Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim i jej edukacyjne uwarunkowania/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego

Dublin Core

Tytuł

Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim i jej edukacyjne uwarunkowania/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego

Temat

pogranicze polsko-czeskie
tożsamość religijna
młodzież - tożsamośc religijna

Opis

Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.248-263

Twórca

Różańska, Aniela

Wydawca

Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie

Data

2010

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5466

Format

application/pdf

Język

pol
ang.
cz.

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:5083

PDF Text

Text

Aniela Różańska
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Instytut Nauk o Edukacji

Dynamika poczucia
tożsamości religijnej młodzieży
na pograniczu polsko-czeskim
i jej edukacyjne uwarunkowania

Wprowadzenie
W kalejdoskopie tematyki odnoszącej się do dziedzictwa kulturowego i tożsamości mieszkańców regionu Śląska Cieszyńskiego nie powinno zabraknąć kwestii związanych z religijnością mieszkańców pogranicza. Pytania o tożsamość, o to „kim jesteśmy?”, „z kim się identyfikujemy?”, „do jakich grup społecznych należymy?” – są
pytaniami, które nie tylko sobie zadajemy, ale z którymi, dzięki mediom, jesteśmy
konfrontowani w różnych sytuacjach i na które coraz mniej chętnie udzielamy odpowiedzi. Odpowiedzi te bowiem wymagają zastanowienia, nie należą do łatwych,
prostych i jednoznacznych. Trudności te wielokrotnie się potęgują, jeśli pytamy o tożsamość mieszkańców pograniczy, zwłaszcza o tożsamość religijną, której badanie
w swojej istocie nastręcza określone problemy metodologiczne. W przestrzeni pogranicza, z jego naturalną różnorodnością kulturową i religijną, sytuacja zmian społecznych, indywidualizacji, pluralizmów światopoglądowych otwiera szczególnie szeroko
perspektywę wielości i różnorodności wyborów, co powoduje tworzenie się nowych
postaw wobec życia, nierzadko uwolnionych od determinacji tradycją bądź przypisaniem1, kreowanie nowych tożsamości, jakże odmiennych od tożsamości kształtowanych w środowiskach jednorodnych kulturowo. Jak pisze Halina Rusek:
1 M. Libiszowska-Żółtkowska: Prolegomena. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie
polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 13.

Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...

249

na pograniczu tworzy się nie tylko jakościowo nowa kultura, ale również nowa tożsamość jej uczestników, jej twórców2.

Ta nowa, specyficzna jakość dotyczy również tożsamości religijnej mieszkańców
pogranicza polsko-czeskiego, mieszkańców Śląska Cieszyńskiego.
Rozumienie tożsamości religijnej w społeczeństwie tradycyjnym wydaje się oczywiste (tożsamość jako efekt przynależności do określonej religii, grupy religijnej),
jednakże we współczesnej rzeczywistości ponowoczesnej zdefiniowanie tożsamości
religijnej nie jest łatwym zadaniem, ponieważ istota tożsamości religijnej, jej kompleksowy i zróżnicowany obraz wynikają z wielości i niejednoznaczności rozumień
dwu pojęć: tożsamości i religii. Wychodząc, po pierwsze, od definicji tożsamości Marii Jarymowicz jako świadomości własnego istnienia, wizji samego siebie, tego co najważniejsze, charakterystyczne i specyficzne dla autocharakterystyki3 oraz tożsamości
ujmowanej jako zbiór wyobrażeń, sądów, przekonań na temat samego siebie, czyli
układ autoidentyfikacji jednostki uwarunkowany schematami percepcji istniejącymi
w środowisku społecznym4 oraz, po drugie, od rozumienia religii jako wieloaspektowej relacji człowieka do Transcendensu (Boga, bóstwa)5, można tożsamość religijną
definiować jako wieloaspektowy sposób rozumienia oraz kształtowania własnej egzystencji, a także otaczającej rzeczywistości przez pryzmat osobistego doświadczenia
wiary i wspólnotowych sposobów jej wyrażania w obrzędach i przekazie, czyli religii,
do której się przynależy6. Tożsamość religijną można rozważać jako tożsamość osobistą lub tożsamość społeczną. Tożsamość osobista religijna jest efektem doświadczenia wewnętrznego, refleksji osobistych i indywidualnych wyborów jednostki oraz jej
przekonań na temat rzeczywistości pozaempirycznej. Socjolodzy bardziej podkreślają
wymiar społeczny tożsamości religijnej i wiążą ją przede wszystkim z przynależnością
do wspólnoty religijnej7.
Tożsamość religijna, podobnie jak inne rodzaje tożsamości, ma charakter relacyjny, otwarty, dynamiczny i mediacyjny, co należy uwzględnić w rozważaniach dotyczących jej kształtowania. Postawy i zachowania religijne nie są czymś statycznym,
niezmiennym, lecz podlegają zmianom w wyniku doświadczenia indywidualnego
i społecznego. Zmiany religijności, zwłaszcza takiej jej formy, która jest mocno za2 H. Rusek: Człowiek pogranicza. W: Socjalizacja i kształtowanie się tożsamości – aktualne problemy i sugestie rozwiązań. Red. T. Lewowicki, B. Grabowska, A. Różańska. Toruń
2008, s. 86.
3 M. Jarymowicz: Tożsamość jako efekt poznania siebie wśród swoich i obcych. W: Tożsamość a odmienność kulturowa. Red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre. Warszawa 1992, s. 213-225.
4 Z. Bokszański: Tożsamość – interakcja – grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii
socjologicznej. Łódź 1989, s. 12.
5 Z. J. Zdybicka: Rola religii w kulturze współczesnej. W: Kultura i religia u progu III tysiąclecia. Red. W. Świątkiewicz, A. Pethe. Katowice 2001, s. 16.
6 Por. A. Różańska: Tożsamość religijna młodzieży na pograniczu cieszyńskim – uwarunkowania i dylematy jej kształtowania. Wrocław – Cieszyn 2009, s. 256.
7 T.J. Gunn: The Complexity of Religion and the Definition of „Religion” in International
Law. „Harvard Human Rights Journal”. Nr 16 (2003), s. 201; M. Libiszowska-Żółtkowska:
Religia jako determinanta tożsamości studentów i konwertytów. W: Tożsamości religijne
w społeczeństwie polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 48.

