Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Śląskim Cieszynie / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego

Dublin Core

Tytuł

Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Śląskim Cieszynie / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego

Temat

tradycja
Cieszyn - święta lokalne

Opis

Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego s.66-77

Twórca

Studnicki, Grzegorz

Wydawca

Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie

Data

2010

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5452

Format

application/pdf

Język

pol
ang.
cz.

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:5069

PDF Text

Text

Grzegorz Studnicki
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Muzeum Śląska Cieszyńskiego

Obraz przeszłości i tradycji
a święta lokalne w Cieszynie
i Czeskim Cieszynie

Współcześnie lokalne święta są formą spędzania czasu, które łączą w sobie wymiar
ludyczny z wymiarem edukacyjnym, zabawę z praktykami, które kojarzyć się mogą
z manifestowaniem swojej tożsamości, promocją, kreowaniem wizerunku miejscowości, wyobrażeń na temat jej przeszłości z tym, co kojarzy się z pryncypiami społeczeństwa obywatelskiego. W tekście pragnę zwrócić uwagę na trzy imprezy organizowane
w obrębie przedzielonej polsko-czeską granicą państwową przestrzeni miejskiej Cieszyna i Czeskiego Cieszyna: „Święto Trzech Braci” („Svátek Tří Bratří”), „Skarby z Cieszyńskiej Trówły” [dalej – SzCT] oraz „Noc w Muzeum”, a dokładniej „Cieszyńska Noc Muzeów”. Oczywiście wymienione inicjatywy nie stanowią jedynych działań o charakterze
kulturalnym, ale wydają się być w przestrzeni społecznej miast jednymi z najbardziej
widocznych. Tym, co łączy wyżej wymienione imprezy, jest to, że w ich obrębie można
odnaleźć odwołania do lokalnej historii, tradycji, wyobrażeń o przeszłości – dotyczy
to zarówno samych nazw, ale także podejmowanych w trakcie ich trwania praktyk, są
związane ze sferą czasu wolnego, łączą w sobie elementy ludyczne, edukacyjne, integrujące, są otwarte dla wszystkich potencjalnych uczestników, mają charakter święta
lokalnego, odbywają się po obu stronach granicy itd. W ich obrębie, obok elementów
kojarzonych z kulturą popularną bądź masową, obserwator może dostrzec liczne odwołania do tradycji lub dziedzictwa kulturowego regionu czy miejscowości, które można
rozpatrywać w kategoriach zasobów kulturowych mieszkańców służących im zarówno
do symbolicznego zamanifestowania władzy sprawowanej nad określoną przestrzenią,
jak i zaktywizowania aktorów społecznych do przyjęcia odpowiedzialnej postawy za
własne otocznie (społeczne, kulturowe), ich integrację, ale także traktujących elementy
własnej przeszłości jako formę atrakcyjnego towaru.

Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie

67

Święto Trzech Braci [dalej ŚTB], to coroczna trzydniowa impreza, która odbywa
się od 1991 roku w trzeci weekend czerwca. Jej organizatorami są urzędy miejskie
po obu stronach granicy wraz z podległymi im instytucjami kulturalnymi takimi jak:
Cieszyński Ośrodek Kultury „Dom Narodowy” oraz Kulturní a společenské středisko
„Střelnice” z Czeskiego Cieszyna. Do organizacji włączają się także i takie instytucje
jak: Muzeum Śląska Cieszyńskiego, Muzeum Těšínska, Biblioteka Miejska w Cieszynie, Śląski Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości oraz inne lokalne – polskie i czeskie
– instytucje sportowe, edukacyjne, społeczne, stowarzyszenia, firmy itd. Sama nazwa
odwołuje się do legendy o założeniu miasta Cieszyna w 810 roku przez Leszka, Cieszka i Bolka – trzech synów polskiego króla Leszka III (w Cieszynie znajduje się także
tzw. Studnia Trzech Braci)1. Impreza ma charakter trzydniowego festynu, w ramach
którego, na płytach rynku po obu stronach Olzy lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie
odbywają się równolegle liczne imprezy w postaci występów zespołów regionalnych,
kabaretów, lokalnych zespołów muzycznych (np. orkiestr dętych), tanecznych czy
polskich i czeskich gwiazd popkultury. Wszystko to spowite dymem i zapachami unoszącymi się znad grillowanych kiełbas, kurczaków, kaszanek, karczków, smażonych
placków, frytek, podawanych bigosów itd. oraz w otoczeniu straganów oferujących
obok piwa, kebabów, kołaczy, słodyczy przedmioty kojarzące się z jarmarkiem lub
odpustem: kolorowe dmuchane balony, świecące lampki, t-shirty, ale także przedmioty, które przywołują wyobrażenia związane ze sklepami pamiątkowymi czy Cepelią.
„Świętu Trzech Braci” towarzyszą liczne imprezy, zarówno te o charakterze kulturalnym (wystawy w muzeach, bibliotekach), jak i edukacyjnym (konkursy dla dzieci,
warsztaty) czy sportowym. Mimo, że są one raczej tłem do tego, co ma miejsce na
płycie rynku w Czeskim Cieszynie i Cieszynie, to w tych cząstkowych imprezach poprzez prezentację twórczości, dorobku, artefaktów kultury najczęściej pojawiają się
nawiązania do przeszłości, historii, specyfiki, tradycji przestrzeni miejskiej oraz akcentuje się lokalny wymiar kultury. Niewątpliwie jest to impreza, której organizatorzy
stawiają sobie za cel stworzenie nowej jakości społecznej, na bazie której w bliskiej
lub dalszej perspektywie czasowej mieszkańcy miasta, ale także regionu, zdolni będą
współpracować bez względu na różnice narodowe i deklarowane tożsamości.
Oficjalne i uroczyste rozpoczęcie ŚTB ma miejsce w piątek, najczęściej o godz.
17.00. Sprowadza się ono do pochodu, który najczęściej przemieszcza się z cieszyńskiego rynku ulicą Głęboką (główną, reprezentacyjną ulicą starówki) do Mostu Przyjaźni, gdzie następuje spotkanie władz i mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna
przy liczącej 30 metrów roladzie lub „cieszyńskim” strudlu. Wśród uczestników pochodu wyróżniają się trzy postacie na koniach ubrane tak, że budzą skojarzenie ze
średniowiecznymi rycerzami – symbolizują oni legendarnych Leszka, Cieszka i Bolka
(czasem towarzyszą im i inne osoby nawiązujące swym ubiorem do epoki średnio1 O pochodzeniu Legendy o Trzech Braciach oraz związanej z tą opowieścią nazwie studni
pisze Janusz Spyra (on sam był jednym z pomysłodawców użycia określenia „Święto Trzech
Braci” na trzydniowy festyn miejski w Cieszynie i Czeskim Cieszynie – G.S.) por. Tegoż: Od
Tilischa do Kaufmana i Gajdzicy. Świadomość historyczna na Śląsku Cieszyńskim w epoce
przednowoczesnej. W: Kronikarz a historyk. Atuty i słabości regionalnej historiografii. Red.
J. Spyra. Cieszyn 2007, s. 134-137; Tegoż: Studnia Trzech Braci, „Kalendarz Cieszyński
2010”, Cieszyn 2009, s. 36-42; źródło: http://www.cieszyn.pl/?p=categoriesShow&iCategory=138.

