Stan i perspektywy kuchni narodowej asyryjskich emigrantów w Szwecji / LUD 1997 t.81

Dublin Core

Tytuł

Stan i perspektywy kuchni narodowej asyryjskich emigrantów w Szwecji / LUD 1997 t.81

Temat

Asyryjczycy - pożywienie
kuchnia asyryjska

Opis

LUD 1997 t.81, s.173-200

Twórca

Abdalla, Michael

Wydawca

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Data

1997

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2191

Format

application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:2037

PDF Text

Text

Lud,

\ fICIIAU.

t. 81, 1997

ABDALLA

Katedra Orientalistyki
i Baltologii
L'niwersytct im. /\. Mickiewicza
Poznań
STAN I PERSPEKTYWY
KUCHNI
EMIGRANTÓW

NARODOWEJ
W SZWECJI

ASYRYJSKICH

Liczbę wychod;.ców asyryjskich w Szwecji szacuje się na co najmniej
pięćdziesiclt tysięcy. Początek emigracji z krajów Bliskiego Wschodu datuje się
Ila lata szcśćdzicsi'łlC obecnego wieku. Głównym jej powodem były prześlado\\ania rcligijno-narodowe
w południowo-wschodniej
Turcji, wojna domowa
\\ l.ibanie i iracki dramat. Największe
skupisko asyryjskich
emigrantów
\\ Szwecji lI1ajduje sil; w mieście Sadertalje (ok. 12 tys., tj. prawie 1/8 mieszkallców). Liczne grupy można spotkać również w innych ośrodkach w centralnych i południowych regionach Szwecji. Prawie w każdej miejscowości posiadaj 'l własne kościoly i kluby. Wydają dwa czterojęzyczne
miesięczniki,
ale największ'l chyba aktywność wykazują w dziedzinie spol1u, głównie piłki
nożncj (II i I liga), przcnosz'lc tu swoje tradycje z Bliskiego Wschodu'.
Ci ludzie zetknęli się z nieznanym im dotąd modelem konsumpcji i zupełnie
odmiennymi wzorcami wychowawczym{
By zasięgnąć ich opinii na temat
kondycji własnej kuchni narodowej w nowym środowisku szwedzkim, perspektyw zachowan ia lradyci i kul inarnych i obyczajów żywien iowych, latem
1995 roku przygolowa!cm ankielę i rozdałem ją osobom, które wyraziły chęć
jej \\ypelnienia.
Większość ankiet wręczano zainteresowanym
bezpośrednio
\\ kościolach i klubach oraz na boisku piłki nożnej w Sadertalje. Część została
wysłana pocz.!" do innych miast do osób prywatnych i do klubów, które rozdały
o wychod/'cach asyryjskich w Szwecji można znale/'ć IV: U. Bjijrklund.
Lider Forlag. Slokholm 1980; M. Abdalla .. ·byrFiska diaspora, .. Sprawy
'\arodO\\ościo\\c
Scria nO\\a" l. 3. nr I (4). 1994. s. 67-70: Ci. Yonan, Die /Is~yrer in West
/CUrtJf.'ll... i-:lhnologia Polona" l. 17. 1992. s. H1-86; G. Yonan. /Issyrer hellle: Sprache. tValiona/l'I!\·t'l'lIlIg d('/' W'llllUiisch spr"chelldel/
('/wislen in Nahen Oslen, I 'er/ólgul1g und L\i1. WicnIlamhurg 197X: (i. Yonan. jOUI'IIll/islllus!lei
dell ,'ls.lyrern. ZA VD. Bcrlin 1985. Nic wychodzący
iii.' \\ Polscc Iygot!nik i1uslrowany "Perspcktywy"
poświl;Cil w roku 1987 Asyryjczykom
1\
Sz\\ccji 11'/.\ rcpor!a/.c autorsIwa / .. Suchar. /'r::VSI(l/l pod p/on({cymi kOJ1l11i.nr 44, s. H-9:
I'nj!llle lI't'SI'/('. nr ·IX. s. X_l): Sluga Nied::ieli. nr 52. s. 8-9.
: () cicniach i hl;lsbch Illliany slylu J.ycia. problemach m!odzic/y i innych zagadnieniach
sporo napis;lIlO na lamach \\ychod/.;lcego
w Szwecji (oti maja 1978) asyryjskiego miesil;c7nika
..Ilujada". Rcdagowany Jcst w ci jczykach: asyryjskim. arabskim. turcckim i szwedzkim. Dzialalnośc cdukac~jn;1 pi'(l\\ad/.ą i'(·)\\'nic.' asyry'jskic kluby organizując
wyklady. spotkania i obozy
ktnlc dla mlod/ic.'\'
I

Wicccj inl(lrlnacji

1-",."11 o/i'lil/citi!l

nil/ill'll.

174
je swoim
członkom.
Dobór
respondentów
był zupe/nic
przypadkowy.
Nie wszyscy też zwrócili wypełnione ankiety. Z blisko 300 wydanych i rozesłanych egzemplarzy otrzymałem
118 odpowicdzi.
Ankieta była dość obszerna (ponad 100 pytaJl), co - jak się okazało zostało negatywnie odebrane przez respondentów.
Przygotowano
ją w języku
arabskim. Zna go, w mowie i piśmie, większość Asyryjczyków
z krajów arabskich oraz część Asyryjczyków
tureckich. By umożliwić młodzieży zapoznanie
się z treścią pytail, ankietę przetłumaczono
na język szwcdzki, czego dokonał
3
Augin Kurt, z wykształcenia
dziennikarz .
Na podstawie otrzymanych
odpowiedzi w języku szwedzkim (w sumie 20) odniosłem wrażenic, że młodzież
asyryjska nie była zbytnio zainteresowana
badaniami. Wypcłniono je prawdopodobnie pod dyktando matek, których średni wick wynosil 39 lal. Dla porównania podam, że wśród 98 ankiet arabskojęzycznych
tylko cztery z nich wypełniły kobiety. Ankieta była adresowana
do każdego, hez względu na wiek lub
płeć.
Poruszone
w ankiccie tematy kulinarnc
miały dać odpowiedź
na wiele
pytall. Jak sarni Asyryjczycy widzą swoją kuchnię w nowym środowisku? Czy
i w jakim stopniu zmiana tradycyjnego,
wiejskiego
stylu życia, jaki wiedli
w macierzystym
kraju Bliskiego Wschodu, gdzie zarówno w rodzinie, jak i
społeczeilstwie
panowały czysto patriarchalne
stosunki, wpłynęła na ocenę ich
własnych obyczajów kulinarnych
w wysoko uprzemysłowionym
kraju, jakim
jest Szwecja, do której przybyli? Czy tradycyjna
kuchnia i związane z nią
obyczaje kulinarne są w stanie bronić się przed naporcm rcklamowanych
wzorców żywieniowych?
W całej Europie bowiem zaznaczają się w tej dziedzinie
nowe trendy, upowszechniane
za pomocą środków masowcgo przekazu. A jeśli

1

Serdecznie

ankiety.

dzil,:kujl,: i\uginowi

Dobór

odpowiedniego

unikać zadając pytania uslnie,
by znali wszyscy Asyryjczycy,
W macierzystych

krajach

Kurtowi

jvzyka

za lrud lIumaczenia.

ankiety

obu.al

druko\\ania

si.; pO\vai.nym

i rllzprO\\auzania

problemem.

Można

go było

w formie roi'lllowy bupośredniej.
Nic ma jednego all~lbelu. kt(')r:
a własnym posługuje
sil,: w piśmie /.aledwic kilkanaścic
procent.

Bliskiego

Wschodu

dostl,:p i\syryiczykl)\v

do spuścimy

prl.Odk(mjesl

powa/nie
ograniczony.
I'amil,:lajmy
również,
i.e spo/cczellslwa
tych
z analfabelyzmem.
Pochod/.ący
z Tur Abdinu (poludniowo-wschodnia

krai<)\\ nadal borykaj"
si~
i"urcja, \\. sumie ponad

polowa

i lIlalo kto

Asyryjczyków

literacki.

zY.Jl\cych w Szwccji)

W tYIll wlaśnie

$awoce z Tur i\bdinu
.Jednak Ie wydawnictwa
sporo

kontrowersji,

/.redagowana

dialekcie,

mówi,\ w swoim

ale w przystosowanym

wydaje w Siideniilje
(od
nic malazly
powszechnej

choć sallla próba godnajesl

wc

wspolllnianym

dialekcie,

syryjskich,

jednak

nic w pełni

go rozulllieją

Wschodu,

którymi

Z ankiel

wynika,

zmniejszyła
języka
nie).

wladają

Asyryjczycy.

i.e na II g badanych

sil,: z 112 (w poprzednim

ojczystego

uczą sil; dzieci

zauważenia.

Z tych pO\\odó\\

również

np. Asyryjczycy
na cmigracji

rodI..in, liczba

z 82 rodzin

alhtlKclc

I

nich /na j~/yk
Jan Ik\-

laciliskim,

1987) książki i regułamc
czasopismo
.. sibin"
akceptacji
wśn'ld Asyryjczykl)w
i nadal budzą

klórym

doszedł

kraju)

dialekcie
do niego

mówiących

do XS (obecnie

lm'm'i

I. Iraku.
jeszcze

(20 ankietowanych

nic I.Ostala

i\syryjczykllW

Do jFykllW

Jeden

w domu

w Szwecji)

ankieta

wi<;Ksmść

Iłliskiego

j~/.yk

- europcjski.

wylącznic

po asyryjsku

Zaś w szwedzkiej

osób żyie samolnic

szkole

lub bC/d/iel-

175
chodzi o Szwecje; to trzeba dodać jeszcze specyfikę systemu szkolnictwa,
który
zapewnia uczniom wspólne śniadanie w szkole.
Ankietowani
pochodzili z krajów Bliskiego Wschodu (Syria, Turcja, Irak,
I.iban - tab. I). Dobrze więc znali swoją tradycyjną kuchnię i związaną z nią
obyczajowość,
która w obrębie wymienionych
krajów jest dla Asyryjczyków
bardzo podobna. a w niektórych sytuacjach nawet identyczna. Pobyt w Szwecji
pozwolił im zetknąć się nic tylko z narodową kuchnią szwedzką, lecz również
z kuchniami żyj,\cych w tym kraju licznych grup obcokrajowców.
Okazją mógł
być chociażby okres spc;dzony w obozie dla uchodźców,
gdzie stykali się
ze sobą pr/.eclstawiciele różnyclI narodowości.
Żywili się głównie podawanymi
im potnl\vami szwedzkimi, których nic mogli w całości zastąpić swoimi dania4
mi narodowymi. najwyżej uzupcłnić .
Tabela 1. Podstawowe dane statystyczne liczba respondentów,
pochodzenia oraz podział na grupy wiekowe.

I

Pkc
\1
(J"

"rai pncilnd/cnia

"
2.•

SYria

TlIrcla

211

)2

płeć, kraj
Średnia
wieku

Podział wickowy

Irak

I.ihan

2-+

12

21-29

211

30-39

40-49

50-5')

60-69

>70

46

20

16

8

2

40

Dla zrozumienIa
poziomu i kierunku ewentualnych
innowacji
lub zmian
\\ kuchni naroclowej Asyryjczyków
pod wpływem pobytu w Szwecji, konieczna
jest podstawowa o niej informacja, która może służyć jako pewne odniesienie.
W poprzednim
miejscu
zamieszkania
Asyryjczyków
cechowała
zbiorowa
i \\ zajcml1a troska () pomy~lność rodziny, co okrcślało zakres odpowiedzialności jei czlonkó\\' i wiąz,do siC; z kwestią podziału obowiązków.
Uzależnienie
jedncgo od drugiego, bez wzglC;clu na wiek i status społeczny, wzmacniało więź
rodzinną
Uwidaczniało
siC; to nic tylko podczas wykonywania
codziennych
prac. ale szc/.ególnie w okresie sezonu letniego, w którym wszyscy musieli.
\\ mniejszym
luh wic;kszym stopniu, angażować
si<; przy przygotowywaniu
zapasów żywności na zime;. co byJo zajęciem ciężkim I czasochłonnyms.
Warte podkrcślenia jest również i to. że niektóre rodziny stale borykały siC;
I. problemami
finansowymi!'. Bardzo często świeże mięso było jadane tylko raz

., Od wielu /\s: ryjClII·;(m
lllożlil\()śC

zaopaln

CI ch \\ S/\\ecji

usl)'Slaiclll.

