzonie z Siodloc to historia sprzed p ó l w i o k u . A l o r ó w n i o ż dzisiaj w p o d o b n y m d u c h u r y w a l i z a c j i w s z y s t k i m rywalizacja) k s z t a ł t u j ą (gra w klasy Eus Deus kosmateusz t o przode się k o n t a k t y dzioci Baks pocho­ d z ą c y c h z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k . W M u r z y n o w i o k o ł o P ł o c k a prze­ Dzisiaj ta jawnie obrazoburcze w y l i c z a n k a nawet dla ś w i a t ł y c h trwała wyliczanka: o s ó b nic jest z r o z u m i a ł a . Nie dziwota w i ę c , że z w r ó c i ł a u w a g ę Jodzio k a r e t a nawet... p s y c h i a t r ó w . D z i ę k i t o m u dysponujomy Dzwonek na t e n t e m a t u w a g a m i samego A n t o n i e g o K ę p i ń s k i o g o . W swoj dzwoni Policz panno g ł o ś n e j Schizofrenii Tle k o n i czanki w wersji k r a k o w s k i e j , podaje p r z y k ł a d znakomitymi naszej poprzedniej wyli­ w k t ó r e j p i e r w o t n y sens calkiom W y l i c z a n k o t ę u z u p e ł n i a w toj samej wsi worsja u w s p ó ł c z e ś n i o n a , z a n i k ł , c z y n i ą c j ą rzoczywiście dowodem istnienia „ r o z k o j a r z o - k t ó r ą p o s ł u g u j ą się p r z o w a ż n i o c h ł o p c y : nego s t y l u " w toj osobliwoj t w ó r c z o ś c i 144 litorackiej: Jodzio rowerek Ene, due, r i k e , fake, N a spacorok Torba, borba, osme, smake, ��146 �Deus, deus, kosmakeus n y c h . A ł e jest t o j a w n o ś ć pozorna. Najlepiej j ą w y r a ż a f a k t n a s t ę ­ i morele b a k f ! p u j ą c y . W Ogrodzie K r a s i ń s k i c h bez t r u d u , szczególnie z p o c z ą t ­ stwierdzając, k i e m wiosny, n a t r a f i a m y n a ś l a d y g r y w postaci pozostawionych że t a k a w y l i c z a n k a funkcjonuje w ś w i a d o m o ś c i dzieci na szczegól­ w alejkach w y k r e s ó w . A l e trzeba m i e ć p r a w d z i w e szczęście a b y Antoni Kępiński mial oczywiście w pełni rację n y c h p r a w a c h , z b l i ż o n y c h do t y c h j a k i e t o w a r z y s z ą chociażby z o b a c z y ć m o m e n t powstawania chłopka i s a m ą g r ę . N i e ulega n a j ­ nie mniejszej w ą t p l i w o ś c i , że t u , w ś r o d k u Warszawy, dzieci s t r z e g ą m o ż n a z a p o m i n a ć , że obok t y c h n i e z r o z u m i a ł y c h wyliczanek k o ­ swej pasji, w y s z u k u j ą c miojsca „ b e z l u d n e " i t a k i e j c h w i l i , k i e d y rzystano nie m a i n t r u z ó w . B y w a j u ż , ż e z r e z y g n u j ą z samoj g r y , poprze­ wypowiadaniu zupełnie niezrozumiałych zaklęć. J e d n a k ż e zawsze z t a k i c h , k t ó r y c h sens b y ł jasny, o c z y w i s t y ( p r z y k ł a d Spowiadała się Monika). A l o nie r e z y g n u j m y z u w a g dociekliwego znawcy zagadnienia: „Nasuwa się s p o s t r z e ż e n i e , s t a j ą c na n a r y s o w a n i u tego, co w i c h ś w i a d o m o ś c i stanowi wspom­ nienie w s p ó l n e j zabawy z czasów wakacji, w innej zupełnio że t a zabawa (wcześniej a u t o r m ó w i ł o pasji