https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/0026fbef17ac70f4409e8fd714c5e2ef.pdf 2a6417b2ee65405bd1f07eb3deef4bc1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:895 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:823 Title A name given to the resource Społeczne uwarunkowania zwyczajów związanych z wyborem współmałżonka oraz społeczne funkcje obrzędowości weselnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.91-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA SPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ZWYCZAJÓW ZWIĄZANYCH Z WYBOREM W S P Ó Ł M A Ł Ż O N K A ORAZ SPOŁECZNE FUNKCJE OBRZĘDOWOŚCI WESELNEJ* W u z u p e ł n i e n i u w y p o w i e d z i A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j oraz L u d w i ­ k a S t o m m y c h c i a ł a b y m d o d a ć k i l k a i n f o r m a c j i d o t y c z ą c y c h zakresu b a d a ń etnograficznych ł ó d z k i e g o o ś r o d k a etnograficznego. Badania te b y ł y prowadzone przez D z i a ł E t n o g r a f i c z n y Ł ó d z k i e g o M u z e u m A r c h e o ­ logicznego i Etnograficznego, Ł ó d z k ą P r a c o w n i ę I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l ­ t u r y M a t e r i a l n e j A k a d e m i i N a u k oraz K a t e d r ę E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o . Wszystkie te i n s t y t u c j e p r a c o w a ł y przez w i e l e l a t pod k i e r u n ­ k i e m prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j i zgodnie z jej zaintereso­ w a n i a m i n a u k o w y m i k o n c e n t r o w a ł y s w ą u w a g ę na s p o ł e c z n y c h u w a r u n ­ k o w a n i a c h z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z z a w i e r a n i e m m a ł ż e ń s t w oraz spo­ ł e c z n y c h f u n k c j a c h o b r z ę d ó w weselnych. SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A D O B O R U WSPÓŁMAŁŻONKÓW W o m a w i a n y c h badaniach starano się w p i e r w s z y m r z ę d z i e s t w i e r ­ dzić, j a k a jest s p o ł e c z n a h i e r a r c h i a w a r t o ś c i , k t ó r a decyduje o p r e ­ ferencjach p r z y w y b o r z e w s p ó ł m a ł ż o n k a . Badania prowadzono w r ó ż ­ n o r a k i c h s p o ł e c z n o ś c i a c h o z r ó ż n i c o w a n e j s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j i za­ w o d o w e j . N a p r z y k ł a d we wsiach silnie spolaryzowanych m a j ą t k o w o z c h ł o p a m i b o g a t y m i i m a ł o r o l n y m i , w e wsiach z r ó ż n i c o w a n y c h zawodo­ w o , w k t ó r y c h spotykano r o l n i k ó w i r o b o t n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i ­ k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w czy c h a ł u p n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i k ó w i r y b a ­ k ó w (Kucharska, 1968), r o l n i k ó w i pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969), f l i s a k ó w i r o l n i k ó w l u b r z e m i e ś l n i k ó w (Biernacka, 1958), wreszcie w e wsiach, gdzie w y s t ę p o w a l i gospodarze dziedziczni i tacy, k t ó r z y dostali z i e m i ę z parcelacji po ostatniej w o j n i e (Sreniowski, 1974). W y n i k i p o w y ż s z y c h b a d a ń s ł u ż y ł y nie t y l e do n a ś w i e t l e n i a obyczajo* Komunikat wygłoszony na kolokwium p o ś w i ę c o n y m zwyczajom miłości i małżeństwa w Europie, Liege 14-20 lipca 1975. dotyczącym �92 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAVv'ÜRSKA w o ś c i z w i ą z a n e j z w y b o r e m w s p ó ł m a ł ż o n k ó w , co do n a ś w i e t l e n i a s i ł y o b o w i ą z u j ą c y c h w g r u p i e w z o r ó w z a c h o w a ń . W z o r y te t r a k t o w a n o j a k o w s k a ź n i k i stopnia s p ó j n o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j g r u p y . Z a k ł a d a n o , ż e d o m i n a n t a j e d n o l i t y c h o p i n i i i