https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/817adeffacd24e5ceaba90360571cf47.pdf e963e7afab6077d65e05296b57665377 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource Nagrody im.Oskara Kolberga Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4041 Title A name given to the resource Nagrody im Oskara Kolberga "Za zasługi dla folkloru i sztuki ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski N A G R O D Y IM. OSKARA KOLBERGA „ZA ZASŁUGI DLA F O L K L O R U I SZTUKI L U D O W E J " Ufundowanie dze, jaką się nagród w k o l b e r g o w s k i c h świadczy naszym kraju przywiązuje o wa­ do żywej 4 wykonawczynie dywanów dwuosnowowych w i c z , O. J a r o s z e w i c z , F. R y b k o , (S. K r u p o - S. M a s e ł b a s ) ; twórczości l u d o w e j i d o l u d o w y c h t r a d y c j i a r t y s t y c z n y c h . 5 w y k o n a w c z y ń t k a n i n , haftów, czepców i t d . ( J . Chaładaj, Co A. prawda wybitni twórcy o t r z y m y w a l i już n a g r o d y Państwowe, ale i badacze kultury Ministra Kultury znakomitych twórców ludowej i S z t u k i oraz ludowych w i e l u i to w różnych d z i e d z i n a c h , toteż n i e l i c z n e musiały mieć z Trudno zresztą konieczności znaleźć charakter wspólną twórców l u d o w y c h , działających wiejskim i zawodowych ny jest n a ogół Nagrody cjatywy nimi symboliczny. płaszczyznę głównie ocen w dla środowisku a r t y s t ó w , których d o r o b e k szeroko, nawet poza zna­ granicami kraju. i m . K o l b e r g a , które powstały w 1974 r. z i n i ­ miesięcznika najwyższych „Barwy", czynników od początku mają tetu Honorowego wysoką dzięki zainteresowaniu partyjnych i państwowych rangę. P r z e w o d n i c t w o Nagród s p r a w u j e v - p r e m i e r chma. Pięć razy p r z y z n a w a n o nagrody w Warszawie, w czasie F e s t i w a l u . 4 razy n a dziedzińcu Komi­ filigrany: wrę­ „Cepelii" Muzeum Płockiego H . Bernasowska, Z. (spinki: A. Wojnowa, Kuchta, 3 twórców w regulaminie nagrody jest t o , że Stopka-Król, ( M . S t a r t e k , J . Gąsior); ceramiki figuralnej (J. W i t e k , W. K i t o w s k i , St. S e w e r y ń s k i ) ; 2 m a l a r z y n a s z k l e (E. P ę k s o w a , W . 2 budowniczych szopek Walczak); krakowskich (S. Paczyński, 1 stolarz i snycerz 2 budowniczych znakomity wa — (J. T y l k a ) ; instrumentów m u z y k , bajarz, ludowych propagator (J. Kawulok, folkloru i T. Śli­ muzyk). W g r u p i e 28 osób zajmujących się twórczością i folklorem fussa, znajdujemy J . Burszty, K. nazwiska etnografów: Zawistowicz-Adamskiej, skiej, M . Z n a m i e r o w s k i e j - P r u f f e r o w e j , zbieraczy A. W . Gębika, J . O r y n ż y n y , T . W i ę c k o w s k i e g o , K . i twórcze organizatorskiej nież działaczy waniu oraz ludzi zasłużonych w działalności i popularyzatorskiej. Nagradza się i zespoły p o l o n i j n e , zasłużone w folklorystycznych tradycji. rzędzie bardziej honorują, przeważają ludzie w i zasłużeni. Jest t o zrozumiałe. Fundując naj­ nagrodę r e d a k c j a „ B a r w " zdawała sobie d o s k o n a l e s p r a w ę z tego, że n i e m a l równorzędnych kandydatów jest wielu i że t r z e b a się spieszyć, a b y dać satysfakcję ' l u d z i o m , którzy od kilkudziesięciu już lat znani są i działalności. Jednocześnie o c z y w i s t e ze swego kunsztu j e s t , że nagród n i e może być za w i e l e , a b y n i e obniżać i c h r a n g i . T r u d n a t o sytuacja, zmuszająca Umarła Felicja Komisji. Nie doczekał prof. K s a w e r y Trzeba ny" do k o m p r o m i s u . N i e r a z Curyłowa — dosłownie nagrody w bolesnego dniu znakomity naukowiec a zwłaszcza „naczel­ sytuacji, gdy K o m i t e t s u g e r u j e w m i a r ę możności (powiększenie ' l i c z b y gów", zawsze stytucji, obrad P i w o c k i . M i a ł o t r z y m a ć ją za r o k , d w a . . j e d n a k dodać, że R e d a k c j a , Henryk Gaworski w realizuje w której Nagród „Kolber­ te w n i o s k i . N i e znr.m i n n e j i n ­ chciano by i u m i a n o tyle wystaw sługa w który wymyślił trafną W i popularyzację t y m duża również zarówno M . J . i Z. C w i r z e w i c z ó w , nagrodzonych red. Juliusza osób. Z a ­ Głowackiego, nagrodę, j a k i j e j Ponadto wyjątkowo nazwę. nagrody otrzymał 28-,lecie swej łów f o l k l o r y s t y c z n y c h oraz listów. ( P o m i j a nie nagrody zespół objęto 65 t w ó r c ó w , etno­ malarek z Zalipia, redak­ 11 r e g i o n a l n y c h zespo­ 6 muzyków — instrumenta­ i m . J . Pocka). terytorialny nagrodzonych i 6 twórców; z Podlasia: 2 zespoły twórców pochodzą 2 zespoły jest sto­ regionalne 1 zespół i 4 t w ó r c ó w ; z W i e l k o ­ i 3 twórców; z kieleckiego: 