\\;lIl1a si.; II orielllallle

Cllollkl')\\

rod/.in)'

że kiedy przebywali
produkty

luh znajomych.

w obm.aeh

spożywcze.
Mogli

doslarezane

też kupować

dla wychodźców,
przezju;i.

mieli

mieszkaj'l-

je bC/,pośrednio

od sprze-

da\\cll\l.
klor/:
\\ pohli,kleh
miastach
prowadzili
sklepy i. licz'łe Ila zyski. sami przy.ieżdżali
/ lo\\arami do l)'mC/.asow)'eh
miejsc przebywal1l<1 uchodźców.
, Wlcho\\:
wallie mlodzieży
odb)'wało
si.,: przez prac.,:. Przy braku telewizji,
drukowanych
ksiqż,ek

i zbiorlm)'ch

miejsc

rozrywki

zorganizowanej,

dzieci

sluchaly

opowiadań

sIarszych

i \\ I'IClal)' si.; do prac domow)'eh.
" KOIlIrasl)' 'pOicClIlC II' krajach Bliskicgo
Wschodu
były i nadal są bardzo dużc.
/e stroll)' pa(lst\\;Ije,(
pr;lkt)'e/llic
nic zllana Brakujc syslclllÓw ubezpieczdl
społeczllych.

Opieka
i\bdul-

176
w tygodniu, w niedzielę, w ilościach wręcz mikroskopijnych.
Właśnie dlatego
dominowało
w kuchni mięso mielone lub pokrajane w malą kostkę, by można
było równomiernie
wymieszać je, niczym przyprawę,
z kaszą, ryżem bądź
7
warzywami .
Błogosławiellstwem
dla ubogich rodzin były natomiast podroby
s
owcze (głowa z móżdżkiem lub bez , nerki, serce, wątroba, jelita, nóżki, śledziona, płuca\
Wszystkie razem kosztowały
tyle, ile jeden kilogram mięsa.
Poszczególne
części świeżych podrobów można było kupić z porannego lub
nocnego uboju. Ich przygotowywanie
było dość żmudne, ale nawet dziesięcioosobowa rodzina mogła się najeść nimi do sytości. Zresztą dość powszechn)
był całkiem racjonalny
sposób przyrządzania
potraw z podrobów
(głównie
nóżki i głowa) przez trzymanie ich w gorącym piecu chlebowym przez całą noc.
z soboty na niedzielęlO. "Podrobowe"
uczty były organizowane
szczególnie we
wrześniu, zaraz po zabiciu specjalnie utuczonej owcy lub krowy. których mięso
konserwowano
na zimę. Z praktyk związanych
z przygotowywaniem
potra\\
z podrobów, oprócz wątroby, jadanej również przez I:uropejczyków,
przetrwał
u Asyryjczyków
w Szwecji zwyczaj kupowania jelit baranich na metry~ faszeruje się je ryżem z mięsem mielonym i przyprawami,
otrzymując
tradycyjną
potrawę he.\:.i';ayat. Osoby bardziej zaradne zamawiają u asyryjskiego
rzeżnika
na przykład całą tuszę owczą (w tym komplet owych podrobów).
którą kilka
rodzin dzieli między sobą. Przetrwał więc ów zwyczaj "chomikowania"
zapasów żywności, choć nie jest to konieczne w warunkach szwedzkich.

Karim Abou Zeid uważa. ze malo jest na świecie krajów o lak wielkich
Bliskiego Wschodu <..Nidal As-Sa' b" nr 523. Damaszek
I')l)(,.~. II)
.leszcze

7

wie

nic

dwadzicścia

iSlnial

znajdowaly
przenoszono

lat temu w arabskich

W tej dziedzinie

chyba

krajach

niewiele

Bliskicgo

W~chodu

si,,: zmieni lo. Przy

przemysi

jak

kralc'

mi<;sn) pra-

prymitywnych

rzOniaeh

siy ludowe bazary, gdzie każdy mógl sprzedać
OWCy lub krowy. Po uboju tuszc
do sklepów. Większość rod/.in (nawet na peryrcriaeh
miast) sama hodowala i luC/yla

w domu niezbędną
ilość inwcntarza.
aby na jesieli zabić. a otrzymanc
stosuj'lc stare tecbniki ludowc. Sprowadzane
z Europy nieliczne gatunki
mialy wielu
Assvrians.

kontraSIach

nabywców.
w: Food

M. Abdalla.

TraJiliolla/

Conserva!iol1

Eihll%gica/

Prospect Books, London l nB, s. 178-191.
8 M. Abdalla, 13. LJrtJaniak. Mó::g w kuchni

Melhods

miyso zakOnSerllll\\ać.
konserw miysnych nic

oj" !-"<)()d/'re.H'/TUli,)//

SllIdies.
i lrac~vcjacli

rcd.

/\.

Riddervold

{!sed hy .Ifor/em
i 1\. Ropciel

,.1.nnjcrk,jll'. ,.I'r/.cgl<,d

(jastrono-

nr I. 19B5, s. 29-30.

miczny"

9 Nerki.
scrcc. wątroby i śledziony konsumowano
po sma/eniu
b'ldi upieczcniu:
jclila I"a,zcrowano ryżem. hurg/llI/em 7. miysem i przyprawami.
otr/)'mując
wyn·)tJ podohny do Kaszanki (bu

dodatku

krwi I); pluca.

potrawy:

risa w aq/a, yallni,

10

Polega

Podroby.

nóżki

i glowy

on na racjonalnym

głównie

nóżki

gotowano

otrzymujqc

popularnc

wśród

/\syryiczykó\\

qar o w gawo.

i żołądki,

wykorzystaniu
wklada

ciepla

w glinianym

siy na noc do naczynia

piccu

po wypieku

z. wypalonej

gliny

chleba
olulając

je gorącym żarem i popio!elll. M. Abdalla. Cookin? /lols Usee! in {'rcsenl /JUl' .·/s.ITrian "iI/age
Ki[chen in [he MichIle F;osl. w: 'the ('ooking
Pol. rcd. T. .Iainc, O:xl"ord Symposium
on Food 8:.
Cookery

19BB,

S.

7-1 I.

177
Okres pobytu w Szwecji
W tabeli I. podano tylko pierwszy
kraj pochodzenia
respondenta,
bez
uwzględnienia
innych krajów, do których wyemigrował
i przebywał
przez
krótszy lub dluższy czas. Życiorys niektórych okazał się fascynujący:
zanim
dotarli do Szwecji. tułali się z całymi rodzinami po różnych krajach, zarówno
bliskowschodnich.
jak i europejskich.
Nie ulega jednak
wątpliwości,
że
\\ ukształtowaniu
osobowości
człowieka
i jego nawyków największy
wpływ
mają warunki środowiska. w których dorasta.
Pomimo, i.e w ankiecie wyszczególniono
odrębne pytania dotyczące charakteru poprzedniego
miejsca zamieszkania
(wieś, miasteczko.
miasto) oraz
stylu życia. otrzymane
odpowiedzi
i własne obserwacje
autora pozwalają
przyjąć. że zdecydowana
większość respondentów
prowadziła
raczej wiejski
tryb życia. Ci. którzy po przeniesieniu
się do miasta pozbyli się typowych
gl)spodarstw wiejskich. w dalszym ciągu utrzymywali
ścisłe kontakty ze swoimi bliskimi na wsi. Wc własnych podwórkach,
budowanych
na wzór wiejski,
\\iększość hodowała kury. owce, a nawet krowy, prowadząc prawie identyczną
jak na wsi. gospodarkę żywnościowąii.
Chyba jedynym wyjątkiem było miasto
Bejrut, w którym urodziło się pięciu respondentów,
a dziewięciu
spędziło
\\ nim średnio 7 lal dorosłego życia. Tak naprawdę dopiero przyjazd do Szwecji oznaczał dla tych ludzi radykalną zmianę warunków
żyeial2.
Wykres I.
pokazuje stosunek dlugości pobytu respondentów
w Szwecji w momencie
przeprowadzen ia badali do ich wieku Iiczonego od urodzen ia. Dane dotyczą
poszczególnych
grup \v zależności od kraju pochodzenia.
Przy rozdawaniu ankiel nic kierowano się ani stanem prawnym respondenta,
ani jego zawodem czy rodzajem wykonywanego
zajęcia. 52,5% ankietowanych
posiadało obywatelstwo
szwedzkie, łiczba zaś pracujących zarobkowo wynosiła
35.6%. W grupic pracujących dominowały wolne zawody (gastronomia
15,2%;
rzemiosło 5, I[Yo; praca umyslowa 11,9%; inne 3,4%). Było 6 emerytów (5, I %).
Wśród pracuj'lcych
tylko 10 osób (8,5%) nie posiadało jeszcze obywatelstwa
szwedzkiego.
Wszystkie przedstawicielki
płci żeJiskiej biorące udział w badaniach zajmowały sit; wyląC/nic domem.

i.yciu Asyryjuyków
w miastach Bliskiego Wschodu na przykładzie Qameshli w Syrii.
i\1. Ahdalla. nI(' .·/.I'sl'riaJ/ Community of Qomeshli in North-l~ostern Syria in the Years
1Y15-1970 ... I:thno!o!2.ia PoJona·· L 17.1992. s. S7-I03.
12 )J iekll·)r/.y. /.1I1~s/C/.a II' pierwszych
latach pobytu w Szwccj i. w swoich mieszkaniach.
pod
oknelll. upnll\iali np. cchulr; IV doniczkach.
Sam lo wid!..ialcm. Mówi się O jednej J\syryjcc
l Turcji. kt(>ra ujrl.'lIIs!.} po ral pierws!.} w i.yciu wanny do kąpieli.
i nic wiedząc do czego może
slui.~ć. lIypclnilaj., liCllli'l z podlvórka. hy uprawić właśnie swoją uluhioną cehulę.
i I ()

lob.:

178
Wykres 1. Stosunek długości okresu pobytu respondentów w Szwecji
do ich wieku

50%
40%
30%
20%
10%
0%

Zaopatrywanie

Syna

Turcja

Irak

Liban

się w pmdukty spożywcze

Specyficzna
obyczajowość
w niektórych
krajach Bliskiego Wschodu (lub
w niektórych miejscowościach
w obrębie tego samego kraju) raczej zniechęca
kobietę do zajmowania
się zakupami, a jeśli już jest zmuszona, czyni to raczej
w towarzystwie
męża lub któregoś z dzicci, najlepiej płci m<;skiej, albo wspólnie z sąsiadkami. Nietrudno się domyślać przyczyn takich ograniczell w krajach
islamskich. Robienie zakupów niekoniecznie jednak musi si<; wi<\zać z wychodzeniem z domu. To zadanie ułatwiają w<;drowni sprzedawcy,
którzy pchając
wózki obładowane
towarami, docierają prawic do każdego punktu w mieście"
Takie warunki wymuszają określony podział obowiązków
w rodzinie.
Echo wyżej wymienionego
zjawiska, ale w dużym pomniejszeniu,
jest nadal
wyczuwalne
wśród żyjących w Europie emigrantów
z Bliskiego Wschodu.
Tutaj jednak powody są zupełnie inne. W 30,5% rodzin ankietowanych
zakupami zajmują się prawie wyłącznie mężczyźni (mężowie);
w 15,2% - niemal
wyłącznie kobiety (żony), a w 37,3% - oboje małżonkowie
razem. W pozostałych rodzinach (17%) zakupy są zajęciem dorosłych dzieci. Zakupu środkó\\
spożywczych
dokonują zarówno w sklepach szwedzkich,
jak i oricntalnych.
Na pytanie, jakimi kryteriami się kierują przy zaopatrywaniu
si<; w sklepach
orientalnych:
asortymentem,
ceną, językiem.
znajolllośc i'l ze spr/.eda\\cą.
L1 W ten sposób
sprzedawane były glólVnic Świci.c warzywa. W micścic C)'lIncshli. IV klól"\m
sp<,:dzilcm lata szkolne (1951\-1970). wydrolVni sprz.cdawcy zaupalrylVali siO;II produkty spoil\\'
CLC na specjalnym
placu. gdzic o ślVicie ogrodnicy zanosi Ii upr,l\V ianc przL/. sicbic II arz) II a
Wózki byly przeważnie lrójku/owe. a niektón: udckorowanc
maIOl\idlami.
Wio;ksmsc II<;dnm.
nych sprzcdawców miala lVytyczone trasy. prowadz<1Cc przcz osicdla i ulice:. gdz.ic mie:s/lali stali
klienci. Pchając wózki przcmierzali nieraz kilkanaście: kilomctról\
d/.ie:nnie:. donośnym gloscm
wymieniając
proponowane: towary. Zaznaczyć trzcb,!. i.c wiO;Ksmśc owych wo;drownych sprzc·
dawców IVC)ame:sh/i nic byla miejscowa, Iccz pochodz.ila glównic z Aleppo i .ie:go okolicy.