250

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

korzeniona w tradycji społeczeństwa, zachodzą raczej wolno i nie są zbyt znaczące. Jednakże w okresie intensywnych przemian życia społecznego, a takie zachodzą
współcześnie, postawy i zachowania religijne ulegają również szybszym przeobrażeniom. Procesy modernizacyjne nie powodują jednakże zaniku religijności (taki scenariusz wydarzeń związanych z sekularyzacją dawniej zakładano), a jedynie zmianę
jej form. Jak przyznają znakomici badacze religijności, Thomas Luckmann i Charles Taylor, religia traci swój tradycyjny, instytucjonalny charakter na korzyść religii
niewidzialnej, subiektywnej8, a współczesne społeczeństwa zachodnie w poszukiwaniu własnej „ścieżki duchowości” wybierają i tworzą bardzo różnorodne formy
religijności, polegające m.in. na: łączeniu elementów z różnych religii (synkretyzm),
selektywności w obrębie własnego wyznania (np. deklarowanie wiary przy równoczesnym zaniechaniu praktyk religijnych lub realizacja praktyk przy równoczesnej
obojętności wobec wiary), na niepomiernie większej niż dawniej indywidualizacji
doświadczenia religijnego, a także znacznym wzroście liczby osób, które uważają się
za agnostyków i ateistów bądź, przeciwnie, osób niezwiązanych z żadną wspólnotą,
a uważających się za wierzących9.
Wielość jako cecha charakterystyczna współczesnego świata, również świata religii, jest faktem nie podlegającym dyskusji. Ze „skrajną różnorodnością” jako efektem
procesu różnicowania boryka się większość religii10 i nie można temu zapobiec, ponieważ proces ten jest nieodwracalny. Nasz namysł powinien raczej dotyczyć tego,
jak współczesne pokolenie „odnajduje się” w tej rzeczywistości burzliwych przemian
religii i religijności? Jak młode pokolenie radzi sobie z kształtowaniem własnej tożsamości religijnej i jaka jest dynamika poczucia tożsamości? Jakich parametrów religijności dotyczą zmiany? W tekście odniosę się do wybranych aspektów tożsamości
religijnej młodzieży na Śląsku Cieszyńskim, ich dynamiki oraz do wychowawczych
uwarunkowań kształtowania poczucia tożsamości religijnej.
W empirycznych badaniach została uwzględniona wielowymiarowa koncepcja
religijności Charlesa Y. Glocka i Rodneya Starka. Koncepcja ta podkreśla, że to,
co wspólne dla różnych tradycji religijnych świata jest niemniej ważne niż to, co je
różni. Istniejące podobieństwa pomiędzy religiami są bowiem pewnymi wspólnymi, powszechnymi obszarami, w których religijność może się manifestować11. Te
powszechne obszary stanowią istotne wymiary religijności. Na podstawie koncepcji
Glocka i Starka zostały wyznaczone podstawowe aspekty (wymiary) religijności:
globalny stosunek do wiary, ideologiczny (wierzeniowy), rytualny, doświadczeniowy, intelektualny (poznawczy), wspólnotowo-instytucjonalny oraz konsekwencyjny
(etyczny)12. Dla dalszych rozważań i analizy wyników badań przydatna jest koncepcja tożsamości wyboru Charlesa Taylora, w świetle której jednostka nie tyle musi
się odnajdywać w nowej sytuacji światopoglądowo-moralnej, ale jest twórcą własnej
tożsamości, która z jednej strony jest wynikiem negocjacji jednostki z otoczeniem,
jego relacji ze społecznością, a z drugiej – osobistej akceptacji i wyboru poszcze8 T. Luckmann: Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym świecie. Kraków 2006.
9 C. Taylor: Oblicza religii dzisiaj. Kraków 2002, s. 52-84.
10 H.-G Ziebertz: Religijność i wychowanie w świecie pluralistycznym. Kraków 2001, s. 12.
11 R. Stark, C. Y. Glock: Wymiary zaangażowania religijnego. W: Socjologia religii. Antologia tekstów. Red. W. Piwowarski. Kraków 1998, s. 184.
12 W. Piwowarski: Socjologia religii. Lublin 1996, s. 65.

Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...

251

gólnych wymiarów tożsamości13. W tak rozumianym procesie kształtowania tożsamości religijnej (duchowości) osobista intuicja jednostki staje się najcenniejszym
źródłem religijności14.

Charakterystyka grupy badanej
Terenem niniejszych badań nad poczuciem tożsamości religijnej młodzieży był
Śląsk Cieszyński, zarówno jego polska, jak i czeska część. Grupę badaną stanowiła
młodzież ucząca się w szkołach średnich. Uwzględniono trzy grupy uczniów – Polaków (mieszkających i uczących się w Polsce), Czechów (mieszkających i uczących się
na Zaolziu w Czechach) oraz młodzież narodowości polskiej i obywatelstwa czeskiego,
mieszkającą na Zaolziu i uczącą się w szkołach z polskim językiem nauczania (nazywaną w opracowaniu młodzieżą zaolziańską lub Zaolziakami). Badaniami objęto 308
osób, w tym 191 dziewcząt i 117 chłopców, w wieku 16-19 lat. Ze szkół polskich było
108 (35,1%) uczniów – 66 dziewcząt i 42 chłopców, uczniów ze szkół z polskim językiem nauczania było 97 (31,5%) – 54 dziewcząt i 43 chłopców – oraz 103 (33,4%) osób
ze szkół czeskich – 71 dziewcząt i 32 chłopców. Młodzież ta – mieszkająca w Polsce,
na terenie powiatu cieszyńskiego oraz w Czechach na Zaolziu, w powiatach karwińskim i frydecko-misteckim – kształci się w publicznych szkołach średnich w Liceum
Ogólnokształcącym w Skoczowie i ZSZ w Skoczowie, w Czeskim Cieszynie w Gimnazjum z polskim językiem nauczania oraz w Gimnazjum Czeskim przy ul. Frydeckiej.
Badania ankietowe zostały przeprowadzone w listopadzie i grudniu w 2009 roku.