4 osoby; z r z e s z o w s k i e g o i K u r p i po 1 zespole i 2 t w ó r c ó w ; z M a ­ zowsza, K r a k o w a , a G. Śląska, l u b e l s k i e g o po 2 twórców; po j e d n y m i z D . Sląsika, Śląska Cieszyńskiego, kiego, Pomorza wosądeckiego, browskiego sieradzkiego, (zespół Nagrody łowic­ Zach., r e j o n u rawsko-opoczyńskiego, n o ­ opolskiego, z Powiśla Dą­ malarek). na pewno nie wyróżniły jeszcze wszystkich w y b i t n y c h t w ó r c ó w . A l e cóż począć, g d y n p . t y l k o wśród tkaczek kilka dywanów podwójnych osób zasługujących kolbergowskie — z A. w jest jeszcze co najmniej równym stopniu n a Jaroszewiczem, wą, F. i H . M a l e w i c k i m i , M . D z i e s z k o ciągu pięciu l a t nagrodą — się l i t e r a t u r ę l u d o w ą ze w z g l ę d n a i s t n i e ­ s u n k o w o duży. Z P o d h a l a polski: Tela- działalności, zespół „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " , Rozrzut W. choreografa Kwaśniccwej. „Cepelia" — w cyjny Pietkie­ Styprekow- k s . E. N i t k i , kowskiej, K. Prillowej, J . Mierzejewskiej, zrobić, za­ p e w n i ć środki n a n a g r o d y , u r o c z y s t e i c h wręczenie, urzą­ dzenie skiej, pierw­ starzy twórczości: w i c z a , J . Bzdęgi, Z. i S. Chrząstowskich, K . p e d a g o g a Z. Wśród twórców l u d o w y c h , których n a g r o d y szym rów­ propago­ Sobie- Oleszczuka; s t e i n a ; organizatorów, działaczy i a n i m a t o r ó w styczne Rein­ J. folkloru: J . Taciny, J . Lubomirskiego, W. K i r - ką — t w ó r c ó w , z b i e r a c z y , folklory­ ludową R. L. Malickiego, ks. o b e j m u j e o n a w s z y s t k i c h , którzy zajmują się l u d o w ą s z t u ­ n a u k o w c ó w , zespoły S. Grabarski); B . S y c h t y , F. K o t u l i , J . P. D e k o w s k i e g o , i ciekawe S. K u b i k ) ; J. F. H o r a k ) ; 2 garncarzy Józef T e j - i uroczyście c z a n o — r a z w czasie m i ę d z y n a r o d o w y c h o b r a d Ważne jest nagrody Czelusta, 3 metaloplastyków F. medale Jaroszewiczo- n a czele; p o d o b n i e j e s t w ś r ó d w y c i n a n k a r z y n a K u r p i a c h ( H . Fąk, S. O l e n - g r a f ó w , działaczy o r a z 44 zespoły. P o m i ń m y t u 10 nagród d e r , A . Kuliś, P. P u ł a w s k i ) , z Ł o w i c z a (Z. W i e c h n o ) , czy polonijnych, z itd. i ze przyjrzyjmy Znajdują względu na ich się n a n i e j n a z w i s k a prezentujących szczególny się liście d o t y c h c z a s o w y c h różne d y s c y p l i n y charakter laureatów. m . i n . 34 t w ó r c ó w r e ­ sztuki, w t y m : 6 rzeźbiarzy ( W . K r a j e w s k i , W . C h a j e c , J . L u r k a , A. Ze- gadło, E. K o ł a c z , J . Z g a n i a c z ) ; 4 w y c i n a n k a r k i , zajmujące innymi rzeźbiarzy z n a k o m i c i są b r a c i a jeszcze k o w a l i , s n y c e r z y , malarzy czy p t a s z k a r z y (M. Zgutko) Susko wie, z Paszyna A. i inni, lutników, h a f c i a r e k , Wydra, a iluż garncarzy, zasługuje n a z a s z c z y t n e wyróż­ nienie. dziedzi­ Dobrze, wybitnych J. Oskara 80 również kołbielsko-garwolińskiego B . Chojęta, M . B r u d e k , zespół n a m i twórczości (S. Bakułowa, C. K o n o p k a , ,1. G r z e g o r y , Siwek); się Z rejonu że t a k jest. twórców. Kolberga. Dobrze, Dobrze, że że mamy istnieje jeszcze tylu nagroda im. �II. Ieresa Amb 1. K r a m z pieczywem na odpuście, Studzianna, woj. skierniewickie, 1972 r. rozewicz PIECZYWO O D P U S T O W E (OZDOBNE PIECZYWO LUDOWE - cz. II) Jedną z na potrzeby stępowało znacznie dziedzin małomiasteczkowej w s i jest p i e c z y w o powszechnie, mniejszym wytwórczości odpustowe. D a w n i e j w y ­ obecnie wyborze występuje rzadziej i w kalnego (serwety, stroju ozdoby m a k a t y , gipsowe (korale, chu­ wnętrza miesz­ figury), zabawki dla spo­ żywcze. wy­ pieczywem. suwa Rola znaczną rolę w życiu w s i . t a była oczywiście n i e p o r ó w n a n i e większa w międzywojennym, a zwłaszcza tową. N a u r o c z y s t e nabożeństwa okolicznych Kalendarz nale trudno dekoracyjne dewocjonalia, sobie i t e r a z w y o b r a z i ć o d p u s t bez k r a m ó w z o z d o b n y m sie Niemniej pierścionki), d z i e c i , „ p a m i ą t k i " z o d p u s t u , w t y m też i artykuły O d p u s t y wciąż o d g r y w a j ą form. na odpustach elementy stki, wiosek. wędrowni kramarze, przed I wojną przybywała odpustowy oferując znali rękodzieła stępnych tkackie ludowego, surowców itp. Obok przygotowywanego jak drewno, przedmiotów n y c h do gospodarstwa znaczny glina, z łów styczny był przypadkach do­ wyroby okazję wano do dla plan kramów piekarze nawet drobne i obwieszo­ sporządzano p r o c e n t t o w a r u stanowiły Jednymi różańce