68

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

wiecza), osoby ubrane w ludowe stroje cieszyńskie (wałaskie) niosące flagę miasta
Cieszyna oraz członkowie Bractwa Kurkowego ubrani w niebieskie mundury, które
krojem i kolorem nawiązują do założonego w Cieszynie w 1795 roku Towarzystwa
Strzeleckiego. Członkowie bractwa salwą armatnią, w symboliczny sposób rozpoczynają święto. Z perspektyw prowadzonych rozważań dotyczących prezentacji tradycji, dziedzictwa kulturowego lub projekcji pewnych „obszarów przeszłości” (zarówno
tych, które mają odniesienie do wydarzeń mających miejsce faktycznie lub wyimaginowanych) w przestrzeni publicznej podczas lokalnych świąt, pochód rozpoczynający Święto Trzech Braci akumuluje w sobie znaczną ilość znaków, symboli lokalności
i regionu, które można m.in. odebrać jako manifestację tożsamości jego mieszkańców.
Strój regionalny, mundury bractwa strzeleckiego, rekonstrukcja fikcyjnego wydarzenia usytuowanego w wiekach średnich, burmistrzowie, insygnia władzy odsyłają do
określonej przestrzeni fizycznej, która na skutek działań aktorów społecznych oraz
ich świadomości więzi między pokoleniami zyskuje wymiar kulturowy oraz odpowiednią, pozytywną waloryzację. Wszystko to ma symbolizować społeczność lokalną,
jej przeszłość, tradycję, a więc staje się znakiem tej społeczności. Podobną sytuację
można odnaleźć przyglądając się m.in. takim imprezom jak Cieszyński przekładaniec,
czyli co z tą tradycją (od 2008 roku była częścią ŚTB i SzCT) czy Dzień Tradycji i Stroju
Regionalnego. Pierwsza z imprez, przeznaczona dla dzieci, ma miejsce w Parku Pokoju
i na dziedzińcu cieszyńskiego Muzeum. Jej organizatorzy (Zespoł Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej im. Janiny Marcinkowej, Muzeum Śląska Cieszyńskiego oraz COK
„Dom Narodowy”) dbają, aby podczas prezentacji informacji o stroju cieszyńskim,
samego stroju, pokazu „czepienia” oraz obróbki wełny (czesanie, przędzenie), dzieci
malowały lub rysowały prezentowany i omawiany ubiór. Wszystko to dzieje się przy
akompaniamencie muzyki ludowej (regionalnej) a one same starają się go namalować lub narysować. Druga z imprez – organizowana od 2007 roku przez jedno z kół
Macierzy Ziemi Cieszyńskiej oraz Zarządu Głównego Polskiego Związku KulturalnoOświatowego w Republice Czeskiej – wysuwa także na pierwszy plan strój ludowy
(głównie wałaski i góralski) oraz repertuar regionalnych zespołów jako znak tradycji,
dziedzictwa oraz jedności kulturowej Śląska Cieszyńskiego po obu stronach granicy
(względnie podobny repertuar zespołów folklorystycznych z polskiej i czeskiej strony granicy). Tutaj obok założenia edukacyjnego i ludycznego organizatorzy stawiają
sobie za cel zbliżenie oraz wzajemne zainteresowanie się sprawami Polaków mieszkających po obu stronach granicy, ale także budzenia otwartości i postawy pluralistycznej wśród mieszkańców regionu. Bez względu na różnice i stawiane cele wyżej
wymienionej imprezy charakteryzuje to, że sprowadzają one tradycję i dziedzictwo do
stroju, który jako kostium obok folkloru śpiewanego (folkloryzmu) staje się ważnym
wyznacznikiem odrębności kulturowej regionu i społeczności lokalnych oraz wydaje
się reprezentować (lub „zagarniać”) całe jego dziedzictwo i przeszłość.
Kolejną z inicjatyw noszącą cechy lokalnego święta jest impreza nosząca nazwę
Skarby z cieszyńskiej trówły. Jej organizatorzy - Śląski Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości w Cieszynie oraz Kulturalní Středisko „Střelnica” w Czeskim Cieszynie – realizują
za jej pośrednictwem cele edukacji regionalnej, ludyczne oraz integracji społeczności mieszkającej po obu stronach granicy. Jest ona jednocześnie okazją do promocji
regionu, jak i zaprezentowania osób, które swoją profesją reprezentują tzw. „ginące
zawody” lub sztukę czy rzemiosło ludowe. Impreza, której nazwa odnosi się do funk-

Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie

69

cjonującego na Śląsku Cieszyńskim gwarowego określenia na (wianną) malowaną
drewnianą skrzynię na ubrania, przypomina coś na wzór pikniku, podczas którego
zaprezentować mogą swój warsztat oraz asortyment rzemieślnicy czy „wytwórcy ludowi” (koronczarki, kowale, rzeźbiarze, druciarze, szopkarze, zdobiący pierniki itd.),
ale są także występy regionalnych zespołów folklorystycznych, pokazy wykonywania strudla wiedeńskiego (czytaj też cieszyńskiego), warsztaty dla dzieci i młodzieży,
prelekcje, oprowadzanie po budynkach cieszyńskiego browaru oraz zabytkach Góry
Zamkowej w towarzystwie archeologa lub przewodnika. Można podczas tej imprezy zobaczyć także osoby ubrane w strój cieszyński, usłyszeć gwarę lub skonsumować
potrawy, które swoją prostotą nawiązują do kuchni regionalnej (np. poleśniki, stryki
z wyrzozkami – tj. placki ziemniaczane z kawałkami podsmażonego mięsa lub skwarkami, bigos) itd. Nie brak tu także tematów, które odwołują się do stylistyki i ornamentyki ludowej. Główne atrakcje wydają się być zogniskowane w obszarze tzw. Góry
(lub Wzgórza) Zamkowej w Cieszynie. Niektóre z wymienionych atrakcji towarzyszących SzCT mają także miejsce w budynku oraz w bezpośrednim otoczeniu Ośrodka
Kultury „Střelnica” w Czeskim Cieszynie. Zgromadzenie w jednym miejscu tego typu
działań zmienia ich charakter i znaczenie. Są one nie tylko formą działań edukacyjnych, promujących i ludycznych stanowiących jedną z wielu alternatyw spędzania
czasu wolnego (indywidualnie, z krewnymi lub w grupie koleżeńskiej), ale ich animatorzy zdają się poprzez nie komunikować, że dawne formy aktywności przynależne do
odmiennego kontekstu, w którym prawdopodobnie uchodziły one za coś oczywistego
obecnie stają się czymś wyjątkowym – skarbem. Służą niewątpliwie budowaniu pozytywnego wizerunku miasta, jego promocji jako miejsca atrakcyjnego pod względem
rozrywki i oferty kulturalnej, ale są także częścią polityki tożsamości.
Cieszyńska Noc Muzeów wpisuje się w ogólniejszy, wykraczający daleko poza obszar
regionu Śląska Cieszyńskiego trend organizowania imprez Noc w muzeum, których
organizatorzy za cel stawiają sobie uczynić z przestrzeni muzealnej przestrzenie atrakcji i zabawy, które mają także czegoś uczyć. Poprzez dodanie przymiotnika „cieszyńska”, to co ogólne zyskuje wymiaru lokalnego – czegoś, co jest związane z konkretną,
namacalną i dającą się uchwycić jego mieszkańcom przestrzenią. Jest to swoisty flirt
powagi przestrzeni muzealnej z zabawą i edukacją. Pierwsza tego typu akcja miała
miejsce 19 października 2007 roku w Muzeum Śląska Cieszyńskiego i była skierowana do dzieci. Kolejne odbywały się przy współudziale z Muzeum Drukarstwa, Museum Tešínská, Muzeum 4 Pułku Strzelców Podhalańskich, Muzeum Protestantyzmu,
Urzędem Miejskim, Teatrem im. Adama Mickiewicza, Domem Narodowym itd. Włączyli się do tej akcji także cieszyńscy przewodnicy, członkowie OSP Bobrek w Cieszynie, koło miłośników militariów oraz grupy rekonstrukcji historycznych. Niektóre
miejsca, takie jak muzea, Sala Posiedzeń w Ratuszu Miejskim, teatr zmieniają swój
względnie zamknięty i elitarny charakter stając się atrakcją turystyczną zarówno dla
dzieci, młodzieży, jak i dorosłych. Szczególnie zmiany w charakterze oraz wymiarze
społecznym i kulturowym przestrzeni widoczne są na przykładzie Muzeum Śląska
Cieszyńskiego. Sprowadzają się one nie tylko do samego faktu, że oto placówka muzealna jest udostępniona zwiedzającym w godzinach odbiegających od obowiązujących
przez resztę roku. Zmienia się sam sposób zwiedzania oraz przestrzeń ekspozycyjna
i przylegająca do muzeum, na skutek pojawienia się w ich obrębie osób ubranych
w mundury wojskowe (polskie, niemieckie, radzieckie, amerykańskie itd.) z okresu II

