Christo Vakarelski a etnografia bułgarska / LUD 1981 t.65

Dublin Core

Tytuł

Christo Vakarelski a etnografia bułgarska / LUD 1981 t.65

Temat

Bułgaria - etnografia

Opis

LUD 1981 t.65, s.197-204

Twórca

Adamczewski, Jerzy

Wydawca

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Data

1981

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1811

Format

application/pdf
application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:1678

PDF Text

Text

ISSN
Lud,

0076-1435

t.

6:5, 1981

JERZY ADAMCZEWSKI
CHRLSTO WAKARELSKI A ETNOGRAFIA BUŁGARSKA
W ikwłetniu 1980 rotlm zmarł w So!fii prof. Chris,to WakareL<;,ki,senioT etnograLfii bułgarsildej, na'jwYlbitniejszy pT':GOOstawicieltej dyscypliny lIlauki w Bułgarii. Związany był wieloma wię;zami z Polską, w której miał wiedu przyjadół.
Wkład W,akarrelskiego iW etnografię bułgarską jest nieoceniony. Napisał 209 pra1cobejmują'cych różne pła\S'Zczyznynauiki, a ilość wszystkich
publikacji pr:z€lkra'cza liczbę 1000. Pełna .bibliografia prac Walkareilslk:iego prezentuje szeroki wachlarz podejmowanych tematów i charakteryzuje jej autora jalko człowieka o szelfokinn horyzoncie za'interesowań,
które wrazze2'Jdobywanym
.doświadczeniem haidawclZym pozwo1'iły na
podejmowani,e wielu różnoTlodnYlchprac naukOlWo-hadawc,zY'chbędących
w wielliudziedzilna,ch pioni'erskiml ,na gTuncie nauki buł,garrSlkiej.
Ohristo Walkar,elski UTodził się 15 XII 1896 roku we wsi Mamina Klisura w oka-ęgu Pazardź'ijs'kim. Gimna'zjurrn u1mńczył w Pa'zard!żik, a od
1919 do 1923 roiku studiował :filologię słowiańską na Uniwersytecie w
Sofii. W latach 19,2,6- 19:27!Stuidiował w Warsz'awie u !prof. E. Franikowskiego i St. Poniatowskiego. Szczególnie cenne były dla późniejszego etnografa badania terenowe, które prowadził wraz z prof. E. Frankowskim na Ma!W'WlSzu,
KurpiowS'zczyŹJnłe i Podhailu. Wakareliski zapolznał
się 'Wtedy ,z metodami pracy naukowej, które później wykorrzystał w swoich e!ksploraocj:a'chterenowych na1ierenie Bułg1arii. W 1927 roku poznał
w Sofii proJf. K. MoS'zyńskiego. I ta znajmność nie pozostała bez wpływu na dalszą działalność naukową Wakarelskiego. Dwuletni pobyt w Polsce pogłębił znajomość języka i kultury po1gbej, o czym niech świadczy
fakt pTzetłurrnaczeni:a na język ibubgarski Chlopów W. Reymonta.
Grunto'wne stUidlia w wi'ellu ośrodkach europejskich pozwoliły Wakarelskiemu zapoznać się z ,prolbl1ematy'kąetnogiI'aficzną środkowej Europy. Przebywał on w Budapeszcie (1930 r.), gdzie zapoznał się z etnografią
węgiemką omz joej wzajemnym/i ko.ntaktami z -etnografią słowiańską.
Wakarelski nawiązał też lwrntaikt z wieloma 'etnografami węgierskimi.
Poza Budapesztem był równ1<eżIW Wiedniu (1937 r.), gdzie konsultował
się z prof. M. Haherłandem i koryfeuszem etnologri S'zwed711dej,prof.
S. Eriksonem, ponadto przebywał w Heiłsinkalch (1937 '1.'.) i w CzechosłowacjO.1~1938r.).