Struktura wyznaniowa Śląska Cieszyńskiego i badanej młodzieży
Śląsk Cieszyński będący regionem pogranicza kulturowego, narodowego i wyznaniowego, stanowi modelowy przykład terenu, gdzie na co dzień stykają się ludzie różniący się narodowością (Czesi i Polacy), kulturą i religią. Spośród ogółu mieszkańców
polskiej części Śląska Cieszyńskiego 60% stanowią wyznawcy Kościoła Rzymskokatolickiego i 35% członkowie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Są na tym terenie także wyznawcy innych Kościołów chrześcijańskich, z których należy wymienić
chociażby bardziej liczne: Kościół Zielonoświątkowy, Kościół Wolnych Chrześcijan,
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego, Polski Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół
Polsko-Katolicki. Po stronie czeskiej Śląska Cieszyńskiego – na Zaolziu istnieje podobne zróżnicowanie: obok dominującego Kościoła Rzymskokatolickiego, jest tam
zarejestrowany drugi co do liczebności wyznawców Śląski Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania oraz Czeskobraterski Kościół Ewangelicki, Kościół Braterski,
Kościół Apostolski, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Luterański Kościół Ewangelicki, Jednota Braterska w Czechach, Ewangelicki Kościół Metodystów, Braterska
Jednota Baptystów, Kościół Husycki. Należy dodać, że środowisko zaolziańskie jest
w dużej mierze zsekularyzowane – ponad połowa mieszkańców Zaolzia to osoby nie
13 C. Taylor: Źródła współczesnej tożsamości. W: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy
w Castel Gandolfo. Oprac. i wstęp K. Michalski. Kraków 1994, s. 12-15.
14 C. Taylor: Oblicza religijności… , s. 77.

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

252

należące do żadnej wspólnoty wyznaniowej. Związkiem wyznaniowym niechrześcijańskim mającym licznych wyznawców w całym regionie Śląska Cieszyńskiego jest
Towarzystwo Biblijne i Traktatowe „Strażnica” – zarejestrowany Związek Wyznania
Świadków Jehowy w Polsce15.
Biorąc pod uwagę specyficzną strukturę wyznaniową Śląska Cieszyńskiego oraz
charakter badań, ważną zmienną, którą uwzględniono w badaniach jest przynależność
wyznaniowa. Wśród respondentów znalazło się 148 katolików (48,1%), 88 ewangelików (28,6%), 4 osoby przynależące do innych protestanckich wspólnot (1,3%): 1 osoba
z Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego oraz 3 osoby określające siebie protestantami
lub chrześcijanami bez podania przynależności do społeczności wyznaniowej. Dwie
osoby spośród młodzieży czeskiej zdeklarowały się jako buddyści. Grupa młodzieży
nie związanej z żadnym Kościołem czy wspólnotą, czyli bez przynależności wyznaniowej liczy 66 osoby (21,4%), z czego przeważająca większość wywodzi się ze szkół
czeskich. Młodzież ze szkół czeskich jest w dużo większym stopniu zsekularyzowana
niż młodzież polska czy zaolziańska, gdyż aż 41 osób spośród niej (39,8%) wybrało
kategorię „bez wyznania”, niektórzy uzupełniająco podali dodatkową informację, że
są osobami niewierzącymi lub wręcz ateistami. Porównanie struktury wyznaniowej
trzech grup młodzieży – z kraju, z zaolziańskich szkół z polskim językiem nauczania
oraz ze szkół czeskich przedstawia tab. 1.
Tabela 1
Deklarowana przez młodzież przynależność wyznaniowa
Środowisko
Wyznanie
Rzymskokatolickie
Ewangelickie
Inne wyznania protestanckie
Buddysta
Bez wyznania
Ogółem

Polska
N

%

79
24
1

73,2
22,2
0,9

4
108

3,7
100,0

Czechy
N
%
32
26
2
2
41
103

31,1
25,3
1,9
1,9
39,8
100,0

Zaolzie
N
%
37
38
1

38,1
39,2
1,0

21
97

21,7
100,0

Źródło: badania własne

Miejsce wiary religijnej w życiu młodzieży
Jednym z podstawowych wymiarów religijności jest parametr nazwany „globalnym
wyznaniem wiary i religijności”. Według W. Piwowarskiego trudno byłoby analizować religijność nie uwzględniając ogólnego stosunku do religii. Wymiar ten dotyczy
takich wskaźników jak deklaracja przynależności wyznaniowej, autodeklaracja wiary, jej intensywności i charakteru oraz autodeklaracja praktyk religijnych. W moich
badaniach uwzględniłam to zagadnienie i młodzież została poproszona o określenie
15 Por. A. Różańska: Tożsamość religijna młodzieży…, s. 258-259.

Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...

