https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/2357c94ade4539a6d06ce11885166f96.pdf d9ed920760402dd848814a42483e473f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2943 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2747 Title A name given to the resource Interpretacja postaci Judasza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.39-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gieryszewska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krystyna Gieryszewska INTERPRETACJA POSTACI J U D A S Z A * W okresie w i e l k a n o c n y m istniała w Polsce południowo- ma o n pełnić. O losach o b u a p o s t o ł ó w z a d e c y d o w a ł y w e d ł u g -wschodniej tradycja wieszania k u k ł y J u d a s z a ; tradycja ta w Pru­ r e s p o n d e n t ó w cechy, które ich różnią: pycha i pokora. Ale — chniku i o k o l i c z n y c h w s i a c h przetrwała d o dziś. Łączy o n a znaki głosi j e d n a ze skrajnych o p i n i i — śmierci i destrukcji ze znakami p ł o d n o ś c i . Judasz byłby pierwszym ś w i ę t y m " (29). jak „ g d y b y nie s a m o b ó j s t w o , t o Tekst biblijny m ó w i o postaci J u d a s z a bardzo skąpo. Nie J e d n y m z s y m b o l i łączących o p o w i e ś c i o Piotrze i J u d a s z u jest dowiadujemy się najważniejszego: d l a c z e g o w ł a ś n i e o n spełnił k o g u t . „ J u d a s z w y d a w s z y Pana Jezusa poszedł d o d o m u . Ż o n a rolę zdrajcy . W i a d o m o o n i m t y l k o , że p o d k r a d a ł z trzosu, nad dała j e m u jeść, kurę zarąbała, p i e t u c h a . O n je, a o n a poczęła na którym miał pieczę. Ś w . J a n n a z y w a g o w p r o s t złodziejem. niego narzekać: Dlaczego t y j e g o w y d a ł e ś , t o taki człowiek, ludzi W czasie Ostatniej Wieczerzy diabeł nakłania g o d o zdrady z g r o b u p o d e j m o w a ł , taki był d o b r y . A J u d a s z m ó w i jej tak: tak o n i Judasz w y c h o d z i w c i e m n o ś ć , by sprzedać Jezusa za 3 0 p o w i e d z i a ł , że z m a r t w y c h w s t a n i e ; tak z m a r t w y c h w s t a n i e jak ten srebrników. Po skazaniu Chrystusa rzuca srebrniki d o ś w i ą t y n i , k o g u t z miski z m a r t w y c h w s t a n i e i zaśpiewa. I w ten raz k o g u t ale pieniądze s p l a m i o n e k r w i ą nie m o g ą p o w r ó c i ć d o skarbca. skoczył i zaśpiewał. A o n w t e d y c h o d u i p o w i e s i ł s i ę " ( 1 ) . Faryzeusze k u p u j ą za nie Pole Garncarza, które przeznaczono na cmentarz dla c u d z o z i e m c ó w . J u d a s z o d c h o d z i Odmienną wersję w y d a r z e ń przedstawiają Dzieje i wiesza się. Apostolskie. Judasz sam k u p u j e ziemię za srebrniki, p o t e m zaś „ s p a d ł s z y głową w dół, pękł na pół i w y p ł y n ę ł y w s z y s t k i e j e g o w n ę t r z n o ­ W tej o p o w i e ś c i z Wileńszczyzny, która ma s w ó j o d p o w i e d n i k w Ewangelii Nikodema, k o g u t jest nie t y l k o s y m b o l e m niewiary i zdrady (jak w o p o w i e ś c i o ś w . Piotrze), ale r ó w n i e ż Z m a r t w y c h ­ wstania. W kulturze tradycyjnej przeznaczono dla o b u a p o s t o ł ó w g r a n i ­ ści". Mieszkańcy J e r o z o l i m y n a z w a l i tę ziemię H a c e l d a m a c h . t z n . ce