179
specyficzną atmoslcr,\ i usługą. większość, bo aż 86,4% osób, wymieniła rodzaj
asortymelllu. cen~ punktowano na drugim miejscu, zaś atmosferę i usługi na trzecim. Najmniej ważną okazała się znajomość oraz język.
.lest oczywiste. że w sklepach z orientalnymi towarami ankietowani kupują
\\ pierwszym r/~dzie tc produkty, które znają z kraju pochodzenia. Długą listę
t~ch produktów otwiera kasza pszenna hurghul (bulgur)14. Ryżu kupują trzy
razy \'vi~ce.i' Sklepy te są też źródłem zaopatrzenia w tak lubiane nasiona roślin
strączkowych: soc/ewicy, ciecierzycy, bobu, fasoli15. W nich nabywają warzy..
1('
.
k W prosz k u J Is, ba'kł'azany 19 , ,.,Iscle•
\\a klS/.one
J marynowane.
o ,. IW'Ik' i 7 , tyllllane
211
\\ inorośl i • pcstk i arbuzów, dyn i i melonów. orzeszki21, tahinę (przecier seza-

'.l I kg na osol1,,: micsi~C/:nic.
lilll'ghu/jcs\
na I3liskilll Wschodzie drugim po chlebie produktcm pS/cnn\ Ill. l ;iylla ,i~ go do \\iclu potraw. W latach 60. i 70. był ważnym tematem badawLI\ m II rói.nych
p\;IU'1I1kac h naukllllych
USA. gdlie obecnie produkuje
się go również
na cksport / pSIcnicy tll",mkj. podobncj do tej. z której utrzymuje si.,: na Rliskim Wschodzic.
[) .. \. h:llers. I'S II hell! I'mdllc/s ill WOl'ld Feedillg fJl'Ogl'ams. w' Wheal - Production and
ilili:alioll.
rcd. (i. I,. IJJgldl. A VI Pul. Co .. Wcstport 1974. s. 467-474: W..l. Haley, W. Pencc.
!3l1lgUi' lu .IUCf<'ul IIheell /-rwe! ... (\:1"<:<11Sciencc Today" vol. 5. nu. 7. 1<)60. S. 203-207:
\1. S Shclly. Il.L .. ·\mla. liII/gul' i/he(/{ ... Journal of Food Science and Technology"
vol. 12.
no 'J. I'J72. s. I(J.'-I (,55 i mni. alonWISI o roli hUl'ghulu w kuchni asyryjskiej Lob.: M. Abdalla.

li II ig II l'

./11 IIiI/WI'IOII!

II'I7co/ l'mc/lIc/

1:'0.\/. \\: SllIl,le !-"rJOc/s.I\:d. II. Walker.

ill II/(' Cllisille

o{Col1/emporarv

Assyrians

in the Middle

O"ford Symposium

on Food and Cookery 198<). S. 27-37:
AssyriGl/ Cuisine ... Journal of the Assyrian Acade-

\ 1 ,\hdall,1. lilIIgIli'
./ 1':1'1'!o ('oll/ell/floi'(//)'
mic Soeicly" 1'01. (J. no. I. spring 1')')2. S. 3-17.
I' Roślill\ \tr'lC/kollc odgry\\aj'i duią rolo; w kuchni bliskowschodniej.
M. Abdalla. ZapoIIIII!UIIL' li cellllL' \1,,10/.1' kulilllll'l/C Soc.~c1I'ic\'.. .Przegląd (,astronomiczny"
nr 2. 1981. S. 16-\7:
\1. .\hdalla. (':1' 1'<'I!IIhdil(/('jll SOccll·in':'- .. O\\C Rolnictwo" nr 8. 1981. S. 9-10: M. Abdalla.
/3,)/, \I hli.\/ul\Iscillid/lic;I'lIc1/11i.
.. I'rz.cgląd Gastronomiczny"
nr 4, /982. S. 31-32.
l'· ledny m ze SPOSohl)\\ ull'\valanla ś\\iez.yeh warz.)'w jest ich naturalne kiszenie. Technika
1:.jcS! hard/o popu!:Jm:l na Bliskim Wschodzie i obejmuje papryk~. ogórki, malo dojrzale
pomidory. kapuSI,,: (liście). kalalior. rzodkiew. faso l.,: szparagową
buraki ćwiklowc. botwinę.
li'cic' II inorośli i innc. Slosuje siO;prz)' t)'m czosnek jako stalą przyprawę. Kisząc mieszankę kilku
ull1icj';lnic dohranych ~alunk<'JW warz.)'w otr/.ymuje si~ produkt bogaty smakowo i atrakcyjny
II izualnic.
I' Oli\\li
lIysl~puj:1 na Bliskim Wschod/ic w bardzo wielu odmianach.
Konserwuje się jc
II solancc i spoi.y lIa na śniadanie.
IX Micszaj:! go z sC/amem
i zalewają olejcm. Potrawa śniadaniowa. Swój zachwyt tą potrawą.
klórą latem / ')')2 r. mial okazj~ pJ'(')bować w Szwecji. mój profesor technologii żywności wyrazil
nasl~l'ui'lcymi siollami: ../aslan'l\\ ianl siO;.C/y naszc badania idą w dubrym kierunku".
l" Ibklaiany
maj'l dość sZ.erokie zastosowanic
w kuchni: spożywa się je surowe. sma7one.
!;IS/erollanc. duszonc i pieczonc. I'rzctany po upieczcniu biały miąższ (pasta) wzbogaca się
przecierem sC/amo\\YIll i okjem otrzymując znaną na Bliskim Wschodzie potrawę Baba Cannug
\/ i\hdalla. Ohecrllll
II' kuchni
lIol'Odó\I' Rliskiego Wschodu •. .Przegląd Gastronomiczny"
nr 2.
I(}86. S. 38-39.
:u W lalach mojcgo d/.icl'ilislwa. mlode liście winorośli. zrywanc z kOliców pędów. spożywało
,i,: nalld na SllJ'()\\O. ivlaj'l lekko kwaskowalY smak. Po krótkim gotowaniu można je faszerować
jak liśeic kapusly. otrzynlUj'lC bardzo popularną potrawo; wschodnią oprah, aprahe. yabrah.
:\a ,urOll'O ,iadanc byly J'('l\l'I1ici liście rzodkwi.

180
mowy), syrop daktylowy22,
chałwę, ser biały roznego kształtu. olej roślinny2'.
konfiturę morelową24, świeże warzywa i owoce, chleb plackowi:',
kaw<;?'.
W sklepach szwedzkich zaś asyryjscy emigranci najcz<;ścicj kupują mąkęc-.
2S
mleko , drób, jajka, ryby, warzywa i owoce, ser i mięso (częściej ni;;. w sklepach orientalnych),
margarynę, napoje, drożdże, makaron. lody, chleb (sporadycznie), używki.

Układanie jadłospisu
Na pytanie, kto w domu ustala jadłospis. w 61 % ankiet odpowiedź brzmiała:
matka, bądź żona, tylko u 6% rodzin zaznaczono również prawie równy udzial
ojca, bądź męża, a u 21 % odbywa się to na zasadzic pclncj konsultacj i między
cz10nkami rodziny. Reszta respondentów
podkrcśliła.
że żyje samotnie. Odpowiedzi na kolejne pytanie odzwierciedlają
pozycję, jaką w domu zajmuje
kobicta. Jeśli g1ównie ona decyduje o wyborze określonej potrawy, to przy jej
przyrządzaniu
w kuchni i podawaniu do stołu może liczyć na znaczną pomoc
pozostałych
cz10nków rodziny. Nadal jednak 44% gospodYll pracuje \V kuchni
samotnie, bezjakiejkolwiek
pomocy ze strony innych członków rodziny. I tylko
17% z nich może Iiczyć na wy1ączną pomoc męża, a da Iszym 14% pomagają
również dzieci. W pozosta1ych 25% rodzin zanotowano wyłączne zaangażowanie dzieci, bez udziału ojca.

Ugotowane

21

żych

ilościach

zawarty

i podsuszone
jako

w pestkach

arbuza

i ((I'll/

przysmak
miąższ.

nil Bliskim

lub wyprażone
(szczególnie

Więcej

f/\cllOd::ie

nasiona
wśród

na tcn temat zob.:
... Przegląd

la. The Fall' 0/ As;,yr/af1 'Ii'ad/liolla/
l I. Walker. Proceedings
of the Oxfrord

spoi.ywa

mlodzieży).
M. Abdalla.

CJastronomiczn/'

('Illinar}'

Symposium

si.,: na Illiskim
C/.,:ścią

Wschod/.ie

jadalną

Wl"kOrZlslalli<'

jest

\I

du-

ocz~ II iście

lIasioll

IIle/olla.

nr 2. I <)X3. s. 30-32:

M. AbdalTechll%gles.
IV' IJisapf!<,al"lllg
Foods.
red.
on Food and Cookery
I C)')-l. Prospcct Boob

1995. s. 5-10.
22 Syrop daktylowy
Asyryjczycy
traktują jako Iwykly pokarm. zwlavua
roduas
post(lII .. lest
on słodki jak miód i bardzo smaczny z przl:cicrem sezamowym
oral. jajeCl.nic,!. 1)0 ninl<l\\ na b: I

jednym
23

ze środków
Głównie

slodzących.

słonecznikowy,

podobnil:

jak syrop winogronow)'.

którcgo

UŻYWa się jako jcdynego

tluszuu

w dni postne.

Na Hli-

skim Wschod7.ic spożycic olejów (również bawelniany.
sc/amowy
i oliwa) jest I\ysokie.
24 Di.cmy jako masa zżelowana
nie byly znane na Bliskim Wschod/ie.
!eh micjsce /ajmO\laLI
konfilura

2'
2<>

z moreli. lig. dyni i p!mków rói..anych. głównic
azywany przez nich ..alcppai\skim"
.. .Iibai\skim"

Mocno

przypalona

i bardzo

mocno

rozdrobniona.

domowcj produkcji.
lub oricntalnym.
o (;,farnej barwie

i przypralI

iona karda-

moncm. Nicktórzy
nazywają j'l arabską
Przebywajqcy
II' Polsce obyw,llele /. Bliskiego
Wschodu
poddav,:ali kupowaną
II' sklcpie kaw.; l.iarnist'l dodatkowcmu
pra/.eniu na patelni. gdyż _.. Iledlug
ich gustu
nasiono
kach.

- środek
przyprawy

27

Średnio

2&

7 litrów

i sera.

ziarna

kawy musi być qarny.

do jednej

4,5 kg na osobę

objętości

młynka)

miesięcznie.

na oso b.; miesi<;cznic.

BardZll drobno
gotowali

Wykorzystui'lj,!

zmicion,!

\I' wod/.ie

do wyrieku

Cz<;ść mll:ka przeznauaj;l

I

kard<lmonem

(jedno

II małych

liliz,ln-

i podawali
chleba

do produkcji

w domu.
domowego

jogurtu

181

Charakter'

kuchni

Panowała dot'1d opmla, żc poczucie odrębności
narodowej
u większości
Asyryjuyków
można raczej odnieść bardziej do sfery duchowej, aniżeli materialnej. Przynajmniej tak moglo wyglądać na Bliskim Wschodzie. Jednak życie
tych. którzy znależli sit;: w Luropie nic jcst już tak głęboko uduchowione,
choć
masowy udzial w ceremoniach
kościelnych
budzi nieraz podziw rdzennych
Europejczyków.
Obserwuje się, że więzi z wiarą i tradycjami Kościoła, bardzo
silne do niedawna, ulegają pod wpływem europejskiego
modelu życia stopniowemu rozluźnieniu.
Z drugiej jednak
strony notuje się pewien
przełom
\V postawach
i nastawieniu tych ludzi. Dość nagle i szybko powstającą
pustkę
duchową staraj<l sit;: wypełnić glębszym niż dotąd zrozumieniem
i przeżywaniem roli wlasncj kultury materialnej.
Kluby i organizacje
społeczne prowadzą
\V tym kierunku
działalność edukacyjną.
Przywi<\Zanic Asyryjczyków
do własnej
kuchni jako nośnika
pewnych
tradycj i nie przes/.kadza w podkreślan iu jej orientalnego
rodowodu i traktowaniu jej jako integralnego elementu szeroko rozumianej
kultury Orientu. Są oni
także skłonni przyj<\ć te potrawy z kuchni szwedzkiej,
które im odpowiadają.
Na pytanie, czy przyrządzane obecnie w domu potrawy należą do jednej kuchni. tylko 37% respondentów
odpowiedziało
"tak", odpowiedź
"nie" stanowiła
49%, a 14% wstrzymało się od wyrażenia zdania. Próba sprecyzowania
pytania,
tzn. określenia. cly ich kuchnia domowa jest narodową, orientalną,
szwedzką
bądź mieszaml, wprowadzi la pewien chaos. Tylko 36% ankietowanych
jednoznacznie podkrcśliło narodowy asyryjski charakter swojej kuchni, 14% uważa
ją po prostu za orientalną,
15% widzi ją jako narodowo-orientalną,
a 36%
n;spondentó\V nazwalo ją mieszaną, czyli stanowi już ona połączenie elementów kuchni narodowej, orientalnej i szwedzkiej.
Wśród badanych tylko 27% informowało,
iż cotygodniowe
menu składa się
wyłącznic z potraw narodowych, zaś u 25% potrawy takie pojawiają się jedynie
przez dwa dni w tygodniu. Odpowiedzi typu "trudno powiedzieć";
,Jak popadnie": "okazyjnic podczas przyjęć", udzieliło 19% respondentów.
U 12% rodzin
potrawy narodowe "goszczą" przez 3 dni w tygodniu, 9% przyrządza je przez
4-6 dni w tygodniu, a pozostałe 8% woli je konsumować tylko raz w tygodniu.
Potra,vy narodowe S<j różnie traktowane
w zależności
od dnia tygodnia.
9
Najczęściej
podaje się je w piątki oraz w niedziełe i środl .
Pozostałe dni
tygodnia były nieco rzadziej wymieniane przez respondentów
(wykres 2).
Odpowiedzi
na podobnc pytania dotyczące dni tygodnia, w których podaje
sit;: potrawy kuchni szwedzkiej,
były mnicj zdecydowane.
Tylko 20% respondentów ustosunkO\valo sit;: do pytania. Reszta pominęła je lub udzieliła niepełnych, b,\di: nicjasnych odpowiedzi. Nietrudno się domyślić, że wśród odpowieC'J