t w o r z e n i a przez jogo sceuorii i z osobami z n a n y m i , p r z y j a z n y m i , t a k i m i s a m y m i j a k nioktórych pacjentów ono a nie to obco, k t ó r e się zaledwie dostrzega w otoczeniu. W n o o l o g i z m ó w w p l a t a n y c h do m o w y po­ tocznej, p r z y p . J.O.) z r ę c z n y m i k o n s t r u k c j a m i s ł o w o t w ó r c z y m i , grze w klasy, swoista i r o n i a i absurdalny h u m o r , spotykane u n i o k t ó r y c h cho- w y l i c z a n k i , u a s t ę p u j o mocne zintegrowanie i j a k w k a ż d e j grze ehorych, c z y n n i k i s ł a b s z e j l u b silniejszej omocjonahiie r y w a l i z a c j i pozwalają wyodrębnić w «stylu schizofatycznym» s t y l « h e b o f r e n i c z n y » (Heb o — uosobionio wiocznoj m ł o d o ś c i , p r z y p . J.O.). Ten ostatni własne mogą tej zabawie n a d a ć sons p o w a ż n y , p o g ł ę b i o n y do granic p o j ę t e j się słowami swoiście k o m u n i i . D o s t ą p i o n i o do niej w y m a g a t e ż o k r e ś l o n e j p o s t a w y e m o e j o n a ł n o j , c h a r a k t e r u i u m i e j ę t n o ś c i , k t ó r o to cechy bawienie w o ś c i m o w y dzieci, n p . w y l i c z a n k i , k t ó r y c h t r e ś ć jost niezrozu­ m i a ł a , n a t o m i a s t s c a l a j ą je r y t m i r y m y " . Z w i ę z ł a f o r m a , swobodne się poprzez «nursory rhymes », osobli­ przypomina Rabelais'go, angielskie nonsonsowno p o c z y n a j ą c o d zapoznawania kojarzenie nie k a ż d y posiada. Najważniejsze, że cech t y c h nie potrafią u j a w n i a ć d o r o ś l i . Zapewne k a ż d e l u b prawie k a ż d o z g r a j ą c y c h 9 słów, c h o c i a ż p r z y p o r z ą d k o w a n y c h rymowi, a najważniejsze zawsze charakterystycz­ n e m u r y t m o w i , p o z w o l i ł a K ę p i ń s k i e m u z n a l o ź ć dla t a k i e j struk­ t u r y literackiej w y l i c z a n k i analogio nie t y l k o w t w ó r c z o ś c i R a ­ belais'go, w u t w o r a c h poezji „ n u r s e r y r h y m e s " , czy w tekstach w klasy dziecko czujo t ę p r z e p a s t n ą r ó ż n i c ę , s t w a r z a j ą c ą o s o b l i w ą s z a n s ę o d c i ę c i a s i ę . o d zgrodowskiogo ś w i a t a i odnalozienia c z e g o ś z p r z y j a ź n i wo w s p ó l n o c i e r ó w i e ś n i c z e j ; w ś r ó d w y b r a ń c ó w , osob­ n i k ó w p r o s t o l i n i j n y c h , spontanicznych, szczerych i t d . P ł a s k i k a m i e ń , k a m y k , u ł a m e k szyby, n a z y w a n y sowizdrzalskich, lecz t a k ż e w programowej d z i a ł a l n o ś c i dada- l u b plitką, szkiełkiem czy kafelek, t o n i e z b ę d n y p r z e d m i o t w grze. Osoba i s t ó w i s u r r e a l i s t ó w . W y l i c z a n k a n o b i l i t o w a n a z o s t a ł a przoz w y ­ rozpoczynająca w o ł a n i e t a k i c h nazwisk, j a k Gerard N e r v a l , F r y d e r y k H ó l d e r l i n , chłopkiem, A n t o n i A r t a u d , czy James Joyce. K o n k l u z j a K ę p i ń s k i e g o spro­ t r a f i ć w piekło wadza