nieba i piekła. J a k w i a d o m o , ś w . Piotr jest Pole Krwi (Pismo i w p u s z c z a dusze przez bramę raju, zaś J u d a s z przebywa za Święte Dz. 1 , 1 8 — 2 0 ) . Klucznikiem R o z m ó w c y z Wileńszczyzny i Polski p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j d r z w i a m i piekła. „ W piekle J u d a s z za d r z w i a m i w i s i i w o r e k przy często p o r ó w n y w a l i J u d a s z a ze Św. Piotrem j a k o d w ó c h zdraj­ nim leży"; „ J u d a s z za d r z w i a m i będzie czekał sądu ostatecz­ ców oraz postacie d w u z n a c z n e . Judasz, chociaż uległ pokusie n e g o " ; „ G d y Pan Jezus zstąpił d o piekieł, Judasz skrył się za diabła, „ t o b y ł o dane przez B o g a , tak miało b y ć " ( 1 8 ) * * . Tę d r z w i a m i , a Lucyfer za s ł u p doniosłą rolę w dziele z b a w i e n i a t r u d n o j e d n a k p o g o d z i ć ze złem, 19 — 2 0 ) . T o samo miejsce przypisuje się J u d a s z o w i jakiego J u d a s z się d o p u ś c i ł ; sprzeczność ta w y m a g a rozwiązania. w s p ó ł c z e ś n i e , chociaż niektórzy r o z m ó w c y Zarazem często w y t y k a n e Św. P i o t r o w i t c h ó r z o s t w o i słabość Jezus w y p r o w a d z i ł J u d a s z a z piekła wraz z i n n y m i duszami ( 4 ) . charakteru są uznane za n i e w s p ó ł m i e r n e w o b e c roli o p o k i , jaką M o t y w przebaczania J u d a s z o w i wiąże się — j a k się zdaje — ze kamienny" ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s. także uważają, że Pan II. 1, 2, 3. W ł ó c z e n i e , bicie i wieszanie Judasza. Pruchnik 1 9 8 0 r. Fot. Krzysztof C h o j n a c k i Praca powstała w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW pod kierunkiem dr Magdaleny Zowczak. " Cyfry w nawiasie wskazują informatora. Dane o informatorach na s. 48. 39 �zmieniającymi się n o r m a m i i w a r t o ś c i a m i w e współczesnej w i e j s ­ Niekiedy ł ą c z o n o z J u d a s z e m Kaina; z j e g o r o d u miał się kiej kulturze. D a w n ą interpretacja czyniła o b u grzesznych a p o s ­ w y w o d z i ć zdrajca, z nim też w s p ó l n i e p r z e b y w a ł za piekielnymi t o ł ó w postaciami d w u z n a c z n y m i , stojącymi na granicach o d ­ d r z w i a m i . Okazją d o kojarzenia o b u postaci s t a n o w i ć miennie w a l o r y z o w a n y c h sfer z a ś w i a t ó w : piekła i nieba. Na m o t y w przeklętej, zbrukanej k r w i ą ziemi. „ K a i n zabił A b l a na Wileńszczyźnie z a n o t o w a ł a m o p o w i e ś ć , w której m o c szatana s w o j e j ziemi. Kain był r o l n i k i e m , a A b e l pasterzem. Z zazdrości g o nad złem została silnie podkreślona. Tak r e s p o n d e n t k a przekazała zabił na rolniczej, na k a i n o w e j roli. I m ó w i ą , że t o jest k a i n o w a r o z m o w ę Pana Jezusa z J u d a s z e m : „ J a k Pan Jezus zstąpił d o rola, bo t a m k r e w A b l a jest z b r o c z o n a " ( 2 9 ) . może piekieł i w y p r o w a d z i ł dusze s p r a w i e d l i w y c h , t o J u d a s z był przy Charakterystycznym dla k u l t u r y tradycyjnej s p o s o b e m obrazo­ Lucyferze, a Jezus spytał: «Co t y t u robisz? A m n i e t u dobrze. T o w a n i a p o s ł u g u j e się r o z m ó w c z y n i z W ę g