Środy

d/i.:laj.:s\

i pi'lIki

S,l

w kości()!ach

dnicm świ'll.:unym.

wschodnich

dniami.

w których

obowiązuje

ścisły

post. a nic-

182
dzi najczęściej
wymieniane
były dni "martwe" dla kuchni narodowej,
a więc
poniedziałek
(wymieniony
12 razy); wtorek (12 razy); środa (4 razy); czwartek
(12 razy); piątek (2 razy); sobota (4 razy); niedziela (2 razy). 10% ankietowanych podało, że potrawy szwedzkie pojawiają się w domu przez 1-2 dni \\
tygodniu i to wyłącznie na prośbę dzieci. 8yly tcż odpowicdzi
typu: "nigdy";
,.bardzo rzadko"; "trudno określić". Tylko dwie osoby (1.7%) zaznaczyły. że
szwedzkie potrawy podaje się przez wszystkie dni tygodnia.
Wykres 2. Częstotliwość przygotowywania potraw narodowych
w zależności od dni tygodnia
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Poniedziałek

Wtorek

Sroda

Czwartek

Piątek

Sobota

Niedziela

Rzeczą nicmai świętą u Asyryjczyków
na Bliskim Wschodzie jest wspólne
spożywanie
trzech posiłków dziennie. Pory posiłków dobiera się, by odpowiadaly wszystkim
czlonkom rodzin/o.
Podporządkowanie
sil( stylowi europejskiego życia nieuchronnie
prowadzi do zachwiania
tak utrwalonej
praktyki.
Blisko 1/3 respondcntów
przyznała, że tylko sporadycznie
spoi.ywa trzy posiłki
dziennic. Prawie połowa boleje również z powodu nieregularności
wspólnego
siadania do stołu. Tylko u 1/3 ankietowanych
występuje silna wola do regularnego i wspólnego spożywania posiłków przez wszystkich członków rodziny.

Rola matki w pielęgnowaniu tradycji kulinarnych
Wypełniający
ankiety z wielkim uznaniem odnosili sil( do roli matki. która
nieustannie
stara się wpajać córkom nawyki i umiejętności
przyrządzania
potraw narodowych.
Jednak zaintercsowanie
samych córck nie zawszc jest

.,0 M.
ceedings

Abdalla.
ofthe

Al an //:;~Yl'ion Fahle in the Middle Lasl. w: IJ)()k & h.:eI. red. II. Walker.

Oxford

.

Symposium

on rood

and Cookery

1993. Prospect

Pro-

IlOl1ks 19()4. s. S-I D.

183
zgodnc z wolą lIlatki. Taką właśnic obawę wyraziło 36% matek mających córki
\\ wieku szkolnym. choć ai'. 75% lIlatck pozytywnie ocenia już posiadane przez
córki umiei9tności.
przy czym tylko połowa uważa te umiejętności
za wystarczającc, by córka mogła w przyszłości
czuć się pewnie w sprawach kulinarnych. W rodzinach, gdzie i'..yją babki, ocena wnuczek była w obu przypadkach
bardziej surowa. Ohrazują to odpowiedzi
na to samo pytanie zadane zarówno
matce. jak i babci: e:-v 1111'0::0.1":-, że e()rki (wnuczki) będą w przyszło.ści umiały
g%ll'OL/ok. juk ich /lw/ka? Odpowiedzi "tak" udzicliło 70% matek i tylko
50% babck.
Kuchnia jako clement

kultury

narodowej

Docenianic roli kuchni Jako jednego z czynników kształtujących
osobowość
można przypisać \\'Zrostowi świadomości
narodowej
Asyryjczyków.
Ludzie,
którzy nic w każdym przypadku z własnej woli oddalili się od swych korzeni,
starają Si9 grupować wokół tego, co im przypomina utraconą ojczyznę i kultywowane tam wartości. Zdarzają się jcdnak i tacy, którzy z różnych powodów
chcieliby. niekiedy nawet na siły_ oderwać się od wszystkiego,
co łączy ich
z macierzą. Próhuj,j zacząć życie od nowa, uzasadniając
to przede wszystkim
dobrem dzicci. Ich działania w tym kicrunku sprowadzają
się np. do zmiany
nazwiska, a takżc modelu konsumpcji i domowego jadłospisu.
Analizowanc wyniki ankiety wykazują, że 90% respondentów
uważa swoją
kuchnię za wa/n) clcment identyfikacj i narodowej i poczuwa się do odpowiedZialności za piclęgnowanic
tradycji kulinarnych jako pewnej spuścizny odziedziczonej po przodkach,
traktując to w kategoriach
obowiązków
patriotycznych. Nieco mniej respondentów
(50%) gotowych jest czynić to z pobudek
czysto humanitarnych.
90% ankictowanych
odczuwa więź i bliskość wobec osoby mającej te same
potrawy i takic same ohyczaje
kulinarne.
Takiej jednomyślności
zabrakło
jednak kicdy w gry wchodziło określenie swojej postawy i stanowiska
wobec
innych grup etnicznych Bliskiego Wschodu, które sobie przypisują to, co jest
autentycznie
asyryjskie w dziedzinie kulinarne/I.
Na osiem zasugerowanych
odpowiedzi
wobec takich poczynaJl, 37% ankietowanych
zaznaczyło
wyraz
"zazdrość", 54°;(J podkrcślilo swą dezaprobatę,
20% wyraziło chęć podejmowania polcmiki. a 64% jcst gotowych nawet protestować
i sprzeciwiać się. Tylko
7% respondcntów
wykazaloby
sympatię
i wyrozumiałość.
Żadna natomiast
osoba nic zadeklarowala,
iż byłaby gotowa zrezygnować
z tego, co uważa
za swoje. a dwic osoby zaznaczyły, iż nie warto podejmować
polemiki.

" 1',lka praktyb

jest. niesldy.

si.,: S/C/.cglJlnie KlIIdOlvit:.

dość POIVszt:t:11I1ana Bliskim

Wschodzit:.

IV czym specjalizują

184

Ocena swojej kuchni w nowym środowisku
Jest rzeczą naturalną, iż kontakty międzyludzkie
stwarzają oka/je do poró\\naJl, konfrontacj i i wcryfikacj i poglądów.
Zm iana kraj u zam ieszkania przez
Asyryjczyków
dała im możliwość samokrytycznego
i szerszego spojrzenia na
własną kuchnię. Tylko 20% ankietowanych
nie zauważa
wpływu nowego
środowiska na ocenę własnej kuchni, zaś 47% twierdzi. iż nowc warunki przyczyniły się do pozytywnego jej dowartościowania,
natomiast
15% respondentów jest innego zdania twierdząc,
iż na tle nowych warunków
ich kuchnia
wypada źle, i zaczynają oceniać ją negatywnie.
18% nic ma jeszcze wyrobionego zdania.
Wychwalanie
przez większość ankietowanych
kuchni narodowej w porównaniu ze szwedzką, nie daje podstaw, by sądzić, że ich pogleld jest bezpośrednią
konsekwencją
konfrontacji
z kuchnią Szwedów jako punktem odniesienia.
lecz
raczej wynikiem pewnego procesu ewolucji cywilizacyjnej.
59% ankietowanych twierdzi,
iż ich kuchnia jest bogatsza, bardziej urozmaicona
i starsza
od kuchni szwedzkiej.
Większy odsetek, bo 76%. uważa. że jest ona ,.smaczniejsza", 42% jest zdania, iż jest lepsza. Odpowiedzi
wskazuj'lce,
że kuchnia
asyryjska jest prostsza od szwedzkiej
stanowily
15%. Żadcn z respondcntów
nie wywyższył kuchni szwedzkiej nad swoją.
Asyryjski emigrant żyjąc w nowym środowisku
usiłuje nawi,\Zać dobrosąsiedzkie kontakty z tubylcami.
Dobrą okazją może być zwykly poczęstunek.
który nie zawsze wymaga dobrej znajomości języka goszczonej osoby. Wszyscy respondenci
utrzymują,
iż podejmowanie
szwedzkiego
sąsiada posiłkiem
sprawia im przyjemność.
Niektórzy praktykują to często. Kilku ankietowanych
rozumiejąc napięty czas Europejczyka
podkrcśliło konieczność
wcześnicjszego
ustalenia z nim terminu wspólnego posiłku. Spośród 27 najeze;ściej wymienianych przez respondentów
potraw narodowych,
którymi Czystowano
kiedyś
szwedzkich
sąsiadów, dominuje kutle'."2 (34 razy). oprah'; (22 razy), hurghul
(16 razy), .~(Jmborakat34 (16 razy), do/ma') (J 4 razy).
Interesująca
wydaje się w relacj i Asyryjczyków
occna przez Szwedów
potraw, którymi byli częstowani,.
Była ona na ogół pozytywna. Tylko w dziesięciu przypadkach
(8,5%) zanotowano
negatywne zdanie. które odnosiło się
do barwy potrawy. W ankiecie wybija siy przekonanie asyryjskich emigrantów.
iż Szwedzi uważają ich za ludzi gościnnych.
Tak odpowiedziało
80% respondentów, 12% nie miało zdania na ten temat, a 8% nie odpowiedziało
na pytanie.
3:

KI/de

mięsem
33
34

mają kszlalt

mi.:lonym

l.

bardzo

dużych
drobno

pierogów.
posiekaną

Ciasto
cebulą

rl7)'golo\\"ujć

si.; z kaszy

h"rgl/lll i 1:IS/Cl"Uj.:

i rr/yprawam1.

Aprah (potrawa nazywana też: aprahe. yahrah). Fas/no\van.:
liści.: \vinorośli.
Salllhorakat (pierogi olbrzymie).
Pud smażony
Ihrsz mięsny uk/ada sie,: na rlaeku

i przykrywa

się drugim

blasze.
3; Do/ma - głównie

plackiem.

Pu przylepieniu

rozgrzanej

faszerowane

kabaczki.

brzegów

pićcz,:

się w ri.:karniku

ciasla
lub

na

185
Interesująca jest również opinia Asyryjczyków
na temat gościnności
Szwedów.
Tylko 10% uważa ich za ludzi mało gościnnych,
wahających
się było 15%,
a 9% nie wyraziło zdania (tab. 2).
Tabela 2 Wyrażana przez Asyryjczyków domniemana opinia Szwedów
o asyryjskiej gościnności i opinia Asyryjczyków a gościnności Szwedów
I

!

Czy Szwedzi uważają ciebie za
człowieka gościnnego?

Czy uważasz

Szwedów
nych?