się do c h a r a k t e r y s t y k i m o w y osobniczej w j e j przejawach i u t r a t ę k o l e j k i w grze. Z a l e ż n i e o d miojsca i s t r o n y k r a j u r e g u ł y schizoidalnych. g r y s ą m n i e j l u b bardziej skomplikowane, a s p o s ó b ich realizo­ Charakterystyka ta, korzystająca z ustaleń grę, stojąc przed w y r y s o w a n y m i klasami lub m u s i n i m c i s n ą ć w o k r e ś l o n e polo, u w a ż a j ą c a b y nio czy n a linię. Uznaje s i ę t o za b ł ą d (skuchę, kuchę) M . Lorenza, wskazuje ż e m o w a t a k a s ł u ż y nie p o r o z u m i e w a n i u wania się z l u d ź m i , locz przeciwnie, o d c i ę c i u się o d otoczenia. W y d a j e J e d n ą z najprostszych f o r m u ł s t o s u j ą dzieci z W ę g r o w a w Siod- się, ż e K ę p i ń s k i wnika t u w sedno c z y n n i k ó w sprawczych, odpowiednio wyszukany, czy całkiem niowyszukany. leckiem. W p r a w d z i e k o r z y s t a j ą z o b y d w u d i a g r a m ó w , chłopka k s z t a ł t u j ą c y c h zjawiska w r o d z a j u naszej w y l i c z a n k i , l u d y s t y c z - i klas, nogo m e n t l o w a n i a . t y l k o do jednego ć w i c z e n i a , skakania na jednej nodze z p r z e r w ą , Jeszcze bardziej przekonywujące okazują się stwierdzenia Lorenza i K ę p i ń s k i e g o , k i e d y p r z e d m i o t e m proponowanej analizy staje się pewien rodzaj przekazu o charakterze j e d n a k ż e w p o k o n y w a n i u i c h przestrzeni o g r a n i c z a j ą się s t a n i ę c i a n a d w ó c h nogach, podskoku-obrocie i k o n t y n u o w a n i u skakania, kuśtykania. 1 2 plastycznym. Samo skakanie na jednej nodze nie w s z ę d z i e w y g l ą d a t a k sa­ M a m t u na m y ś l i prawie nio r o z p o z n a n ą d z i e d z i n ę k o m p o n o w a n i a m o . W W ę g r o w i e s k a c z ą c nie przesuwano k a m y k a w kolejne pola. na ziemi, u k r y w a n y c h i o d s ł a n i a n y c h t y l k o dja wybranego p r z y ­ N a t o m i a s t w okolicach G ą b i n a czy Ł o m ż y t a k i zwyczaj n a l e ż a ł jaciela sekretów, do p o s p o l i t y c h w y m o g ó w g r y . W Z y w i e c k i e m , K i e l e c k i e m , Ł o m ­ środkowej widoków, klejnotów. Zjawisko t o znane m i jest zo P o l s k i . Oto s z e ś c i o l e t n i R o b e r t w i d z i a n y przez z M u r z y n o w a , nio n i k o g o , w ogrodzie p o d s t o ł e m u k ł a d a ł swój ż y ń s k i e m i w okolicach G ą b i n a , P ł o c k a i w s a m y m P ł o c k u e k w i l i b r y s t y k a poruszauia się w wyznaczonych obrysem chłopka lub sekret. W y k o r z y s t y w a ł w abstrakcyjnej z u p e ł n i e dla nas k o m p o ­ kłas z y c j i k a m y k i , u ł a m k i s z k ł a , s k o r u p y z m a l o w a n y c h n a c z y ń oraz p o s z c z e g ó l n y c h p ó l {fruwanie inne p r z e d m i o t y znaleziono n a d brzegiem W i s ł y . Całość starannio z k a m y k i e m na g ł o w i e , n a r a m i e n i u i przedramieniu, poruszanie p r z y k r y w a ł warstwa, p i a s k u . N