z a c h o w a ń wskazuje na s i l n ą i n t e g r a c j ę g r u p y , r ó ż n o r o d n o ś ć z a ś o p i n i i na zaawansowanie procesu p r z e m i a n na osi continuum od w s i t r a d y c y j n e j do w s i zmodernizowanej. D o m i n u j ą c y k i e r u n e k p r z e m i a n w s k a z y w a ł na tworzenie s i ę n o w y c h h i e r a r c h i i w a r ­ tości i t p . Jedynie na marginesie p o w y ż s z y c h b a d a ń notowano f o r m y k u l t u r o w o z n o r m a l i z o w a n y c h o b y c z a j ó w , j a k n p . f o r m p r z e d m a ł ż e ń s k i e j swobody seksualnej na P o d h a l u ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969), egzogamii czy endog a m i i l o k a l n e j (Zakrzewska, Wieruszewska, 1974). Nieco w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o z w y c z a j o m w y r a ż a n i a o p i n i i publicznej m . i n . na t e m a t cech o s o b o w o ś c i k a n d y d a t ó w do m a ł ż e ń s t w a ( D e k o w s k i , 1961; Wieruszewska, 1969) oraz o b r z ę d o m p r z e j ś c i a z w i ą z a n y m z d o j ś c i e m do d o j r z a ł o ś c i p ł c i o ­ w e j i s p o ł e c z n e j (Wieruszewska, 1966). Zgromadzono w i ę c m a t e r i a ł y do­ t y c z ą c e zabaw zapustnych p o ł ą c z o n y c h z l i c y t a c j a m i d z i e w c z ą t , w czasie k t ó r y c h zachwalano i c h zalety i w y t y k a n o w a d y , czy z w y c z a j a m i p r z y ­ j ę c i a do g r u p y d o r o s ł y c h kosiarzy (zwyczaje ż n i w n e ) l u b g r u p y k o b i e t z a m ę ż n y c h (zwyczaje zapustne). SPOŁECZNE F U N K C J E OBRZĘDOWOŚCI W E S E L N E J S p o ł e c z n e f u n k c j e o b r z ę d o w o ś c i weselnej r o z p a t r y w a n e b y ł y g ł ó w n i e w aspekcie r o l i tego o b r z ę d u j a k o w s k a ź n i k a zasad i n t e g r a c j i oraz h i e ­ rarchizacji r ó ż n y c h grup społeczności wiejskiej. Rozpatrywano w i ę c r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p spo­ ł e c z n y c h w s a m y m r y t u a l e w e s e l n y m (miejsce i r o l ę p o s z c z e g ó l n y c h g r u p w i e k u , płci, g r u p r o d z i n n y c h pana i p a n n y m ł o d e j , chrzestnych), u d z i a ł w p r z y j ę c i u i zabawie weselnej przedstawicieli p o s z c z e g ó l n y c h g r u p rodzinnych, krewniaczych, przyjacielskich i innych. Obserwowane m o d y f i k a c j e r y t u a ł u weselnego oraz s k ł a d u z e s p o ł u u c z e s t n i k ó w wesela, t r a k t o w a n o j a k o w s k a ź n i k p r z e m i a n zasad w s p ó ł ­ ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j , z m i a n ę poziomu p r e s t i ż u p o s z c z e g ó l n y c h grup, z m i a n ę o g ó ł u postaw s p o ł e c z n y c h . N a j w i ę k s z y dorobek w zakresie gromadzenia m a t e r i a ł ó w a n a l i t y c z no-opisowych o d n o ś n i e do o b r z ę d o w o ś c i weselnej w centralnej Polsce m a Jan D e k o w s k i (1961 b, 1964 a-b, 1965, 1966, 1967, 1973). S z c z e g ó l n i e d u ż o miejsca p o ś w i ę c i ł D e k o w s k i analizie s y m b o l i k i o b r z ę d u weselnego (roz­ p l ą t y w a n i u warkocza p a n n y m ł o d e j , w y k u p y w a n i u w i a n k a , o b r z ę d o w o ś c i z w i ą z a n e j z ciastem w e s e l n y m oraz u b r a n y m d r z e w k i e m w e s e l n y m , t z w . jabłoneczką). O d r ę b n e miejsce z a j m u j ą badania M a r i i Wieruszewskiej nad r y t u a ł a ­ m i p r z e j ś c i a w czasie o b r z ę d u m a ł ż e ń s k i e g o oraz systemem k o n t r o l i spo- �93 SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A łecznej, k t ó r y ingeruje w życie współczesnej rodziny wiejskiej (Wieruszewska-Adamczyk, 1971). W w y n i k u p r o w a d z o n y c h b a d a ń stwierdzono liczne r e g u l a r n o ś c i p r o ­ cesu p r z e m i a n w s p ó ł c z e s n y c h , t a k i e , j a k : wzrost znaczenia m a ł e j r o