253

swojego stosunku do religii i poziomu własnej wiary religijnej według wskazanych
kategorii.
Tabela 2
Autodeklaracje wiary religijnej młodzieży z pogranicza polsko-czeskiego
(dane podano w procentach)
Kategoria
Głęboko wierzący
Wierzący
Wątpiący
Obojętny
Poszukujący
Niewierzący
Nie potrafi określić

Młodzież z Polski
N= 108
5,6
58,3
10,2
11,1
1,8
6,5
6,5

Polska młodzież
zaolziańska
N= 97
16,5
43,3
8,2
4,1
7,2
11,3
9,3

Czeska młodzież
N= 103
9,7
29,1
12,6
6,8
7,8
28,2
5,8

Źródło: badania własne

Autodeklaracje wiary młodzieży polskiej w kraju i polskiej zaolziańskiej są zbliżone, za wyjątkiem dwóch kategorii: wśród polskiej młodzieży zaolziańskiej znacznie
więcej osób zadeklarowało głęboką wiarę, jak również znacznie większy jest odsetek
osób niewierzących niż wśród młodzieży z powiatu cieszyńskiego. Niemniej w obu
grupach przeważają osoby wierzące lub głęboko wierzące. Większą polaryzację postaw polskiej młodzieży zaolziańskiej tłumaczyć należy tym, że młodzież ta wywodzi
się z rodzin i środowiska bardziej zsekularyzowanego, które wpływa na zróżnicowanie postaw religijnych. Autodeklaracje wiary młodzieży czeskiej wyraźnie odbiegają
od poziomu autodeklaracji młodzieży polskiej (w kraju i na Zaolziu). Podczas gdy
młodzież polska deklarowała swoją wiarę w ponad 60%, czeska młodzież zaolziańska
jedynie poniżej 40%. Większość młodych Czechów określiło swój stosunek do religii
poprzez pozostałe, raczej negatywnie opisujące wiarę, kategorie. Wyniki te jeszcze raz
potwierdzają widoczne już we wcześniejszych badaniach na pograniczu polsko-czeskim zjawisko, że religijność nie tylko młodzieży w kraju, ale również polskiej młodzieży zaolziańskiej jest bardziej świadoma i więcej dla niej znacząca niż dla młodzieży czeskiej. Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać w dużo większej sekularyzacji
społeczności czeskiej, co przekłada się na świeckie wychowanie w domu rodzinnym,
oraz w nieobecności edukacji religijnej w szkołach czeskich16. Warto zwrócić uwagę
na jeszcze jeden fakt: wśród zaolziańskiej młodzieży (polskiej i czeskiej) nienależącej
do żadnego wyznania (odpowiednio 21,7% i 39,8%) nie wszystkie osoby są niewierzące, gdyż tych jest znacznie mniej (odpowiednio 11,3% i 28,2%). Zjawisko charakterystyczne dla społeczeństw ponowoczesnych, nazwane przez Grace Davie „wiarą bez
16 Oficjalnie nauka religii (výuka náboženství) w Republice Czeskiej jest przedmiotem nieobowiązkowym w szkole podstawowej oraz w szkołach średnich, ale praktycznie uczęszcza
na nią znikomy odsetek uczącej się młodzieży.

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

254

przynależności”17, polegające na tym, że ludzie uważają siebie za wierzących, lecz nie
są członkami żadnego Kościoła ani grupy religijnej, istnieje zatem na Zaolziu.
Znaczenie wartości w życiu można badać w różny sposób. W celu zobaczenia, jakie miejsce pośród innych wartości zajmuje w życiu młodzieży wiara religijna, wykorzystałam pytanie-skalę, na której religia umieszczona jest jako jedna z dziesięciu
wartości i celów życiowych. Poniższa tabela ilustruje znaczenia przypisywane przez
młodzież poszczególnym wartościom.
Tabela 3
Wartości i cele życiowe w opinii młodzieży (dane podano w procentach)
Młodzież z Polski
N= 108
Wartości, cele
życiowe

Polska młodzież
zaolziańska
N= 97
% wyborów

% wyborów

Czeska młodzież
N= 103
% wyborów

Bardzo
Bardzo
Bardzo
Ważne Nieważne
Ważne Nieważne
Ważne Nieważne
ważne
ważne
ważne

Rodzina

85,2

13,9

0,9

82,5

15,4

2,1

90,3

9,7

0

Przyjaciele,
znajomi
Czas wolny

71,3

26,9

1,9

80,4

17,5

2,1

81,6

18,4

0

63,9

25,0

11,1

51,5

42,3

6,2

60,2

38,8

1,0

Praca

63,0

31,5

5,6

58,8

38,1

3,1

54,4

39,8

5,8

Dzieci

57,4

25,9

16,7

48,5

43,3

8,2

56,3

33,0

10,7

Majątek,
dostatnie życie
Kariera, sukces
życiowy
Religia, wiara
religijna
Służenie innym

57,4

38,0

4,6

35,0

49,5

15,5

52,4

45,6

1,9

41,7

42,6

15,7

42,3

45,4

12,4

59,2

36,9

3,9

27,8

55,6

16,7

36,1

30,9

33,0

24,3

29,1

46,6

30,6

49,1

20,4

15,5

58,8

25,8

27,2

55,3

17,5

Udział w
działalności
politycznej

7,4

21,3

71,3

6,2

22,7

71,1

4,8

27,2

68,0

Źródło: badania własne

W takiej sytuacji, co można było przewidzieć, ranga religii jako bardzo ważnej lub
ważnej wartości w życiu jest niska i zajmuje poślednie, odpowiednio dla młodzieży polskiej – 8, dla Zaolziaków – 7, dla Czechów – 9 miejsce. Dla 46,6% młodzieży czeskiej
religia nie jest w ogóle w życiu ważna. Porównując obecne wyniki z wynikami badań
wcześniejszych, gdzie religia w hierarchii wartości plasowała się u tych grup młodzie17 G. Davie: Religion in Great Britain since 1945: believing without belonging. Cambridge
and Oxford 1994.

Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...

255

ży na wyższych miejscach (odpowiednio na 6-7-8 miejscu)18, mamy do czynienia ze
stopniowym obniżaniem się rangi religii w systemie wartości młodzieży z pogranicza
polsko-czeskiego na korzyść wartości charakterystycznych dla społeczeństw ponowoczesnych: przyjaciele, czas wolny, a z drugiej strony, majątek, kariera i sukces życiowy.

