Etnografia w Bułgarii/ LUD 1981 t.65

Dublin Core

Tytuł

Etnografia w Bułgarii/ LUD 1981 t.65

Temat

Bułgaria - etnografia

Opis

LUD 1981 t.65, s.171-196

Twórca

Adamczewski, Jerzy

Wydawca

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Data

1981

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1810

Format

application/pdf
application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:1677

PDF Text

Text

ISSN 0076-1435

II. ARTYKUŁY,

OMÓWIENIA, MATERIAŁY

.JERZY A:DA!MGZEiWSKI
ETiNOGlRAiF'IiAW BUŁGARII

Doro"OOk.po,1s1kiejetno~a;Ei wzalkres~e bułigM"y'Stykijest balidw szczupły i w większości przypadikowy. Do II wojny całość pra'cdOltylczyła zagadnień etnopo'1irty'cznych, na·tooniastettnog~afia sensu stricto, a więc studia nad kUll:tuxą,były wówczas ,7J!liJkome.Znajdujemy ledwie killikanaście
arty~ułów i receI1lZ}ina tematy fo1kllo~ytstyczne lU/b dotY'czące zWY'czajów
ludowych Bułgarii. Dopiero badania terenowe K. Moszyńskiego i J. Obręhskiego w lata'ch 1927 i 1928 w Biułlgar'ii wn10sły realny ma'teriał empiryczny, włączony do dzieła K. Moszyńskiego Kultura ludowa Słowian.
Po 1945 roku na'j'war.iniejszym wyldarzen1am było wydanie w 1965 roku, w iPoJskdm pmekładzie Kole SimiICzijewa, pra:cy C~isto Wakare1sk1ego Etnografia Bułgarii, ukazująoej obraz tradycyjnej bulgarskiej ku1ltUtl"Y
ludowej do 1944 .roku. Pa:aca stwarza jedno·cześn1e możHwości ~ześledzenia procesu rOlZlWars'1lWienia
tej kJuUury. Ukaza1nie się tego dzieła w języiku pOlSkim było waiJkim wy1darzeni,em w dziej'a'ch IITauk'ip()ls~iej, gdyż
pogłębiło ono nurt e\bnografiICznY'chstudiów slawistY'cznych.
A!rtykuł ni:niejLszy jest wyniik.iem zainteresowań autora pogłębionY'Ch
miesięcznym pobytem w Instytucie BtnOlglrafii i Muzeum w Sofi:i. Zebrany w czasie pO/bytu w Instytucie ma1eriał został wy1kOir:zy\Stany
W pracy magistea-skiej "E'1Jnografia Bulgar;i:i i jej problemy", napiJsanej podkierunkiem !prof. dr Józefa Bw5'z.ty w Kaitedrze Et'Iltlgrafii Un~wersy'teltu
im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 1980 roku. Niniejszy artykuł stanowi syntezę tej pir8'Cy.
<

GENIEIZiA iI DZiLElJiE ETNOOU

BULG.ARSIK[IEGO

Proces wyodrębniani.a się przodików ,płemiennych narodu bułgail"Sikiego rozpoczął się już w p~elr'WslzJ1ch
sltułeciach naszej ery. Amali:za OIkresu wędxów~ ludów poZ'WOliławysunąć wniosek, iż Bułgarzy repr:ezen-

172

JERZY ADiAMCZEIW5iKI

tują naród południowosłowiaiisiki, który W)'lks~łcił się na obszarach objęt)'lCh fa~ą mtgracji sklawińsko-aI1lty'jskiej wywodzącej się z połJUdniowo-wschodniego ugI'UIpowania Prasłowian.
Dzisiejszy naród bułigar5'ki powstał w wyniku dy1ferencjacj.i SłQWia'n
napływających
do wschodnie'j części Pó~wyspu BaŁkańskiego od końca
V wielkunaszej ery oraz różnych grup etnkz.n)'lCh ludności indoeW"oq>ejsiki!ej, zajmującej te obszary pra'wdopodobnie od dwu tysiącleci. Presłowiańską ludność miejscoJWą w połowie pierwszego tysiądecia naszej ery
tworzyli: Dako-Mezyjczycy, Trakowie, Grecy i Macedończycy.
Osiedlamie się SłO'Wi.amnapływający,ch w ciągu VI i VII w. na Półwysep Bałkański spowodowało początek krystalliza<:ji ~tosuników etniany<:h. W d.trlUlgiejpołowie VII w. nasiąJPiła kolejna fala etltspansji. Tym
razem byl1i to Protobuł!ga'l"zy - spokrewnieni z huńslw-taJtarr-skim odłamem wieWkiej rodziny ludów tureckich - pod wodzą chana A'SparUicha.
Utworzyili OtUisojusz ze Słowianami ,w 681 roIku, co dało po<:zą1:eikpaństwu bułgarsko-'SłoJW<iańskiecmu.
Kolebką naTodu i państwa bułgarski'ego były tereny między DuJnajem a Starą Płaniną, które zawsze stanowiły trzon teryltoria['ny pańSItwa bułgarskiego ,(MarlUS'Zcza!k,
s. 83).
NaJród bułgarSki powstał w wyniku asymilowania i slawizacji miejscowej ludlności dako-merzyjskiej i traCkiej, przede wszys,tJkJimna drodze
pokojoweJgo współlŻyiCia.Świadczy o tym m. in. S'trukrtura antropołogiczna mieszkańców dzisiejszej Bułgarii (Czekambwski, 1967), zachowalnie się
toponimii dako-mezyjsko-trackiej
(Maruszczak, 1971) oraz przetrwanie
tradycji antylClznej s:zA;u1ki
(Mołe, 1962). Dla ostatecznej sla'wizacji de<:ydujące :ma'Cz·enie miała chTySltiani'za1cja w 865 r., Wiprowadzenie jęzYfka
słowiańskiego do liturgii i powstanie piśmiennictwa słowiańskiego. Proces asymilowania przez Słowian zarówno miejscowej ludności dako-trackiej, jak i P1ro/toJbułga;rów,doprowadził do powstania słowiańskiego etnosu bułgarskiego, kJtÓlregonie była wstanie złamać naJWeJtpięciowielrowa
IlIiewoła tureclka .
.Narastają<:y w XVIII w. krr'yzyiSi O'SIta'tecznywpadSk ture<:kiego, lennego systemu ~pahijskiego dO'proward7.riłdo wyksz'ta'lcenia się początków
ka'P~taliz:mu. R07.ipOCząłsię wówczas pToces rozwarstwienia klasoJWiegoludności buŁga!TsIk<iej
spowodowany nowym sj'\Stemem produkcji towarowej
i obrotem pienięrżinym.
Wybuch wojny rosyjsko-tureckiej
w 1877 r. doprowadził w następnym
roku do wy:zwoil.enia Bułigalrii. Na wY"Zlwol1onych
z niewoli terenach bułga~ich
nastąpiły Z'naC1Jne7lIl'liamyetniC7lIle. OdlbytWała się 'wówcz.as wieloSltro'IllIlawymiana ludności między Bu~arią, Turcją i Grecją. Poddbne
migJTa'Cjemiały miejsce i po II wojnie światowej, co spowodO'Wało, że

173
obecnie ud~iał mniejszości narodowych w gr.ankalCh polityczny,ch. BułgaTii wymo&ijuż tylJko 12% ~.wo!bec 23% w 1900 r., z .czego najwięcej
stanowią 'f'oocy - ok. 9% i Cyganie 5% (Byozkdwski, s. 106).

KSiZTAŁTlOlWiAIN1IE

,gilĘ JBIUŁG:AIRlSiK~J KULTIURY

[JUDOIWEJ

Z procesem powstania i historią ebnosu bułigatskiego nierozerwai111ie
Zlwiązane są d~ieje kwlJburyludowej. Jest ona rezu)~tartem inJtegracji kultury ludności antyc2)nej, kul'1Jury SłOlwi'an i Protolbuhga'l'Ó'W.Ze wszystkJi'chzłoŻO'ny(:hproC€sów eItmQgenet)'lcZ'llych,zderzeń i zmieszań róŻffiych
składników etnicznych i kompleksów kulturowych żywioł słowiański
wyszedł zwycięsko, lecz jego kUll!tlJ['azostała ,wzJoogaIConawielOlffiapie;rwiastkami abc-ego pochOidlzenia(Wa!karelski, 19,65). Generahzując można
stwierdzić, iiŻ bułgarska kultura ludowa jest ~offi'p~la!cją słOiwiańslkich
i niesŁowiańsikkh komponell1'tÓ'wkulturowych ze ZlnaeZ'lląprzewagą tych
pi€!I'wszy!ch.
Kultura ta wykształciła się w okresie między VI a IX w., w czasie
pOWiStaniai kon:soJlida'cjietnosu buł'garSki€lgo. Wprowadzenie w IX w. nowej reIirgii doprOiWad'ziłodo Z'ró~hioowa.nia na ku1tlJ['ę Ma'sy feudalów-boja.rów i na kulturę ludu. Ta dr'Uiga zachowała swój słowiański charakter równieri; w okresie panO'wamia tm·eCikiegow XIV - XIX w. Z chwilą liIkwida,cJi kilasy feudałów świedkich podeza\5 niewo:li tureckiej, kUlIbura ludu stała się kulturą naroidową, homngeniJczną, tym bardziej, że
była fundamentem ś>wiadomości o odrębności narodowej Bułgarów. Była
ona zastygłą magmą sipołeczno-ikułburową, ograniczającą do minimum
możliwości oddziały-w8lnia kuil!tury tmeckiej. Sp~tryf.ilkowa'ne formy społe,czne broniły spoistości Bufigarów i teh kultury. Homogenizacja kultury doprowa,dz'i1a do stworzenia mldd€'lu kultury o wysoodm stopniu integracji, całkow~cie ~sp,oikajająoej potrzeby całej ludności. Odi~zo.lo'Wana od turecki'ch peneibra'cji, była ona koonpleksem tradycyjnych elementów Iprze:1{oazytWanych
tyllko drogąprootychkorutaMów
międ:zylouJd~bch.
W połowie XVIII w., z chwillą pojaiwienia się sympltomów kapitailizmu, zaJpoczątkowany został proces rO:zJwa:nstwi'eniaklasowego dość jednorodnej dlOltądludnośd. Kultura ludowa, jako system zaSlPo'kajają'cydotychczas potnz€lby całego społeczeńs'obwa,,przestała obejmo'wać swoim ~sięg-iem wsz)ll'>tkie,kręgi społee:lnre. Z chwilą tą rozpoczął się proces OIbumiemnia kultury chłopskiej. Funkcjonowała ona j'Uż jedynie wśród ludności wiejskiej, nie OIbejmOlWałana\oomiast wyższych waTstw społecmly,ch
w mieście.
W okresie międz)'lwojennym, .pod wpływem wielO'płaszcz~no'Wych

174
kontalk!t6w z miastem oraz cora'z baTdziej i:ntensylW1llegooddziałylwania
kultury masowej, wystąpił na wsi bułJgal1"'S1kiej
zdecytdowany regres tra.;.
dY'CyjiUejkultury ludowej. I~alkIt kUlItury mie-jsikie,jna wieś ob'jął przede WlSzys'tikimmłode po1rolenie. Dotarcie kCliPi:talh:mnu
i kułtuxy masowej
dO!prowadziło do ro7Jkładu doltychczaoowej jednoMej społeczności wiejskiej jako zbiorowości połączonej tradycyjną więzią społeczną. Naruszenie tej więzi doprowadziło do dez'IDltegmcji trady'cyjnej
S'połec~I1Ości
wiejsik'iej.
Po II wojnie świawwej kulltW'a ludowa przerżywa głęboki ,kryzys
i ulega talk szybkiemu ro'~kładJ()\wi,~e staje się zespołem cora:z bardziej
niknących przeżyrtków. WiąiŻe się to z faktem zaspolkojenia po1Jrzeb
wspókzesnego człowieka przez egahtarną kulturę narodową mającą do
dyspozycji ws'zelrldego rodzaju i:rus.tYltucje,organizacje i sztukę profesjonalną (tea1tr, kino, radilo, TV).
W sytuacji wZlpadania się tra!dy,cyjn'ej kulitury ludowej poja1wia się
zjawisko fo,lkloryzmu. Jest on Jwmpi[ia'cją różnych prlZe'1Jrarnsponowanych
aspektów fO!lkloru prz'eniesiony'ch w zU!pełlllie inne środowisko, 00 powoduje, że jest on różny od aurtenJtyc~nego. Na miejs'ce ustępujących
relik1ów wchodzą nowe zjaw'ilsika, nowe wa::.-'toś'Cii wzory kultury. Następuje przetworzenie tradycji i adaplta'cja jej do współ'OZesnych warunków. TYlpowym tego przykładem jest współ'czesny, bułgarski system
świąt. Na pods,tawie nielktórych tradYlcyjny'ch świąt, jak Trifonden czy
Georgewden, powstają nowe święta Zlwiązane z życiem koopera1tywnej
wsi. Procesy takie są ZTiesztą cha:ra<Merystyczne dla wszystbch społeczeI1slvwin!du:striailnych i uribaJni:zują,cychsię.