d z i n y , o s ł a b i e n i e znaczenia z w i ą z k ó w o g ó l n o w i o s k o w y c h i k r e w n i a c z y c h , wzrost znaczenia z w i ą z k ó w z w y b o r u w zestawieniu z d a w n i e j d o m i n u j ą c y m i z w i ą z k a m i z g ó r y d e t e r m i n o w a n y m i (Zawistowicz-Adamska, 1974). Prze­ k s z t a ł c e n i a u w a r u n k o w a ń o b r z ę d o w o ś c i stwierdzono n p . w p r z e j ś c i u od w y m i a n y ś w i a d c z e ń na zasadzie r ó w n o w a g i u s ł u g ( d a r y weselne) do m a ­ nifestacji bogactwa i n d y w i d u a l n e g o (kosztowne p o d a r k i , w y s t a w n e p r z y ­ jęcia) w e w s p ó ł c z e s n e j s p o ł e c z n o ś c i d y s p o n u j ą c e j p i e n i ą d z e m . U o g ó l n i e n i a p o w y ż s z e , t r a k t o w a n e j a k o hipotezy t ł u m a c z ą c e , w e r y f i ­ k o w a n e s ą w p r o w a d z o n y c h nadal badaniach. J e d n o c z e ś n i e analiza l i c z ­ n y c h o p i s ó w o b r z ę d ó w weselnych s ł u ż y do odtwarzania s t r u k t u r y same­ go o b r z ę d u oraz w y j a ś n i a n i a jego znaczenia k u l t u r o w e g o . T e ostatnie zadania n a w i ą z u j ą do d a w n y c h n u r t ó w badawczych ( Z a w i s t o w i c z - K i n ­ topfowa, 1929). BIBLIOGRAFIA D E K O W S K I J . P. 1961a Siemieniec („Siemieniec"), Łódzkie Studia Etnograficzne (ŁSE), t. 3, s. 69-78. 1961b Obrzędy i zwyczaje weselne w Załęczu Wielkim, „Prace i Materiały M u ­ zeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna ( P I M A i E SE), z. 5, s. 119-134. 1964a Obrzędowy kołacz na weselu południowo-zachodniego Mazowsza, ŁSE, t. 6, s. 116-123. 1964b Najważniejsze zwyczaje i obrzędy wesela łęczyckiego, P M M A i E S E , z. 8, s. 199-226. 1965 Współczesne wesele łaznowskie, P M M A i E S E , z. 9, s. 99-136. 1966 Obrzędowe obnoszenie i kupno panieńskiego wianka na weselu opoczyń­ skim, „Literatura Ludowa", R. 10, z. 2-3, s. 11-20. 1967 Z badań nad obrzędowością weselną we wschodniej części powiatu piotr­ kowskiego, P M M A i E S E , z. 11, s. 111-131. 1973 Rozpleciny w obrzędowości weselnej Polski środkowej, P M M A i E S E , z. 17, s. 47-59. B I E R N A C K A M. 1958 Kamieńczyk — osada flisacka, [w:] Studia i materiały wsi polskiej w XIX i XX w., Wrocław, s. 311-388. do historii kultury KOPCZYŃSKA-JAWORSKA B . 1969 Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wrocław. KUCHARSKA J . 1968 Tradycyjna organizacja rybołówstwa zespołowego na Wybrzeżu Kaszub­ skim, Wrocław. 1971 Przemiany struktury społeczno-zawodowej wši kaszubskich w XX w., Wrocław. 1974 Wpływ zróżnicowania gospodarczo-społecznego mieszkańców Świątkowie na ich stosunek do ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców wsi kujawskiej do ziemi, Łódź 1974, s. 78-109. �94 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA K U L E S Z A - Z A K R Z E W S K A Т. 1974 Stosunek do ziemi jako podstawy bytu i warunków Orle, [w:] Stosunek mieszkańców..., s. 48-77. życiowych we wsi LECHOWA I. 1960 Ekonomiczne i społeczne podstawy (woj. łódzkie), ŁSE, t. 2, s. 5-44. tkactwa chałupniczego w Dłutowie ŚRENIOWSKI J . 1974 Współczesne zróżnicowanie społeczno-kulturowe wsi Smiłowice z różnymi tradycjami posiadania ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców..., WIERUSZEWSKA-ADAMCZYK 1966 Obrzędy 1971 Sankcje w związku s. 110-145. M. recepcyjne wieku dojrzałego systemu kontroli społecznej w Bełchatoioskiem, ŁSE, t. 8, s. 25-82. wobec rodziny wiejskiej, ŁSE, t. 13. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA K. 1948/9 Obrzędy weselne, „Łódź teatralna", t. 3, z. 3. ZAWISTOWICZ-KINTOPFOWA K . [ADAMSKA] 1929 Zawarcie małżeństwa przez kupno w polskich obrzędach weselnych, K r a ­ ków. 1974 Więź społeczna i systemy uzależnień w strukturze polskiej wsi, [w:] Sto­ warzyszenie społeczne jako środowisko wychowawcze, Warszawa, s. 53-89. �