198

JERZY ADAiM1CZEiWSKl

Po powrocie do Sofii ,peŁnił w la!ta1dh1927 - 1941 funkcję asystenta,
a potem kustosza w Narodowym Muzeum Etnograficznym w Sofii, a między 1941 a 1944 r. Walkarelski był dyreiktor,em Muzeum Narodowego
w Skopje. Od 1949 do 1962 roku p:t"<'wował
w IiI1stytucie Etnogr,afii i Muzeum w Sofii 'kierując sęikcją kuUurry materialnej.
;Wydaje się, j,ż poibyt Wakarelskiego w Po'lsoe stał się momenltem przełomowym dla jego dalszej kariery etnogTafa. Uczony zawarł szer,okie
znajomości zetrnogTafami polskimi, a szczególnie z K. Moszyńsikim. Studia w Warszawie - jaik pO'wie'dz'ie<liiŚmy
- wycisnęły swoje piętno na
da1sz'ej działaLności Wakarelsbego. W hadaniach nad bułgarską sztulką
ludową zauważyć można poglądy i metody E. Frankowskiego. Zainteresowanie proiblematyką TOZWOjUprOloesów kulturorwy,ch, migracji i dyfuzji z:azna'czyło się wyraźnie w pmca,ch dot)'lczących obrzędów, szczególnie pogrzeibowych, Izapewne ,pod wpływem St. Poniatowskiego - repre~e.ntantj;asZlk,ołymigra'cyjU'O-historycznej w Poihsce.
Christo Walkarelsk!i był w zasadzie piI'zedsitawicieiLemewolucjonizmu
kryty'cznego, choć wiido'czne są też wpływy ZQrÓWinO
ewolucjonistów, jak
i szkoły socjologicznej w etnogT'afii. Na gTuncie etnografii bułgarskiej
Wakare1ski był pierwszym, który uważał etnografię za naukę o życiu
ludu w caŁości. Badał również folkJlor w aspekde e!tnogT,afri'cznym,ZP
szczególnym uWizględnieniem jego funikcjonalnego znaczenia w żyeiu ludu. Prace W,alkar,eilskiegocharakteryzują sięczę'sto nowa,torskim spojrzeniem na badane zagadnienie. W swych badaniach nad 'twórczością ludową nie ogTaniozał się tylko ,do opisu, ale 'StaTał się również wyeksponować genezę i rozwój historyczny badanych wytworów kulturowych.
Jego bogate zainteresowania humanistyczne i bog.ate doświadczenie
badawcze pozwalały na podejmowanie wielu różmorodnych prac naukowo-badawczy,ch. Badał i opracowywał pr,aw~e wszystkie działy bułg,arskiej kultury ludowej.
Z dZliedz:iny iku l t u r y m a t e r i:a l n e i na plan pieTws'zy 'wysuwają się badania To'lnictwa. Sz'czególne zna,czenie posiadają artykuły
ogłoszone w la,ta'ch 1929 - 1943 pod wspóLnym tytułem 1z weszczestwenata kultura na Byłgarite, zamieszczone w "Izw.iestija na Nrlrodnija Etnogr,afski Mur:oejw Sofija". Studia te, oparte ,na malteriala'ch zebranych
w czasie badań terenowych, ;;>:awi,erająpT'z,egląd podstawowy.ch typów
tradycyjnych narzędzi rolniczYIch używany'ch w BułgaI'!ii WT,azz o:kreś:leniem ich genezy oraz his'torią ich rozwoju. Innymi pracami godnymi ;zanotowania z t'ej dziedziny są: Ostatyci ot bezpułżno (moticzno) ziemiedele
u Bułgarite, gdzie Wakarelski prezentuje ten typ rolnictwa charakteryS'tyczny głównie dla rejonu StaTej Płaniny, oraz artykuł Sledi ot ednopołnata ziemiedelska sistiema u Bułgarite zamiel.'>Z'czonyw "Etnografii
Polskiej" 1960, t. 3, s. 40S - 420. Systematyczne badanra tradycyjrnej