POCZĄTKI

r

RiOZiWOJ ZAiIN!l'ERESOiWU\Ń IBiULGAiRSlKĄ KULTIURĄ
DO [f\QW(STANIA nYSiCYIPL:fNY NAUKOWEJ

LU[)OiW Ą·

ZainteresolWania własną ku11urą ludową pojawiły się w Bułlgarii
w pielf'Wszej połowie XIX wieku. Poeząrtki zairrter,esowań e~nograficZinych
wiązały się z walkami o niepodJl,egłość w drugiej połowie XVIII wieku.
Narody uciemiężone szukały uzasadnień swych dą0eń separatys'ty'cznych
w stosunku do krajów nad nimi panujących właśnie w kuilturze ludowej, gdzie pierwiasltki autentyczne, rodzime, były różne od kU 1tury zaborców. KUl1tura ludowa uważaJna była za "nuJ"lt najbar<1ziej tlfwały i rodzimy, dający opaT'Cie dąrżeniom do samodzielnośd'
(ZadrO'żyńska-Barącz, s. 20,8).
UrzeczYlwis1;nienie tych idei nastąpiło już na początku XIX wielku,
kiedy to po'ja'wiła się idea ludowości. Fala romaJntyzmu z jego fascynacją ludem, która opanowała cały kontynent, a która w krajach podbitych została podbudowana jeszcze wiarą w "czystość i nie skażenie"
I

1750
własnej kU'1tury ludowej I stała się decydująca dla podjęcia, oczy.w~cię
je~ze nie naulkowych, badań w tej dziedzime.
Na pierws'zą poławę XIX wieIk'U pIlzYiPada ]?O'Cząrt;ek
i rozwój buł1garskiego ruchu kUilftUTOW.egO
o char,aktetI"ze narodowym. PierW\Szym wielkim ideologiem był ojciec Paisij z klasztoru Chilendarskiego, autor Istorii
Sławenobyłgarskoj
(17.(j2). W roku 1824 ulkazał się drukiem pierwszy €IlementaTz bu~gaT'Ski, a w 1835 r. zootała załoŻO'Ila w Gaibrorwie pierwsza
bułgaJrska S1Jkoła świ'eC'ka. Od 1855 roiku zaczęto zakładać ludowe świetlice-oezytelnie (czytaliszta),
które odegrały OI1brzymią foUę w procesie
krzewienia oewia!ty i kultury.
Najstalfsze, zna:ne buŁgansikie pieśni ludowe, pochodzą z XVI w. Znajdują się one w starym ;rę!kopis'i.ez Kos:tuTska, nalPllsanym aIrfabetem greckim. Równie interesujący jes't inny zbiór pieśni pochodzą'cy z XVIIIw.
Twórca tego zibiOlrupOizosltałanonimQ!wy, wia,diomo tyJiko, i,ż z pochodzenia był on Niemcem, a żył w Aust!ro-Węgrach wśród Serbów i Chorwatów, między którymi byli i Bułgarzy (DiJnekow, 1959, s. 83).
ZaiJnt,eresowania własną, rodzimą twóriczością zostały rozbudzone ~zez
dwóch sŁowiań&kiJchZJbieraczy - V. Karad~jci,a (1787 - 1864) i Rosjanina J. Wenelina (1802 - 1839). Kara,dZić był piell"wszym popularyzatorem
bułgarskiej pieśni ludowej na terenie Słowial1s2jCzyzny.
Wenehn, jeszcze przed swo'imi badaniami w Bułgalfii, postawił soibie
szereg problemów badawczyoh oibejmu'ją'cych prr-awie całą kuJ:turę łudową. WytyczOlI1Yplain badań nie wstał jednak w pełni zrealizowany, gdyż
na pTzeszJkodziestanęła plfjzooWicwsnaśmierć (1839). Wenehn intereS'O'Wał
się również historią ludu bulgamskiego, czego wyrazem była praca z 1829
roku - Drewnije i nyniesznije Bołgare w politiczieskom,
istoriczieskom
i religioznom ich otnoszenii kRosjanom.
Pierwszy bubgaroSkiZJbiórpieśni i przysłów wJldał w 1842 r. Rosjanin
I. Bagoraw - Bylgarski narodni pesni i posłowicy. Kniżka pyrwa. Obejmowała ona 12 pieśni i 200 przysłów. A najp.ełnie'js'zy zbiór bu~gaTskich
pieśni ludowych wydał w 1855 r. w Mo\Skwie P. A. BeZJSon!Qiw
- Bołgarskije pesni iz sbornikow Wenelina, Katranowa i drugich Bolgar. Zaw,ierałOlI1 152 Ipieśni liryczne i epidkie. Większość pra'c z tego okresu
była wyłą'czni'e owocem zbierania ma1teriałów w terenie. Do największych dzieł XIX wieku na~eży pra1ca D. i K. MiJlaidi!nowów- Byłgarski
narodni pesni (1861), zawierająca 665 pieśni oraz opisy licznych obyczajów doro azny'ch, wielI"zeń,dalej przy\s~oiwia,gry i zagadki. Cały ten :zjbiór
zawierał otbrzym'ie bogactvvio materiału, ukazującego rÓ'ŻJnorod!nośćkultury ludolwej, aZIWłas'zczapieśni.
Równie wari:ną pOlZycję stanowiła ipraca bo'ŚnialC'kiego archeologa,
S. WerlkO'wicia (1&211- 1894) - Narodnije pesnie makedonski
Bułgara.
Kniga pyrwa. Zenskije pesnie, wJlda,na w Belgradzie. ZaWlierała ona 335-

JE/RZY, ADlAMCZEWS:KJ:

pieśni, główlnie .1irj'lczn)llC'h,z którylCh 270 zostało spisanych od jednej
śpiewaC7Jki ludowej - Dafrny z Prosen~k. Wszystkie te pieśni były baT<łzo interesujące ze względu na swój język - macedońSkie narzecze,
kJtóre żyje do dzisiaj w ustach ludu (DiJnekow, 1959, s. 100).
iP,ierwsze ipróby naukowej interpr'etacji zehranego ma'teriału, dort;yczącego problemu genezy ludu bu~gafl"skiego,były dziełem G.S. Rakowskiego (18-2'1- 1867). 'I'wierdził on, że "BuŁgarzy dosvli tutaj z Hindusami w rnaj!daills1z-ej
przeszłośd, kiedy wi'erzyli w boga Siwę, przesi'edlenie
nastąpiło pr~e.d tym, kiedy ro2'idzielHy się plemiona awanskie w Hi:I1Idustanie" (Byłgarska starina, 1865).
Przeciwnikiem koncepcji Rakowskiego był M. Drinow (1838 - 1906).
Jego pra'ce sta,nowiły pO'CząJtelk
w pC>7mani'll
etno-genezy Bułgarów. Twierdził OlD, że w prooesie fo;rmQlwatniasię ludu bułgarskiego domi:nujące znaczenie miał'a kOlll(pOnenta sŁowiańska i za protoplastów Bułga'rów uważał on Słowian" którzy lIla pnełomie .Vl i VII wie:k'll zaczęli najpłY'wać
na półwy\sep BałkańSki (Dinek{)lw,1959, s. 7).
Po wyJZJWoleniuz niewoli tur'eokiej w 1878 roku rozpoczęła się sj'\S'tematyczna i zorganizowama dz·iał'aJlm.ość.Naukowe podsta'wy ZJbioru materiałów etnograficznych i główne problemy. prac badawczych zostały
opraeowane !»'zez I. Szitszmamowa (1862 - 1928). W 1889 r. wystąpił on
z programowym artykułem Znaczenieto i zada czata na naszata etnografija
otwierającym pierwszy tom wydawnictwa - "Sbornik za Narodni Umo1Jworenija, Nauka i Kni'żnina". Sziszmanow ,na':zJwałten współczesny sobie okres w historii bułgarskiej etnografii filologicznym, określając
w nim główne miejsce dła badań follkloru w ścisłym jego :zJwią:ikuz obyczajami i zwyczajami, postulująrc i'ednooześnie zjednoczenie ,pod :pojędem fo1kloru 1iwór'Czoś!Ci
poetyckiej, ludowych oib)'lczajów i obrzędów
ora,z sZJtukiludowej (SzilSmlanOW,1&89).
Nieco późlIliej Szismlanow .ZTeformo'wałp!'zedm~ort;etnografii włączają'c w ,krąg jej ZlaiIllteresowań kulturę materialną oraz prawo obyczajowe. Podał dwa sposoby rozumienia terminu etnografia: jeden dawał pTizewagę kulturze duchowej, drugi zaś preferował pojęcie etnografii jako
kultUfl"y IUldowej w całości. W obu przY'padkach f.oNdor stanowił nierozerwal1mączę§ć etnografii, jeidnakże w pierwszym p:rzYIPa.dkuna pierwszy
plan wysuwamo przeka:zy 1Jwórezościustnej, a batda'czy tego tradYiCyjnego
spoSlObu transmisji kulrturo<wej nazywano f'olJk.lorystami (Szilsmlano!W,
1889).
;Wśród zask1g S'zilszmanOJWa
d'la ertmograLi bułgalrskiej wymieiI1ićtTJzeba stworzenie naukowych podstaw etnografii jako nauki oraz wydawanie
i. redagowanie periodyku "Sbornik za Narodni Umotworenija, Nauka
i Kniżnina" od 1889 roku, którego przez 18 lat był głównym redaktorem. Oka'zał wj'lda1ną pomoc przy pOiWstaniu Mu~e'UlIl1EtnografiC'1Jnego

Etmo,grajia

w

177

B1J,l,garii

w Sofii w 1906 roku. W ciągu dziesięcio1etniej ,pracy w terenie zebrał
On 3151 pieśni, 6'88 bajek i baśni, 10<8podal'l, 3046 wierzeń, 117M przysłowia, 1176 zaga/dek i 372 gry d~iecięce.
Genera'lnie rzecz ujmują'c, bułgarsrkie badania etnrograficzne do końca XIX w:ielkupolegały na Zibieraniu materiałów z za'kresu foIJklOlru,przeważnie o charalktelI"zepartJ.rilotyczmym.Natomiast inrterpr~ta'cji naukow)T'Ch
o chaTa:k:terzesyIllte'tyC'Onymbyło jeszcze bardzo mało.
ETNOG'RAJFM.