i k o m u z r ó w i e ś n i k ó w , z k t ó r y m i się na śłepaka, u t r z y m y w a ł t y l k o konieczno k o n t a k t y , j a k t e ż n i k o m u z r o d z i n y , obskoczenie, nawet babci, nie o d s ł a n i a ł swego sekretu. Ceremonia o d s ł o n i ę c i a n i e s p e ł n a m i n u t ę , ale m o g ł o się p r z e d ł u ż a ć — s z c z e g ó l n i e k i e d y wymagała całkowitego k t o ś nie m i a ł szczęścia — w „ n i e s k o ń c z o n o ś ć " . Obskików odnalezionia osoby godnej zaufania. W o ł a ł j ą do s t o ł u i o d g a r n i a ł p i a c h . Zaskoczenie widza o d b i e r a ł z wyraźną satysfakcją. 1 0 W B i a ł o b r z e g a c h k o ł o Zegrza u k ł a d a ­ n i e m t a j e m n y c h k o m p o z y c j i , n a z y w a n y c h widokami, widoczkami z a j m u j ą się w y ł ą c z n i e d z i e w c z y n k i . R y t u a ł się p o w t a r z a . U j a w ­ nienia t a j e m n i c y widoczku d o s t ę p u j o najbardziej z a s ł o n i ę t e g o na ziemi w a r s t w ą p i a s k u zaufana koleżanka. na r o z p o s t a r t y m liściu l u b p o z ł o t k a c h Widoczki u k ł a d a się dopuszczała: skakanie żabką, przeskakiwanie a ł b ó latanie), chodzenie na sztywnego c z y l i z z a m k n i ę t y m i oczyma i inne. Jednorazowe zwano w Łomżyńskiem obskikiem, mogło trwać fun­ dowano sobie k i l k a czy k i l k a n a ś c i e , a ł e r ó w n i e ż czy t o na u l i c y N a b i e l a k a w Warszawie, czy w Ż y j o n i k o ł o R a j c z y , k i l k a d z i e s i ą t , a nawet p o w y ż e j s e t k i . S p ó j r z m y wreszcie na t o , co w t y m t e k ś c i e jest dla m n i e n a j ­ w a ż n i e j s z e , na d i a g r a m y kłas i chłopka, j a k o z n a k i plastyczne, tworzone z i n w e n c j ą , k t ó r e j cech f o r m a l n y c h z d e f i n i o w a ć , a t y m słodyczy. bardziej p o d r o b i ć nie s p o s ó b . M u s i m y z a d o w o l i ć się n i e d o k ł a d ­ W y s z u k i w a n e s ą specjalne s k o r u p k i z c z y t e l n y m w z o r k i e m , r ó ­ n y m i p r z e r y s a m i . P r ó b o w a ł e m s k o r z y s t a ć z p o m o c y nieocenione­ ż y c z k ą . Obok k w i a t ó w , k a m y k ó w i s z k i e ł e k s t a n o w i ą t w o r z y w o go Wojciecha Marchlewskiogo, lecz p r ó b a nie do k o ń c a s i ę p o ­ tych kompozycji. z opakowań granicach Całość, n i m zostanie p r z y k r y t a piaskiem, na­ k r y t a zostaje k o l o r o w y m i s z k ł a m i . 1 1 w i o d ł a . Rzecz p o ł o g a na t y m , ż e z w y k ł y przerys (kreska czarna Krasińskich na b i a ł y m tle) z n i e k s z t a ł c a i s t o t ę k o l o r y s t y c z n ą i w a l o r o w ą i n t e ­ klejnocikami. r e s u j ą c y c h nas o b r y s ó w . P o n i e w a ż M a r c h l e w s k i znakomicie opa­ R ó w n i o ż z a j m u j ą się t y m t y l k o d z i e w c z y n k i . W a ż n y m t w o r z y ­ n o w a ł t e c h n i k ę drzeworytnicza, s ą d z i ł e m , ż e k o r z y s t a j ą c z j e j ukryte układanki nazywane W Ogrodzie s ą klejnotami