piernikarze, w i byli a kształcie z ciekawszych w odpusty piesków, a z okrągłych korale odpustu i są mało­ niektórych w s i , wykorzystujący zarobku. N a kaczek, f i g u r e k ludzkich, charaktery­ wiejskiego pieczywa mieszkańcy ciastka piernikami każdego owego dodatkowego zakupowa- użytkowych Widok kolorowymi prawie 1, 2). W y t w ó r c a m i różne wyroby ostatnich na pierwszy pieczywo. rozłożonymi miasteczkowi ogólnie skóra, (il. z dosko­ przybyłym t o w a r y . Jeszcze n a początku X X w . d o m i n o w a ł y się o z d o b n e świa­ z tych n y c h p ę k a m i okrągłych c i a s t e k n a n i z a n y c h n a n i t k i , s t o ­ okre­ ludność Spośród do kogutków, krążków zawieszania tę wykony­ ciasta na są f i g u r a l n e w y p i e k i szyi. zwane 81 T �П. 2. K r a m z p i e r n i k a m i , Leżajsk, 1975 г.; i l . 3. Koza proslyńska; i l . 4. Pies, w y k . Józef R o g o w s k i , B r z o z ó w , w o j . krośnieńskie, 1967 г.; i l . 5. Gwiazdki, w y k . A g n i e s z k a L a s o t a , Sangródź, w o j . p i o t r k o w s k i e ; i l . 6—9. Mikołaj, Pan, w y k . J. Rogowski. 82 �7 в „kozami prostyńskimi", przygotowywane Prostym kolo MazowieckiejUroczystość Ostrowi 9 8 na odpust w ta drobne, figuralne oziębianego o d b y w a się w d n i u T r ó j c y Ś w i ę t e j , co stało się powodem stacie powstania sprzedaż nacinane owych miejscowej opowieści figurek. Bowiem, wyjaśniającej w czasie p o ­ w o d z i , gdy wylała rzeka B u g , na rogach kozy uratowany został obraz jak opowiadano, przedstawiający Świętą Trójcę. Legenda kaczek, piesków, rozetki, względu kozy, kształt s p i c z a s t e j formowane z ciasta postacie były zdobione, w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h kóz zaczęto nie pokrywać j e n i e r e g u l a r n y m i p a s a m i l u b p l a m a m i z ciermiobrązowej polewy { i l . 3). W y r o b e m „kóz" zajmowali się n i e mieszkańcy O s t r o w i i najbliższych w s i . W pięćdziesiątych leżały Ewa do bardziej Zalewska i znanych Franciszka z mąki figurek we i wody. wrzątku Następnie k o z y cukru — d u k t był gotowy wykonaną z jajkami. ta okres piekarnie warsztat prosperity Przede codziennego piecu. palonego Polewę na­ pędzelka, p o j e j wyschnięciu Rogowskiego z Brzozowa, nia gotowanie dostarczające działały n a t e r e n i e całego k r a j u , przykładowo wojennym. było chlebowym pro­ d o sprzedaży. Małomiasteczkowe my polewą na­ miesz­ z ciasta sporządzo­ w zmieszanego z kładano p r z y p o m o c y wykonawczyń etapem pieczenie zdobiono karmelu odpustowego Dalszym i końcu l a t Brzezińska, k a n k i m i a s t a . F i g u r k i kóz f o r m o w a ł y nego głów­ mistrza w przeżywała piekarskiego w okresie zajmowała d l a mieszkańców się Józefa Piekar­ między­ wypiekiem miasta, równo­ cześnie j e d n a k w y p e ł n i a ł a z a m ó w i e n i a b o g a t s z y c h gospo­ darzy z okolicznych w s i n a w y p i e k i okazyjne, na wesela, Znaczną zgodnie j e d n a k część wykonywane jarmarki, m.in. Obok w z ludowymi tradycjami wytwórczości na doroczne które odbywały Bliznem, wypieku odpusty się Hoczewie, „korali" i w najczęściej zdobniczymi. stanowiły i okresowe, produkty większe pobliskich wsiach Domaradzu „różańców" i aby Starej — Wsi. przygotowywano jeźdźców parzonego należały na koniach i weselne posiadania jeden z wystających główki, wycięty pasek prosto w y k o n y w a n o nego wałka szyją i ogonek powstawały ilości a drugi tuszem umieszczano dłużając głową oraz tułów zawinięty nogi cieście zaznaczano Figurki koni, kilku podkreś­ na których podobnie, w y ­ wykonywano rozcięcie także jego d o l n e j Delikatnymi nos i usta, Nacięty ciasta z w i j a n o oczy się odpusty przygotowywano okrągła malowano wzdłuż były sobą ciastecz­ jednego wałeczków w tuszem. z spiralnie lub jedynie ze z części zagłębieniami t e n sposób o t w ó r osłaniano p r z e z krzyżujących lub a jeśli — t o o ł ó w k i e m Jeźdźców postać. jed­ zwierzęcia ciasta. R z a d k o N a j m n i e j kłopotliwe w w y k o n a w s t w i e Powstały w z wydatną k u górze i -uszy jeźdźców f o r m o w a n o o kształcie r o z e t e k . g ó w pasek z n o g i . R ę c e „ o d c i n a n o " o d boków, a wieńczyła ka parokrotnie, Zazwyczaj prosty „szczypanie" i szyję. głowa na Równie jednego paska ciasta. Przez powstawały nacinano piesków. zaznaczano oczy. nogi w modelowano umiesz­ postacie postacie uproszczony. c i a s t a stanowiący skrzydła. l a n o i n n e szczegóły a n a t o m i c z n e , lub Ze tych Na wierzchu wypieku ( i l . 