iDO DIR'UIG[IEJ WOJNY

SW[iATOWEJ

Począwszy od lat 90-rt;yrehXIX w. mamy już do czynienia z nową
wartością w dziejach etnografii bułgarskiej. Powstają wtedy ośrodki
naukowe o ,profilu etnogll"afi.czmyrrn,rozwijają działallllość pierwsze periodyki, powstaje amatorski ruch ludoznawczy ujęty również w ramy
organizacyjne. Zaznaczyć jednaJk trzeiba, że etnogTafia jarko nauka nie
wyemancypowała się jeszcze z kręgu lIlaulk humaonisltycZinych,czego dowodem są j~j liczne związki z innymi dyscyplinami nauikowymi. Etnografia jako na ulka nie pIOsiarciają'ca
sta'tUi8Uakadem~ckiegrO,musiała oprzeć
swą dzialaiJrnośćna pracy amatoll"ÓW, którzy !la poJ.e badawC'z;eludoZJllaJWstwa prz,eszli z innych, samodzielnych już nauk albo całkowicie zmieniając swą specjalizację, albo też plTowraidzącbadania etnograficZine niejako marginesowo. Szeregi ehliografó'w zasilili hteraturo7Jnawcy (Arnaudow), języikozma'wcy i history;cy (Miletić i Roman\S'ki), geografowie (Zachariew) i antropo·lodzy.
Pl"Izędmiotem Sltudió'w była przede wszystkim ,traidycyjna kultura
chłopska, która stawała się ,poworliz;espołem reli!k'tów i archaizmów. Niez,ależnie od anailizy pojedyńczych działów ~ultury ludowej, dążono do
etnograficznej charaJkrterystyki pO'sZlcz;egoonych
regionów Bułgarii. Generalnie przeważ'ała jednak amatorska mmotema'tyka Zibieranych materiałów. Garstka profesjonalnych etnografów rozdrabniała swoją uwagę na
wielu dziedzinaich badawczych i tylko naukowa me1todyfka,którą się posługiwaJi, odróżniała i,ch działalność od działalności amatorów, wielbirCieli
kultury łudo'Wej. Mo'żna pokusić się o wyróżnienie kiJlJkupodstawowych
kategorii badaczy. Do piell"ws~ej .zailkzyć można szerolkie TZ€'S'zeamaltorów dążących do Zigromadz€nia morż;l;ilw.ie
ja'k największej ilości materiałów, nie podda1wanych joonalk inte<rprerta,cji. Do drugiej mOlŻna włączyć
wybitnyoh zbieraczy posługujących się juri: metodami naukowymi. Trzecią grupę stanowiła ograni,cZOInaw zasadz'ie do ki~ku osób grupa teoretyków i komparart:ystów w rodz:aju M. AxinaudO\wai Ch. Waika!l"eilskiego.
Byli to ludzie o gruni'O'wnym pr:ZY'gowwaniu zaw;odl()wym i to - jalk
tv przY'padiku Ch. Waika!l"eJlskiego- uzysika1nym w tra~ci'e studiów zagrani!CiZnych.
U "LUd" -

tom 55

178

JERZY ADAMCZEWSKJ

Brak tka:te:dry etmograrfii na Uniiwersytecie SofijskimzQlstał CZęSClOwo zrekampenoowany prz-ez kurs etnog:raiii słowiańSkiej, zaJpoczątk<Jwany
w 1893 r. przez D. MatOiwa, prowadZlOny od 189,6 do 1918 przez L. Mi:l,ehcia i do 194'5 przez prof. Sto Roma!I1S1kiego.
PwwaidiZJonybył również wykład z fO'llkil'Orll
ze szczególnyrrn U'WlZJględJnieniem
pi'eśni ludowych. ()drbywał się on przy Ka'teckQ;e LiteratuTy BuŁgarskiej, a prowadzą'cymi byE
m. in. L Iwanow, M. Arnaudow, P. Dinekow.
Na przełomie XIX i XX wieku il91Jniaływ Bułgarii dwa oentra naukowe etnografii. Jednym z nich było Ministerstwoto na Narodnoto Proswesztenije, które od 1:8'89,T. wydawało "Slbornik za Narodni UmotworenJija,
Nauka i KiI1iżnilna" - pi'€!rwsze ś'ciŚ'1enauikowe wyd:awni<ot:wo.W 1906 r.
powstało w So,fi:i Państwowe NaTodowe Muzeum Eltnogra:fiez.ne, kltóre
stało się drugim ,cerrLirumpra'cy badaiwczej : ZJbieralCzej.Muzeum pUlblikowało "Izwiestija na Narodnija Etnografski Muzej w Sofija" (14 tomów
do 1943 r.). PietrlWlSzymdyr€lktorem mUlJe'UInbył D. Marinow - czołowa postać wśród e'tnograIfów buliga:rsildch tego okresu. Marinow zebrał
wieJe maieriałów z rÓ'ŻII1yJch
dziwzilll kuLtury ludowej z płn.-wsch. Bułgarii, zaIWartych w siedmiotomowej pra-cy Ziwa starina stanowiącej 'prawdzirwe kompendium wiedzy o bułga~iej
kułtU1"ze ludowej.
Wiele uwagi teo!f'etY'cznym a\S1P€lk!tom
etnografii poświęcił M. Arlllaudow, W kręgu jego zainlten~orwań sZJozególne miejsce zajęła kuJtura duchowa ludu bulig'amkiego, uważana przez Arnaud'Owa za przedmiot badań folklorystytki, a nie etnografii (Arnau:dQlw, 1942, s. 5). Etnografia
w jego rO'zumieniu była naltomiaiSltna'ulką opisującą ma't&ia'1ną stronę życia ludu, ~wiązaną z historią, warunkami goografiJcznymi, plemi€unymi
reliJktami; fo:JJldorystyka zaś inter€\:,·'ujesię tym na tyle, na me pozwala to
7JI"ozumiećzalWiłości życia duchowego. Etnografia i fo1klor w rozumieniu
Arnaudowa, to dwie strony Iudo~na'wstwa (ArnautlolW, 1942, s. 89 i 313).
Założenia teoretyczne Arnaudowa były kompilacją założeń różnych
kierunków naukowJiCh. Przyjmował on zarowtno ideę rozwoju od form
najiP!fO~zYJChdo bardziej złożonych (ewolucjonizm), jalk i założenia szkoły dy[uz'jonistów. Twi-erdził, że korzenie więksZlOŚCiobyczajów Bułgarów
sięgają kU]itUTaIlitY'cznj'lchGrecji i Hzymu (ArnaudO'w, 1920, s. 314 i 31,5).
U podstaw tego twi€rdzenia leżała z jednej strony idea a rOZJprZ€'Sitrzenianiu się ku1Jtur z centrum o na'jbaridziej ro<~win.ię'tej cywih!zacjl, a oz
drugiej twierdzenie elWolucjoniiStów,że mare obyczaj€ to talkie, które posiadają prostą obrzędowość, zawierające niewielką iLość lOkalnych wa~
riantów (ArnaooolW, 1923).
Podstalwowe dzie'ła Arnaudowa, to wa::źinyetaip w rozwoju bUlłgarskiej
etnograrfii. Zostały w ni<:h postawione zagadnienia dotyczące historycznych korzeni współczesnyJch mu zjawisk kUlIturowy,ch , związlk.ibułgarskiej

w

Etnografia

Bułgarii

179

kultury ludowej z kulturą babkańską. Autor wytkazał przydatność kartografowania zjawisk kwturawych d~a badań komparatystyczJfiych.
Do najważniejszych postaiCi tego okresu zaliczyć należy Ch. WaJkarr-elskiego (1896 -1980), L. Miletióa (1863 -19.37) i Sto Romaookiego (1882- 1959). L. MHetić i St. Romanski, jaJko językoznawcy, in1eresowaJi się
zarówno problemami e1mogenezy, jak i histo,::ii etni<cznej Bułgarów oraz
grup etnografłcmlych.
L. Miletić po śmierrci D. Ma'towa prowadził kurs etnografii słQ'wiań.skiej na Uniwersytecie Sofijiskim. Zasooni,czym zadaniem wykładów było zapoznanie słucha'czy ze sta!l"ąkulturą słowiańl9ką ocaz prohlemami etnogenezy Słowian i podziałem ich na trzy grUlPY: wschodnią, za'chodnią
i południową oraz konsekwencjami kulturowymi wypływającymi z tego
faktu.
Sto Romarus1kiuznawał teorię autochtonizmu Słowian na Bałkanach,
wkalizując ich praojczy2)nę w części połudmowoTosyjsl1dch stepów i na
Przykal'lpadu. Zajął się także etnogienezą Rumunów żyjący'ch między Timakiem i MorCl!wą(Roma,n,sk,i,192 6), opra1cował też etnografJi<cznąmapę
Dobrudży (Romanski, 1929).
P!I"ekUJr\Sorembad.ań a'1'1t!I"O'pOIgeog!l"aifilcznych
był w Bułgarii prod'.
A. Iśmkow (186'8 - 19,37). UZJnawał on wpływ czynników geograHcznY'Ch
na kul,turę ludową Bułgarów. Kontynua'oorem bad.ań tego typu był J. Zachariew (1877 - 1965).
Duże zainteresowanie roZ/budziła sztuka ludowa. Studia nad. nią przyniosły no.we, nieznane mat€r,iały i przyczyniły się do pozn<ł!niai uznania
wysokich wartości dzieł wiejskiego artysty. Główną postacią na tym polu badlllwczym był St. Kosiow (1879 - 1939), długoletni dyr€lktor Muzeum
Etnogr'aHcznego w So;fii. Spośród rÓŻIly;ch aspektów s'Z:twkiuwa'gę Kostowa przyciągały przede wszys1Jkim ornamantytka odzieży, ceramika
i metalowe o71doby.
Muzyka ludowa, choć od daJWna,przY'aiągała uwalgę etnograrfów (folklorystów), dopiero w 1925 r. OIb'jętazostał'a ramami zorganiwwane1j p!I"acy badawcz'ej. Pod przewodnilotwem Wasiła Stoi'1la (1880 - 1938) i z jego
udziałem zostało :LeibranY'ch30 000 pieśni łuduwy,ch - telmtów i me1odii.
W stworzonej .przy Muzeum Eltnog:ra!fLcznymw Sorfii sekcji muzyiki ludowej zaczęto prowadzić naru/kolWeopracowania zeibra1negomateriału.
Podsumowując dorobek etnografii bułgarskiej do II wojny światowej
stwie:rdzić naJeży, że był on kontynuacją stanu z O\Stal1mich
lat XIX wieku. Mimo iż narod2ń.ła się świad.omość odr ębno\Śicietnografii jako dyscypliny posiada'jącej własne pole badawcze (tradycyjna kulrtuTa luldowa),
odrębne Ź!ródła i specy1fit:zne sposoby ioh zdob)'lwania (badania t€TenQwe
i autopsja), to jednaJk nie stworzono :zJbytwle'lupodTęcznikó,w syntetyzu1

180

JElRZY

AD:AMCZEWSKJ:

jących wiedzę o kUJlturze ludowej, nie wypracowano konkr€ł1!nych beorii
striote naulkOfWych.Aczikolwiek wystąpił proces znac7Jnego ro'zszerzenia
i zróżnilcQlwaniaza'1n1:er'esowańnaukowych, to jednak kultur'a materialna
tralkltowana .była p:rio!I'yteltowow stoS'UJnJku
do innych działów kulitUTYludowej. A teren bad.ań ograniczono do ohszaru objętego grani,cami poli~
tyczmymi Bułgari,i.
W!S(FOLOZlESiNtA