Poczucie przynależności do wspólnoty religijnej
Tożsamość jest budowana, utrwalana i potwierdzana w procesie społecznym, ma
naturę społeczną. Oznacza to, że jest przypisana do pełnionych ról i pojawia się wraz
z zachowaniem, które jest odpowiedzią na szczególną sytuację społeczną. Wchodzenie w role, spotkania z innymi i zachowania sytuacyjne wymagają przynależności do
określonej grupy społecznej, wspólnoty. Jak dobitnie ujął to Peter L. Berger:
każda tożsamość wymaga dla swego przetrwania swoistych afiliacji społecznych19.

Również tożsamość religijna, religijność jednostki, zależy od jej przynależności do
wspólnoty wyznaniowej, rozumianej nie tylko jako członkowstwo, ale jako poczucie
przynależności do wspólnoty, poczucie ważności tej przynależności. W związku z tym
badana młodzież została poproszona o ocenę znaczenia, jakie przypisuje swojej przynależności do Kościoła (szczegółowe dane zob. tab. 4).
Tabela 4
Znaczenie, jakie młodzież przypisuje swojej przynależności
do Kościoła (dane podano w procentach)
Kategoria
Wypowiedzi
Przynależność do Kościoła
ma dla mnie duże
znaczenie
Przynależność do Kościoła
ma dla mnie znaczenie
Przynależność do Kościoła
nie ma dla mnie znaczenia
Nie należę do Kościoła
Brak odpowiedzi

Młodzież z Polski

Czeska młodzież

N= 108

Polska młodzież
zaolziańska
N= 97

17,6

19,6

14,6

37,1

30,9

20,4

39,8

24,7

17,5

4,6

20,6

37,8

0,9

4,1

9,7

N= 103

Źródło: badania własne

18 A. Różańska: Religia i religijność w hierarchii wartości młodzieży pogranicza polskoczeskiego. W: Osobowość i społeczne funkcjonowanie młodzieży regionu Podbeskidzia. Red.
T. Lewowicki, E. Ogrodzka-Mazur. Katowice 1997, s. 52.
19 P. L.Berger: Zaproszenie do socjologii. Warszawa 1988, s. 109.

256

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

Badana młodzież polska w kraju i na Zaolziu pozytywnie ocenia swoją przynależność do Kościoła, przypisując jej (duże) znaczenie. Nawet grupa młodzieży czeskiej,
choć w znacznie mniejszym stopniu, deklaruje, że przynależność do grupy religijnej
ma dla niej znaczenie. Jednak nie tylko odpowiedzi respondentów w postaci danych
procentowych są tu istotne, ale również to, w jaki sposób młodzież uzasadnia swoje poczucie przynależności do Kościoła. W wypowiedziach respondenci wymieniali
różne motywy, które skategoryzowane podaję w kolejności od najczęściej do najrzadziej przywoływanych20: w takiej tradycji religijnej się urodziłem, byłem ochrzczony,
zostałem wychowany; poczucie przynależności wynika z ważności religii w moim
życiu, z mojej wiary; wspólnota, do której należę, pomaga mi w życiu, wspiera mnie
w moich problemach; wspólnota jest niezbędna, relacje z innymi wierzącymi umacniają moją relację z Bogiem; Kościół, parafia integruje ludzi, motywuje do wspólnych
działań; odpowiada mi to wyznanie, jego nauka, zasady; Kościół jest dla mnie ważny,
bo jestem katolikiem; tu czuję się dobrze; jest to ważna część mojego życia, ponieważ
w moim środowisku większość stanowią katolicy; to mój wybór; jest to ważne dla
moich rodziców, rodziny; chciał(a)bym zawrzeć tu związek małżeński; tu nie czuję się
samotna; są tu ludzie, których kocham; jest to miejsce spokojnej refleksji nad sensem
życia.
Biorąc pod uwagę rodzaje argumentacji, dominują dwie grupy młodzieży: jedna
swoją przynależność wspólnotową postrzega jako wynikającą z rodzinnej tradycji religijnej, zastaną, odziedziczoną po rodzicach, druga – swoje poczucie przynależności
do Kościoła przypisuje ważności religii w życiu, relacjom z Bogiem i innymi wierzącymi, własnej wierze, własnemu wyborowi. Pojawiają się jeszcze argumentacje pragmatyczne oraz emocjonalne, lecz są to pojedyncze wypowiedzi.
Część młodzieży uważa, że przynależność do Kościoła nie ma dla niej żadnego
znaczenia. Paradoksalnie najwięcej osób tak sądzących to młodzież z Polski (39,8%).
Kiedy jednak dokładniej spojrzeć na wybory tej kategorii w dwóch pozostałych grupach – zaolziańskiej (24,7%) i czeskiej (17,5%) oraz porównując tę kategorię z kategorią następną – „nie należę do Kościoła”, można wnioskować, że w grupie czeskiej,
a częściowo również zaolziańskiej młodzieży znacznie mniej osób nie przypisuje żadnego znaczenia swojej przynależności do Kościoła, ponieważ dużo wyższy odsetek
tej młodzieży nie przynależy w ogóle do żadnego Kościoła, odpowiednio w grupie
Zaolziaków jest to 20,6%, w grupie Czechów 37,8% osób, natomiast młodzież z Polski, nawet jeśli nie przywiązuje znaczenia do przynależności do Kościoła, to jeszcze
pozostaje związana z tradycją religijną, jeszcze w tym Kościele jest. Z drugiej strony
jednakże nieprzypisywanie żadnego znaczenia przynależności do Kościoła przez tak
wysoki odsetek młodzieży polskiej świadczy o dużym krytycyzmie młodzieży wobec
Kościoła jako instytucji i niezgody na to, co w nim się dzieje.
Pod względem innego wskaźnika religijności, udziału w nabożeństwach/mszach
świętych młodzież trzech środowisk istotnie różni się, co ilustruje poniższy wykres.
Najwyższa frekwencja na nabożeństwach niedzielnych jest wśród młodzieży polskiej.
Jej frekwencja, porównując ją z wynikami badań wśród młodzieży całego województwa śląskiego z 2002 roku, jest podobna.
20 Szczegółowe, podobne w treści uzasadnienia poczucia przynależności do wspólnoty religijnej zostały pogrupowane do ogólniejszych kategorii.

Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...

257

Wykres 1
Udział młodzieży w nabożeństwach, mszach świętych (dane w procentach)

Źródło: badania własne

Poczucie tożsamości religijnej można badać, pytając młodzież o postrzeganie i ocenianie własnej religijności w odniesieniu do religijności ich rodziców. Jest to ważne
z tego względu, że pośrednio można się dowiedzieć, czy młodzież identyfikuje się
z religijnością rodziców i czy kontynuuje tradycje religijne przekazane przez rodziców
w procesie wychowania. Odczucia młodzieży dotyczące własnej religijności w porównaniu do religijności rodziców ilustruje tabela 5.
Tabela 5
Samoocena religijności młodzieży w odniesieniu do religijności rodziców
(dane podano w procentach)
Młodzież z Polski Polska młodzież
Czeska
zaolziańska
młodzież
N= 108
N= 97
N= 103
wobec wobec wobec wobec wobec wobec
matki
ojca
matki
ojca matki ojca

Kategoria
Wypowiedzi
Porównanie religijności
Moja religijność wobec religijności
rodziców jest taka sama
Moja religijność wobec religijności
rodziców jest lepsza
Moja religijność wobec religijności
rodziców jest gorsza
Trudno ocenić
Jestem niewierzący, podobnie jak
rodzice

39,8

38,9

30,9

28,9

36,9

31,1

9,3

13,9

8,2

19,6

7,8

12,6

28,7

15,7

19,6

8,2

9,7

7,8

20,4

29,6

32,0

33,0

15,5

15,5

1,9

1,9

9,3

10,3

30,1

33,0

Źródło: badania własne

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

258

Analizując wyniki umieszczone w powyższej tabeli można wysunąć następujące
wnioski: 1) największy odsetek badanych licealistów (niezależnie od środowiska)
identyfikuje własną religijność z religijnością rodziców i praktycznie kontynuuje rodzinne tradycje religijne; 2) w odniesieniu do zmian religijności młodych osób postawa matki jest bardziej znacząca niż analogiczna postawa ojca – we wszystkich
grupach, a zwłaszcza w grupie młodzieży polskiej, większy odsetek badanych uznał
swoją religijność za gorszą (niższą) niż religijność matki, zaś w stosunku do ojca były
to odsetki dużo niższe. Można wnioskować, że młodzi odchodzą od tradycji religijnej
w kierunku gorszej religijności niż religijność ich matek; 3) tylko znikome odsetki
badanych oceniło swoją religijność jako lepszą (wyższą) od religijności matki, wobec
ojca procentowo więcej młodych ludzi oceniło swoją religijność jako lepszą. Oznacza to, że młodzi gorzej i bardziej krytycznie oceniają religijność ojców, a religijność
matek częściej stanowi dla nich wzór; 4) dość duży odsetek młodzieży nie potrafił
jasno określić relacji między religijnością własną i religijnością ich rodziców, zaś jedna
trzecia grupy czeskiej zdeklarowała się jako niewierzący, podobnie jak ich rodzice.
Podsumowując, nie można jednoznacznie określić, czy religijność młodego pokolenia
jest gorsza od pokolenia ich rodziców, mimo że część młodzieży tak ją ocenia, można
natomiast stwierdzić, że dla młodzieży z pogranicza cieszyńskiego religijność rodziców, zwłaszcza matek jest nadal znaczącym wzorem.

Stosunek młodzieży wobec tradycji religijnej
i chęć jej przekazania następnym pokoleniom
Wychowanie rodzinne, religijne wartości i tradycje kultywowane w rodzinie są
ważnymi czynnikami w kształtowaniu tożsamości religijnej. W międzypokoleniowym
przekazie wartości religijnych szczególne znaczenie mają postawy religijne rodziców
i dziadków, które jako cenne wartości przekazywane są w procesie wychowania dzieciom i wnukom.
Młodzież pogranicza polsko-czeskiego nie uważa wychowania i tradycji rodzinnej za główne źródło swej religijności (jedynie 27,5% to deklaruje), ale przyznaje, że
dla niej w kwestiach religii i wiary ważniejsze są osobiste wybory, wynikające z „wewnętrznych przekonań, własnych przeżyć i doświadczeń życiowych” (44,6% wyborów), czym potwierdza, że jest (chce być?) kreatorem własnej tożsamości religijnej,
że tożsamość ta – jest tożsamością wyboru. Niemniej zapytana, czy jest postawa lub
tradycja religijna ich rodziców (dziadków) w ich ocenie wartościowa i chcieliby ją
przekazać swoim dzieciom, w większości odpowiadała twierdząco, choć odpowiedzi
różniły się w zależności od środowiska. Młodzież polska w kraju (50,0%) i młodzież
polska zaolziańska (60,8%) przyznała, że istnieją takie wartości w ich rodzinach. Jednak tylko 27,2% młodzieży czeskiej biorącej udział w badaniach podała twierdzącą
odpowiedź, większość (60,2%) nie umiała podać przykładu tradycji religijnej swoich
rodziców (dziadków), a 12,6% z nich przyznało, że takie nie były w ich rodzinach kultywowane, więc nie mogą w przyszłości przekazać je swoim dzieciom.
Wśród najczęściej wskazywanych przez młodzież z pogranicza cieszyńskiego tradycyjnych wartości religijnych była „wiara w Boga i życie wiarą” (10)21, „miłość Boga i bliź21 W nawiasie liczba wskazań wartości.

Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...