ChT'i;sto Wak·atrelski

a et,nografia

butgatrsJoo

199
,

kultury mat€rialnej prowadzone od 1929 roku stanowią punkt zwrotny
w dziejach etnografiIi. b~glarskiej. Wawelski
jaJko pierWBzy w Bułgarii
prowaJdził eksploracje tereno'we na tak szeroką skalę z wykorzystaniem
naukowy;ch metod zbierania materiałów. Naukowa metodylka 'Prac terenowych pozwalala srpojliZJećszer,zej na badane zagadnienia, będąc }ednocześnie podstawą illlwkowego opracowania zbiorów.
W badaniach s z t u k i l u d o w e j Ch. Wakarelski podkreślał wyraźne mleżności między zagadnieruiami arJtystyc:zmejtwórczości ludowej,
a warunkami środowiska geograd:icznego i charakterem kultury oraz
wzajemne powiązania pomiędzy poszc'llegóJJnymigałęziami s:ztu!ki. W~arelski uznawał szttukę lUidową jaJko isIlt€gralną część cał,ej kultury ludowej. Badania jakie podejmował w If;ym zakresie były często pionierSkie :na gruncie nauki bu~garlSkiej, jako ~e sztuka ludowa nie stanowiła
zbyt 'często penetrowanej dziedziny ikultury. Już w pierwszych Jaltach
swojej naukowej działalności napisał artykuł Poniatie za izkustwo w narodnite pesni(Sibo:rmik "Byłgal'ska Recz" 1931, k:n.. II, s. 71- 75). Z innych prac zzaIkresu szt'U1ki'ludowej wymienić należy dwa aTtykuły 1lraktują'ce o estetyce - Bieleżki po muz.ikałnata teorija i estetika na naroda '("IzWlies'tija'na lnstitutza
MUJzika"1957, kn. IV, s. 12'3- 1158) oraz
Prinos kym estetikata na byłgarskija narod ("Izwiestija na Institut za
!:whr. Lzkustwa" 1958, kn. U, iS. 137 -161). Oba :te a'rty.kuły stanowiły
po,dstawę dla syntetycznego opTaco:wania 'Problemów ludowej 'e'steitytki
- Prinos kym izuczawanije na naszata narodna estetika("Sib. PrOlblierni
na Izkustwo" 1970, kn. I, s. 13 - 26). Wakarelski często powracał do int'eresujących go od da'wna 'ZJargadnJi€ń
sztuki ludowej, OIgła'Szającz tego
zakresu szereg cennych rozpraw, jak: Byłgarsko nar6drio izkustwo
(1963 r., II wyd. 1969 T.), ibędą'c-ejsynt€zą bułgarsk'i:ej sztuki ludowej,
or.a'z artylkułz 19,67 roku Specyfikata na bylgarskite narodni izkustwa
(Izkustwo i narod, s. 89 - 109), !będące próbą anaJ:izy i 'Porównania oech
bułgarskiej sztuki ludowej ;na tle Ipoiłudnio'Wosłowiańskim.
Piierwszym eta'pem ,na ,drodze stworzenia !przyszlej syntezy huł.g,arskiej kultury ludowej było iPUJhhlmwanieIm n o g r a f i i. Zawierały one
wyniJki badań pro:wadzonych 'w 'poszczególnych T-e;g1onachkraju wśród
różnych grup etnograrfrc:anych. Pra,ce nau.kow-e typu monografii stanoWiły i stanowią w Bułg,aTii nadail podista'wowy sposób opracowania mateI'liału €'ffipirycznego. Często są one ostatecznym 'Wyinikiem opracowań.
Dla Waikare1:slkiegomonografie staiIlowiły zaś podstawę dlla· dalszego
opracowania juź w fOTmiesyntezy.
Spośród wszystkich gr1Jlpetnogr,aifi:c:anychuwagę ,Wakarelsikiego !przyciągnęli szczegó1mieTrakijocy (Frakijcy). Rezulta,tem tych zainteresowań
była wspólna !praca WakaT€lkskiego i języka-znawcy Mładenowa - Bit
i ezik na trakijskite i małoazijskite byłgari (1935 T.) zajmująca czołowe