4). K r ó t k i e przez okrągłe szyszki. większej końców ciasta f o r m o w a n o trójkątną nacięty i po­ przez zawiązanie wałka ciasta przypominał ogonek. czano t u omów­ w o j . krośnieńskim. wszystkim pieczywa pieczywa pszennego, p r o d u k t ó w sposób i c h w y k o n a n i a był b a r d z o Kaczuszki powstawały pętelkę, b o h a t e r k i wydarzeń. z przypominające n a konieczność m a k i l k a w e r s j i , które n i e o d m i e n n i e łączą się z postacią Pierwotnie ciasteczka ciasta. D o u l u b i o n y c h wzorów brze­ łączono. nałożenie ciasta. Na też w y p i e k i w kształcie p o s t a c i l u d z k i c h — podobne do M i k o l a i pieczonych na 6 g r u d n i a . Nazywano racyjnością taki j e „ p a n a m i " , a odznaczały niż ozdabiano umieszczonym ciasta drobne ciasteczka. wydatnym się większą Najczęściej kapeluszem, szamerunkiem n a tułowiu, p o w s t a ł y m z pasków i g u z ó w l u b nałożoną na tułów „gałązką" z ciasta 6—9). D o k ł a d n i e j podkreślano r y s y t w a r z y , a oczy czano deko­ wypiek (il. zazna­ ziarnkami grochu l u b pieprzu. Do dekoracji tego 83 7 �П. typu wypieków karniczych stosowano Najbardziej terenie dzina sprzedaje jednak i w wiadomości Polsce niewątpliwie znaną również wypieku związany w należy Frankfurt Pracownie handlu Warszawa) Odrodzenia bardziej znanych zaliczyć XIX pie­ odpustowym które do d n i a d z i ­ i jarmarkach na osiągnęła ta i n a pocz. dzie­ XX piernikami już w rozwijał przeżywały w w., Toruniu już rozkwit wytwórczością innych krajach europejskich. Do m i a s t , w których w y t w a r z a n o Norymbergę, są miastach, znaczny b y l z tego t y p u zanoto­ 1405 г., się w U l m , Offenbach, n.Menem, Salzburg, a w Czechach XVIII—XIX my naj­ pierniki Bazyleję, Ploućnice . 3 p i e r n i k ó w istniały też w w i e l u p o l s k i c h m i a ­ (il. w., odznaczały matyka cukier. pierników pierników 3 dobie o (Poznań, wzmianki o w końcu Śląska, pracowniach pieczywem rozwoju ze się z p i e r n i k a r s t w a c e c h o w e g o . X I V w . . Wyrób które innych na odpustach Pełnię wytwórczości Pierwsze w piernikarskie pierniki, się Małopolski. w w dekoracyjnym k o l o r o w e a wywodzi wano Formy także m a k t g r u b o z i a r n i s t y są j e d n a k siejszego 10—12. w się kunsztowną desce. ornamentyką, wiązała się z życiem mieszczańskim 10). S z c z e g ó l n i e dam żłobione i p o p u l a r n e były kawalerów, karoc, żołnierzy prząśniczek, ich te­ wizerunki strojnych pieszych niemowląt a i dworskim w bądź konnych, powijakach, herbów m i a s t i o z d o b n y c h serc. Z t e m a t ó w r e l i g i j n y c h p o p u l a r n e były przedstawienia Madonny wania, Trzech Króli, A d a m a kołaja. też cych, Znane były np. koguta, Wytwarzane przedstawienia bociana, z tych form dekoracyjną, aby zachować p o u p i e c z e n i u być bardzo trudności w rzaniem ciasta do jelenia, pierniki rolę siało gdyż z Dzieciątkiem, używane twarde, co postaci psa, zwierzę­ niedźwiedzia. spełniały przeważnie do i c h w y r o b u przysparzało wykonywano środki spulchniające, z wytwa­ pierniki nie historyczne potwierdzają istnienie z używając i c h p r o d u k c j i rzeźbionych f o r m . N a t e r e n i e źródła ciasto, oczywiście też r ó w n o l e g l e twardych zawierającego i św. M i ­ w i e r n y kształt f o r m y , m u ­ spożyciu. D l a t e g o pierników Ukrzyżo­ i E w y , Aniołów Niemiec osobnych ce­ p i e r n i k a m i toruńskimi n a czele. chów piernikarskich dla wytwórców O b o k T o r u n i a z n a j d o w a ł y się n a P o m o r z u W s c h . (Gdańsk, nych pierników M a l b o r k , Elbląg, P a s ł ę k ) , Śląsku ( W r o c l a w , w y ł ą c z n i e do k o n s u m p c j i . Przypuszczać należy, że 1 wśród s t a c h , z najsłynniejszymi Gliwice, cibórz, B r z e g , N y s a ) i w Małopolsce ( K r a k ó w , Tarnów). Szczyt r o z w o j u piernikarskiego pada w Polsce na X V I I — X V I I I przez z miejskich drewnianych wykonywaniem ladnicy cechowych form trudnili piekarscy, miały królewskiego l u b w y s o k o 84 zdobionych zawodowi przy­ wytwarzane odciskane snycerką. się u z d o l n i e n i a r t y s t y c z n i e a także ficy — gdy p i e r n i k i mistrzów bogato Wadowice, kunsztu w. Pierniki Ra­ snycerze o s t a t n i c h rozwijały wykorzystywane W Ich stopniowo cze­ stają lub gra­ p o s t a w i o n y c h osobistości . F o r - w się pierników pewne późniejszym przeznaczonych rodzaje okresie zdobnictwa przez ludowe piernikarstwo. były być p r z e z n a c z o n e d l a d w o r u 4 tych i wytwórców twardych, figural­ XIX klasyczne przez Hamburgu odznaczające stycznym, aby piernikarstwo z n a c z e n i e . Ręczne, zastąpione rymberdze, nie w. swe się fabryczne, i już innych miastach z nich w Europy, poziomem pierniki traci formy produkowane tak wysokim uzyskiwane cechowe drewniane zo­ No­ lecz arty­ stanowiły �I I . 