i e r k i : „ K u p i l i pole na w t e d y Lucyfer c h w y c i ł g o za szczękę i teraz Judasza boli» ( 4 2 ) . cmentarz, ale ktoś nie wiedział, jakie t o pieniądze, t o g o p o t e m W relacjach Jezus — J udasz — diabeł, na zdrajcę spada zło, które strasznie dręczyły. I pomyślały, że jak przetopią te pieniądze na kierowało się przeciw C h r y s t u s o w i : „ S z a t a n , który chciał s m y k - d z w o n , t o u s p o k o i t o . A l e m ó w i ą , że jak przetopiły, t o ten d z w o n nąć duszę Jezusa, złapał J u d a s z a " ( 2 9 ) . w t y c h miejscach, gdzie miał srebrniki, t o pękał. I p o d o b n o Fatalizm przeznaczenia Judasza ujmuje najkrócej w y p o w i e d ź : w r z u c i ł y ten d z w o n d o o c e a n u " ( 3 0 ) . „ J u d a s z t o był 1 3 - t y apostoł w p r o s t tak p o w i e d z i e ć . Było 1 2 - t u S a m o b ó j s t w o J u d a s z a jest j e d n y m ze s p o s o b ó w w y t ł u m a c z e ­ a p o s t o ł ó w z Panem J e z u s e m , a o n był 1 3 - t y " ( 5 1 ; por.: Bednarek, nia ciągłego drżenia osiki. Po t y m jak zdrajca z a w i s n ą ł na niej, 1 9 8 8 , s. 3 ) . W P r u c h n i k u , Osielcu i M a k o w i e osika już w i e c z n i e drży ze s t r a c h u . Podhalańskim z a n o t o w a n o także kościelny z w y c z a j , który o d p o w i a d a t e m u Przytoczone przeze mnie w ą t k i w i e r z e n i o w e w większej swej p o g l ą d o w i : „ W W i e l k ą Środę b y ł o n a b o ż e ń s t w o . Stawiali taki części mają o d p o w i e d n i k i w wersjach z a n o t o w a n y c h w XIX w i e k u , trójkątny świecznik z 1 3 - t o m a ś w i e c a m i , b o b y ł o 1 2 - t u apos­ lub też posługują się k o d e m w ł a ś c i w y m dla języka kultury tradycyj­ t o ł ó w i Pan J e z u s " ( 4 ) . „ K o ś c i e l n y gasił 1 3 - t ą ś w i e c ę i szedł z nią nej. Bardziej współczesny charakter ma utożsamienie Judasza za w i e l k i ołtarz. T a m czekali c h ł o p c y z J u d a s z e m " (Wyrobek, z w i z e r u n k i e m człowieka n e r w o w e g o . Tak opisuje zdrajcę młoda 1 9 1 3 , s. 1 9 0 ) . Potem n a s t ę p o w a ł o w ł ó c z e n i e J u d a s z a p o w s i . r o z m ó w c z y n i z Chłopic: „Straszny był, w ł o s y miał takie roztech- W y d a j e się, że i tutaj fatalna 1 3 - t k a została przypisana zdrajcy. rane, duże. Takiego szoku dostawał. Pan Jezus powiedział, przy Nie t y l k o Judasz, ale także j e g o ziemia jest, z g o d n i e z w y o b ­ wieczerzy, że jeden z w a s mnie w y d a . On t o sobie d o g ł o w y nabrał, rażeniami r o z m ó w c ó w , przeklęta. Pole, na k t ó r y m się p o w i e s i ł , że g o sprzeda, n e r w y nie wytrzymały..." ( 1 0 ) . b y ł o p o t e m j a ł o w e , nic nie chciało się na n i m rodzić, ziemia ta, Z g o d n o ś ć interpretacji obrazu Judasza w w ą t k a c h wierzenio­ którą k u p i o n o za s p l a m i o n e k r w i ą pieniądze, była jak m a r t w a ( 1 2 , w y c h i obrzędzie w y s t ę p u j e w pełni t y l k o w przypadku przed­ 50). stawiania Judasza j a k o samobójcy. Zdrajca zapoczątkował przez Przyczynkiem d o interpretacji i n n e g o już zagadnienia jest s w ą śmierć pokolenie s a m o b ó j c ó w , g d y ż „ l u d z i e p o t e m naślado­ o p o w i