Tak

Nie

Nic wiem

Tak

Nie

94

O

14

78

12

Zmiany w dotychczasowym

za ludzi gościn-

Nie wiem

18

modelu konsumpcji

ie ulega wątpliwości,
że sytuacja
materialna
większości
imigrantów
\\ Szwecji jest znacznie lepsza w porównaniu z poprzednim krajem zamieszkania. Zmienil si~ także harmonogram
zajęć poszczególnych
członków rodziny,
co może rzutować na wielkość spożycia tradycyjnych
produktów, które na ogół
są dost<;:pne na szwedzkim
rynku. Sprowadzają
je nie tylko założone przez
samych imigrantów
lirmy i punkty sprzedaży,
lecz znajdują
się również
\\ "iclu szwedzkich sklepach. W tabeli 3 zgrupowano artykuły, których spożycie wzrosło lub zmalalo albo pozostało na tym samym poziomie. W tabeli 4 zaś
zestawiono
oc(,;n<; respondentów
dotyczącą
wielkości
spożycia
niektórych
produktów w porównaniu I. poziomem spożycia w kraju pochodzenia.
Tabela 3 Artykuły spożywcze, których poziom konsumpcji wzrósł,
nie zmienił się, obniżył się
Nazwa produktów

Poziom spożycia
W i<;:cej

Tyle samo

Mniej

Mlcko i jego przetwory, owoce i soki owocowe,
mięso I
jego przetwory, kawa, ziemniaki, warzywa świeże i gotowane, jajka, orzechy, ciastka
Nasiona dyni i arbuza, warzywa kiszone, burghul, herbata,
cukier, chlcb, nasiona strączkowych
(bez soczewicy),
sól,
cebula
Nasiona

mclona i słonecznika,

czosnek,

soczewica

186
Tabela 4. Liczba respondentów i ich ocena zmian wielkości spożycia
różnych produktów spożywczych
Nr

1
2
3
4

5
6
7
8
9
10
II

12
13
14

15
16
17

Poziom spożycia

Nazwa produktu
M leko świeże
Owoce
Soki owocowe
Mięso
Przetwory mleczne
Kawa
Ziemniaki
Warzywa świeże
Jajka
Napoje alkoholowe
Warzywa gotowane
Orzechy
Ciastka "kilichd'
Nasiona dyni
Warzywa kiszone
Nasiona arbuza
Burg/wI

Potrawy z hllrghlllll:
- Kibbe (Kub/m) ,(,
-- KUfIe
- Tabboule
_ Ballo'S

18
19
20
21
22
7~
_.J

*

24
25
26
27

.17

Herbata
Cukier
Chleb
Strączkowe (bez soczewicy)
Nasiona melona
Sól
Czosnek
Nasiona słonecznika
Cebula
Soczewica

KwestIOnariusze

7.

llIekompletnyml

Więcej

Mnicj

Tyle samo

94
90
90
80
80
74
72
66
64
54
54
52
50
44
40
38
34

10
14
16
14
14
18
18
26
16
34
34
24
77
42
36
46
48

14
12*
10*
22*
18*
26
26*
20*
38
24*
77*
-30*
42*
20*
30*
20*
36

80
70
56
28

26
36
50
78
38
40
30
36
58
34
47
58
34
500

12
12
12
12
46*
44*
58
46*
18*
56*
50
18*
58*
46

~7
J_
~7
.J_

30
28
28
26
26
26
24
22

danymI.

kliMa) -- klopsiki o różnym ksztakie
się. smaży.
37 Tabbll/e
- salatka wioscnna z małą ilością bllrg/lldll
posiekanej pietruszki z dod<ltkiem innych warzyw i Okjll.
38 Ballo'
jest to bllrg/lId ugo!O\V<lny ., soC/.cwicą
36 Kibbe (Kbbe,

z mit,:sa mielonego

i hllrg//lI/!/.

które

wypieka

nawilżonego

sokicm

hardzo

drobno

]87

Grupa produktów

o zwiększającc.i się konsumpcji

Największym
powodzeniem
wśród Asyryjczyków
w Szwecji cieszy się
mleko świeże. W poprzednim
kraju zamieszkania
było ono dla wielu rodzin
rarytasem, może z wyjątkiem tych, które miały własne gospodarstwa.
Wzrost
spożycia mleka jest wiyc zwią/.any z jego dostępnością
na rynku jako jednego
z podstawowych
produktów.
80% ankietowanych
pije mleka więcej niż
\\ poprzedn im kraj u.
Drugim artykulcm spożywczym,
którego konsumpcja
wzrosła, są wszelkiego rodzaju owoce. glównie jabłka i cytrusy. Podaje się je nie tylko po posiłkach, ale zgodnie z utrwalonym zwyczajem, stawia się w misce na stole na cały
czas trwania wizyty. Od czasu do czasu goście są namawiani do częstowania
się. Niekiedy sam gospodarz obiera np. pomaraliczę, dzieli ją, kładzie na talerz i
podaje po kolei każdelllu gościowi. W okresie letnim dominują
typowe dla
Bliskiego Wschodu owoce: winogrona i arbuzy.
Bardzo slabo rozwinięte
przetwórstwo
owoców
w krajach
Bliskiego
Wschodu jest przyczyn'l niedostatku soków owocowych,
a pragnienie gasi się
zazwyczaj zwykl,j wodą Nic wir;c dziwnego, że bliskowschodni
emigrant stara
się poniek,\d nadrobić wieloletnie braki, włączając do swojej diety powszechne
\\ Szwecji soki owocowe. Na liście produktów faworyzowanych,
soki znalazły
się na trzecim miejscu. Biorąc pod uwagę fakt, że ilość wypitego przez badaną
grupę napoju herbacianego
nic zmieniła się, można przypuszczać,
że soki
O\\ocowe zajęły miejsce owej wody pitnej (choć szwedzka woda jest znana
z bardzo dobrej jakości). Na I1liskim Wschodzie herbatę traktowano jako stalą
część śniadania lub poobiedni "deser". Nadal jednak wielu nie może po obiedzie zapomnieć
o wypiciu tradycyjnego
jogurtu
rozciellczonego
lodowatą
wodą·
Jedna I. różnic mir;dzy dietą bliskowschodnią
a europejską
polega m.in. na
ilości spożywanego
mięsa. Na stole Europejczyka,
wyjąwszy
wegetarianów,
przetwory mir;sne podaje się niemal codziennie. Wydaje się, że kościoły europcjskie. nic wliC/ając jednak prawosławnych,
już dawno zapomniały o postach.
Podczas POSIÓ\N, które u chrześcijan
asyryjskich
trwają 140-220 dni w roku,
obowiązuje
zakaz spożywania
wszelkich produktów
pochodzenia
zwierzęcego").
iski udzial mięsa w diecie tych ludzi nie jest więc uwarunkowany
tylko
względami natury ekonomiczncj,
chociaż mięso uchodzi za dość drogi produkt.
lwiększenie
jego sJ10życia u 68% respondentów
można wytłumaczyć
lepszą
sytuacją matcrialml, osłabieniem
rygorów postnych (o tym będzie mowa póź-

;'J M. !\hdalla.
ni': 11'(/\' II", ('onlellljJorarv WeSlem .../s;yrians in Ihe /vliddle F.asl lake Food
nuring hlsls and ('Iwrch I/o!idays. w: Feasling ond I··osling, red. 1-1.Walkcl', Oxford Symposiulll on Food & ('ookery 1')90. Prospcct Books. I.ondon 1990. s. 15-26.

188
niej), różnorodnością
atrakcyjnych
i wygodnie opakowanych
wyrobów mi~snych i ich dostępnością
na rynku oraz zmianą trybu życia i lepszym wyposaże4o
niem kuchni .
Te same kryteria,
które spowodowały
zwic,;kszenie popytu asyryjskich
emigrantów
na mięso, można odnieść do wyrobów
mleczarskich.
Szacunki
respondentów
dotyczące wielkości spożycia tych dwóch ważnych artykuló\\
są niemal identyczne. Do przygotowywanych
w domu tradycyjnych
produktó\\
mlecznych. doszły nowe, typowo europejskie. np. ser i.ótty. którego Asyryjczycy dotychczas nie znali. Podobnie jak w przypadku wyrobów mięsnych. rynek
proponuje
całą gamę różnorodnych
przetworów
z mleka. Pamic,;tając o tym.
że również i one są objęte zakazem spoi.ywania w dni postne. można wnioskować, iż ich konsumpcja w pozostałe okresy świąteczne jest dość wysoka.
Do bardzo popularnych w Europie Zachodniej napojów. a które nie są europejskiego
pochodzenia,
należy niewątpliwie
kawa. Tymczasem
na Bliskim
Wschodzie kawę, w przeciwiellstwie
do herbaty, podaje si~ rzadziej i w małych
ilościach. Gorzka i esencjonalna
kawa rozpuszczalna jest stałym poczęstunkiem
na stypach. Odpowiedzi
respondentów
dowodzą, iż wielkość konsulllpcj i kawy
może być pewnym wskaźnikiem sytuacji materialnej. Konsumpcja
kawy wzrosła u 63% ankietowanych.
u 15% zmniejszyła się, a u 22% nie zmienila się.
Podobne zjawisko dotyczy także spożycia ziemniaków.
Choć Asyryjczyc:
na Bliskim Wschodzie
używają
w kuchni dużo ziemniaków,
szczególnie
w okresach postnych. ponad połowa ankietowanych
(62(Yo) twierdzi. iż teraz
I
spożywa ieh więce/ ,
motywując to wpływem kuchni szwcdzkicj.
Niektórzy
pochwalili się. iż wymyślili nowe potrawy z udziałem zicmniaków.
Pewną niespodzianką
była natomiast
informacja
od 56% ankietowanych
o wzroście spożycia zarówno warzyw świeżych, jak i goto\vanych,
tym bardziej, że warzywa są niezmiernie popularne w tradycyjncj
kuchni asyryjskiej.
Z n ich nadal przygotowuje
się pełne potrawy. które Spo7.ywa się z eh Icbem
do sytości42, a takie warzywa, jak: liście winorośli, kabaczki. pomidory. baklażany, paprykę, a nawet cebulę, o wiele czc,;ściej niż w poprzednim
kraju. nadziewa się t~\rszem ryż.owo-mięsnym.
Wzmocnila się leż pozycja sałatki prz:rządzanej z drobno pokrojonych
pomidorów i cebuli. Nic straciły na znaczeniu

40

I'rawie

każda

asyryjska

rodzina

w S/.wecji

cząj, że w okresic

letnim

czlonkowic

rodziny.

w przydomowym

ogródku

kuruaki

i miyso.

ogródka
udział

pr/cnośnc

Nicraz

Ilybicraj_1

mi.n_1. W) kS/I_lIci! sic
i /.apros/onvmi

sic /c slloim

gośćnil.

spr/ctelll

dzialkowcgo
lub gdzieś poza miasto, nad wody. Takie uuty Sól dość czcstc.
\V kilku.
Przyznać wypada. ze mi.;so /. rożna. pieczone /e str_lKallli papr\'ki.

i cebulą.
41

posiada

wraz zc /najomymi

smakuje

na lL"rcn

Sam hrakm
ponl1ll0rallli

wyśmicnicic.

M. Abdalla,

Role a/the

na 10th Intcrnational

Conrcrenee

by Food: Thc I'otato'·.
42 M. Abdalla.

/11)-

piek<!

Freising.

!'otalo

in AS5~vrian Olisille

It)r Ethnological
Niemcy.

The Fale ofAs.\)'J"iall

(i-lO czerwca
7i-adiliolla!

ill

Ihe iIIidd!e

Last.

Food Research ... Cullural

rercrat

1994.

('/llillarv

7'.'chllli!ogies,

I\·yglos/on)

and Social
lif! c/I.