czy w e m o b o k k w i a t k ó w i ś z k i o l e k s ą metalowe, z ł o t a w e wąsy, jakie możliwości uzyska się bardziej zbliżony do oryginału efekt. o d s t a j ą z k r a w ę d z i z a k r ę t e k od flaszek.. N i e s t e t y d r z e w o r y t pomaga o d d a ć i s t o t ę całości z n a k u , lecz jego G r y w klasy od p o c z ą t k u do k o ń c a s ą c a ł k i e m j a w n e . Wszak gra s i ę w nie demonstracyjnie na oczach i n n y c h , n a p o d w ó r k a c h , na p r z o j ś c i a c h - c h o d n i k a e h , w p a r k a c h i p r z y drogach publicz­ charakterystyczne cięoia zniekształcają (utwardzają) miękki, swobodny biog k r e s k i . Z a c z n i j m y w i ę c o d tej w ł a ś n i e k r e s k i . J e ś l i k r e ś l o n a jest na ziemi p a t y k i e m , czy k a n t e m k a m y k a ł u b 147 �ptitlci uzyskuje z u p e ł n i e i n n y charakter, a n i ż e l i w ó w c z a s k i e d y sobów może zostać w y k o r z y s t a n y . Czy z w y k ł e powstaje z r y s o w a n i a k a m i e n i e m , c e g ł ą czy wreszcie k i e d ą n a skuś, t w a r d y m p o d ł o ż u p ł y t y chodnikowej w z g l ę d n i e asfaltu. lepiej s i ę r o z ś m i e s z a ł o " ) : Łączy skuś, j e d n a k te r ó ż n i ą c e się sposoby p o w t a r z a j ą c a s i ę z a m a s z y s t o ś ć , S k u ś babko, u t r w a l o n y ś l a d d z i a ł a n i a dokonywanego w p o ś p i e c h u , j a k t o s i ę nieraz m ó w i —• z I nerwem. D a m ci słodkie jabłko. Z t e k s t e m t y m blisko koresponduje t e ż , p r z y p a t r u j ą c się j a k prowadzone s ą kreski-linie, do­ skandowanie czy r o z ś m i e s z a n i e . . . M i a ł o je w y w o ł a ć najlepiej ( „ n a j ­ inny, pochodzący chyba z Węgrowa: strzegamy, ż e o p r ó c z p o w t a r z a j ą c e j się z a m a s z y s t o ś c i , d a j ą z n a ć S k u ś babo d z i e c i ę , 0 sobie dwie t e c h n i k i rysowania, zarazem j a k b y dwie p o s t a w y W y r z u ć je n a ś m i e c i e . t w ó r c z e . Pierwsza t o c h ę ć o d razu opanowania całości d i a g r a m u , W K a l w a r i i i G r ó j c u , w okolicach W a r s z a w y , z a c h o w a ł się o k r z y k , prowadzenie j a k n a j d ł u ż s z y c h , c i ą g ł y c h l i n i i . M o ż n a t a k i efekt k t ó r y p r z e r o d z i ł się w o d r ę b n ą g r ę z p i ł k ą . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , u z y s k a ć w p r z y p a d k u zaznaczenia t u ł o w i a chłopka c i ą g n ą c za 1 3 że ó w o k r z y k t o w a r z y s z y ł grze w klasy i p o w t a r z a n y po t r z y k r o ć , s o b ą p a t y k po ziemi, czy k r e d ę l u b u ł a m e k cegły po t w a r d e j po­ albo w i e l o k r o ć , m i a ł o d w r ó c i ć u w a g ę o d w y p e ł n i a n y c h w i e r z c h n i asfaltu i c h o d n i k a . L i n i a rysowana t a k i m gracza z a d a ń : sposobem n i g d y nie jest sucha, s z t y w n a . R ó ż n e jej n a t ę ż e n i e , falistość Holi, holi, 1 nagłe załamania czynią j ą miękką, żywą. T ę samą technikę H o