e ś ć o zakupie za 3 0 s r e b r n i k ó w księżej roli, czyli plebanki. w a l i Judasza i wieszali się, i na nich m ó w i się «Judasz»" ( 3 9 , 5 1 ) . „ W J e r o z o l i m i e o n i kupili tej ziemi i przy tej ś w i ą t y n i była. I t o teraz zawsze jest przy księżach, ta ziemia g a r n c a r z a " ( 3 ) . Śmierć samobójcza jest u z n a w a n a w kulturze tradycyjnej za najgorszą. Tak zmarłe o s o b y c h o w a n o w pobliżu cmentarza lub w r o w a c h , które otaczały miejsce p o c h ó w k u ( 1 5 , 3 9 ) . Teren ten o b c h o d z o n o ze strachem o b a w i a j ą c się dusz p o t ę p i e ń c ó w , „ b o kto popełnił s a m o b ó j s t w o miał d o czynienia z d i a b ł e m " . Przedmioty związane z wisielcami posiadają szczególną moc: „jak ktoś miał sznurek z wiślaka (t.j. w i s i e l c a ) , t o m ó w i l i , że m u się dobrze p o w o d z i . J a k ktoś miał interes (t.j. p r o w a d z i ł sklep), t o m ó w i l i , że ma sznurek z wiślaka, b o t a m ludzie idą i t a m diabeł p o m a g a " ( 1 5 ) . Te informacje w y m a g a j ą u p o r z ą d k o w a n i a . W kulturze t r a d y c y j ­ nej istnieje przekonanie, że złe m o c e stają się szczególnie niebezpieczne w czasie przesilenia z i m o w o - w i o s e n n e g o , a zatem w o k o l i c a c h W i e l k i e g o T y g o d n i a . Obrzęd wieszania i w ł ó c z e n i a J u d a s z a r o z p o c z y n a się n o c ą z W i e l k i e g o C z w a r t k u na Piątek i t r w a d o p o p o ł u d n i a w i e l k o p i ą t k o w e g o . M.in. w G n i e w c z y n i e Łańcuckiej nadawano kukle w y r a ź n e c e c h y w i s i e l c a : „pysk n a m a l o w a l i , jęzor taki w y w a l o n y , c z e r w o n y z r o b i l i " ( 3 9 ) . Na koniec kukłę p a l o n o i t o p i o n o , by zniszczyć zło, k t ó r e g o była wyobrażeniem — p o d o b n i e c z y n i o n o na i n n y c h terenach z M a ­ rzanną. Z w y c z a j ten interpretuje się z w y k l e j a k o w y g n a n i e śmierci i zła poza o b r ę b ś w i a t a , który jest znany, s w ó j , który ma stanowić całość u p o r z ą d k o w a n ą i bezpieczną (Zadrożyńska, 1 9 8 5 , s. 95). Dalej rozciąga się nieznany obszar c h a o s u , z n i e g o przychodzi śmierć i do niego p o w i n n a powrócić. Jednocześnie, dzięki w y g n a n i u śmierci, zostaje p o b u d z o n a w e g e t a c j a , życie. Symbole płodności i śmierci n a d a w a n e kukle Judasza są w różny s p o s ó b w y r a ż o n e . W Ujeznej „ t o się r o b i ł o w Wielki Czwartek, w n o c y wieszali d z i e w c z y n o m . T o były takie dziew­ czyny, które się źle s p r a w o w a ł y z c h ł o p a k a m i , nie chciały hulać na z a b a w i e z n i m i . J a k robili taką kukłę, ciuraka t a k i e g o m u ze słomy zrobili i tak się prześmiewali. A dziewczęta uciekały, b o przytulił ją d o Judasza i musiała g o c a ł o w a ć , c m o k a ć " (5). W innych m i e j s c o w o ś c i a c h n a d a w a n o kukle J u d a s z a cechy, które według 40 �Michaiła B a c h t i n a , w y s t ę p u j ą w z w i ą z k u z groteską i k a r n a w a ­ łem. Zaznaczenie w rozpadającej się, słomianej czy zrobionej ze starych szmat kukle w s z e l k i c h w y p u k ł o ś c i i otworów łączy w sobie s y m b o