Inllucncc

189
również arbu/.y, które pomimo ich dość wysokiej ceny, podaje się przez cały
sezon !etn i jako deser po obiedzie.
Cz~sts/.ym niż w macierzystym
kraju artykułem sPożywczym
stały Się
również jajka. Najwit;ccj spożywa si~ ich podczas Swiąt Wielkanocnych
(szerzej o tym poniżej). Jajka często pojawiają się na śniadanie i są używane
do przygotowywania
tradycyjnych
ciastek kilicza. Sondaże wskazują wzrost
spożycia tych ciastek. które kiedyś wypiekało się tylko na święta i ważne
uroczystości rod/inne. Stopniowo zaczynają tracić swoje pierwotne, prawie
rytua Ine, przeznaClen ie.
O ile nic .lest niespodzianką ogólny wzrost spożycia napojów alkoholowych,
do Clego przyznało sit; 46% respondentów, o tyle zastanawia fakt, iż wzrost tcn
jest chyba niewielki. skoro 29%, ankietowanych twierdzi, że alkoholu pije mniej
niż \\' poprzednim kraju. Należy wspomnieć. że Asyryjczycy nie są wielkimi
amatorami trunków wyskokowych. Malo kto pije bez ważnej okazji. którą może
być np. wesele, gdzie przed gośćmi ufnie stawia się różne gatunki alkoholu
i daje im peine prawo dysponowania nimi. Stalą zakąską do alkoholu są orzeszki. Z\\it;kslOny popyt na nie m07.e być konsekwencją
m.in. wzrostu spożycia
napojów alkoholowych.
Grupa pnl<!uktilw o nic zmienionym

poziomie

spożycia

C;rupa la obejmuje wymienione
w ankiecie produkty, których wielkość
spoiycia mniej wit;cej u polowy ankietowanych
wzrosła, a u drugiej połowy
spadła. Niewielkie odchylenia ponad lub poniżej graniey 50% mogą się wyró\\nać. st,!d tt; f"(')żnic<;kilku punktów pominąłem. W tej grupie produktów
znalazly sit; prażone nasiona dyni i arbuza, Na Bliskim Wschodzie nasiona
te m~jc sit; i susz)' na slolleu. a nastc;:pnie gotuje w osolonej wodzie i/lub praży
\\ gon\cym piasku. Ten wartościowy
przysmak jest spożywany
w dużych
ilościach. zwłas/Cla przcz mlodzież. W Szwecji surowe lub prażone nasiona
są dostc;:pne w hurtowniach orientalnych'u.
W przeciwielistwie
do warzyw świeżych i gotowanych,
których spożycie
\\?rosło. iiość warzyw konserwowanych
przez kiszen ie nie ulegla zasadn iczej
zmianic. W tradycyjnej
kuchni asyryjskiej
kiszonki przygotowywane
przez
mieszanie wielu war;:yw s'1 stalym dodatkiem do obiadów, Choć w Szwecji
nadal niektórzy otrl:ymuj,\ je w domu wedlug tradycyjnych
metod, większość
jednak woli nabywać w sklepach.
Kolejnym wytworem, który broni sic;: przed utratą swej ważnej jak dotąd
p<vycj i w kuchn i asyryjsk iej. jest hurghu/. Towarzyszy on Asyryjczykom
przez
trzy tysi'lcC lat, staj,\c sit; clementem ich historii i kultury. Obserwuje się tendencję do zwit;kszenia spożycia potraw uchodzących
dotąd za kosztowne
I' WlOn:1ll asyryjskich rówi.:śnik(l\\'. ni.:któI7.y uczniowie szwedzcy w S(jdertalje przychodząc
na "awcia. prl.ylHl.v'lllieral.. prai.oll': p.:stki. które grynl podczas prl.erw.

190

i luksusowe (np. kihhe i kUlle) kosztem potraw prostych. tanich i mniej atrakcyjnych (np. bolla"). Burg/lUI ugotowany jako kasza lub zamiennik ryżu (danie
dla ubogich), coraz rzadziej pojawia się na stole. Czyżby produkt. który nabywa
się prosto ze sklepu. cieszył się mniejszym szacunkiem od otrzymanego ciężką
pracą własnych rąk?
Pocicszającajest
stabilna rola chleba. Pozytywnym przcjawcm w domowym
procesie wypieku chleba jest używanic mąki ciemncj. czasem również otrąb lub
zarodków pszennych oraz włączanie się młodzieży do prac związanych z jego
.
,14
przygotowywaniem
.
Na niezmienionym
poziomie pozostaje także wielkość spożycia roś/in
strączkowych, głównie ciecierzycy, bobu i fasoli, z wyjątkicm jednak soczewicy. Soczewica odgrywała w tradycyjnej kuchni asyryjskicj bardzo ważną rolę.
Ciecierzyca i bób dają dość monotonne potrawy i nie nadają się do swobodnego
łączenia z innymi produktami (np. z mięsem). Kupujc si<;:je zakonsenvowane.
w puszkach. Fasola natomiast, zarówno sucha jak i zielona, ma szersze zastosowan ie kul inarne. Prawdopodobn ie n ie słabnący popyt na t'asol<;:zadecydował
o zachowaniu dotychczasowej
pozycji strączkowych w kuchni (nic było odrębnych pytall dotyczących poszczególnych gatunków roślin tej grupy).
Zachowanie poziomu konsumpcji cukru, pomimo zmniejszenia si<;:spożycia
herbaty, której coraz więcej ludzi nie słodzi, można wytłumaczyć zwi<;:kszeniem
ilości słodzonych cukrcm wypicków domowych. Sol i natom iast u:l.ywa się
wi«ccj do wypieku chleba i obgotowywania
nasion dyniowatych. aniżeli jako
dodatku do potraw.
Grupa produktów o zmniejszającej si~ wielkości spożycia
Grupa produktów, których konsumpcja zmniejszy/a siy \V kuchni emigrantów asyryjskich w Szwecj i, jest niewielka. Znalazły się w niej nasiona mclona
i słonecznika, a także czosnek (z powodu jego zapachu. choć nadal używa się
go do potraw typu "gołąbki"). ;\syryj skim dzieciom w Szwccj i obcy już jest
ów sposób podawania czosnku, znany ich rówieśnikom na Rliskim Wschodzie.
Kiedy w przerwie między posiłkami odczuwają głód, biorą kawałek wicjskiego
chleba (ok. 2 cm grubości: takiego nie produkuje się w Szwecji), którego
wierzch posypują solą, po czym rozsmarowują czosnkiem. Trudną do uchwycenia resztę ząbka czosnku wciskają do środka chleba, zostawiając ten kęs
na sam kon iec.

44

Bi;dąc

Uniwersytetu
Siostrzcnicc
piersiach

latem

1995 roku u mojej

w Sztokholmie).
jednak

odmówil

mogą wpadać

którego
przyji;cia

do ciasta'

siostry
matka

w Szwecji
prosila

pomocy,

ehcialem

pomóc

o przygotowanic

tlumaczqc

si\(. je

siostrzeJlcowi
ciasta

wlosy.

i wypiek
kt(lrc

rosn'l

(student
chleba.
mi na

191
Do artyku!<'lW, których spożycic spadło, należy również soczewica. Czy jest
to zapowicd/. rozlu/.nicnia rygorów kuchni postnej? Właśnie soczewica uchodzila za potrawy typowo postml.

Wypiek chleba w domu
B<;dąc wick razy gościcm asyryjskich emigrantów
w Szwecji obserwowa!cm złożony proccs przygotowywania
ciasta w domu, jcgo fcrmentacj i, formo\\ania placków i wypicku chleba. Ten podstawowy
artykuł spożywczy gospodyn ic wol" wytwarzać ręczn ic, choć n iektórc mają miesiark i elektryczne.
Anstrahuj'lc
od pr/cslanek
cmocjonalnych,
którc skłaniają
gospodynie
do podejmowania
trudu wypicku ,,Swojego" tradycyjncgo
chleba plackowego,
należy podkrcślić ważny dla hudżetu rodziny aspekt finansowy. Typowy chleb
sz\\cdzki jcst nie tylko inny pod względcm kształtu i smaku, ale ma stosunko\\-o wysok'l ccny. Dodajmy
również, że standardowe
wyposażenie
kuchni
\\ szwcdzkim mieszkaniu ułatwia wypiek chleba: piec clektryczny z regulowaną tcmperatur'l.
zamrażarka
do przechowywania
chleba i przedłużenia
jego
ś\\ icżości. duża przcstrzc(l.
Obccny w wielu gospodarstwach
piec mikrofalowy
umożliwia szybkic odmrażanic i odgrzewanic chleba na bieżące potrzeby.
Wśród ankictowanych
chich wypieka się u 86% rodzin, robią to nawet
niektóre osony żyj'lce samotnic. Rodziny tc, liczące 416 osób, kupują tygodni()\\() 412 kg Il1qki. czyli na każdego czlonka rodziny przypada około l kg
m'lki. co daje \v przynliżcniu
1,6 kg chleba. U 61 % rodzin wypiek chleba
odbywa si<; rai. w tygodniu: u 22% - 2 razy, a u 17% 2 - 3 razy. 59% ankieto\\anych do chleba dodajc nieraz czarnuszkę
lub sezam, zwłaszcza przy oka~ji
s\\-iąt. Niektórzy wznogacają go gotowymi otrębami i zarodkami lub przygoto\\uj'l ciasto I. domicszką
mąki razowej. Te innowacje
wprowadzają
raczej
ueZ'jce sil,: dzicci, zaznajomione
z zasadami zdrowego odżywiania się.
6()(;;(l ankietowanych
zaoparruje się również w okrągłe placki dwuwarstwo45
\\c pochodz'lcC I. dużej pickarni prywatnej w mieście SbderUi.lje . Profesjonalnic wypiekany w niej chleb rozprowadza
się w wielu ośrodkach szwedzkich.
Trochi¢ mniej osób (61 %) kupuje także chleb szwedzki. Trzeba jednak zaznaczyć. że z obu tych źródcl chleb kupuje się sporadycznie,
jako uzupełnienie
chleba domowego, \V ilości nie przekraczającej
0,8 kg na osobę tygodniowo.
U\\zglc,:dniaj'lc fakt, żc swój pierwszy posiłek dzieci jedzą w szkole, i że sporo
ludzi pracuje \V piucriach,
można wnioskować,
iż spożycie chleba przez przeciętnego Asyryjczyka
w Szwecji jest jednak większe niż wynika to z powyż-

.' Pid:ami<;

II" Siidćrliilje

"i.;cc.i

/woknni~JlIV.

picoy"

a ćllropćjsk

nawet
ićgo.

/wied/iklll
wśród

dwuboInie.

S/wcdów.

Wyprodukowany

Produkuje

również

IV niej chleb
niektóre

typowc

ma coraz
gatunki

192
szych obliczeJ'l. Może wynieść około 0,5 kg dziennie (tab. 5). W rodzinach.
które pieką chleb w domu dzieci stanowią połowy czlonków~('.
Tabela 5. Źródło zaopatrzenia się w chleb i wielkość spożycia
Wypiek chleba

Chleb z piekarni

Chleb

w domu

w Sadertalje

szwedzki

65%

86%

Przeci<;tne spo7.ycie chleba
przez osob<; tygodniowo (kg)
Z produkcji
Kupiony
domowej

1,6

61%

0,8

Nabiał: fabryczny czy domowy?
W krajach Bliskiego Wschodu, z których pochodzą respondcnci.
przemysł
mleczarski
prawie nie istnieje. Na wsi mleko pochodzi z własnej hodowli.
a w miastach jest dostarczane do domów przez prywatnych hodowców. Głó\\nymi produktami mleczarskimi
są masło, maślanka, jogurt i ser. Wytwarza się
je w domu lub kupuje hurtem w specjalnych
punktach zaopatrywanych
co47
dziennie przez drobnych hodowców .
Dostępność mleka, um iejętność produkcj i jogurtu i sera przez Asyryjczyków
em igrantów nie powodują zmn iejszen ia zauważalnej tendencj i do stopn iowego
uzależnienia
się rodziny od proponowanej
przez przcmysl
szerokiej gamy
produktów.
Domowa produkcja w warunkach europejskich
nie jest w stanie
konkurować z produktami, które masowo wytwarza coraz doskonalsza
i zdrO\vsza technologia
wielkoprzemysłowa.
Dodajmy, że prawie wszyscy emigranci
asyryjscy żyją w miastach. W wielu rodzinach powszechne stalo sic.; używanie
masła do smarowania chleba oraz margaryny do smażenia. 83(Yo ankietowanych
lubi żółty ser. Większość przygotowuje jogurt w domu, używajclc do tego celu
około litra mleka na osobę tygodniowo. Ze wzglc.;du na to, że produkcja białego
sera w domu jest bardziej czasochłonna
i wymaga więcej naczy"], coraz mil iej
rodzin zadaje sobie trudu wzbogacania swojego jadłospisu tym produktem, tym
bardziej, że prawie identyczny ser można już kupić w sklepach IX. Tylko J 7%
ankietowanych
zaznaczyło,
że w ich kuchni dominujc ser pochodzący
z produkcji domowej. Stosując gotową zaprawę w tabletkach wytwarzają go tylko
raz w roku, kiedy cena mleka (najczęściej
kupowanego
bezpośrednio
u fanne-

46

M. Abdalla.

Milk

in the Rural

w: Milk and lv/ilk I'rodllclsfi"om
tional
47

Conference
I'<:wien

o nazwie

balkan,

umieszc7.ono
48

on Ethnological
asyryjski

importcr

ini"ormacj,< równicż

waną w aptekach

żywności

jako

COllle/1//JorarV

Modem

Food Research.

w który zaopatrywanc

.Jedcn 7. ankietowanych

0/

ClIlwre

Medieval/u

.·łs.\yri(/lIs

Till/es. red. I'. Lysaght.

Canongale

zamówil

i sklepy

są hurtownie

I'r<:ss, Ldinhllrgh

w Czechach

prodllkcj.;

orientalne

ill the c\fiddle

rusI.