259

niego” (6), niedzielne chodzenie do kościoła (10), uczestniczenie w święta w kościele (4),
uczestniczenie we mszy św. (4), wspólna modlitwa (4), regularne czytanie Pisma Św. (4),
wypełnianie Dekalogu (4), przestrzeganie zasad nauki Kościoła (3), uczestniczenie w Eucharystii/Wieczerzy Pańskiej (3), modlitwa przed/po posiłku (3), ewangelicka tradycja
(1). Wśród szczegółowych tradycji świątecznych młodzież wymieniła: łamanie się opłatkiem, nieodchodzenie od stołu wigilijnego, pusty talerz, strojenie choinki, kolędowanie.
Młodzież doceniła też wartości-postawy swoich rodziców: postawa tolerancji (6), pomoc potrzebującym (4), bycie dobrym człowiekiem (3), pracowitość (2), prawdomówność (2), szacunek dla innych osób (2), poszanowanie innych religii (2), nie zmuszanie
do niczego (2), mądrość życiowa, cierpliwość, umiejętność przebaczenia, umiejętność
podejmowania decyzji, wolność, niezależność, stałe służenie radą i pomocą. Młodzież
doceniła też wspólne, rodzinne spędzanie świąt (8), świąteczne spotkania rodzinne (3),
dobre chrześcijańskie wychowanie (3), zwyczaje urodzinowe (2). Ciekawą deklaracją
przekazania swoim dzieciom postawy religijnej było stwierdzenie jednej Zaolzianki:
Myślę, że nie było dobrze, że rodzice nie chodzili ze mną do kościoła, chciałabym w przyszłości ze
swoimi dziećmi tam chodzić.

Uzupełniającym powyższe zagadnienie jest obchodzenie świąt religijnych. Zapytano młodzież, które święta religijne są najbardziej tradycyjnie obchodzone w ich domach. Poza najważniejszymi świętami, Bożym Narodzeniem i Wielkanocą, młodzież
wymieniła wiele świąt kościelnych, ale też rodzinnych. Młodzież czeska podała najmniej wskazań, znaczna część (26,2%) nie udzieliła na ten temat odpowiedzi. Wyniki
te, podobnie jak wcześniej omawiane, mogą wskazywać na to, że mamy do czynienia
z zapoznawaniem wielu zwyczajów i praktyk religijnych, a tym samym z załamaniem
się ciągłości kulturowej i religijnej u młodzieży czeskiej, z rozmyciem się ich tożsamości religijnej.
Tabela 6
Święta najbardziej tradycyjnie obchodzone w rodzinach respondentów
Kategoria
Boże Narodzenie
Wielkanoc
Wigilia
Adwent
Post
Wielki Piątek
Wielka Sobota
„Śmiergust”
Nowy Rok
Trzech Króli
Boże Ciało
Wszystkich Świętych

Młodzież z Polski
83,3%
48,1%
16

2

1
1
3
5

Polska młodzież
zaolziańska
71,1%
48,5%
13
2
3
2
1
1
1
1
2

Czeska młodzież
69,9%
53,4%
1

1

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

260
Dzień Zaduszny
Święto Babci i
Dziadka
Sylwester
Mikołaja
Pierwsza Komunia
Chrzest
Bierzmowanie
Dzień Matki
Haloween
Nie wiem
Żadne
Brak odpowiedzi

1
1
1
2
1
2
1

1

1
1
0%
1,9%
6,5%

2,1%
1,0%
10,3%

1,0%
2,0%
26,2%

Źródło: badania własne. Procenty nie sumują się do 100, z uwagi na wielokrotne wybory. Sporadyczne wskazania podano nie w procentach, a w liczbach

Edukacja religijna w szkole a kształtowanie tożsamości religijnej młodzieży
O ile rodzina swoim oddziaływaniem okazała się znaczącym czynnikiem kształtowania niektórych wymiarów tożsamości religijnej młodzieży z pogranicza cieszyńskiej, to edukacja szkolna (nauka religii), w ocenie badanej młodzieży, raczej jej w tym
nie pomaga(ją). Nawet w odczuciu młodzieży polskiej, która w 93,5% uczęszcza na
religię, nie zawsze jest im pomocna. Przyznaje to 42,6%, natomiast 43,5% badanych
twierdzi odwrotnie. Młodzież wyjaśniała, że wiele zależy od postawy nauczyciela-katechety, od tego, czy chce z nimi rozmawiać o ich problemach i doświadczeniach, czy
tylko realizuje program nauczania, nie dając im możliwości osobistego ustosunkowania się do ważnych dla ich tożsamości religijnej kwestii.
Tabela 7
Lekcje religii pomagają w kształtowaniu tożsamości religijnej
(dane w procentach)
Kategoria
Wypowiedzi
Tak
Raczej tak
Raczej nie
Nie
Nie wiem
Nie uczęszczam

Młodzież z Polski
N= 108
13,9
28,7
25,9
17,6
7,4
6,5

Polska młodzież
zaolziańska
N= 97
8,2
21,7
13,4
10,3
11,3
35,1

Źródło: badania własne

Czeska młodzież
N= 103
1,0
24,3
2,9
1,9
3,9
66,0

Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...

261

Natomiast młodzież zaolziańska, polska i czeska, w większej mierze nie uczęszcza
na szkolne lekcje religii, stąd w niewielkim stopniu można edukację szkolną zaliczać
do czynników pozytywnie warunkujących kształtowanie się tożsamości religijnej
młodzieży.

Konkluzje
Młodzież zamieszkująca Śląsk Cieszyński w różny sposób postrzega swoją religijność, w różnym stopniu przyznaje też i ocenia wpływ „znaczących innych” (rodzina,
wychowanie i tradycje rodzinne, edukacja szkolna) w kształtowaniu tożsamości religijnej. Wyniki badań wskazują, że zaobserwowane różnice w stopniu poczucia tożsamości religijnej uwarunkowane są wieloma zmiennymi, wśród których podstawowe
znaczenie ma kontekst środowiskowy respondentów (w znaczeniu trzech środowisk:
polskiego, zaolziańskiego i czeskiego). Dla większości młodzieży polskiej religia nadal
– choć w mniejszym stopniu niż w przeszłości – jest znaczącą wartością i determinantą budowania tożsamości religijnej. Natomiast wymiar religijny tożsamości młodzieży zaolziańskiej, a jeszcze bardziej młodzieży czeskiej jest znikomy. Religia jako
determinanta tożsamości, wyznaczająca obszary aktywności życiowej, jest – w świetle koncepcji tożsamości wyboru Charlesa Taylora – istotna jedynie dla tych osób,
które z jednej strony były wychowane religijnie, przynależą do wspólnoty religijnej,
a z drugiej – same dokonały wyboru religijności na podstawie osobistych przeżyć
i doświadczeń i przeżywają na co dzień swoją wiarę. Dla dokonywania wartościowych, osobistych wyborów w kontekście budowania tożsamości religijnej niezbędni są bowiem „znaczący inni” – rodzina, wychowanie religijne, wspólnota religijna
i edukacja religijna.