°

200

JERZY

A:DAMCZEiWSKI

mIeJsce wśród O'pracowań tego typu. Stanowi ona zmakomiie źródło informa'cji o tej grUiPie etnOlgra!fiQZ1Ilej,
mirrno iż była lIlapilsana Jeszcze
w latach 'trzydziestych.
Najwięcej pra'cz dziedziny f o l iklor u. pojmowanego baTd:zo szerolw, ogłosił W,aikarelski z za1cr,esu pieśni historyczlllo-epi,ckich i weselnych. W poznaniu folkłoT'u weselnego olJbrzymią rolę odeg;rały materiały
z badań ,terelIlowych zamłeszczone w pra,cy Swatbenata pesen. Miastoto
i służbata w swatbenatija
ob red opu:blilkowa'nej w 1939 r. Praca Ita jest
do tej ,chwili jedną z /podJstawowych 'Pozycji w doTobiku badawczym tej
dzi'edziJny folkloru nie ty~ko w etnogTafili bułgarSkiej, :ale rÓWlnieżi w
europejskiej. Oparta na szerokim tle porównawczym, ukazała miejsce,
funkcJe i 'zależności pieśni od posz'CzegÓrlnychakcji obrzędu weselnego.
Autor wykazał rÓWiIli~ wzajemrne powiązania pomiędzy poezją weselną a olbrzędowością.
Drugirrn poWlażnyrrnstwdii.um'z ,za'!.rrJesu
folkloru jest Byłgarskata istoriczeska pesen. W pracy tej iWa1karelski siarał się odpowiedzieć na pytanie związane IZ genezą 'Płeśni h'istx>ry,cznejoraz jej 'pó1miejszego rozwoju jako /przejawu kolejnych ietapów 'w rozwoju ludu bułgarskiego.
Pr'awie wszyscy ibohaterowie ibułigarSkiejepiki ludOlwej są post:aciami his'torycznymi, a pieśni doty,czą s~cz,ególnieokresu po pojawieniu
się Turków na półwyStpie Bał1kańskim w XIV wieku i późnliej.
Zainteresowania Ch. W,akaTlel61kiego
skierowane były i na h 'is t o r i ę
e t n o g r a f i i bułgarsikiej i 'jej c:zołowych przedJsuawłcielii.Już w 1929
roku napiJsał artykuł omawiający dorobek współcześnie mu pracujących
etnografów i fo,l'klorystów, 'POPrzedzony hiJstorią za'iinteresQwań etnogra£i,czmych w Bułgarii. Pó~niejsze prace do,tyczące ,znanych badatOzy,
!lip.: hra,ci Miiladinowych,K. Szalpkarewa, G. S. Rakowskiego, I. SziJsznnanowa, zawierały dane o ich pra'cy nauilmwej i wlkładzie w 'etno'gTafię
bułgarską. Kon:talktyz etnografami '~eski:mi :i słowackimi datujące się
od 1937 roku dały asumpt do krótkiego zarysu Zasługi na widni czeszki
i słowaszki
uczeni za rozwinieto na byłgarskata etnografija do 1945 r ..
(Sb. "Spravy Oblastniho Muzea Jihovychodni Moravy v Gottvaldovie"
1966, t. 4 - 5, s. 147 - 155).
Na uwagę JZalSłUlguj1e
rómnież p o p u l a r y :za Ito r s k a działatlność
WakaTelslkiego w 'zaikresie wiedzy etnografIcznej, !ponieważ do popularyzaClji przywiązy~ ał on zawsze dużą wagę. Był więc WakarelLSikiautorem wielu aTtykuł6w .nakmślający,ch celIe i zadania e.lmogra!fiiijako nauki
oraz przedsuawiających Tolę i miejlS'ce !kultury ludowej w rozwo'ju społeczeństwa. W swoich artylkU:łalchW,aikarelslkistarał 'Się wychodzić 'poza
ramy etnografii, aby pr:zyibhżyć j'ej ,z,nac:lieniejako składnika bułgarSkiej
kultury narodowej.
Badając zagadnienia tradycyjnej kultury ludowej wychodził z zało-