l i , holi, przez z d r a d z a j ą „ g ł o w y " w y k r e ś l a n e zaledwie d w o m a p o c i ą g n i ę c i a m i , Miasteczko się p o l i . a nieraz c h y b a t y l k o j e d n y m . N a t o m i a s t d r u g a postawa, t o b u ­ W całej Polsce znane jest p r z y grach w k l a s y skandowanie dowanie całości j a k b y z k l o c k ó w , rysowanie oddzielnie k w a d r a ­ masło, prasło, masło, prasło, masło, prasło... P R A S Ł O , P R A S Ł O , t ó w czy w y d ł u ż o n y c h p r o s t o k ą t ó w , s t a n o w i ą c y c h na koniec o d ­ PRASŁO. powiednio ponumerowane nie skleciło s i ę , c z y l i się nie u d a ł o . W czasie u b i j a n i a ś m i e t a n y pola. 1 4 — Słowo p r a s ł o — j a k się w y d a j e — znaczy rozlecieć się, W t y c h s k o m p l i k o w a n y c h nieraz diagramach linie nie zawsze w masielnicy (Deszczyk p a d a s ł o ń c e świeci, B a b a Jaga m a s ł o się s t y k a j ą , t a m gdzie p o w i n n y się z e t k n ą ć . T o z n ó w nieoczekiwa­ kleci...), m o ż e się o k a z a ć , ż e c a ł a praca p o s z ł a na marne. Piana nie p r z e c i n a j ą s i ę . I n n e z o s t a ł y u z u p e ł n i o n e d o d a t k o w y m i , bo p r z y otworze w o k ó ł d r ą ż k a o k a z a ł a się t y l k o p i a n ą . M a s ł o się przy nie s k l e c i ł o . rysowaniu przerwały się. Wszystkie te w z b o g a c a j ą formalnie c a ł o ś ć z n a k u , j a k i m jest niedokładności chłopek. P o z n a l i ś m y zatem n i e z ł y scenariusz t e a t r u - o b r z ę d u . K o r z y s ­ W Ogrodzie K r a s i ń s k i c h w Warszawie p r z y bogactwie roz­ t a n o w n i m z wyszukanej scenerii (na p r z e j ś c i u , na ś r o d k u j e z d n i , m a i t e j r o ś l i n n o ś c i , t w o r z ą c e j w c a ł o ś c i pewien m o n o t o n n y m o n o l i t , p r z y p ł o c i e i k o ł o f o n t a n n y ) , sugestywnego u z u p e ł n i o n y j e d n o s t a j n o ś c i ą ciemnej p o w i e r z c h n i alejek, a stano­ plastycznego i cyrkowo-tanecznych d z i a ł a ń . Stroje s ą zawsze w y ­ w i ą c y c h p o s p o ł u ś w i a t p a r k u , pojawienie s i ę z c a ł k i e m innej rze­ szukane, n i g d y n i e d b a ł o . W s z y s t k o p r z y p o r z ą d k o w a n o c z y w i s t o ś c i z n a k ó w , r o d z i o c z y w i ś c i e odczucie naruszenia ł a d u . t o w n e j d r a m a t u r g i i . J u ż sam p r o l o g w w y l i c z a n k a c h u j a w n i a ł Odczucie t o m o ż e n i e p o k o i ć do pierwszego deszczu, k t ó r y z m y j e m o ż l i w o ś c i przebiegu a k c j i . O d p o c z ą t k u do k o ń c a nic nie b y ł o — d o k u m e n t n i e b r u n a t n e m a l u n k i . P ó k i one s ą u d a j ę s i ę n a spacer j e d n a k — w i a d o m e . Wszak t o gra. N i c z y m ż y c i e , c h o c i a ż ? z radością. Odnajduję korzystną, kontrastującą sytuację w owym Sama z a ś gra m o g ł a p r z e b i e g a ć w t a k i m zderzeniu, k i e d y jeden rodzaj w a r t o ś c i w z m a c n i a znaczenie d r u ­ — tajemniczego k n u c i a , r o z b u d z a j ą c e g o l ę k , gich; — wywoływania g d y c a ł k o w i c i e pierzcha nuda drzemiąca w sztucznym pejzażu. poprzez kunsz­ nastroju: paniczne okrzyki (holi, holi, holi...), Wreszcie chłopka przerażenia niezwykle znaku obok — pobudzania do s k r y t y c h u c z u ć i o g ó l n e g o pomieszania (roz- r y s u n e k psa. M a o n zaznaczone t o , co p r z e k r e ś l o n e zo­ podczas k t ó r e j ś z przechadzek kojarzenia) d w u z n a c z n y m i t e k s t a m i i i m p o d o b n y m zacho­ s t a ł o k i l k a k r o t n i e k r z y ż e m . P r z y i n n y c h chłopkach zaskakuje sam k r z y ż y k t ! — potęgowania Czarny k r z y ż , skandując O c z a r u j ę ciebie d z i ś ! skucha), M a m y w i ę c j u ż p r z y b l i ż o n y obraz tego dziecięcego t e a t r u —• o b r z ę d u . K t ó r e ś z dzieci p r ó b u j e p r z e j ś ć przez chłopka n i a j ą c skuchy, waniem), Czary, m a r y , nie p o p e ł ­ z a ś inne pragnie — j a k t y l k o p o t r a f i — przeszko­ d z i ć i o d p r a w i a czary mary. I s t n i o j e potwierdzenie z wioski poczucia trudności, słowo-zaklęcie demonizowania (prasło, — r o z ś m i e s z a n i a , c z y l i sposobienia prasło..., albo zadania, skueha, do utraconia s a m o k o n t r o l i w stopniu zupełnym. M o ż e m y z a t e m p o w r ó c i ć do pochopnie k r y t y k o w a n e j tozy Jerzego S ł a w o m i r a Wasilewskiego. Zgadza się wszystko. Gra M i c h n y k o ł o Stawisk w Ł o m ż y ń s k i e m , ż e t o z a k l ę c i e w y p o w i a d a n o w klasy, s z c z e g ó l n i e w odmianie g r y w chłopka, w i e l o k r o t n i e , a w y p o w i a d a j ą c a , p r z y k u c n ą w s z y obok w y r y s o w a ­ w i e „ a r c h a i c z n e zaplecze r y t u a l n e " . Czy w t y m e a k a p i ź m i e nio nego d i a g r a m u k r e ś l i ł a do r y t m u ó w „ c z a r n y k r z y ż " . W wiosce zawiera s i ę definicja p o w r o t u ? A m ó w i ą c inaczej, czy w t y m tej znano inno jeszczo z a k l ę c i a i sposoby powodowania m i l c z e n i u (po s k o ń c z o n e j grze) nie m a jej epilogu? skuchy. odsłoni niewątpli­ D l a t e g o , p r z e d r o z p o c z ę c i e m g r y , u m a w i a n o się k t ó r y z t y c h spo­ P R Z Y P I S Y 1 O p . c i t . , s. 225—226 Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z w ł ą c z y ł m n i e do „ n i e ś w i a d o m y c h f e n o m e n o l o g ó w " . Zgadzam s i ę , ż e n i e ś w i a d o m y . A l e czy feno­ menolog? J e ś l i b y ł b y m ś w i a d o m y , t o nie p o t r a f i ł b y m w g ó r a c h s a j a ń s k i c h s f i l m o w a ć , u k r y w a j ą c e g o się w d o z w o l o n y m teatrze, szamana. O n i z a ś u m i e l i (szamani) „ p o s k l e j a ć " n a w e t r o z b i t ą przez ś c i n a n e drzewo na siedem części k o s t k ę . W ś r ó d 102 gier d z i e c i ę c y c h n a terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy 2 3 148 Zielonej nie m a do 1967 r o k u g r y w klasy. Por. A