13, 14. N i e m o w l ę w b e c i k u , d a w n a f o r m a p i e r n i k a r s k a z C i e s z y n a (wys. i współczesny p i e r n i k J a n a B i l e w i c z a z Ż y w c a ( w y s . 24 c m ) , 1960 r . dzieła s z t u k i p o d z i w i a n e p r z e z w a r s t w y e l i t a r n e . F o r m y ręczne zaczynają w y r a b i a ć r ó w n i e ż niekształceni s n y c e ­ rze, w z o r y ulegają u p r o s z c z e n i u — p i e r n i k a r s t w o n a b i e r a cech l u d o w y c h , w y r a b i a n e p r z e d e w s z y s t k i m d l a uboższej ludności m i a s t i d l a w s i . 5 Zaczynają się pojawiać zastępuje nałożona staje kolorowy. się władnie w pierniki, lub rysowana W XX odpustowych w których panuje on użycie kształt, foremki, rysunek. nadające jedynie k o n t u r y takiego są o b w i e d z i o n e paskie-m b l a c h y u s t a w i o n y m do p o w i e r z c h n i k l o c k a . P i e r n i k wytłoczony my z zachowuje zewnętrzny rysunku odtworzonego k o n t u r ; szczegóły piernikarz rysunku z takiej wizerunku tylko zaznaczone p r z y powtarza następnie for­ jego pomocy kolorowym l u ­ k r e m n a g ł a d k i e j p o w i e r z c h n i p i e r n i k a " . Stąd już e jeden k r o k do przejęcia p r z e z m a l e w a r s z t a t y p i e r n i k a r s k i e t a k niegdyś ekskluzywnej wytwórczości pierników figural­ nych. w t e j sprzyjał małych także f a k t o ż y w i e n i a miastach po reformach gospodar­ uwłaszczenio­ w y c h , które p r z y c z y n i ł y się do wciągnięcia w k r ą g miany W handlowej celu szerokich zaspokojenia wytwórczość jej warstw potrzeb małomiasteczkowych i ludności gustów warsztatów wy­ wiejskiej. rozwija się piernikar- się sposób w y t w a r z a n i a pierników farmami brzegów, zdobienia, w szczegóły. C i a s t o z t u b przez uzyskanie różnej sprymitywizowanej for­ cieście z którego cynfolii, główek barwnych postaci podkreślone zdobi się końcówki zo­ kolorowym wyciskanym co p o z w a l a Upowszechnia oleodrukowych wzoru. procesowi d e k o r a c j i . Czynność piernikarze szprycowaniem. wzo­ blaszaną wycinanie na tą zwą się także zdo­ b i e n i e p i e r n i k ó w p o p r z e z n a k l e j a n i e błyszczącej kolorowej nalepek, l u d z k i c h , okolicznościowych najczęściej napisów, a powiązane z o s t a t n i o l u s t e r e k i f o t o g r a f i i <iil. 20). Piernikarstwo typu niektórzy scy a małopolskie wytwórczością właściciele — uczyli nawet w się na samym w tach silnie — Czech Wadowicach, I wojną piekar­ światową pierniki Jeszcze w wykonywano Krakowie, Słowacji, wytwórniach, wytwarzających miastach n a t y m terenie. 6 0 - t y c h naszego w i e k u i mistrzowie tamtejszych Wiedniu. Przed istniała gęsta sieć z a k ł a d ó w znaczniejszych było terenie warsztatów zawodu R z e s z o w i e , Jarosławiu w trakcie piernikowe dość różnorodnej kiego lecz ułatwiającą wielkości Kętach, — w l u k r e m n a k ł a d a n y m za pomocą pędzla o r a z s k i c h , k t ó r e kontynuują wcześniejsze doświadczenia w i e l ­ piernikarstwa poszczególnych przez odciskanie drewnianymi lub metalowymi wokół ręcznego stają na Miko­ t a k obecnie c h a r a k t e r y ­ D o p i e r o p o u p i e c z e n i u p i e r n i k zostaje p o d d a n y tego Sytuacji czego Upowszechnia rów prostopadle zachowały j a k n p . jeźdźców kształty s e r c ('u. 20). wszech­ określony przez te w a r s z t a t y wyrobów ( i l . 16) i s p o p u l a r y z o w a ł y styczne obwódką ciastu „Zewnętrzne łajów egzemplarzy kramach. dawnych k o n i a c h , n i e m o w l ą t w p o w i j a k a c h ( i l . 14), p o s t a c i rzeźbę Z a m i a s t d a w n y c h f o r m rzeźbionych w desce wchodzą w wzorów Piernik ornamentyka. wieku mie. P i e r n i k i wytwarzane wiele 28 c m ) je w Tarnowie, i Kańczudze. Obecnie w la­ Żywcu, Zakliczynie, do najbar- 85 �dziej znanych Żywca i oraz należą bracia Zygmunt Bilewicz Słowikowie (syn Jana) pracujący w z zielony z żółtego i n i e b i e s k i e g o Przemyślu żowego i żółtego. U z y s k i w a n o Kańczudze . Pracochłonny proces p r o d u k c j i pierników trwał przez dni, a mistrzów tajniki uczniom i zawodu były strzeżone przekazywane przed przez konkurencją, silną W zależności do żółtej — nakładano o składniki i sposób w y k o n y w a n i a c i a s t a udzielają cynfolię bardzo Można dzano powiedzieć, że ciasto sporzą­ j a j e k , mąki ziemniaczanej, d u , który w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m zastąpiono ze słodu z i e m n i a c z a n e g o , esencji zapachowych oraz a m o n i a k u l u b p r o s z k u d o p i e c z e n i a . sto „ o d p o c z y w a ł o " p r z e z później mami wycinano czono je na egzemplarze które pod było określoną rozwałkowywane, poszczególne blachach na rozkładano wstawiano kształty jasno-złoty do d n i . Wysuszone zaczynając syropu przez dodanie kolor. wym i niebieskim. Przez Upieczone na deskach, trwało po­ z białek j a j , ziemniaczanej. barwiono dostępnych k o l o r a c h : żółtym, i c h łączenie się przez n a całą uzyskiwano datkowe k o l o r y n p . fioletowy z czerwonego i 86 i lukrem-glazurą, mąki barwników podstawowych w Krakowie bądź N o r y m b e r g i . wędrowni w różo­ do­ niebieskiego, i oraz były kupcy, oleodrukowe w też glazurą błyszczącą specjalnych spoza Dostarczali można było granic je pier- kupić p r z e d wojną w w i e l u żydowskich s k l e p i k a c h . Obecnie tego t y p u d o d a t k ó w zuboża ilość w y t w a r z a n y c h rowano miast powierzchnię masę, wzory, w sposobami jącymi wypieku z której usztywniano tubkach mąką Nie­ G l a z u r a , którą sma­ była dość rzadka, nakładane ziemniaczaną metalowymi otrzymania wszel­ je z wykonywano zakończonych możliwość n p . sprowadzając je brak wzorów, choć pracujący p i e r n i k a r z e starają się pozyskać j e dostępnymi do malinowy, pokryty l u b sprowadzane mieckiej Republiki Demokratycznej. warstwy i napisów pie­ zdobiono ziemniaczanego nikarzom do wytwarzane pierników suszenie cienkiej spożywczych cia­ (3—4 g o ­ podkłady z Wiednia dodawano papierki kimi O t r z y m a n ą białą masę w zależności o d p o t r z e b handlu, o trzech korzeni kraju, itp. Na piernik glansowane ostatnie drukarniach czasami for­ w i e r z c h n i ę w y p i e k u . Glazurę w y k o n y w a n o żelatyny, i „ t r a g a r z e " znajdujące pierniki o d nałożenia syropem cytrynowy Te glazury a następnie wyschnięcia n a specjalne mio­ Wyrobione ilość czasu sufitem pracowni. Zazwyczaj 2—3 barw odcienie n p . do r ó ż o w e j — s m a k kolorowe jako główki. j e d n a k ogólnie z mąki pszennej, dziny), odpo­ niechętnie. od b a r w y niej walory smakowe aż d o l a t o s t a t n i e j w o j n y . Jeszcze dziś p i e r n i k a r z e p y t a n i wiedzi z ró­ różne p r z e z słabsze l u b s i l n i e j s z e n a s y c e n i e g l a z u r y b a r w n i k a m i . 7 kilka l u b pomarańczowy też i nato­ ozdobne umieszczano końcówkami, żłobkowanej da­ obwódki, o różnej grubości, w zależności o d r o d z a j u k o ń c ó w k i . W z o r y zdobnicze przejmowali uczniowie od swych mistrzów, c z a s a m i z własnej i n w e n c j i t w ó r c z e j d o d a w a l i n o w e wiązania. J a k o rzystywano elementy motywy Przygotowany dekoracyjne kwiatowe towar bądź odbierany najczęściej roz­ wyko­ geometryczne. był od wytwórców p r z e z h a n d l a r z y — kupców, którzy r o z w o z i l i go p o oko­ licznych brali odpustach i jarmarkach. Ludzie c i często �I I . 15, 16. Mikołaj, f o r m a d a w n a i współczesna; i l . 17, 18. Diabeł, p i e r n i k J . B i l e w i c z a ( w y s . 29 c m ) i d a w n a f o r m a z M a ł o p o l s k i ( w y s . 22 c m ) ; i l . 19, 20. S e r c e , d a w n a f o r m a z W a d o w i c i p i e r n i k T a d e u s z a S ł o w i k a z K a ń c z u g i , woj. przemyskie. ]9 20 �Produkcja piórników byia sezonowa, uzależniona świąt d o r o c z n y c h . N a W i e l k a n o c baranków stojących wykonywano l u b leżących, pisanek, kurek, ko­ g u t k ó w . N a dzień 6 g r u d n i a p i e c z o n o g ł ó w n i e natomiast n a Boże gotowywano Narodzenie postacie ozdób c h o i n k o w y c h oprócz aniołów, n p . gwiazdek, Mikołaje, Mikołajów diabłów i wielkości, -kukiełki oraz koniki, dużą jeźdźców ilość o k r ą g ł y c h ilość koszyczków z k w i a t a m i , k u r e k , k o n i k ó w , aniołków, l a l e c z e k , 0 różnej przy­ znaczną domków, i t p . Poza s e z o n e m n a o d p u s t y i j a r m a r k i bucików pieczono serca na koniach, lalki- ciasteczek, barwio­ n y c h n a żółto l u b c z e r w o n o i n a w l e k a n y c h n a n i t k i korale bądź zajęły poczesne m i e j s c e szczególnie dotyczącej w okresu par. Według obowiązujących były przez chłopców kach tych umieszczano ludowej kojarzenia zwyczajów d l a dziewcząt, napisy się „Kocham Cię", „ Z swych serca" wybranków przedstawiające młodych serca dlatego imion kupowane na jeźdźców na natomiast najczęściej koniach. beciku, laleczki, k o n i k i rodzice pierniki Chrzestni, { i l . 24). N a Boże przeważnie k u p o w a l i d l a dzieci — uczuć — n p . u p o m i n k i z o d p u s t u n a b y w a l i d l a chrześniaków w wypie­ dziewczęcych: ( i l . 