Christo WakareLski'a etnograjiabutga.rska

201

żeń deltermini:ZlIIlugeogra.fkznego, jak równie'i: niektórych :twierozeń ewolucjonistów. Wakail'elski ibył :na grtlJnaie nauki bułgarsJdej prelk.ursorem
klasyiiJka'cjiwy,t;worów kUIHury ,ludowej. Dał prymarne rw etnograd:ii bułgarski.ej typologie odzieży, iIlarzędzi rolni:czy;ch, warsztatów tkackich. Stosowane typologie pozwoliły okr,eśEć obszary różnych grup etnograficznych w Bułgarii: Szopów, Polja;filców, Rupców, Dabrudżanców, Bał'kan,ców, Til'alkijców,M:akedotnców.
W zalkreS'iekultury materialnej !był r6rwnieiŻzwolennikiem opracowania wyników ~loracji
terenowYich metodą 'kartografii etnografioznej
na tle porównawczym - południowosłowiańskim, 'Czy jeszcze sz'erzej słowiańSkitrn, wychodząc z załOlŻenia, iiŻkartografowanie zjawisk kulturowych jest koniecznym etapem opracowamia ma,teriałów empirycznych.
Wakar€'l:ski wrzeczywistnił ideę M. ATnaudowa o przydaitności kartografowaniJa zjawiSk etnogra,ficzny.ch, wylkonując pierwsze etnograbcme mapy Bułgarii .
.w oikresie powojennym .pojawiły się w Bułgarii pierWlSizeprace syntety;c1JIlei pierwsze ,zarysy hilStorY'C'mlo-.e:tnogralficzne.
Wśród nich niewątpliwie na pierwszym miejLScuwymienić należy dzieło Wakarelski-ego
Etnograjia Bułgarii. Praca ta ukazała się w Polsce w 1965 roku. Jest
ona podręczmikiean etnografii (bułgarSkiej. NapilSanazootała IWr'ezultacie
wieloletniej pracy lterenowej autora. Jest Ito,praWldziwekompendium wiedzy,zaw.ierające opis tradycyjne'j kultwry ludowej do 1944 roku. Ma,teriał jest w dU!żej mierze stypologizowany, a Większa jego część skartografowana. AutoT określił etnografię 1alkonaukę o !powstaniu ludów, jego
życiu i ,:formaah tradycyjnej kultU!I'Y.Ma'teriał etnograficzny został podzielony lIla C7ltery .działy: kulturę mateil"iaJną (łącznie zilIlStrumentami
muzycznymi), kul,turę społeC7iI1ą('tytpy rodzin, I(jbyczaj.e Toozinme i ikalendar:zowe), kulturę duchową '(w~edza lU1dlOwaomz wieTzenia religijne) oraz sztukę artystyczną (podania, 'Pr1zyslowia, zagadki, folklor, muzytkę, pieśni, taniec i teatr ludowy). Dzieło io jest pr,zepojo'ne ideą ocalenia od .zapomnienia /bogatych ,tirteścidawnej !kultury ludowej, jej słowiańskiegocharakteru
i specy!filki Ibułgail"skichcoch z:anika,jących 'Coraz
bardziej w proce:sie szylbkich przeo:bra'żeń, jakim ,podleg.a współczesna kultura. Dodać ,należy, że Ibułgarslkie wydani'e Etnograjija na Byłgarija uikazało się w Sofii dopiero w 1974 il'dku. Było 'on{) macznie !pOSZeTzone,liczyło ponad 800 stron i zawierało 'W pierwszej ,części zarys historii etnografii ,bułgarskiej, czego brak jest w polSkim wydaJniu.
Wielolkrotni'e spotkać mOQ:JnawiliJteraturze prz,ed!miotu określen'ie, że
Wakarelski jest nzeczywis1tym JtWÓ1'lcą
W\51półczesnejetnografii bułgarnk.i-ej.
I jest to zgodne :zprawdą, żaden !bowiem etnograf nie Wniósł tyl1e nowego co Wakar,eltslki.Badał a'ktuallny stan ibułgarstkiej iku,1tury ludowej takie .było bowi'em jego główne :zało,żenie .badawcze. Z:a:znaczyć jednak