l i k ę życia i śmierci; d o p r o w a d z a się d o m o n s t r u a l ­ nych rozmiarów samą w i e l k o ś ć kukły: ma o n a czasami 3 metry wysokości. W s p o s ó b w y r a z i s t y zaznacza się: fallus, c z e r w o n y jęzor, przyszywa się k u p i o n e u rzeźnika, w i e l k i e „ k r ó w s k i e o c z y " , najczęściej jednak u w y d a t n i a się nos. Bachtin analizując system z n a k ó w ś w i a t a wskazuje, że góra t o n i e b o , a d ó ł — karnawałowego ziemia, o d p o w i e d n i o : sprowadzenie na d ó ł t o degradacja, uśmiercenie i j e d n o c z e ś n i e zapłodnienie. W inscenizacji obrzędu starano się, by kukła Judasza spadła z jak najwyższej w y s o k o ś c i . A b y t o uzyskać, wieszano ją nie t y l k o na s ł u p a c h , d r u t a c h t e l e f o n i c z n y c h , d a ­ chach i k o m i n a c h , ale także na specjalnie na tę okazję s k o n ­ struowanym d r z e w c u . „ W W i e l k i C z w a r t e k szło się d o składu budowlanego i t a m się w y b i e r a ł o drąga d ł u g i e g o na 10— — 1 5 metrów. Takie d w a drągi się ze s o b ą łączyło. Kamienie w rynku ( w i a d o m o ś ć p o c h o d z i z Kańczugi — K.G.) się r o z s u w a ł o i kopało dziurę. J u d a s z w i s i a ł ( w n o c y — K.G.), ale d o p i e r o p o mszy go z d e j m o w a n o . T o b y ł o o k r o p n i e w y s o k o , rżnęli t e n słup, a Judasz leciał h e t " ( 1 5 ) . D o wieszania w y k o r z y s t y w a n o także drzewa; mogła t o być z a r ó w n o t o p o l a , czy w s p o m n i a n a już wcześniej osika, jak i w i e r z b a lub trześnia. Potem n a s t ę p o w a ł o bicie, szarpanie i w ł ó c z e n i e kukły, by na koniec ostatecznie ją u n i c e s t w i ć przez w y s y p a n i e z niej słomy, podpalenie i utopienie w p o b l i s k i m s t a w i e . T o r o z c z ł o n k o w a n i e kukły być może z a c h o w u j e dalekie p o k r e w i e ń s t w o z w y o b ­ rażeniem śmierci Judasza b i b l i j n e g o . R e s p o n d e n c i w s k a z u j ą na podobieństwo w ł ó c z e n i a J u d a s z a z w o d z e n i e m Jezusa o d A n ­ nasza do Kajfasza. Wśród przywar, które p r z y p i s y w a n o J u d a s z o w i jest także pijaństwo. „Taką brodę, k r a w a t k ę , s p o d n i e m u zrobili... Śmiali się, II. 4 . Palenie Judasza. P r u c h n i k 1 9 8 0 . Fot. Edward K o p r o w s k i że tyle pieniędzy wziął. Coś zrobił! Przepiłeś! I jeszcze m u flaszkę wieszali" (5). Najpopularniejszy t y p W y p o w i e d z i na temat Judasza prezen­ t u j e następujący cytat z S i e n i o w a : „ J u d a s z t o był Ż y d , inni a p o s t o ł o w i e też byli Ż y d z i , ale już nie tacy. T o był taki t y p o w y Żyd" (9). Jest t o poparte w y o b r a ż e n i a m i p o c h o d z ą c y m i także ze źródeł i k o n o g r a f i c z n y c h . Przy opisie w y g l ą d u Judasza często p o w o ł y ­ w a n o się na obraz Ostatniej Wieczerzy, na k t ó r y m Judasz jest rudy albo czarny. O b u s t r o n n y w p ł y w w i z e r u n k ó w Judasza i Żyda znajduje także inne p o t w i e r d z e n i e : „ J u d a s z był skarbnikiem i nosił pieniądze. M i a ł p e w n i e tą ż y d o w s k ą żyłkę, że pieniążki, p i e n i ą ż k i " ( 2 3 ) . A tak w y g l ą d a opis Żyda