IEmNiOGiR!AIFIA

BULGARJS(K.Ą

R a fi y o r g ,a<fi i z a 'c y j n Ie. Dla rozwoju etl1lOlgrahiw Bułgarii
dkres po 1944 roku jest szczególnie wa'Żny, decyidujący o założ'eniach teoretycznych, kierunkach i problematyc'e prowadzonych badań. W okresie tym e1:nografia bułogarska Uległa zasa1dlllczym przeobra~eniom, określającym ni€ tylko charakter i zakres pnedmio1Jowy prac podejmowa'ny,ch
przez ośrodki naukOlwe, aJ·e i dalsze ukierunikowania metodoJogiczne i te~
matyczne.
W wynilku wkroczenia Bułgarii na drogę so'cjaliZllTIu(9 IX 1944 r.) etnografia wraz z innymi naukami społ'€Icznymi przeszła okres arganiz'acyjnej i irdoologticmej przeburdowy. W 1947 r. p;o1W'stał
Irustytut Etnograf,ij
połączony z Narodowym Muzeum Etnogra;fitcznym w Sofii w ramach Bułgarslld<ejAlkademii Nauk (IW da'1szym ciągu skrót BAN), w jedną instytucję ,pod na'zwą Insti1tu't i Muzej pri BAN działający do chwili ohecnej. W 1953 r. po'wstał nau'klawy organ tej instytucj,i - "Izwiesitija na
Etnografskija Institut i Muzej na BAN (w dalszym ciągu skrót lEIM).
Pracolwllli:cynauJkowi Instytutu skupieni byli wokół trzech sekcji: kultury ma'terialnej i sztu!ki lwdo wej, kultury społecznej i etnografj,j historycznej OTa'zseke:ji folJkloru. Taka była baza dla dalszego roz1woju etnografii bułgansbej.
Decydujące znaczenie dla da,lszego rozwoju etnografii w Bułgarii,
co jest Z'reszią dosyć specyficzne, miał V ZJazd Bułgarskiej PaTtii Komunistycznej w 1948 r. Postawił on prred :.t'czonymi bułgaI'.9kimi zadanie przyswrojenia me/todołogii marksistow&co-leninowskiej, przygotowanie kadr w nowym duchu i zwróoenie uwag,i na śdJSły związek naukol\"1ej
działalności z budownictwem socjaltS'tyczmy"n (Markowa, s. 60).
W 1949 r. wznowiono wydawanie "Sbornika za Narodni Umotworenija"
już pod znakiem LnsJ1;Y1butu
Etnografii. W 1953 r. prezydium BAN pO!djęło specjalną uchwałę naikTeślającą problematykę dalszych badań. Dy.:.
rektor ImstY'twtu, akademik Stojan Roma'nski, wystąpił z pr:ogramowym
artykułem na:k1-'eślającymprzySZ'łą,problematykę badawczą. Głów/nym zadaniem, jakie pomawiono, było poz:nanie kultury i życia Bułgarów, poprzez pra'ce obejmujące pojedyń,cze za,gaid:nieniaaż do ujęć syntetycznych,
w szczególnoŚiCizagadnienie e1mogelnezy i etJnoku1tUirowych zwią~ów
i

E,tnogrn#a w Bułgarii

181

Bułgarów z innymi narodami, rozwój kultury maltenia[nej l społecznej
oraz przemiany w żylCiu ludu w okresie przejścia od ka'Pittal'izmu do socja'lizrnu. Były to plany perspektywiczne, na najbliższy okres zaś plY8tawiono sobie za 001 zebranie jak najwięikJs.zej ilości materiałów i ka,talogizację J)I'izedmiotów kuJtury materiailnej i moitywów folklorystyaznych.
W 1958 r. kierowillotwo Instyltutu objął hiS'tory1k, pro;f. ChriJsto Gandew, a w 1959 r. InstytUJt Etnogra!fii i Muzeum prz-es-zły z działu jęzjńkoznawstwa do d~iału nauk historycznych BAN. EtnogT-afię jalko specja1iza-cję wybierano na fakUlLtecie hilstoryczno-filo7Jof.iczm:ym,a nie filologi,cznym, jak było uprwdnID. Obecn~e przy katedrcze "Specjalny istoricwskie
disciJpliny" znajduje się s€lktor etnograflii. W ramach czteroletni:ch studiów his,t'O'I"ycZJllych
jest specjaQiz-a,cja z dziedziny €Itnografii. Na pierwszym roku prowad:ZOJny jest kum ebnograEi ogólnej, na drugim tzw.
speckurs, na którym prolWadzone są wykłady ze sło,wiański,ej etnografii
z za,kresu bułgarskiej kultury ma'teria'lnej i duchowej, bułgarsk~ej s:ztuJki
ludowej, folkloru, dia'leik:tk:>~ogii,
antropo,1ogii oraiZ fołk~oru muzycznego
Kurs ten kończy się zaEczeniem na prawach egzaminu. Na trzecim roku studenai piszą tzw. "kursową pra,cę", a na asta'1m1m pracę dyplomową·
Z począrtlk.iem lai 70-,1;ych zapoczątkowany zosltał ,proces reorgan'izacji
systemu naukoiWego. W 197!1r. nastąp.ił.a .przebud.owa struktUTai)'no-K)lrganizacyjna naukowych oddziałów BAN. Sekcja folkloru Instytutu Etnografii przeniesiona została do n:owo.poW\SltałegoInstytutu Fol1ldoru BAN.
W 1972 r. nowym dyrelk:<1:or'em
I'rus,tytUituzastał historyk, Weselm Hadż.inikołow. Pozostaje on na tym stano,wiSku do chw:iJJi obecnej (1980).
Pora-co!WIli-cy
Instytutu dZ'iałają w trzech sekcjach. Pierwsza zajmuje
się prolbI.emami etnogenezy ludu bubg.aT5kiego i bad.aniami z zakresu etnohilstorii i etnosocjo~ogri.i OTaz kuLtury duchowe'j. Druga - kuł,tUTą Illaterial'ną i sztulką ludoiWą. W połowie lat siedemdziesiąty.ch powstała sekcja problemów współczesnych zajmująca się badal111'emkultury socja'li.stycznej i wapół'czesnych S'tosu'l'llkówmięidJzyetnieznych. Wszystkiie te s€/kcje stanowią dział naulkowy Instytutu. OprÓic3niego jest jeszcze dział informa-cji naukowej i dokumentacji, air'chilwum, bibilil()teka oraz pra,cownia
fotogoraHczma.
M u z e a. Muzea etnogra:£'kzne i krajoznawcze z działami etnograhcznyrni objęte są systemem Minis:teTSitwa Kultury. Wszystkie mUlzea
podzielone są na cztery gru!pY: cen:tra(lne przy BAN, muzea narodowe'
(ogóLne), muzea specjałJ.s.tyczne, domy-muz€<1. Pro'wadzą one działaliność
gromadzenia obi€lk<tów, inwentaryzacji
i dokumentacj'i zaby1lków, lecz
pr.iorytet'Qlwo tra.ktolWana jest działalność ośw:i.ai1;owaoraz urządzanie wystaw eiksponując)7lch przewa~nie sztukę ludową, strój, wyrt:wór,czość domową i TZoemieś1niczą,hurlowni'C!two i urząd-zenie wnętrz.

182

JERZY ADAMCZ'EWSKrr

Naj:więfkszym i zara2Jem IlIajstaTszym muz·eumetnograiłcZJnym
jest
Narodowe E1tnogra,hcz;ne Mu'zeUJm ,przy BAN w Sofii. Powstało ono
w 1906 r., aile zaJ.ą0kiem jego ,była /pierwsza bułgarska wystawa pr:remysłJOwa zorgani:zowaJoo w Plowdiw w 1892 r. Ogromne i wartościowe
materiały ,etnograItic:zne tej wystalwy stanowiły podstawę jego otwareia.
W okresie od 1920 do 1944 roku trrluzeum wydało 14 tomów swego naukowego organu "Izwiestija na E'unografSlkija Muzej". W czasie wojny
w 1941 r. w wyniiku hamtharoowa'nia zniszczenru uległo 2/3ekspon:atów,
spłonęła również cała biblioteka, pracownia fotograficzna i archiwum,
Po 1944 r. 'przystąpiono do odbudowy z.niszCZiQ,nych
ZJbiorów, nasilono
w sposób zdecydowany działaIność zJbiera,dką.
Po obw.arciu €lkspozY'cjiw 19:54 r'oIku, na której przedsltawiono stary,
tradycyjny sposób tżycia Bulgarów, zaczętozas'tanawiać
się nad mo~liwoś'Ciąstwolrzenia wystawy prez'en:tującej jednocz,eśnie ws:pókzesną wieś.
NastClipiłaprzebudowa ekspozycj<i mU2Jealnej, ~tóra dDlpJ"oWladziła
do preze.ntOłwa:niajednocześnie starego 'i współcz,esnego by;tu. Historyzm i klasowe ,podejście były i są nadal podstawowymi me-to,dami tworrenia wystaw etoogTiaficz:nych.(BożiJoow, 19,65,s. 40).
W osba:tnich .lataoh !kierownictwo mUZl€UIffi
{dyrekltor - Penko Puntew) wystąpiło z cie/kawą Ipropozycją !Organizowania - obok stałejeikspozycji - wystaw czasowych prezentujących iboga-ctlWoposzczegóJnych
regionów etnograficznych BuŁg:alrii.Pr~ozycja
ta była ci~awai
jednocześnie :niezwytkle potrz.ebna zrw,alŻywszy'na fakt, i~ Bubgaria ciągle
jest jecSZC2Je
,krajem o duży;m bog.a'Ctwie ebnograf1czny;m. Eksponaty twor.zące okresowe wystawy IPOSl;cze.gó:1n)7l0h
regionów pochodzą z muzeów
okręgowych i są uzupełniane '!IlJart
er iałam i Z muzeUJm :W Sofii.
We wszystkitch muzeach etnograficznych, z .który,oh najbardziej znane 'Znajdują się w Płowidiw, ThajikOlwie,Smoljan, Warnie i Burg-aiS,zebrane są eikS(po.nartyludowej ,kultury materialnej, glównie z .zalkresu gospodarstw,a wiejsikiego, rzemiosła i odzieży. Coraz hardziej TO'ZJbudowywa.n.a jestdzialalność
wyrdawnicZJaIffiuz,eów l o.becnie najwię:ksz,e zni!ch
posiadają własne wydawnictwa. Działa!lność ta wiąże się z 'coraz .bardziej wirdo:cznym :procesem unaulkowienita muzeów. Służą temu teQ:ścisłe, il1aulkow€ko:nJtakty z ectnO!grarfami-nauikowcrami
z Instytutu Etnografii
w Sofii.
Jedynym istniejący;m do tej pory :w Bulgarri skansenem jest "Etyr"
koło Gabrowa. Ideę jego !powstania stworzył mieszkaniec GaJbrowa Lazar Donlko'W - jego :pierwszy dyrektor. SZlcrególną uwagę zwracał
on na etnograhczną specyfikę t'ego piękne.gc r'eigionu środ!kowej Bułgarii. W szcz'egó1ności inter,esOIwała Dcm'kowa historia i TO,zWÓjrzemiosła :ludowego i ludowej ar,ehitektury. Gabrowo znane było jako centrum rzemieślnicze. już od XVII wieku. NaUlkową podstawę ska'l1lS€nusta-