Jm.zy

202

ADA1MCZEWSKtI

trzeba, Ż€ 'PUlbUkowanemateriały z 'bardań terenowych Iza!wszebyły poszerzone o g'enezę, .etymologię czy typologię badanych wytworów kulturowych, z'w!aszcza z dziedziny IkuHury materi:allnej. Stosowa,na metoda
porównawcza pozwalała na ukazanie zjawisk dyferencjacji etnicznej, jak
również iillipalkty !kultur lUJdówsąlSiadujących z Bułg.arami, czy wresrwie
relikty kuQtur różnych kompo.nentóweitnolSu hułgarrs1uego.
rWakarelski nie 'zaJnie!dlbY'wał
nigdy popularyzacji wiedzy etnograficznej. Był ido:slwnałym propagatorem bułgarskiej kuJ/tury za graJnicą. Wielopłias2Jozyzno'wa, pełna inwencji i zaangażowalIl'ia praca naukowo-ibadawczaprzyniooła !IDU uznanie IW:kraju ,i po'za jego grankami, Iczegonaj1epszym dowodem było powołam.ie go na honorow€lgoczło.rrka s,zeregu
europejskich towarzystw etnograficznych i instytutów, m. in. Towarzystwa Anitropologicznego W Wiedniu, Węgierskiego TOIW:arz)'l,'itwa
Etmograficznego w Budapeszcie, Ugrofińskiego Tow.arzystwa E<tnograficznego w
Helsinlka,ch. Na wielu /konferencjaich i sympozjach '.naukowych przedstawiał osiągnięcia WlSpół,czesnej,narooowej etnogr,a·hi bułgaiTskiej, stając
się jej s)'1Uonimem.
W 196'3 raku poświęcono Walkarr,elskiemu, w 40-lecie jego pracy naukowej, 6-ty tom "Izwiestija na Etnografskija Institut i Muzej". Prawie
40 auiorów z 10 ikrajów (A'1lStri:a,Bu~garia, CSRS, Francja, JugOIsławia,
Niemcy, PolSka, RUIlluuia, Węgry, ZSRR) zamieściło tam artykuły z .zakr·esu etnografii, iołkloll"ysltytki,sławistylki i antropologii. Tom otwiera
prelekcja prof. P. DiJnekowa W)'1głoszonana uroczystości jub Heus zowej
w 1962 rOiku w Sofii, ta omawiają'ca działalność naukową W"-likarel:skiego.
Podobny charakter ma pUlblika:cja z 1979 roiku Etnografski i folkloristiczni izsledowanija
wydana w 3D-tą rocznicę urodziln uc'wnego. Pracę tę otwierają ,allitykuły A. Primowskiego, S. Stojkowej. K. Krysta:nowej OIill.a'wiającewkład Wakarelsikiego w bułgarrską etnografię i foMdoryst)'1kę omz Jb'tbliJOgTafię
'Prac.
W 19:65roku ~acałdkształi !pracy naukowej Ch. WaJkarelski otrzymał
międzynarodową nagrodę ·im. Herdera.

JERZY ADAMCZEWSKI
CHRISTO

WAKARELSKI

AND BULGARIAN

ETHNOGRAPHY

(Summary)
ChriSlto WrukareJSlki (1896 - 1980) is considered the founder of modern Bulgarian
ethnography.
He had started his scientific career while staying in Poland in
1926- 1928. During this time he met Polish Prof. Prof. E. Frankowski. J. Poniatowski, and K. Moszyński. Their influence can be found in many of Wakarelski's

Chri<sito Wakarrelski a etf1bO,grofia

bułga.rska

203

works. After his return to Bulgaria he worked as a custodian of the Ethnographic
Museum in Sofia. After World War II he worked in the Institute of Ethnography
in Sofia as a director of the department
of material culture. His numerous trips
enabled him to learn a lot about ethnographic
problems of many countries (Hungary, Austria, Finland and Czechoslovakia).
Wakarelski was interested in folk culture, especially in argiculture, transportation and carpentry. In carrying out his work he applied typological and earthagraphical methods. He worked out the first ethnographic
maps of Bulgaria.
Among his one thousand works, the book "Ethnography
of Bulgaria" is of
the greatest importance. It resulted from his own field' research and it is a synthesis of Bulgarian
folk culture, in which are included
a lot of typological
schemes and maps.
In recognition of his work he received the international
J. G. Herder Award
tn 1965.

Kolekcja

Cytat

Adamczewski, Jerzy, “Christo Vakarelski a etnografia bułgarska / LUD 1981 t.65,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 30 czerwca 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/7262.

Formaty wyjściowe