20). D z i e w c z ę t a kupowały wiej­ zwyczajowości, „Mani", „Hani", „Zosi" l u b proste w y z n a n i e dla jako różańce. P i e r n i k i k u p o w a n e n a o d p u s t a c h p r z e z ludność ską od najwięcej jako kukiełki Narodzenie Mikołaje, diabły 1 aniołki, zaś n a W i e l k a n o c b a r a n k i (id. 22). P o z a Małopolską Wielkopolsce. Jako w y r ó b pierników ostatni działał do 1970 r . K a z i m i e r z И. 2 1 . Т. S ł o w i k przy nikarskiej w t o w a r n a k r e d y t , oddając p i e r n i k a r z o m należność po ich sprzedaniu rodzin wówczas, przekazać całości. S a m i zajmowali gdy się wytworzonego mistrzowie sprzedażą towaru kupcom. I I . 22. Baranek wyk. Kazimierz dopiero l u b członkowie rzadko nie byli i dopiero w stanie b y ł też tym w terenie mieszkający się ze s t a r e j j e g o M i c h a ł uczył się Gnieźnie, g d z i e w k o ń c o w y c h w pier- zawodu l a t a c h ubiegłego wieku otrzymał d y p l o m p i e k a r z a i głównie t e n zawód uprawiał. Nauka syn jednak obejmowała jego Stefan też wyrób Szczepan P i j a n o w s k i , pierników, po nauce u gdyż ojca, o t r z y m a ł także w Gnieźnie w 1901 r . d y p l o m m i s t r z o w s k i zajmując wielkanocny, Pijanowski, rodziny. Dziad na Pijanowski Mieścisku koło W ą g r o w c a . W y w o d z i ł pracy. znany piernikarz się przede wszystkim wypiekiem pierników w y s . 14 c m , w y k . Z y g m u n t B i l e w i c z , Ż y w i e c ; i l . 23. Kura, w y s . 11 c m , Mieścisko, w o j . p i l s k i e , 1965 г.; i l . 24. Koń, w y k . A n t o n i Zajączek, K ę t y , woj. bielskie. �przeznaczonych się do umiłowaniem wiedzy. M.in czarny piernik sprzedaży zawodu uzyskał i na od cechu toruński, odpustach. chęcią Odznacza! zdobywania toruńskiego a synowi nowej przepis Kazimierzowi 1905 г., n a j b a r d z i e j garnącemu się do p o m o c y na ur. w ojcu, prze­ kazał zasadę, że n i e należy w y ł ą c z n i e k o p i o w a ć wyuczo­ n y c h w z o r ó w l e c z starać się t w o r z y ć własne rozwiązania. W 1935 г., p o śmierci S t e f a n a Szczepana Pijanowskiego, pracownię piekarską przejął s y n K a z i m i e r z , który mał w wem w 1928 r . p a t e n t n a w y t w a r z a n i e sprzedaży pracy Wyroby kach na terenie pomagała swoje w sprzedawał Janowcu, Wągrowcu Rogoźnie, Sokolnikach, sobie Kłodzku Pi janowski i konia i wykonywał dwa (w pszennej proporcji Ciasto zawierało podstawowe garnuszków czarne, miód, musiał 5 obok być kakao, a ugotowanego cukru — godzin. Po pierniki rozwałkowaniu z figuralne: koniki, postacie ludzkie zwane jeźdźców „małe produktów, i „dużymi osiągały dzenie Zagniecione kształcie przez kilka formami koniach, serca centymetrów. Wyroby I I . 25. Jeździec, w y k . K . P i j a n o w s k i . w s z y s t k i m serca i p o s t a c i e l u d z k i e , z w a ­ pamprami", wycinane wysokość pieczone lukier p a m p r y " . Wielkość i c h nie przekraczała d w u d z i e s t u k i l k u większe, p r z e d e bądź cukru wycinał na wo­ garnek prawdziwy karmelowy. Pijanowski tłusz­ w 1 wymienionych korzenne, przygotowany zrumieniony na ciasto o d p o c z y w a ł o w z i m n y m p o m i e s z c z e n i u ne Aby furmankę. mąki, j a j , n i e w i e l k i e j ilości jeszcze p r z y p r a w y sztuczny i i Górze, Panigrodzie. nawet czu, a m o n i a k u i l u k r u , c z y l i c u k r u wody). jarmar­ Margoninie c i a s t a — białe i c z a r n e . D o w y r o b u ciasta b i a ­ łego u ż y w a ł dzie Stefania. okolicznych Ryczywole, t r a n s p o r t nabył Kazimierz rodzaje Piernikarzowi od 1955 r . żona sam na z pra­ oraz n a o d p u s t a c h w Ujściu, S r e b r n e j Czeszewie, uiatwić Poznańskiego. siostra, a otrzy­ pierników od były gwiazdek, Oprócz wymienionych ciastka — 50 d o drobne listków, wypieków które ręcznie ciasteczka ptaszków, „brukowce", były 80 c m . N a I I . 26, 27. Pamper, Naro­ choinkowe bucików wykonywał powstawały nożem Boże w pociętych ciasta umieszczanych w okrągłej, metalowej foremce. Każdy itp. piernikarz z wałeczków kim, piernik bezbarwnym czonego cuikru przed upieczeniem lukrem, i białek składającym jaj. Do w y s . 55 c m i 22 c m , w y k . K . P i j a n o w s k i , 1965 r. smarowano się zdobienia z lek­ rozpusz­ upieczonych �twie piernikowej formy w y p r a c o w a ł najpełniej przy t w o r z e n i u dużych „ p a m p r ó w " . P r o s t a , a jednocześnie z w a l i s t a postać chłopka z d o b i o n a była delikatną, n i e m a l koronkową siateczką l u k r o w y c h wężyków, doskonale uwydatniającą c h a r a k t e r p o s t a c i . Czyniło t o z t y c h p i e r ­ n i k ó w cenne dzieła l u d o w e g o k u n s z t u • i(il. 26). 28 29 I ) . 28, 29. S e r c a , w y s . 32 i 32 c m , w y k . K . II. 30. Serce, w y s . 