183

nowiły źródła hiiSrtoryczne i 'etruogrrad'i!czneorraz lilteratUI"a dotycząca rozwoju rzemiosł ludowy,ch i architektury Gabrowa i jego oiIDolk.
Terren, na ,Mórym ,zaczął Ipowsta'wać w połowie lat 60-ty'oh ~kansen
w odległości 6 ikm ord Gabrowa,zajII1'u}e6
ha pOlwierzdmi. Główne miejsce zajęły obiekty oibrazujqce his1Jorię i rozwój rzerrnio'sł ludowych szeroko wy1knrzystujących siłę wody. Zazna'czyć jednak <trzeba, źe wsz)'LStkie
obiekty działają i pracują taik jak iPrzed latami. W oSltatnim okresie nastąpił zwrot wberuniku
stworzenia wielozakresowego i wielofunJkcyjnego kompleksu etnograrhcznego, w którym znajdzie miejsce cała tradycyjna ikultura material~na i dudliowa ludności okręgu gaibToWlSkiego.
P r o b l e ma t y k 'a b a d a w c z a. W dziedziJnie rbada'wczo-naukowej
zaznaczyły się w okiresie powoje'nnym .dwa nurty. Jeden związany z ,etnografią Bułgarii, drugi ze :adobYWlająicą'coraz powa'żniejszą pozycję etnografią slowiań'slli:ą, rozwijaną w ramaoh badań z zakresu balilmniS!tyki. Dzięki badaniom tej suibkomplelksowej .dyscYIPrliny,etruografowie bułgarscy wyszli w swoich pracach poza ramy etnografii narodowej.
Z dziedzin tmdycyjnej etnografii, która najczęściej była 'pTzedmiotem
badań 'w okresie przedwojennym, wymienić Ina~elŻYna pierwszym miejscu Ikulturę marterialną. W miarę nawarst'wianiJa się nowych potrzeb
i kształtowania się IThowy,chzałoiŻeń meto'ciologic,znycih 'oparitych na materialiźmie dialekty,cznym i histoT)7Icznym,zaezęto odchodzić od dawnych
schematów na rzecz bardziej całOiściJowych ujęć, uw~g,lędniają'cych IPro<cesy pri'emian orbserworwane w różmych dziedzinach wsi. Z te!n1!a1tyki
szczegółowej podejmowanej
w hadania,ch ikulitury mater'iJallnej wymienić Inależy przede wsz)'LStkim odzież, ,tradycyjne inarzędzia rolnicze \Oraz
budownirctwo i rz,emiosło.
ZzaIkresu !kultury społecznej na Iplan Ipi'eTwszy wysunęły się badania
z zakresu rodziny, srbosunków i terminoliorgii s)'LS'temów kre'wn~a'czych.
Wśród tendencji ha:dawczYloh na lPierw15Ziemiejsce wys'UJw,arnobadania
współcZiesnych pr,zemian w kult'urze (wsi :wywoła:ny,ch nowymi warunlkami społecznego ro'zwoju.
Zaniedbano natomiast n1elco !badianielkUl1'tury duchowej. Jej a'spe'kty
traktowaJIJJo Itrochę marginesowo w porównaniu z 1nnymi dziedzinami
kultury ludoJwej. Priorytertowo :traliktQwane badania z za/kresu kultury
matell'iJalnej i społ'ecznej zepchnęły w cień badania kuJltury duchowej.
Etnografowi,e posltawili sobie 'za ceil.\prześledzenie etapów hilStorii etnicznej Bułgaró1w wraz z ~ozwojam }ej trzech podstawowYIch kOlIlllPornentów etnicznych: Trakij,ców, SŁowirun, Protobulgarów oralz zibadanie społeczno-ekonomic.znych uzasadnień :pIOmostałości'w ikulturze ludowej pierwiJmstkówIPolchoidzenianieibuŁg,arslkiego.W począ'tJkaichlalt 70-tych ukazało
.się wiele prac poświęconych zagadn1eniJolm etnogenezy ,i ewo'lucji Ikultury

184

J1ERZY A!DAMCZEiWSiKI

ludu buiłJgamkiego. Morbla je podzie'lić' Ina dwie grupy: jedne tra/ldują
o etnicznym pochodzeniu badanego ooiekJtu, drug,ie zaś do,tyczą powiązań
zagadnień etnogenetyc:lmych ,z rozwojem języika, a przede wszys,tJkim
z formowaniem się dia[ekty;c:zmej .grJarnicyjęzyka bubgar&kiego {tZJw."jatewa granica"). W pracach zwróco.no uwagę na słowiańskie dziedzictwo,
któremu wielu autorów przYIPiisuje główną rolę w formowaniu się oiblicm .bu~ganskiej kultury ludowej. Według M. Welewy, wieł'e elementów
1Jrady'cyjnej odzieży ma swoje słolwiańlslkie korzenie (Welewa, 1965).
,zagadnienie słowiańskich cech w kulturze ludowej było przedmiotem
badań A. Primowskiego wśród ludności Rodopów, część ikt.órej stanowią
Bułgar.zy, kJtórzy w czasie panowania ,tureckiego, IPO'dwpływem ideol1ogii
muzułmańskiej, zatraoe:i!i swoją narodową, bułgarnką świadomość. Prowadlzi!lioni zamknięty tryftl życia, .dzięki czemu !Zachowało się 'wiele arehaicznychceeh,
iktór,e w więlkswśei mają słowiań.9ki ,eharakrt€rr'.Primowski wyikazał w życiu h.Iidności rodqpSkiej wieile L'ech wspólnych, jaik
i specyficzny;ch, podkreś'lićl'jącW\9Pólnotęku1t:ury ma'terialnej ludno'ści wyznania chrześciJańskiego i muzułmańSkiego. Oddaje on ,pierwszeństwo
słowiańl5ikiemu zasied1l,eniur(ibuł1ga;rrskiemu),
wskazująie jednocześnie na wiele przeżytJkóiWs:tarosłowiańs!lóch~Pr.imowSki, 1973).
Wa:imość tematytki jedności hiistoryczno-etnograd"icznej ludności bułgarskiej w Rodopach slPOwoocioWla'ła
komwle<kscwe badania wśród :tam'tejszej ludności. Badaniom tym przewodniczy Komisja Poznania Kraju Ro~
dQPskiego dJzialająca przy BAN. Re.zultaty prac .gru'PY etnografów zostały opulb:liikoWla,ne
w Narodnata i bitowa obsztnost na rodopskite ByłgarU. Na materiala,ch 'z zalkresu IOdz1ieQ:y
i{tWełe'Wa),mieszkań (Ge.nczew)"
narzędzi roiLnicz.y;ch(tMarinow), obyczajów (Prirrnowsiki), rodziny (Kolewa)
i f.o~kloru wyikazano kulturową jedność Bułgarów - z,arówno chr~eśtCijan, jaik i muzułmanów - oraz r6żn1c,e w kulturze ich i Turków. Wykazano równie:ż w"Wó.Inyrooowód oibu grup iludnoŚ!cibułgarsbej różnego wyznania. W wielu pracatCh stam!1JOsię owykarnć, iż w buł.gar~iej kuilturz.e ludowej znajduje się wiele pierwiastków 'anltycZ1n€lgo
.pochodze.nia
etnicznetgo. M. AJrnaudow ,przyjął .tezę, 'iJż wiele tbuł1garrn'kichobyczajów
ludowych sięga kor~eniami .anty;cznego :z;a",i.eodlenia
(Ar llaudo w, 1920).
Uważa,}, ,że antyczne tr,adycje gr,ed1w-Tzytm61kie
IPr.Z€lSzłydo Bułgarów za
pośrednictwem Frak'ij;ców {Trakijców) w procesie dlch etnicznej lkx>nsoilidacji :ze Słowianami.
P. Pietrow wykazał wzajemne wpływy kul't'urolWe Słow'itan i Trakijców w płd.-wsch. Bułgariianahzując
w :pra,cy Kukieri i surwakari analogie w kostiuma'ch ku/kierów i surwaikall'ski,ch rekwizytach.
Duko'W stwi'eridził, ,ii formy tra'<iycyjny;ch bułgarskich narzędzi wiejskich były .ZJnanejuż w ·chwili ;przy:byda Słowian Ina Ba~kany. Narzędzia te są dharakteryst)'ICz!ne dla 'ludnośc.i tnkijSkiej, na którą nałożyły

Etnoorafia

w

Bułgarii

185

się wpływy rzymiS!kie. Zjawisko to tłUJmaczy się jako przejaw .kUlłtury
całej historyczno-etnograficznej części świata antycznego.
SitosunJkowo słabiej opr8.'cowane jelSit :zJagadlnieniedziedzictwa protobułgarskiego. Prolbl'emem tym zajmował się m. in. 1. Kojew .widząc ślady tego trzeciego z kOiIllQ)OIlentów
eitnQlSubułgarSikiego przede wszystlcim
w odzieży (wys;zywaniu), r€lkw,izyta.ch weselnych III jednej ze statrylch
grup Bułgarów w płn.-wsch. Bułgarii (Kojew, 1971).
Jednym z najibardziej irrteresująJcych zagadnień ,z ~a!kresu hałkanisty;ki jest geneza dia[elktycznYich i \kulturowych zróżnicowań na wschód
i zachód od rzeki lskyr i od mas)'\wu gór Riła. Cho.dzi tu o tzw. "jatewa granica". W języko7JI1awst/wiebuŁgarskim istnieją trzy teorie dotycząc'e ,tego proiblemu. PierwsZJa, n:wrezen'towana pr,zez Georgijewa zakłada, ·iż u pods,taw .zróżni{'O'watniadialeiktycznego leży dziedzictwo su.bstratu tral}ijskiego (granica między dwiema grupami plemion trakijs!ki.cth
z;bb:żJonajest do "jatewoj granicy"). Drug-a, reprezentowana przez Stojkowa i Mł,arle.nowa głosi, i!ż dialektyczne rozgraniJczenie wywodzi się
stąd, że terytorium dziis1ejszej Bułgarii zostało zasiedlone przez diwie
różne grupy SłOIwian. Trzecia zaś !dotyczy historii rozwoju samego języka .bułlgarslkiegow .końcu XI wieku {Geol'\gijew, 1959, s. 9).
Etnografowie skłonni są uznać drugą koncepcję widząc w niej różnice kul'tur owo..,bytowe między ·za1chodnim .: wschodnim :zasiedlooiem
Bułgarii, które to różnice odnoszą się do całego s.łowiańskiego Ikom¢eksu
kultury. Problem ten został slkarto.grafO'WlaIlYw Etnograjija na Bylganja Ch. Waikare1lsikiQg>O.
Irstni'enie "jatewoj granicy" doprowadziło do zróżn1colWa:niaw oihrębie róimY'ch dziedzin hułgarslkiej kuiltury d:udolWej.NIP. granica występowania różnyiCh podtypów odzieży jest 7Jhieżna z granicą diale1ktyc:zmą·
Również zróżnicow3iuia w zaikrelSie dbrzędów pogrZJelbowy,chwylmlzują
zwiąrzek,z tą granicą·
Przedmiotem wielopł.asZiczyznowy~hbadań ,etnografów bułg.arskich Ibyłoi jest zagadnienie tyipÓIWtradycyjnej rodziny chłopskiej, jak również systemu, poiklrewieństW>a.R. PeszelWa wy'korzY'stują,c t€Orie Koswiena o dwóch tY'p.3'ohw1ell:kiejrodziny, TO'zszerzyła ją do rodziny IbułJgarskiej i jeszcze szerzej - południowosłowiański€j. Podstawę różniJc w wielkiej rodzinie w waru.nJka'ch prrzedsocja:listyczny1ch widzi ona w ró:tnych
rodzajach Iwłasności tych rodzin :(kole\ktywnej i prywatnej). Wielką rodzinę okresu kapitalistyczne.go wY'dziehła w oddziełny typ na:zyw.ają'c ją
"semejlI1Jo-kolekltiwnym-dOlIIlochooilaj'stwem".
T. Kolewa Zina!lazła w Rodopach rodziny (pr'ezentujące różne ,etapy ewolucji fol'\ffir'ooziny (Kolewa,
1970, s. 152).
1. Georgijewa, D. Ma:nk!owa,L. Rade'wa pudjęły pierwszą Ipróbę przedstawienia terminologicznego systemu pokrewieństwa w Bułgarii na pod-