The Nil1\h Int<:rna-

11)1)4, s. 27-40.
specjalnego

sera

w Szwecj i. Na etykieci<:

w .ic;:zyku asyryjskim.

pochwalił

sic;:, że odkrył

lek . .lest nią prawdopodobnie

ostatnio

pankrcatyna

itkalną

zapraWI; serową.

sprzeda-

193
ra) jest na.lnlzsza.
. ~,)
rocznIc .
Posty i kuchnia

Niektórzy

przeznaczają

na ten cel ponad

500 litrów

mleka

postna

Jedną z wyraźnych ccch chrześcijallstwa
wschodniego
jest rygorystyczne
przestrzeganie
[Jostów i specyficzna
kuchnia postna, która nie przewiduje
żadnych potraw choćby ze śladowymi
ilościami
składników
pochodzenia
zwierzęcego. Z postnego jadłospisu eliminuje się więc mięso i jego przetwory,
mleko i jego pochodne, jajka i tłuszcze zwierzęce. Z wyjątkiem
prawosławnych. wyzna\Ncy innych kościolów europejskich
praktycznie już nie znają tego
tY[Ju postów. a świecki ruch wegctari3l1ski tylko częściowo wprowadza w życie
te odwiccznc praktyki tradycyjnych chrześcijan Bliskiego Wschodu.
Obraz kuchni asyryjskiej
bez typowej kuchni postnej jest niekompletny
i traci dużo zc swej oryginalności.
Czy realia europejskiego
życia pozwolą
Asyryjczykom
znaleźć w sobie tyle sił i determinacji,
by zachować owe tradycje postne. których przez wieki dumnie i skrupulatnie
przestrzegali?
Żyjąc na
Bliskim Wschodzic
chyba nikomu nie przyszłoby
do głowy kiedykolwiek
I. nich rczygnować.
Z podobnymi pytaniami zwróciłem się do ankietowanych.
Trzeba prryznać, ;i.e większość respondentów
potrafi wyliczać,
niektórzy
bardzo dokladnic. wszystkie kanoniczne okresy postne oraz prawidłowo
określ ić charakter kuehn i, która podczas ich trwan ia obowiązuje.
Z odpowiedzi
\vynika. że stosunkowo
najbardzicj
przywiązani
do tradycji postnych są Asyr)jczyey tureccy. a po nich kolejno znaleźli się pochodzący
z Syrii, Libanu
i Iraku (wykres 3). Wydaje się, że ostatnia grupa Asyryjczyków
charakteryzuje
się większym poczuciem tożsamości narodowej w wydaniu świeckim, a tradycjom kościelnym poświ9ca mniej uwagi.
L. danych zawartych w wykresie widać jak niski odsetek ludzi w pełni przestrzcga rygorów kuchni postnej. Do tego przyznało się zaledwie 7% rodzin, a w
sumie tylko w 12% rodzin tak postępuje również część dzieci. Wśród dorosłych mężczyzn tyłko 25% nadal odnosi się do postów jak w poprzednim kraju,
46% czyni to polowicznie,
a 29% wcale już nie pości. Szacunek dla tradycji
postnej jest jednak większy u dorosłych kobiet, do czego przyznało się 53%
respondentów.
Ci. którzy zaniechali
kuchni postnej, jako główną przyczynę
poda\vali zlllian~ ich punktu widzenia na kwestię postów, niektórzy z żalem
przyznali. jż ich wola uległa nieodwracalnemu
osłabieniu.
Cytując przykład
szwedzkich sąsiadów podkreślali, że do postów nie podchodząjuż
automatycz-

l'J

/.nam

II iadomo.

taki.: prz.yklady.

l:Zy kieruj.:

sZl:Z.:gólni.:

wśród

żellskiej

nimi wiara czy eho;ć odchudzania

młodzieży

się')

uniwersyteckiej.

Jednak

nie

194
nie jak dawniej,
duchowe/o.

lecz wybiórczo,

w raZie odczuwania

konkretncj

potrzeby

Wykres 3. Stopień przestrzegania kuchni postnej
60%

53%

50%
40%
30%
20%
10%
0%

A

A1

A2

B

c

D

E

A, A 1, A2 - stopień przestrzegania postów przez mężczyzn A - pełne, A 1 częściowe,
A2 - nieprzestrzeganie
B, C, D, E - pełne przestrzeganie postów przez innych członków rodziny B - rodziny
w całości: C - żona, matka, D - część dzieci, E - nikł,

Na Bliskim Wschodzie
większość
poszczących
Asyryjczyków
przYJmuJe
pierwszy swój posiłek dopiero w południc, po nahożeilstwie.
Właśnie dla nich
nieznany ofiarodawca
zostawia przy bramie kościola świeży chleb. Choć taką
formę postu praktykuje w Szwecji coraz mniej osób, to 19% ankietowanych
nadal pamięta o poszczących,
ofiarując im podobny poczęstunek,
24% czyni to
sporadycznie,
a 14% nigdy tak nie postąpiło i nie postąpi. Reszta nie chciała się
wypowiadać.

50 24 kwietnia
1992 r. uczestniczyłem
w nabożei\stwie wielkanocnym
w syrY.lskoortodoKs>.'nym kościele pod wezwaniem św. Jakuba Nisibii\skiego
w Siidertiilje. Pod k(lIllec uroczyslOscl
biskup publicznie oznajmi!, iż przy wrotach kościola oczekują przcdstawlcicle
rod/lny Sharro.
by każdego wychodzącego
pocze;:stować świe;:conymjajklcm.
Ilicrarcha nic zapomnlalzaapciollac
do wiernych o nicwyrzucanie
skorup na chodniki i ulice. Zapytany prz.cze mnie o!iarodawca
o liezbe;: zakupionych jajek przyznał. że jest ich 1200. Otrzymawszy .Ie. ludzie składali sobie
życzenia świąteczne. uderzaiąc przy tym koi\cemjednego
jajka o koniec drugiego. Odbywalo si.;
to - co trzeba podkreślić - na ulicach wokół kościola. który znajduje si.; w centrum miasta.
co budzi lo niema1c zainteresowanie
nawet wśród zmotoryl.Owanych
Szwedów. To widowisko
przypomniało
mi sceny z lat dziecii\stwa spe;:dl.Onego na asyryjskiej lIsi II p(llnocno-wschodniei
Syrii, tym razem jednak z udziałem doroslych. Widać I\i.;c. ze la. d:l\\niej Ilylącznie dziecl,;ccl
zabawa. nabiera na emigracji większego znaczenia. M. Abdalla. rlldml'''(ol"lJll'
ohchod::clllO .I'\I'I,!I
ko.s·cielnych 11 wspólc::esnych Asyryjcyków
na IJ/iskim Ww-jlOd::ie. w: I-'olklor
SIICI"lIIII HeliglO.
red . .I. Bartmii\ski i M. Jasii\ska-Wojtkowska.
Instytut Europy Środkowo-Wschodniej.
Pogranicze. Lublin 1995. s. 104-114: M. Abdalla. Fasting lind 1-'11.1'1
('11.1'10111.1'
j'mclised
hy Ijodem
Assyrians in the Middle East. The Publishing l10use of Nsibin. SiiderUilje 1993.

]95
Nie ulega wątpliwości,
iż posty odgrywają pewną rolę integracyjną.
Rozluźnienie ich rygorów jest oznaką osłabienia więzi z tradycyjną formą praktykowania wiary. Może to wpłynąć negatywnie na całokształt kuchni narodowej,
której walory, wlaśnie za przyczyną obowiązujących
podczas postów restrykcji
kulinarnych, mogą dostrzegać jcdynie żywieniowcy
i dietetycy.
Jajka na Wielkanoc
W obyczajowości
kulinarnej
wielu narodów chrześcijaJlskich
jajko jest
symbolem Swiąt Wiclkanocnych.
W nim bowiem jest zawarta siła witalna,
odnosząca sit; do zmartwychwstania
Chrystusa.
U Asyryjczyków
na Bliskim
\Vschodzie wykształcił się bogaty zwyczaj związany z jajkami. Uczestniczą
w
nim wszyscy członkowie rodziny, ale głównymi bohaterami są dzieci. Zwyczaj
zaopatrywania
sit; w jajka na Wielkanoc przetrwał u Asyryjczyków
w Szwecji.
Choć dzieci znaj,! - co prawda -- ową "zabawę" w jajka wielkanocne,
jednak
nie baWią się nlllli jak ich rówieśnicy w macierzystych
krajach, ani nie regulują
nimi wzajemnych zobowiązaI1 nieużywania wulgarnych słów podczas Wielkiego Postu. Zdarza się nieraz, że dla przypomnienia
swojego dziecillstwa,
niektó51
rzy z dorosłych demonstrują nicktórc elementy tego zwyczaju •
Dzięki pobytowi
w Europie Asyryjczycy
z różnych
krajów
Bliskiego
Wschodu mieli okazję do poznania się. Pomimo, że ci którzy żyli w górach
północnego
Iraku mogą mieć potrawy nieznane np. pochodzącym
z Libanu,
jednak jeśli idzie o jajka wiclkanocne
wszyscy jednakowo
interpretują
ich
znaczcnic, a z okazji Świąt Wielkanocnych
kupują ich więcej niż kiedykolwiek
\V ciągu calego
roku (tab. 6).
Rcspondenci
zaznaczyli,
że w Szwecji kupują na Święta Wielkanocnc
prawIc tyle samo jajek, iłe w macierzystym
kraju. ZawaJie w tabeli liczby
pokazują. że na każdą osobę w rodzinie przypada średnio 22,3 jajka! Najwięcej
kupują ich Asyryjczycy pochodzący z Turcji. Potwierdza to wcześniejszą
tezę,
iż ta właśnie grupa jest najbardziej przywiązana do tradycji kościelnych.
Ci zaś,

'I

Na Bliskim

otrz~nlllj'lc

dość

Wschod/.ie

jajka

pOlls/cC!lila
\\śród asyr~jskieh
u/y\\ać
n')\\ nież
synlclyu.nych
bolami

narod()\\~

odpolI·jcdnich

mi (~m"o,

wycinanek

jajka "\ konsunHmane
\\ najbliiSl,!
niedzicl,,:.
tar/ach

sz\\edzkich'

skrzydlaty

cmentarzu

polra\\

dominuj,!

II SiiderUiljc

co ,prawia

i\syryjCl.ykom

byk,

Te sztuki

Po nied/.ielnym
rodlina

pr/yehml/i

barwi

sil; przez

o różnej

gotowanie

intensywności.

hasla)

przez

są bardziej

ich z liśćmi

Praktyka

przylepianie

eksponowane

cebuli.

ta jest

nadal

zaczl;li coraz częścicj
jesi dekorowana
symna

powierzchni

od innyeh.

jajka

Nie wszystkie

w ciągu Świąt Wielkanocnyeh.
Pozostałą
ez~ść zabiera sil( na cmcntarz
ohclwd/oną
jako ŚWi,,:IO Zmarłyeh.
Asyryjczyków
chowa się na cmen-

każda

cicka\\osĆ

barwo;

imigrantów
w Szwecji.
choć niektórzy
środków o różnych barwac!1. Cz~ść jajck

I. papieru.

tarz. gdzie

na cmenalarZll

wielkanocne

Il"\\al<1 i j\xlnolilą

zbiera
jajka
I.

nabożelistwic

wicrni

si.,: przy grobach

swoich

wielkanocne.

zadO\\olcniem

udają

Informowano
dziclą

na len dzieli

na cmcntarz,

prawdzim\

przyjemność.

si~ jajkami
zabierając

się

wraz

najbliższych.
mnie.

z kapłanami
Wśród

żc obecni

Z mlodzieżą

do domu

na

na tej uroczysiości

szwedzką.

ponoć

na cmen-

spożywanych

pełnc

która przez
kosze

jajek,

196
którzy przybyli z Iraku i Libanu, kupują stosunkowo najmnicj jajck. Przyjmując
ogólną liczbę asyryjskich
emigrantów
w Szwecji na poziomie
conajmniej
50.000, łatwo można obliczyć. że na Święta Wielkanocne
kupują ze sklepó\\
szwedzkich
łącznie ponad 1.100.000 jaj, na co wydają około miliona koron
szwedzkich.
Tabela 6. Liczba jajek kupowanych na Święta Wielkanocne
w przeliczeniu na osobę w zależności od kraju pochodzenia respondenta