w „ H e r o d a c h " : „ d a l i Ż y d o w i czarny płaszcz, zrobili brodę, taki garb z siana, w o r e k . Bo o n tak zawsze d o w o r k a coś ukradł i hulał. B o o n tak zawsze hulał z Dziadami, Śmiercią i D i a b ł e m " ( 5 ) . Charakterystyka J u d a s z a j a k o „ t y p o w e g o Ż y d a " w obrzędzie W i e l k i e g o Piątku n a s t ę p o w a ł a dzięki kilku e l e m e n t o m . Kukłę ubierano w skradzione o d Ż y d ó w rzeczy: j u p ę ż y d o w s k ą , czyli czarny płaszcz, sztramę (czapkę), doczepiano pejsy, brodę, u w y d a t n i a n o nos. Na n o g i zakładano jej białe p o ń c z o c h y , „żeby był jak r a b i n " , d o rąk p r z y m o c o w y w a n o macę lub sakiewkę z o d ł a m k a m i szkła. Miejsce zawieszenia z n a j d o w a ł o się w pobliżu d o m ó w ż y d o w s k i c h , a trasa w ł ó c z e n i a przebiegała p o d oknami Ż y d ó w . W ł ó c z e n i u t o w a r z y s z y ł y w y z w i s k a , m.in. „ t y ż y d o w s k i w u j k u " . Przed każdym d o m e m ż y d o w s k i m z a t r z y m y w a n o się 3 i b i t o Judasza ( „ d o s t a w a ł tyle pał za ile s r e b r n i k ó w sprzedał 41 �II. 5. J u d a s z p o w i e s z o n y . Fot. A d a m Bujak BIBLIOGRAFIA J e z u s a " , czasami i n s c e n i z o w a n o rodzaj s ą d u ) . Podczas w ł ó c z e ­ nia o b r z u c a n o d o m y ż y d o w s k i e b ł o t e m i w s a d z a n o tył k u k ł y w o k n a . W s z y s t k o t o się działo w ś r ó d k r z y k ó w , hałasu w a r k o t e k i klapaczy. Imię Judasza nie jest p r z y p o r z ą d k o w a n e t y l k o z d r a j c o m , a m o ­ Bednarek B o g u s ł a w 1 9 8 8 Okruchy judaszologii. Jakub de Voragine-Borges-Kardyna/ Etchegraray, „ L i t e r a t u r a L u d o w a " R. X X X I I , Nr 3 że żeby o d w r ó c i ć , t o pojęcie zdrajcy zostało w kulturze t r a d y c y j ­ Kolberg Oskar nej rozszerzone, w tej klasie o s ó b mieszczą się: Żydzi (czy raczej 1925 ci, k t ó r y c h za Ż y d ó w się u w a ż a ) , w a r i a c i , stare panny. Pojęcie Land Eugeniusz zdrady jest utożsamiane z brakiem — czy też niepełną przynależ­ 1925 nością d o g r u p y s w o i c h ; o d n o s i się d o o s ó b , które łamią reguły i nie przestrzegają o b o w i ą z u j ą c y c h w e w s p ó l n o c i e w a r t o ś c i . Sankcją jest ośmieszenie. K a r n a w a ł o w y charakter obrzędu łączy w sobie symbolikę p ł o d n o ś c i i śmierci, t ł u m a c z y t o o b e c n o ś ć — tak o d m i e n n e g o o d b i b l i j n e g o w z o r u — seksualnego aspektu postaci J u d a s z a w k u l ­ turze wiejskiej. II. 1 — 4 42 Pismo Krakowskie, [ w : ] Dzieła wszystkie, t. 7, cz. 3 Obrzędy judaszowe w Polsce, „Teatr L u d o w y " nr 4, s. 5 2 — 5 6 Święte Starego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, 1980, w y d . III, P o z n a ń — W a r s z a w a W y r o b e k Piotr 1913 Wielkotygodniowe obrzędy ludowe „ Z i e m i a " , R. IV, Nr 1 2 , s. 1 9 0 Zadrożyńska A n n a 1 9 8 5 Powtarzać czas początku, spod Babiej Góry, cz. I, W a r s z a w a . p o c h o d z ą z a r c h i w u m P a ń s t w o w e g o M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w W a r s z a w i e , il. 5 z a r c h i w u m W y d a w n i c t w a „Sport i Turystyka" �