186

JERZY

ADiAlMCZE,WSiKI

stawie materiału .pochodzą,cego z .końca XIX li po;ozątków XX ,wieku.
Uzupełniono go danymi z badań terenowych, które pozwoliły na wybranie informatorów żyjącyc<h lponad 90 lait. Anahza materiału empirycznego ,]X>'Zwohła
wykreślić pewne schematy termino1olgiczne. Przy ich zestawieniu hrano !pod uwagę kr'ewnych zarówno ojca, jak i matki, w linii
prostej i :bocznej. StworzQny schemat pozwolił .na wydz'ielenie czterech
regionów: Pirłnu, RodOlpów i 'części S1Jrandży; płn. Tra,cji; środkowej,
płn. i płn.-wsch. Bułgarii oraz pojedynczych enklaw charakteryzujących
się specyficznymi oooibftiwościami .powstałymi w pro:cesie zróżni'cowanego rozwoju socja:Lno-elko.nomiconego.
W ,przeprolW,a.dZlOnych
badaniach stwierdwno 'mt€r-esują'Cą:koruserwatywność systemów rodowych. Niez'afteŻ'ni<e
od zmia:n zaohodzących w społeczności wiej~iej ,czy w stosun.kJach rodzinnych, w systemie pokrewieństwaza,chowały się .pr:zeżytki, geneza których sięga dalekiej iPneSizłości.
Druga przy,czy1na .zróżnkowania w ,tym systemie wywodzi się ze skompl1kowa:nego rozwoju ludu .bułgarskiego (Georgij'erwa, 1972).
Nowym kierunkiem badań jest paleoetnografia. Na !podstawie analizyprzesądó1w o pianiu koguta ()(bw~elS~zającegośmierć, z szeroJkilmwykorzystaniem dany,ch z zakresu foJJldoru, jGzyka, archeologii, botaniki
i paleobotaniki, zoologii paleozoologii, P. Pietrow zlokalizował wspólnotę słowiańSko-hałto-gernnańSką na terenie północno-wschodniej Europy
(Pietrow, 1966). Ta kontrowersyjna hilpoteza spotkała się ze zróżnicowaną oceną, co jest r.zeczą zrozumiałą przy tego typu a,naftizach. iNiezal€lŻnie je'dnalk !Odjej dysikusyjnośC'i autor zademonstrował duże mo71lilwości wykorrzystania !Źródełetnograi£iczny;oh,przy poznaniu najstarszych epok
historii ludów. Praca Pietrawa była pionierską na gruncie nauki bułgarskiej, wiążąicą pmb'lematykę etnogenezy Bułg,arów IZ 'paleoetnografią Słowian - i jeszcze starszych lZIW,iąza.nych
:ze Słowianami wsp61no,t eltnicznych, na podstawie szerolkiego wyłkoTZystania OOn)'lC'hetnograficz:ny'Ch'
dotyczących ludów iJndoeuro.pejs!lcich.
MaŁo jest natomiast ,prac doty;czący,ch grup mniejszościowych w Bułgarii. Opisano jedy.nie kU/lturę lurlową ,t,aikiohgrup, jak TUTcy, Cyganie,
Kara:kac~nie. Prz~r.orwadzono też charakJterystykę (porównawozą z ku,lturą ludową Buł>garów oraz ich wzaj€lmlle wpływy. Wśród etnografów
panuje przeikOlua:nie,że analogie kulturOlwe między BułJgarrami a mnymi
narodowościami, to nie tyiJ.kodziediz!1ctwodługich, historycznych kontaiktów, ale i reperikusje znacznego uidziiału€ilementów bułgarskich w etnicznym zestawie tych narodowości.
Z,a d a n i a w S'p ó ł cz e s 'n e. Do najważniejszych za,dań stojących
przed współc:zesną etnografią ,bułgarslką nalerZyzhadanie etnokulturowych
:procesów zachodzących w kraju oraz €Itnosocjologicrznych problemów

Etnograji>a

w

Bułgarii

187

w kompleksa:ch Tolnicw-przemysłowych.
Dąży się do kontynuowania
i pogłębiania badań zanikajqcej trady,cyjnej :kultury ma'teria:lnej i duchowej w obrębie różnych regionów etnograi£icznych, ze s:oczególnym uwzględnieniem badań w zaJkresie tradycyjnego osi~dila, transpor,tu, rybołówstwa, myśli.'Stwa. Dąży się do prowfaldzenia badań, które dały asumpt do
poznania i do zrozumieniJa wzajemnycih stosunkó.w między ilmlturarrni etnicznie różnymi, 00 umo;i;liwiło\by współozesną integrację !kulturową.
Z zahesu prac pu:bli1ka,cyjnychprzygO'towuje się do druku 3-tomową
sy,ntezę "Etnografia Bułgarów". BuŁgarska ku:ltura ludowa została ujęta
w his,toryczno-etnogr:aiicznym zaTysie. Dotyczy ona kultury wszystJkich
Bułgarów, niezaleŻITieod tego g'dzie żyją (Turcja, Macedonia, Ba natt, Rumunia).
K'oIlltynuuje się prac'e nad Bułgarskim Atlaoom EtrrogTaficznym oraz
Europejskim Atlasem Etnograficznym, w ramach którego etnografowie
przygotowują część dotyczą,cą Bułgarii. Głównym za!daniem Bu:łgarsbego Atlasu Etnograficznego jest ukazanie m'etodą kartografii etnograficznej wszystkich typoJWych i specyficzn)llch cech lu.dowej ku¥tury materia!lnej i duchowej, ich Tozprz'estrzenianie ,i rozwój od hiJStor)'ICznychkorzeni, pOpIizeZkolejne e'1Japyewolucji, aż ,po stan współczesny. Utrzymuje
się i Iprowadzi szeroką wspólpracę z europejskimi periodykami etnograficznymi: "Sowietskaja Etnografija" (Mo:skwa), "S[owe:nsiki NarodOlpis"
(Bratysława), "Ethnoilogia Sławka" (BT1artysława),"EtJhrrographica" (iBmo),
"Etnografia Polska" (Warszawa), "Ethnographia" i "Acta Ethnographica"
(Budapeszt), "Zeitschrift fUr Balkanologie" (Berlin), "Folkliv" czy "Ethnologia SCćłJndi'llavica"(SztOlkholim,potem Lund).
Etnografowie biorą czynny wdział w 'pracach M.iędzYII1<lTodoJWego
Komitetu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych oraz w pracach Międzynarodowego Stowarzyszenia do Badań Krajów Południowo-wschodniej EUTopy,którego centrurrn znajduje się w Sofii.
METODOLOGII:A

BlAIDiAŃ INrAD :WSPOŁC,z,ES:NOŚCIĄ

W ujęciu współczesnych etnografów !bułg,aTskich "etnografia jest nau- .
ką historyczną, poniew;aż przedmiotem jej badań są warunki życia (bytu),
kultury narodu i mas ludowych w pas~czególny'ch formacjach społeczno-eikonomicznych" (Ga,ndew, 196H,s. 414).
W tym rozumi<eniu, Jedną z najlWiększych słabości dol\;ychczasowego
(do mniej więcej 1950 roku) rozwoju etnografii hułgarslkiej było to, re
nie formowała się i nie rozwijała jako nauka marksistowska, była obca
metodologii rdialektyczno-markststowskiej
(Peszewa, 1963, s. 241).
Z Ipoczą,tkierrn[at 50-tych etnografia buŁgarsIka zaczęła [przesuwać swój
środeik dę:żJkośd
ikierunku metodologii marksistowsko-leninowskiej,

w

188

JIEiRZY AiDAlMCZEIWSKiI

wykorzystują'c dośw1a1Gczenia,etlnografów radzieclkich. Etnograd'ia bułgarska p:r:z,eszłana porzy,cjędi.wlekt)7lcZlI1ego
i historycznego materializmu.
Za główne zasady metodo~()Igkzne \przyjęto: 1) analizę rOllWoju poziomu
sił w)7ltwórczych, poz~omu dośw:i:adcz'eńi charaIkteru stosUInków produlkcji, 'czego Ikonsekwencją była kLasowa interpretacja i charakterystyka
zjawisk; 2)ana1lizę !powiązań i wzajemnego oddziaływania zj;awiSlkze sf'ery balzy i na'db'l.llGolWy,
analizę ToH środowiJska geogTaficznego i przyrodnrczego (Gandew, 1968, s. 415).
Przyjęcie podstaw marks iSlt()lwslde
j teorii i metodologii wiązało się
z dużymi 'wpł)7lwami etnografiri radziedldej : kontalktami z tamtejszymi
etnografami. Wpływy szkoły radziedkiej wiązały się z faktem, iż w ZSRR
ro.związano zagadnienie elUnograifiij:ako nauki, która bada wszy\s'ttldekulturowo-bytOlwe osobliwości ró:imych ,ludów, czy grup etnogTaficznych
jednego -lU1bkilku ludów i rOIzpatruj.e wszystJkie zjawiska w j.ej historycznym rozlWoju ,(Todorow, 1957).
Etnografia s'tala się naUlką IPorównawczą. Wywodzi się to stąd, Żie
obiek'tem jej ohserwa'cji są ni~powtarzalne, indywidualne ,zjawiska zaohodzące w danym !kraju i okresie. W Ikręgu jej zainteresowań leżą f~ty
o charaikt'erz'e masowym, typowe dla kuJ.'tury dnia codziernnego. Fakty
te rozpowsz.echniają się na Tnne obszary i stąd trudności w oikreśleniu
pochodzeni:a pierwoJtn)l1chfarm :i funkcji. Stąd t'eż wywodzi fiię potrzeba
stos()Iwania metody his,toryozno-porównawcz'ej. Generalnie dominowały
tendencje do stwa:r:zania kryterió'w do wydzie'1e:nia i okreśilenia osoibliwości w całokształcie kultury ludowej. DUlży wpłYJW,na metodylkę badań
miała ide'a o funlkcjonailnym znaczeniu :prz·edmiIO'tuozy zjawiska w kulturze ludowej. Idea ta pozwoihła zwrócić uwagę .na związ'ek formy z treścią i daŁa asumpt do uW7Jględnienia funkcji wytWO'TÓWkulturowych
przy ioh typologi~a,cji.
W prarca·ch współc~esnych ,ei'nografów bułgarskich dosltrzegaln:a jest
tendencja do IPTlzed8tawialllia'wszystkiiC'h,pr;zejawów kultury, czycałościowych komplesaw !kulturowych - nie jako zestawu elementów składow)l1ch!kultury, aile jako systemu.
,w Bułg:ari:i i rnnych krajach socjarhstyeznych panuje przekonanie,
że 'etnografia :bada nie tyiJlkop'Tzeszłość i jej wspókzesne przeżytki i r,elilkty, ale talk:żlewszystkie prz'emiany zachodzące w posz'czegó<lhychetnosach i iJchikUi1:turaohobecnie,vvlspółcześnie. Ramy .chronologiczne "etnografii współczes.ności" zawierają się \W ostatnich 30 - 50 lat:ach. Etnografia badająca współc:zesność posiada swój samodzielny pmedmiot i podstawowe kieruniki ibadawcze. Z jednej strony zajmuje się wspókzesnymi
procesami ,etnicznymi w10dącymi ku rozdzi·elenru lub zjednoczeniu (konsolidacja, asymi!lla'cjia,rntegracja kulturowa), a z drugiej zaś -~mianami kulturowo-byTtowymizruchodzą·cyrrn:i wśród ludności wiejskiej i miej-