Bibliografia:
Berger P.L.: Zaproszenie do socjologii. Warszawa 1988
Bokszański Z.: Tożsamość – interakcja – grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie
teorii socjologicznej. Łódź 1989
Davie G.: Religion in Great Britain since 1945: believing without belonging. Cambridge and Oxford 1994
Gunn T.J.: The Complexity of Religion and the Definition of „Religion” in International Law. „Harvard Human Rights Journal”. Nr 16 (2003), s. 189-215
Jarymowicz M.: Tożsamość jako efekt poznania siebie wśród swoich i obcych. W: Tożsamość a odmienność kulturowa. Red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre.
Warszawa 1992, s. 213-275
Libiszowska-Żółtkowska M.: Prolegomena. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie
polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 7-16
Libiszowska-Żółtkowska M.: Religia jako determinanta tożsamości studentów i konwertytów. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. LibiszowskaŻółtkowska. Warszawa 2009, s. 46-63
Luckmann T.: Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym świecie. Kraków 2006
Piwowarski W: Socjologia religii. Lublin 1996

262

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

Różańska A.: Religia i religijność w hierarchii wartości młodzieży pogranicza polskoczeskiego. W: Osobowość i społeczne funkcjonowanie młodzieży regionu Podbeskidzia.
Red. T. Lewowicki, E. Ogrodzka-Mazur. Katowice 1997, s. 47-57
Różańska A.: Tożsamość religijna młodzieży na pograniczu cieszyńskim – uwarunkowania i dylematy jej kształtowania. Wrocław – Cieszyn 2009
Rusek H.: Człowiek pogranicza. W: Socjalizacja i kształtowanie się tożsamości – aktualne problemy i sugestie rozwiązań. Red. T. Lewowicki, B. Grabowska, A. Różańska.
Toruń 2008, s. 85-92
Stark R., Glock C. Y.: Wymiary zaangażowania religijnego. W: Socjologia religii. Antologia tekstów. Red. W. Piwowarski. Kraków 1998, s. 182-187
Taylor C.: Oblicza religii dzisiaj. Kraków 2002
Taylor C.: Źródła współczesnej tożsamości. W: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo. Oprac. i wstęp K. Michalski. Kraków 1994, s. 9-21
Zdybicka Z. J.: Rola religii w kulturze współczesnej. W: Kultura i religia u progu III
tysiąclecia. Red. W. Świątkiewicz, A. Pethe. Katowice 2001, s. 11-23
Ziebertz H.-G.: Religijność i wychowanie w świecie pluralistycznym. Kraków 2001

Shrnutí
Dynamika pocitu náboženské identity mládeže v polsko-českém
pohraničí a její vzdělanostní podmíněnost
Problémem, který byl nastolen v textu, je pokusem o zjištění, jaký je pocit náboženské identity
mládeže z polsko-českého pohraničí, jaké faktory tento pocit determinují. Empirické výzkumy
prováděné mezi mládeží ze středních škol v těšínském regionu po obou stranách státní hranice se týkají základních faktorů náboženské identity a vztahu k ní zkoumané mládeže, mezi
jinými vztahu k víře v Boha, vnímání zdrojů své pobožnosti, hodnocení vlastní pobožnosti ve
vztahu k pobožnosti rodičů, rozměrů provádění náboženských úkonů, vnímání své spojitosti
s institucí Církve, pocitu sounáležitosti s náboženskou obcí, docenění náboženských rodinných tradic a náboženské výchovy v rodině. Autorku zajímala problematika, jakým způsobem
mladí lidé spojují tyto různé prvky pobožnosti v průběhu formování své vlastní identity, a zda
mají za to, že školní náboženská edukace je jim nápomocnou v těchto snahách a hledáních.
Výzkum se vztahuje rovněž na dynamiku vnímání náboženské identity jako procesu podléhajícího společenským změnám. Autorka se snaží vymezit směr proměn náboženské identity
mládeže v polské i české části Těšínského Slezska.

Summary
Dynamics of the feeling of religious identity of youth
in the Polish-Czech borderland and its educational determinants
The article raises a problem question of what the feeling of religious identity of the young in
the Polish-Czech borderland is like and what its determinants are. The empirical studies, conducted among secondary school learners in the region of Cieszyn on both sides of the border,
concern basic elements of religious identity and the youth’s attitude to them. This comprises:
the attitude to the faith in God, viewing the sources of one’s own religiousness, the evaluation
of one’s own religiousness in relation to the parents’ religiousness, the dimension of religious

Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...

263

practice, perceiving one’s ties with the institution of Church, the feeling of belonging to a religious community, the appreciation of religious family traditions and religious upbringing in
the family. The author focused on the way in which young people combine all those elements
of religiousness in the course of shaping their own identity and on the role of religious education at school in their efforts and seeking. The research also refers to the dynamics of the feeling of religious identity treated as a process subjected to social changes. The author makes an
attempt to specify the direction of the transformations of the youth’s religious identity in both
the Polish and the Czech part of Cieszyn Silesia.

Kolekcja

Cytat

Różańska, Aniela, “Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim i jej edukacyjne uwarunkowania/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 4 grudnia 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/6798.

Formaty wyjściowe