10 c m , w y k . K . Pijanowski. Pijanowski, 1965 r . już p i e r n i k ó w sporządzano l u k i e r gęsty. S z t y w n o ś ć uzyskiwał Do piernikarz zdobienia nymi, pierników spożywczymi pach przez Gniezna i dosypanie lukier był barwiony Najchętniej czerwonego, zielonego i żółtego oraz mąki. fabrycz­ barwnikami, kupowanymi Poznania. masy pszennej w używano skle­ koloru naturalnego — bia­ łego. L u k i e r wyciskał p i e r n i k a r z z p e r g a m i n o w y c h t u b e k , a w zależności uzyskiwano Do ozdób cukier o d wielkości grubszy wyciętego l u b cieńszy wykorzystywano i paski kolorowej otworu w wężyk także lukru mak, gruboziarnisty cynfolii. Te ostatnie wyłącznie n a p o s t a c i e dużych tubce ( i l . 21). naklejano „pamprów". Szczególny c h a r a k t e r p i e r n i k ó w K a z i m i e r z a nych sunku rysy powierzchnię drukowanych postaci, twarzy wypieku. nalepek, zdobiąc Nie Pijanow- wykorzystując poprzestawał paseczkami i Omówione powyżej bogate t r a d y c j e związane z róż­ n y m i r o d z a j a m i o z d o b n e g o l u d o w e g o p i e c z y w a świadczą o j e g o z n a c z n e j niegdyś r o l i w życiu mieszkańców w s i . O b e c n i e r o l a t a b a r d z o się zmniejszyła,-pierniki znalazły konkurencję w w y r o b a c h p r z e m y s ł o w y c h , w i n n e g o r o ­ dzaju „pamiątkach". N a t o m i a s t w ostatnich p a r u l a t a c h p i e r n i k i zaczęły się p o j a w i a ć n a różnych f e s t y n a c h i C e p e l i a d a c h , można j e też od czasu do czasu kupić w s k l e p a c h C e p e l i i . Znajdują z a w s z e chętnych n a b y w c ó w wśród publiczności m i e j s k i e j , szczególnie serca ze s t o ­ s o w n y m i d e d y k a c j a m i (np. „Kochaj mnie") i i m i o n a m i solenizantów. Na pewno istnienie warto kolorowych istniejących jeszcze dołożyć wysiłków, pierników, warsztatów, alby przedłużyć podtrzymać produkcję zapewnić ciągłość tra­ d y c j i , przyuczając m ł o d y c h a d e p t ó w — k t ó r y m t r z e b a b y s k i e g o polegał n a i c h l u k r o w e j d e k o r a c j i , nakładanej n a gładką Obecnie wytwórczość pierników znacznie zmalała, s t a r s i normalną koleją r z e c z y odchodzą, młodzi n i e p o ­ dejmują z a w o d u , woląc inną, lżejszą i l e p i e j płatną pracę. Z a w ó d p i e r n i k a r z a w y m a g a b o w i e m znacznego wysiłku f i z y c z n e g o , a n a d t o drobiazgowości i p o c z u c i a e s t e t y k i . P r a c u j ą c y jeszcze s t a r z y p i e r n i k a r z e najczęściej n i e posiadają już uczniów, d l a t e g o też t r z e b a się liczyć z f a k t e m z a n i k u t e g o r o d z a j u p i e c z y w a w b l i s k i e j już przyszłości. tylko wężykami i szczegóły u b i o r u . M i s t r z o s t w o w żad­ na r y ­ lukru zdobnic­ jednak dać odpowiednie zarobki i gwarancje dalszej egzystencji. Wydaje stosunek do świadomości praktykach się również, chleba, społecznej nowej, że wielowiekowy, istniejący mógłby rodzącej się po symboliczny dzień zostać dzisiejszy w wykorzystany w obrzędowości świeckiej. P R Z Y P I S Y P o r . : J . Olędzki, D o r o c z n e pieczywo obrzędowe północno-wschodniej Polski, „ P o l . Szt. L u d . R. X V , 1961 n r 1, s. 3 — 2 3 ; o r a z Konkursowe noworoczne pieczywo kurpiowskie, „ P o l . Szt. L u d . " R. X V I , 1962 n r 4, s. 237—244; a także Sztuka Kurpiów, W r o c ł a w 1971, s. 3 8 — —40. J a n i n a K r u s z e l n i c k a , Pierniki toruńskie i inne w zbiorach Muzeum w Toruniu, T o r u ń 1956, s. 14 i 20. op. c i t . , s. 29. op. c i t . , s. 19. 1 2 3 4 M a r i a Ż y w i r s k a , Rzeźbione formy piernikarskie, „ P o l . Szt. L u d . " R. X I , 1957 n r 2, s. 102—106. J . K r u s z e l n i c k a , op. c i t . , s. 38. H a l i n a W ó j c i k , Pierniki odpustowe w pld-wsch,. Małopolsce, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966 n r 3/4. D a n e o K a z i m i e r z u P i j a n o w s k i m uzyskałam od w d o w y po p i e r n i k a r z u S t e f a n i i P i j a n o w s k i e j . Warsztat S ł o w i k ó w szczegółowo został o p i s a n y w czasie p r a c d o k u m e n t a c y j n y c h p r o w a d z o n y c h w Pań­ stwowym Muzeum Etnograficznym. 5 s 7 8 F o t . : K . C h o j n a c k i — i l . 1, 2, 21; S t . D e p t u s z e w s k i — i l . 10-ч14, 17; J . Olędzki — i l . 3; L . P e r z i F . M a ć k o w i a k — i l . 23, 25, 27—30; W. Fot. Szulc — ze zbiorów: i l . 8; J . S w i d e r s k i Muzeum Narodowego w — i l . 5, 15, 16, 18—20 , 22, 26; L . Poznaniu T r o j a n o w s k i — i l . 4, 6; H . Wójcik — i l . 24. — i l . 23, 25, 27—30; P a ń s t w o w e g o M u z e u m i l . 2, 4, 7, 9, Zl. Etnograficznego w Warszawie — �