Etnografia

w

Bułgarii

189

skiej, a obejmującymi ku1turę ma'terialną, duchową, systemy o:brzęoowe,
święta itd.
W.aimyrrnkierun:kiem "etnogr8Jf:ii współczesności" są talkie' e'tnddemografic:ane prz'emiany ,zachodzące wŚTód narodów w 'ich etnicznych i etnografic~nychgrupa'ch;
taMe formy pTZej.awów tradycyjnej kurl:tury ludowej i jej miejsce w formującej się współcześnie kulturze narodowej.
Etnografia współczesności jest perspektywicznym
działem badawczym
etnografii jako ,nauki. Jej zakres badawczy TOZ1Szerza
się z ka'żdą chwilą
zantku tmdycyjnej ,kultury ludowej.
W Bułlgarii 'wylksz1takiły się dwa podejścia w poznaniu współczesności: 1) zwraca się uwagę na poziom bytu i kultury, na ich ocenę z punktu widzenia potrzeb społ€!Czeootwa socjaI1istY'cznego; w ,podejściu tym
pr2;ewaia so~jologkzny pun1kt widzenia; 2) kOiIlcentruje się na oSQibliwaściach ,bytu; jest to '00 tyle trudne, że w wyniku moderniza'cji i urbanizacji osohhwości te coraz bardziej za'nikają.
W swojej wspókz.esnej problema'tyee etnografia stoi blisko życia rna'S
pracujących - pods,tawowego .twór,cy r07Jwoju 'historY'Oznego - pozn.aje
konkretne zj.awiska z dziedz1ny bytu i k'Ui~tury.Bada proces wałki między"staryrrna nowym" we współczesnej !kulturze.
W 1966 r. zainicjowane 'zastały, w myśl umowy między BAN i Po'1Ską
Akad€'r!lią Nauk, bułgaTsko-polskie hadani,a etnl()grad'ic~ne,których .przedmiotem były przeobrażeni.a kulturowe pod wpływem U1Strojusocj'alistycznego we wsi Gramada w okręgu Widin w płn.-z,a1ch.Bułgarii. Zada,niem
szeroko zakrojonych badań byŁo nie t)'i1JkouchwyQenie przemian izaohodzących w różnych dz:iedzinachku1tury
WSI, ale talkże zdobycie materiałów umożliwiający.ch .po:zmanieprawi·dłowości tego rodzaju procesów
celem dOIkonania zestawień po'rów.na'wczy;chz podohnymi .pr,ocesami występującyrrni w innych kraja'ch socjalistycznych.
Ze strony bułgarskiej w b:adania'Clh!pod przew,odnktwem prof. Christo Gandewa uczestniczyli: T. Ko,lewa, G. Mlchajłowa, B. Tu:mangelow,
S. Genczew. Założeniem metodologieznym 'badań było rozważenie historycznego pro'cesu iprzemian społec:mJ:o-&ulturo'Wy;chod przełomu XIX
i XX w., aż do w~ółczesnych czasów pod ką,tem ustalenia tych prawidłowości, które w:arunkująaktuarlne,
gwałtowne i radykalnie odmienne
jakościowo przeohraże.nia kulturowe.
Badania procesów kUllturowych wspókze_snej wsi bułgarslkiej mają
don~osłe znaczenie dla ustalenia ogóln)llChprawidłowości przejścia od kultury tra,dy;cyj'nej ku dzisiejszym fomnom socjaliso1y;cznego byto'Wani:a.
Kultura ludowa wsi bulgarskiej ulega ,ciągłemu prooesowi przeobrażenia
dziedzictwa kulturowego narodu - procesowi obejmującemu zaTówno
materialne warun/ki bytu, jak i stooun/ki społeczne oraz sferę systemu
wartości i 'ŚwJ.a,topoglądu.

190

JERZY ADAMCZEWSKl

Tatiana Kolewa przeanalizowała rolę obrzędów rodzinno-rodowych
we wsi Gramaida jako formy reguLowania systemów socjalnych w grupie l'odzinll'o-rodo'wej. B.adania wykazały, że w obecnej postaci obrzędy
rodowe stanow'ią odbiJcie społecznytC'h,iid€Oll)gicznych i ekolIlomi'CZ'Ilych
warunków panujących w apołec7illOŚcirodowej, zmieniających się wraz
. z ewohlicją systemu rodowego.
Ganka MiichajłO'wa ana;liiZlowlałaodzi'elŻjako źródło wyjaśni:ają'ce SltOsunJki społe.czne we wspókzesnej WlSli.Badania nard. odzieżą pozwoHły
uka:zać drogę roz'woju wiodącą 00 trauYJcyjnego s'troju ludowego, poprrez
powSIbanie licmycl1 wariam.tów i modyfikacji orazpoprzeiZ różnego rodzaju za\p0żYJcz'enia,ku dzisiejszemu Uibiorowi o cechach pOJWSzechnie
występujących wśród ludności cał'ego kraju. Przeobrażenia zachodzące
w zakresie stroju uwidoczniły też proces niwelacji różnic kulturowych
między miastem i wsią.
Eksploracją w zakresie zmian w kulturze współczesnej objęto także
ośrodki miejskie. GrUlPa praco:w:nilkó'wInstytutu Etnografii badała kulturę i byt roibotników miasta Pernilk, Sli:wen, Burgas. Rezultaty pra'cy
badawczej podJkreśliły ialkJt,iż migTalcja i urbaniza'Cja wiodą ku redukcji
funkcji niektóryoh wsi w uprzemysłowionych okręgach. Niektóre wsie
stały się łub staną w n:ajbHlŻlSzejprzyszłości ośrodlkami wypoczynlku
i turystyiki,za'chowując joed:nocz,e,śnie
postać centrów hist01"yczno-etnograficznych i .architektoni!cznYJch.
Generalnie stwierdzić na'leży,że .najlbaiższe laita charaMeryzować się
będą coraz większymi zmianami w s.k:a:1iogólnolkrajowej, co dO'prowadzl
do dalszego zróżnicowania społecznego wsi ;na drodze przejścia od spoleczeńsitwa homog,enicznego ,do heterargenicznego. W s,połeez,ności wiejskiej jako całości,a takrże w środowisku ohłopsko-ro:lniczym, wzrrnagać
się bę<lą procesy iP'ro.fesjO'na:lizacj<i
pra'Cy. Społec~ność wiejska z,najdzie
się w o~bicie oddziaływania strufktur urtbanistycznych. Postępujący rozwój społeczno-!zawooowy ludności rÓ'żmicowacbędzie pO'trzelbyspołeczno-!kuhur,alne i wzory kulturowe wsi, pr;zy 'równoległych tendencjaoh unifikujących :na wspólnej płaszczyżnie kultury urbanistycznej w dobie unifiJkującY'chtendencji kultury masowej. S!I)ecyfika kwltUTowaspołeczeństw
wiejskich zdaje się być w.acr-tością.niezwykle cenną, zdo~ną do zróżnicowania środowiSka i grup łudzikich w znaczeniu pozyr1;yWlnym,
dając im
Jednocześnie poC'~uci'eświadomości udziału v·; two'rzeniu iku~tury.
FOiUKLOiR YSrrYIKA

BUŁGARSKA

WspóllCzesna fo;]/Morystytka .bułgarska jest ściślle zwią;zana z etnografią, choć obie nauki rozwijają się para;]elni€. Związki między nimi były jasne dla folklorystów już w przeszłości. DobiJbnym tego przykładem

Etoografrbaw Bul:ga.rbi

191

jest artykuł L Sziszmanoma Znaczenieto i zadaczata na nasza ta etnografija z 1889 r., w którym obok ,~arlań etoografii znalazły miejs.ce i problemy fo:.lłkilorystylki
bułgarskiej.
Kiedy rozpatruJe się wzwój fo]klorysty1kl bułgarskiej pTzed II wojną
światową, konieczne staje się wydzidenie ki,lku wawych momentów.
Pierwszy to dziedzictwo, jakie współczesna d:olkłorystyka posiadła
z przeszłO'ści. ZaiI1ftexesowarnialudową twórczośdą poetycką pojawiły się
w Bułgar,ii .w ,pierwszym dzi:esięci,()IleciuXIX w. i były m. in. reakcją na
idee romantyZlffiu.
Pierwszym organizatocem narodowej f0łkJorySlty!ki bułgarskiej był
Arniłow (1787 - 1847). W lataich 40-tych i 50-tych XIX w. działaLność
folklorystów slku.piała s.ię na .zJbieraniu i .publikowaniu pieśni, bajek
i przysłów. Naj1bard7Jiejzna'nymJi. posnadami na tym polu bytli: (bra'cia
Miladinowie, L. Karawełow, M. Drinow, D. Ma'tow, St. Wrraz, K. SzalPkarew. Po wyzwolleniu rozpo.częła się systemaltyczna i zorganizowana
działalność iolIDlorystów. We 'Wspomnianym j1lJŻ artykule SziSzmanowa
zostały pos,tawione trzy zadania: 1) Zibier:arniei wydawanie ma!ter,iiałów
z zakresu fo.J.ki1oru;2) naulkowe badanie twórczości ludowej w Bułgarii
i w innych krajach; 3) popularyzacja folkloru wśród społeczeństwa. Najwi~ze sukcesy. zanotowano w pierwszym punkcie programu. Zgromadzono olibrzymi materiał falktQgTaJi'icznyz zakresu pieśni, .bajek, legend,
podań, przysłów i zagadek.
~ W 1905 roku M. ATna'ooow w pracy Byłgarskite narodwije skazki dokonał pi€lrlws'zeji jedyn'ej do tej ,pory w Bułgarii klasyf1'ka,c:jitego rodzaju folkloru. Prowadmł też teorety'czne wywody .na pClt'dstawiezgromadzonego materiału. Arnaudow był w zasadzie pierwszym teoretykiem
z Zlakr'e8U
foIlilcl.orysJtyki
w Bullgarii.
Drugim waimym ,czynnil1óem w historii folkllOTy'Stykibyło wykorzystanie doświadczeń fon~aorystyki ,radzieckiej. Częslte kontakty z fulikllorystam,j tego !kraju doprowadziły do wydania przez Rosjan iki'lkuprac
z zakresu folkloru bułgarskie.go (ipra,ca Derżawinlł, Kra wrowa , Bezsonowa).
Rozwój folklorystyki do 1944 roku przebiegał nieco inną drogą niż
etnogiI"a:fii.Wynikało to z faktu, iż fołklor siał ibli'żej literatury '(iliteraturoweden~ja). Folkloryści skUlpi'en'i by1i w k~l!ku ośrodka'ch: w Mtnisterstwie Narodnogo Proswi'eta, w Byłig;a!I"sko
Narodno Oibsz:tetg,two,
w Muzewn l%nogTafi:oznymw Sofii.
Pierwszym zadani'OOl,ja'kie postaWiono przed. folklorystyką bułgarską
po 9 IX 1944 roku, byłoZ\badanie świeżej jeszcre .w pamięci d~ie;d2Jiny
kU1tUTy- fo~kloru antyfaszystowsk'iego l partYiZanclóego. Najważniejszymi praoami z tej dziedziny były prace W. Stoina Narodni partizanck.i
pesni, Kaurfmana Sewremennata
rewoLucjonnata pesen ·i Kojnakowa Par-·