Kraj

*

Liczba
rodzin

Liczba
członków
rodziny

Porównanie z macierzystym
krajem*

Liczba
jaj

Średnia ilość
jaj na osobę

Więcej

Mniej

Tyle samo

20

:w

16

Syria

56

226

5400

23.9

Turcja

26

100

2660

26.6

X

12

6

Irak

24

70

1130

16.1

2

6

16

Liban

12

54

860

15.9

4

4

4

118
Razem
Liczba osobo

225

10050

22.3

34

42

-12

Postawa wobec poczęstunku

w intencji zmarłych

U Asyryjczyków
na Bliskim Wschodzie znany jest obyczaj organizowania
poczęstunku
na cmentarzu po pochówku zmar/ego. Bionlcym udział w pogrzebic podaje się chleb, daktyle, chałwę, winogrona,
k/ic:::i(. lub inne produkty.
Będąc na kilku pogrzebach w Szwecji nie zauważyłem co prawda oznak odejścia od tej tradycji, chociaż owe produkty coraz cz<,;ściej zast<,;pujc się suchą
galaretką z orzechami bliskowschodniej
produkcji. bąd/. ciastcczkami
szwedzkimi. Zdania respondentów
o zasadności trwania \V tym obyczaju \V warunkach
szwedzkich
są podzielone.
46% ocenia tę praktyk<,; pozytywnie.
a 44% negatywnie.
Podobny poczęstunek,
choć ciepły i bogatszy, rodzina zmar/ego przygotowuje kilka razy w roku; po 3 dniach, 40 dniach i w pierwszą rocznicę śmierci
krewniaka.
Gości zaprasza się do domu lub do wynajętego
lokalu. Również
i w tym przypadku nie było wśród ankietowanych
jednomyślności:
Si % respondentów
nadal akceptuje ten obyczaj, a 41 % patrzy na to z dezaprobatą.
Taki poczęstunek jednak nie zawsze łączy się z pam ięcią o zmarłym. Niektórzy
organizują
go również w związku z ważnym dla rodziny wydarzeniem,
które
miało miejsce podczas jakiegoś święta kościelnego.
W takim przypadku dziękczynna biesiada odbywa się na terenie kościoła, po nabożer'lstwic. Odprawiający mszę proboszcz zachęca obecnych do wzięcia w niej udziału. Adresatem są
więc nie tylko krewni i bliskie osoby, lecz wszyscy uczestniczący
w nabożel1-

197
stwie. W ocenie tego obyczaju zdania respondentów
były mniej rozbieżne; 64%
opowiada się za jego kontynuacją, a 24% - za zaniechaniem.
Połowa badanych
oznajmila, iż w czasie pobytu w Szwecji organizowała
taki poczęstunek.
Zarówno u Asyryjczyków
żyjących w Szwecj i, jak i w innych krajach Europy Zachodniej i USA, utrwalił się nowy zwyczaj, który aż 98% respondentów
ocenia bardzo pozytywnie. Po zakollczeniu niedzielnego
nabożeństwa
uczestniczący w nim wierni spotykają się w należącym do kościoła salonie, aby wypić
kawę. Stąd, nowo budowane na obczyźnie świątynie mają inny niż na Bliskim
Wschodzie układ architektoniczny.
Zanikające

potrawy

Kuchnia jest niejako pochodną określonych
warunków życia. Zmiana tych
warunkó\v, zwlaszcza jeśli jest ona wymuszona
i nagła, nie zaś ewolucyjna,
odciska niekiedy trwaly ślad na charakterze i tożsamości kuchni. Zastany przez
wychodźców
asyryjskich
bardzo wysoki poziom życia w Szwecji wywołał
u większości zachwyt: wygodne mieszkania
o imponującym
standardzie,
doskonale zaopatrzone
sklepy, bezpłatny i obfity pierwszy posiłek dla dzieci w
szkole, zapewniony byt swoboda wyrażania poglądów. Czy jednak nowy styl
życia nic oddali niektórych potraw narodowych,
mogących się nieraz kojarzyć
z nędznym i warunkami bytowa n ia \v macierzystym
kraj u n iejednego em igranta')
Odpowiedzi
respondentów
pozwalają sporządzić
listę obejmującą
69 różnych produktów i potraw zagrożonych
zupełnym zapomnieniem
już za życia
drugiego pokolenia.
icktórych produktów nie da się odtworzyć,
inne, oferowane pr/.el Ilrmy nastawione na zyski, nie mogą stanowić wiernej kopii domowych wyrobów tradycyjnych.
Zastanawia
rozbieżność
opinii ankietowanych.
Aż 31 produkll'l\v wymieniono zaledwie jeden raz lub dwa razy, przez jedną lub
dwie osoby.
azwy pozostałych 38 powtórzyły się u trzech lub więcej ankietowanych, w tym tylko 10 z nich wystąpiło częściej niż 10 razy. Na wykresie 4
przedstawiono
wybrane
przez respondenta
przyczyny,
które jego zdaniem
zadecyduje\ o zniknięciu w najbliższej przysdości
owych 10 potraw z domowej
kuchni.
Przyczyną najczęściej wymienianą
przez respondentów
był brak surowców.
Istotnie, niektóre surowce na Bliskim Wschodzie zbierano z pól i łąk. Są też
takie produkty. których nie da się otrzymać w warunkach szwedzkich,
gdyż ich
technologia wymaga stosowania specyficznych
technik i sprzętu. Drugą przyczyną jest wygodnictwo.
Niektórzy, dla wygody lub może z braku odwagi i
c1H,:ci podejmowania
ryzyka. nic próbują znaleźć odpowiedniego
zamiennika,
by odtworzyć jakąś tradycyjną potrawę.

198
Wykres 4. Liczba respondentów zestawiona z wybranymi przez nich
przyczynami (A-G) zanikania dziesięciu najbardziej zagrożonych potraw*
44%

A

B

c

D

E

F

G

* Część respondentów
podała kilka powodów
A - brak surowców; B - niedbalstwo; C - brak czasu; D - zmiana upodobali
E - powodowanie przykrych skojarzeli z dawnymi czasami; F - potrawę
zastąpiono innymi; G -inne.

Zapewne sporo czasu upłynie zanim przybysze z Bliskiego Wschodu uzmysłowią sobie wartość tego, co dobrowolnie
utracili. Dla osiągniycia
takiego
stanu świadomości
konieczne jest wiykszc otwicranic
sil,? na Europejczykó\\
i głębsze zrozumienie
pewnych mechanizmów
oraz wykształcenie
odpowiedniej kadry. Ku rozczarowaniu
chrześcijan z Bliskiego Wschodu, społeczellstwa
Europy wykształciły
całkiem inne obyczaje wynikające
z praktycznego
przestrzegania wiary. Pod tym względem start każdej grupy imigrantów jest jednakowy, gdyż wyznanie w Europie nie łączy, ani nie dzieli. Potrzebna jest więc
mobilizacja
niezbędnych
środków
dla zachowania
i utrwalenia
pamięci
o kuchni narodowej,
chociażby przez pisanie o niej i wydawanie
ksi<\żek kucharskich oraz organizowanie
pokazów ciekawych potraw. Takie przedsiywziy51
cia mogą wzbudzić pewne refleksje .

Potrawy szwedzkie w domowej kuchni
Skoro faktem jest, że niektóre potrawy narodowe są coraz rzadziej przygotowywane w domu, czy wobec tego są one stopniowo wypierane przcz poznane
w Szwecji nowe potrawy, które w niedalekiej przyszłości mogą zająć ich miejsce? Interesujący jest również rodzaj i forma tych potraw. Odpowiedzi
na takie
52

Wychodzącc

i obchodach.
tubylcy.
np.
przewiduje
potraw.
kilku

sprzedaż

Podobno
najbliższych

pierwszym

w Europie

czasopisma

asyryjskie

cz.;sto

donosz'l

o spotkaniach.

festynach

którym towarzyszą
dania narodowe.
Organizuj'lje
Zarl)\VnO sami imigranci
lub tei
z okazji świąt różnych
miast, dnia imigranta
itp. Program
niektl)rych
festynl)\\
przygotowanych

stoiska

asyryjskie

miesi.;cy

ukaże

tego typu wydawnictwcm

i wystawionych
bywają

oblegane

się w Szwecji
w Europie.

przez
przez

poszczcgólm;

smakoszl)w

asyryjska

ksiąi.ka

grupy

ohcych

tradycyjnych

kuchni.

kucharska.

ktlJnl

W ciągu
b.;dzie

199
pytania chęlnil: udzielano.
W grupie przyjmowanych
produktów
i potraw
znalazło si~ 21 rodzajów, ł 4 z nich wymienione zostały przez więcej niż jednego respondenta, alc uwzględniono
tylko 5, które wystąpiły częściej niż 10 razy.
Wykres 5. Nazwy pięciu najczęściej wymienianych przez respondentów
szwedzkich, które wprowadzono do kuchni domowej*

45%

potraw

.,------,r-----,-----.--------,r-----,

40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
Kotlbullar

* Na/llY

podano

/godnie

/. pisownią

Korv
IV

Lasagna

Pizza

Hamburgare

ankietad/\.

Spośród czynników,
które spowodowały
udomowienie
owych wyrobów
i potraw najczc;ściej wymieniono
zainteresowania
dzieci (60% ankiet) jako
bezpośredniego
I<jcznika między wewnętrznym
światem domowym a szwedzkim światem zcwnętrznym.
Dzieci poznały te potrawy w szkole lub poprzez
swoich szwedzkich rówieśników.
Niektórzy rodzice podkreślili,
że nie odmawiają swoim dzieciom,
które wręcz domagają
się takich właśnie
potraw
w domu. Tą właśnie drogą rodzice stopniowo poznają owe potrawy, a nawet
chcą do nich siC; przyzwyczajać.
10% dorosłych respondentów
uważa, że m.in.
dzi<;ki temu szybciej mogą czuć się zintegrowani
w społeczellstwie
szwedzkim.
Czas pokaże w jakim stopniu ta grupa etniczna,
której przedstawiciele
reprezentuj<j starą kultury, zdoła zachować
swoje nader oryginalne
tradycje
kulinarne i eharakterystycznc
potrawy. Czy europejska
edukacja, którą pobierają. lwiykszy ich szacunek dla tradycji przodków i wykorzystają
ją dla łączenia tego. co dobre w bliskowschodniej
i europejskiej
obyczajowości
kulinarnej.
Taką odpowiedź można by zapewne uzyskać przeprowadzając
w odpowiednio
dobranych odstępach czasu badania porównawcze
na szerszej grupie respon-

,; I'OIlli 1I111. i.e niell<'Jre /. produkl<')\\'
lą nazll ,t lub postacią
sZlled/kie.

byly jednak

wymienionych

dOląd nianallc

w tabcli

Asyryjczykom.

spotyka
Dlatego

się w wielu

krajach

podali je jako

pod

potraw)'

200
dentów z podziałem
na wiek, poziom wykształcenia.
i wykonywanego
zawodu oraz kraj pochodzenia.

rodzaj

wyuczonego

Michael Abdalla
rIlE PRESlcNT STAII~ AND PROSI'I:CTS Ol' Till': I':IIINIC
OF ASSYRIAN IMMIGRANTS
IN SWI':DEN

l"lJISINI':

(Summary)
The lirst wave of Assyrian fugitives reached Sweden in th..: 1960s and IlOW th..:ir porllllatlOn IS
estimated to be 50 000. Most ofthem come fromth..: region ofTur Ahdin (south-..:aSll:rn Turkey).
On the basis of questionnain::s filled in the summer of 1995 by I J X informants. th..: author sholl s
how the culinary traditions of that group of immigrants from th..: Ncar Last hal''': he..:n changing
under new circumstances.
The qu..:stionnaire concerned a wide range of issu..:s relatcd to cuisine
and culinary occupations:
buying groceries: selecting the m..:nu: th..: character of household
kitclll:n: the role of the mother and other family members in the kitchen: Cllisine as an clement of
ethnic identification:
thc condition of cuisine in the eontc,\I of ..:urrcnt soeio-economic
changes
and its ass\::ssment in thc new environm\::nt: baking br\::ad and pr..:paring dair\" products at home:
modili\::ation of the traditional model or consumption
and division of produc..: in tenns of ns
Il1cn:asll1g. dccreasing. and stable level of consumption:
the degn::e of observing the rules of
fasting and lilsting di\::t: the approach ll) th\:: basic Easler dish (i. e. eggs): and th..: repast lO commemorate the dead. Moreover. the author discusses the Assyrian dishes I,hich seem to become
less and less popular. and the dishes of the Swedish cuisine which hav..: been accepted h' the
Assyrian families. The analysis of responses has allowed to present the informants
opinions on
their cuisine and to indieah: how onen they pn::pan:: at home traditional elhnic meals. Appan::ntl:.
lhe most signilicant information relales lo Ih\:: role of th..: ..:thnlc cuisinc in the proc..:ss of adaptation. integration. and assimilation in th..: n..:w Slvcdish cnvironmcI1l.

Kolekcja

Cytat

Abdalla, Michael, “Stan i perspektywy kuchni narodowej asyryjskich emigrantów w Szwecji / LUD 1997 t.81,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 1 lipca 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/6654.

Formaty wyjściowe