d a m C h ę t n i k Życie puszczańskie Kurpiów, W a r s z a w a 1971, s. 78—92 W L o n d y n i e skakanie po p ł y t a c h c h o d n i k o w y c h datowane jest n a koniec X I X w . Por. R o b e r t Craig Maclagan, The garna diversions of argyłeshire, L o n d o n 1901, s. 133—134 K o r z y s t a m z d a n y c h dostarczonych m i przez s t u d e n t k i i s t u d e n t ó w : K a t e d r y Etnologii i Antropologii Kulturowej ora! Z a k ł a d u Geografii Regionalnej i Z a k ł a d u D y d a k t y k i i K r a j o 4 s �I I . 7. G r a w klasy przed przystankiem P K S k o ł o s z k o ł y , Czermno, gm. G ą b i n , 1986 znastwa TJW. Moim r o z m ó w c o m p r z e k a z u j ę w t y m miejscu po­ dziękowanie. J a n K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, K r a k ó w 1907, t. V , s. 165: Skusić = »zwieść «, d o ś w i a d c z y ć : » k ę s ś w i a t a p o z n a ł e m «. J . K a r ł o w i c z , A d a m K r y ń s k i i W ł a d y s ł a w N i e d ź w i e d z k i , Słow­ nik..., Warszawa 1915, t. V I , s. 188—199; Skusić 1. skłonić do czego, 2. d o ś w i a d c z y ć , p o p r ó b o w a ć , 3. z w i e ś ć , „ K i e j diabeł s. nie m o ż e , to b a b ę p o ś l e , i baba skusi". W jednym i drugim słow­ niku nie m a „ s k u ś baba n a dziada". Słownik Staropolski, t. V I I I , z. 4 (51), Ossolineum 1980, s. 265, podaje takie znaczenia s k u s i ć : 1. d o ś w i a d c z y ć k o g o ś , p o d d a ć próbie, w y p r ó b o w a ć c o ś , sprawdzić. 2. w y d o s k o n a l i ć , w y ć w i c z y ć , w p r a w i ć się w c z y m ś . 3. przesłuchać k o g o ś , w y p y t a ć . Słownik języka polskiego, P W N Warszawa 1981, Т. I I I , s. 251:1. »kusząc skłonić do c z e g o ś ; p o c i ą g n ą ć , z w a b i ć * 2. >yw j ę z y k u dzieci: p o m y l i ć się w n i e k t ó r y c h grach, z w ł a s z c z a 6 R y s . i fot.: r. w p i ł k ę «. A j a nos t r ę ; 'Ajanostre'. Jest to dodatkowa fraza w tej wyliczance, lecz p o c h o d z ą c e j ze S t a n i s ł a w o w a k o ł o Grodziska Mazowieckiego. W i a d o m o ś ć t ę z a w d z i ę c z a m pani Sylwi Orawskiej. J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Tematy, które mi odradzano, P I W 1980, s. 109—168. Ponadto, K r y s t y n a Pisarkowa, Wyliczanki polskie, Ossolineum 1976, s. 26 Op. cit., s. 74—76 Z d a r z y ł o się to w 1981 roku. W i a d o m o ś ć z a w d z i ę c z a m pani E w i e W i ś n i e w s k i e j . W i a d o m o ś ć z a w d z i ę c z a m pani Barbarze Rogowskiej. Przypomnienie pani H a n n y Szewczyk, za k t ó r e bardzo serdecznie dziękuję. W i a d o m o ś c i te z a w d z i ę c z a m panom: M a ć k o w i Sosnowskie­ m u oraz Ryszardowi Ciarce. 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 W . Marchlewski, il. 5, 7; J . Olędzki, il. 1—4, 6 149 �Aleksander J a c k o w s k i z d y r . Krzysztofem M a k u l s k i m n a tle jednej zo ścian w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Fot. Mirosław Krajewski Warszetwie Jego g a b i n e t u �