192
tizanckija
folklor w Plowdiwsko.
Należy pOOllcreślić,że Bulgaria była
pierwsa:ym krojem ,z olbozu soojaliJstycznego, który .podjął badania w tym
zakresie.
Po wojnie fo'llk:lo:ryścizajmowah się dwoma głównymi kierunkami badawozymi: 1) .poznaniem ,współc:resnych zjawisk w folJk[or.'l.e;2) badaniem folkJloru tradycyjnego.
Główną uwagę skiero'wano na pierwszy dział hadawlczy. Zajęto się
badaniami, k:tóre ukazały i u!IDorżll1wiły
poznanie "nowego" w folklorze.
współczesnych przejawów ,tradycyj,nych fOTm folkloru, perspektyw je.go rozwoju 'w przyszłości.
Drugi dział badawczy także był penetrowany w całej rozciągłości,
chociaŻiby z tego w~ględu, że posiadał kilka słaoo poznanych jeszcz€
aąpektów, jak nie dostatecznie zJbada'ne 'przysło'wia i powiedzenia ludowe, słaho po~nany follklor okresu kapiitalizmu, fo:lkdor miejski. Prace 00dawczeprowadzone są na maI"ksis'towsko-41eninow\9'kich
,podstawach z pełnym wykorzystaniem metody historycznej (Romaruska, 1965, s. 34).
Rozpatrując osiąJg:nię.ciafoaJk1.orystytkibułgarskiej po II wojnie światowej ,trzeba zauwazyć kilka zas:aidnkzyoh punktów. Przede wszystkim
pojawiło się kilka prac o charakterze uogóLniającym, syntetycznym z zakresu bułgarskiej ludowej twór·czości .poety.ckiej, fi. i·n. Byłga-rsko narodno tworczestwo
(praca zbiorow:a pod redakcją Keremidczijewa), Bylgarskite narodni pesni (Iwanow), Bylgarski folkl0r (RomaTlSka).
Wzrosła ogólna liClZlbawydań żzakresu rolklotTysrttki.Wydania te mają różny charolkter, od typowo n:a'Ulko'\Me.go,
aż do ujęć 'popularnych. Do
ty'ch pierwszych nalezą na pewno tamy od XLIV do LII periodyku "Sbornik za N.arodni Umotworerrija". Zamieszczo.nf::są tam bogaite icieikawe
zaraGem ma'teriały z badań prow:aidzonych m. in. w Sofii, Kopriwsztici,
w Rodopa,ch, 'Dracji :i Ban·acie.
Zauwatżyć jednak trzeba, -iż folklorystyJka bułgarska posiada wieł,e
słabo jresz10zepoznanych dziedzin. Zaliczyć do .ni'ch należy prflede wszystkim bardzo zaniedbane bwdania żywyohnos'icieli folkloru, ludowych
pieśniarzy i gawędziarzy. ChYJbanajdohi'tniej świaJdoezy{) tym fakt, że
do chwili o,becnej ukazało się jedynie !kiJlkaprac poświęconych temu zagadnieniu. Najwacl.niejsze z nich to: Folklor od Elensko M. Arnaudowa
jeszcze z 1913 roku ,oraJZ:monografia G. Keremidczijewa Diado Wic.zo
Bonczew z 1954 roku. Wyraźny jest też braik: badań z zakresu form
teatru ludowego, mito1ogii i demonologii.
Pr;zed folJlclorystyiką bułgarską stoi więc k'iłik:a zasadni-czych zadań:
1) kontynuowanie dotychczasowej po,l'ityki wydawnicrej z zakresu ,twórczości .poetyckiej; 2) nasilenie prac teoretycznych obejmujących na}bar'dziej charakterystyczne cechy folk~OTu, jego ruchliwość, dynamiozność
na konkretnyoh przykładaoh; 3) rozwiązanie konkretnych zagadnień do-

Etnografia

w Bułgarii

193

tyczą~J'lCh teoretycznych problemów związanych ze specyf.i!ką fo1kiloru
i jego gran~cami, przejawami, rO'21wojemi metodyką; 4) kontynuowanie
pracy terenowej i prowadzenie badań we wspomnianych już ,.deficytowych" dziedzinJa,ch folJk1Oiru,5) pr6ba stworzenia teorii o współiC7Jesnych W7;ademnych wpływach między fo:lklorem a literaturą.
Obok lIliewątJpliwych osiągnięć £OOkJloryst;y'ka
bułgarska posiada zatem
Jeszcze wiele luJk, uzupełnienie których jest najwaŻlIliejszym zadaniem
postawionym .na Inaj;bliŻl5zelata.

M. Arnaudow,
Kukieri i rusalii, "Sbornik
za Narocini Umotworenija",
kn. XXXIV,
Sofija 1920.
2. M. AIIlnauidmv, GrycJcd wl4j.anija w bY~T.mita fotklor, CIZ. I, &oiliiJja il9'233. M. Al1Iltaiudow, D. Marinow a bylgarskata narodouka, TSU iist.-,fił., t. XXXVIII,
SofIilja ,1942.
4. B.Boiiidrow,
Naroden ,etmQg!rajskti17l/l.l,2ej
pri BAN. Systojanije i zadacZJi,,,1Jzlwtie'Slbi:jana~raifslci
iLnsUiItiurti ilVIflwej", \kin. VIII, 19ti15, s. 3ft - 50.
5. J. BY1C7JkOWlsllci,
Mrndejsz,ości'7WITodowew E:uropie, Otpoil'e H1'76.
6. J. Czekano.ws'kJi, Czlowiek w czasie i przestrzeni, Warszawa
1967.
7. P. Dilnelrow, Byłganski folkl.o,r, SOIflil.}a,],'9'59.
8. Oh. GClillldaw, O w,spókzesmej metodologii ,m.arksis:towsko-lenlinoiWSk:ź,ej
i probLemach e1tnografriJibulglarskiiej, "Etoo@'!ai.ia !Poliska" 1968, t. XXI, s. 414 - 43il.
9. W. GOOl'~jaw, Wyprosli na Bylga'l'skija eUmobogija, ISoiD1jalloo.9.
10. L :Goorigitjawa, D. Ma~OWIa, L. Rarlewa,
TerrmAnowg.i'cznasis,tiema na ;k.rywoo
rodstwo u Bulgarite, "Iz'Wliestija na Etnografskija
Institut
i Muzej",
k. XIV,
lS7tl, .s. 1519- 172.
11. T. Ko1awa, S:iemiejstwo i siemiejni otnoszenija u rodopskite Bylgari (w:) Narod-ooOOi bitowo obsz.tmosrt,SO!£Lja 1'9'70.
12. L. Mat~owa,
Etnografskaja nauka 'U:I Narodnoj Respublice Bolgarii. (w:) Etnograjija w stranaohsocjaLizma, .MOISlkJwa10015, 's. 52 - 94.
l3.. H. iMa1u:sI7JCFLa/k,
Butg,aoo, J.9.'1!1.
14. W. Mole, Sztuka Słowian Polud:rvwwych, WlI'odaw 1962.
15. R. 1P.~awą, Za osnowne '1lLLOOki
ma Byłgarska Etnogrrajija, "wWlielStilja ll1ia Et:no~aIDSIciija Imti/tJuJt i MJuuJed" 1963, ikln. VI, :s. MI - 250.
16. A. iPIr:im0Wl9lci,Bit i kuLtura 'l1Ja Rodopskite Bylgary. Materialna kuJ.tura, ,,&'boa:IrJJiIk!Za NCliJ.'lOOJnIi
UmO!llwOIl'eJnlid,a"191m\ 11;. LlIV.
17. St. RoanClJlllsiloi,EtrTUJlg;rafskarta
karta nowajmmynskaj
J)oib.T1Ldży,
Sodiija 1~9.
18. 1. SiAmanow, Znaczenieto i zadaczata na naszata etnografija, "Sbornik
za NalI10IdInń
Umolt.WlOlI'enija" N.Cliulkali KsniŻlndlna", &oif,ija ;11889', s. 3 - 30.
19. T. TootOlI'<JIW, So.wietsJooja etnogratriJia i n£ejoto zna{:ze:ruije za byliga'l'skiija ocnograjija. Nauczna Sesja, Sonja 1957.
20. Oh. W,aikaJI'leliSkJi,Et:nog;ra;fiaBułgara, IWII;'Ocl:alw 1965.
21. M. Welewa, Sintez na etniczeskite elementi w by~garskoto onarodno
obleklo,
"lzwiesti!ja na e1mografs:ki InstiJtut i Ml\ltzej" 1965, t. VIII, s. 60 - 71.
22. A. Zadr.ożyńska-Barącz,
Nowa dziedzina deficytowa
etnografia
Europy,
"Ebnografia
Pols<ka" 1970, t. XIV, z. 2, s. 207 - 214.
l.

13 "Lud" -

tom 85

JERZY ADAMCZEWSKI

ETHNOGRAPHY

IN BULGARIA

(Summary)
The early stage of ethnographic interests in Bulgaria dates back to the second
half of the 18th centuryand
is closely connected with Bulgaria's struggle for
independence.
The origin of interests in Bulgarian folk culture, however, goes.
back to the first half on the 19th centuryand
results from the development of
a folkloric movement. Propagators
of this movement assumed that there is an
enormous wealth of folklore among country people, which should be brought out.
Intelectual culture as well as folk poetry and folk oral· literature were especially
taken into consideration.
The oldest known Bulgarian tolk songs date back to the 16th century. They
can be found in an old manuscript from Kostursko. V. Karadzic and J. Wanelin.
two Slavonic collectors, stimulated the people's interest intheir
own folk culture.
Some other researchers,
as, for example, the Miladinowows, S. Werkowi~ and
G. S. Rakowski, made the first attempts to' interpret
the genesis of Bulgarian.
tribes (M. Drinow).
1. Sziszmanow started the collection of ethnographic
specimens and set up.
a basis for scientific research. In 1889 he published an article "Znaczenieto i zadaczata na naszata etnografija"
which was an embryo of scientific ethnography ..
From the beginning of the ninties of the 19th century scientific ethnographic
centers (Ministerstwoto na Narodonoto Proswesztenije,
National Ethnographic Museum) and folkloric movement were developed and first periodicals ("Sbornik za
Narodni Umotworenija",
"Nauka i KniZnina",
"Izwiestija
na Narodnija
Etnografski
Muzej w Sofij a") were published. Traditional
folk culture was the major subject.
of research, although nonprofessional
collecting of various data prevailed.
M. Arnaudow, D. Marinow, D. Matow, L. Miletic and St. Romanski were the·
most known Bulgarian scientists before the II World War.
After 1944 ethnography became a historical discipline. Ethnographic museums
in Bulgaria play quite an important role in protecting specimens of traditional
folk culture. The biggest as well as the oldest museum is the National Ethnographic Museum in Sofia; there are some others in Plowdiw, Rajkowo, Smoljan,
Varna and Burgas. The only skansen-museum,
called "Etyr", is located in central.
Bulgaria near Gabrowo;
Bulgarian ethnography is based on dialectical and historical materialism using.
historical and comparative methods.There
are two trends in the domain of scientific research; one of them is connected with the ethnography of Bulgaria, while
the other is concerned with Slavonicethnography,
.especially Balkan studies.
The following problems are of major interest:
- ethnic history of Bulgarians and relics of non-Bulgarian
origin in contemporary
Bulgarian folk culture (A. Primowski, M. Walewa, D. Marinow, T. Kolewa,
S. Genczew, P. Pietrow, P. Dukow, L Kojew);
- genesis of dIalectical- and cultural differentiation
.(Ch. Wakarelski, Stojkow);
. -'- traditional
peasants' family kinship ssytem and terminology
(R. Peszewa,_
1. Georgijewa, D. Markowa, ·L. Radewa);

Etnoorajia

w

B1L~.aTii

195

- ethnography
of modern times contemporary
ethnic processes leading to
cultural consolidation and integration, cultural and living changes, different aspects
of traditional folk culture and its role in contemporary national cu'1ture - field
:esearch in the village of Gromada (T. Kolewa, G. Michajłowa, B. Tumangeło-w,
S. GenczelW).
Investigations
on ethnocultural
and ethnosociological
processes occuring in
agricultural and industrial areas are the most important for Bulgarian ethnographers. They aim at increasing in thoroughness the investigations on disappearing
traditional folk culture in different ethnographic
regions; such subjectsas
transportation, fishing and hunting and relationships
between different ethnic groups
are especially taken into consideration.

Kolekcja

Cytat

Adamczewski, Jerzy, “Etnografia w Bułgarii/ LUD 1981 t.65,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 1 lipca 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/7270.

Formaty wyjściowe