70

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

wojny światowej, mundury Bractwa Kurkowego, stroje cieszyńskie lub wzorowane na
strojach ludowych, postać kojarząca się z Franciszkiem Józefem I itd. Nie bez znaczenia na charakter tego wydarzenia pozostaje to, że na dziedzińcu Muzeum dokonano
rekonstrukcji szpitala polowego z okresu wojny, zaprezentowano dawne pojazdy wojskowe czy wykonano salwy armatnie, a we wnętrzach Muzeum pokazano przykłady
rzemiosła artystycznego (koronka szydełkowa i frywolitka), pokaz makijażu, koncert
muzyki dawnej itd.
Podczas Cieszyńskiej Nocy Muzeów przestrzeń muzealna jeszcze bardzie unaocznia oraz zdradza swój heterotopijny charakter wynikający z zakumulowania w niej
czasu reprezentowanego za pośrednictwem przedmiotów, które usytuowane obok
siebie we względnie niezmiennej przestrzeni (miejscu), pochodzą (lub kojarzą się)
z odmiennymi czasami, epokami, porządkami, przestrzeniami czy kontekstami2. Już
nie tylko eksponaty stanowią pomost umożliwiający poznać lub odkryć na nowo to,
co minione i dawne, ale także osoby ubrane w stroje z minionych epok i „rekonstruujące” pewne wydarzenia unaoczniają i czynią namacalną obecność przeszłości, dają
także złudzenie natychmiastowej wiedzy na temat przeszłości, historii regionu czy
miasta. Heterotopiczny charakter związany zarówno z kumulacją czasu, jak i zawieszeniem jego reguł czy przypisanych im porządków (co budzi skojarzenia z karnawałem), uwypuklić może sytuacja, w której zwiedzający muzeum w tym samym czasie
może spotkać i sfotografować się wspólnie z postaciami symbolizującymi odmienne
porządki a kojarzonymi z Franciszkiem Józefem I, kobietą w stroju ludowym oraz
mężczyzną w mundurze żołnierza Wojska Polskiego, Wermachtu czy legionisty. Owe
zestawienie obok siebie porządków kojarzonych z odmiennymi kontekstami, epokami jest cechą prezentowanych wyżej imprez. Budzą one niewątpliwie skojarzenia ze
świętem, karnawałem, ale także uobecnianiem pewnego mitu, w ramach którego to,
co ma charakter kulturowy i historyczny – np. tradycja – jawi się jako coś naturalnego3. Takie praktyki mogą być odbierane zarówno jako przedłużenie takich dyscyplin
naukowych jak etnografia czy historia lub ich spopularyzowana wersja dla potrzeb
masowego odbiorcy, ale także są przejawem antropologizacji życia społeczności lokalnych, refleksyjnej tożsamości, czy też działań zmierzających do autoprezentacji
społeczności lokalnej. Ukazują one, że badanie kultury oraz refleksja nad nią są działaniem kulturotwórczym, zdolnym nie tylko identyfikować elementy lokalnej kultury,
ale także w oparciu o nie generować nowe jakości, zjawiska, potrzeby i praktyki kulturowe4, które mogą przybierać nieraz kostium popkultury, festynu i zabawy - łączą
ogląd naukowy i potoczny. Refleksja nad kulturą, przeszłością społeczności lokalnej
i regionu (naukowców, regionalistów itd.) staje się materiałem, w oparciu o który
można budować scenariusze działań z pogranicza zabawy, turystyki kulturowej oraz
polityki tożsamości. Jest to swoisty znak ponowoczesnej formy edukacji, która charakteryzuje się tym, że łączy w sobie porządki, które dawniej wydawały się wyraźnie
oddzielone – zabawę i edukację, która wymagała skupienia wysiłku, samozaparcia
i wyrzeczeń. Za pośrednictwem owych świąt i towarzyszących im rytuałów zawierających nieraz wyidealizowany i zmityzowany obraz dziedzictwa i tradycji regionu, skrojone na miarę masowego odbiorcy, mają szansę utrwalić w świadomości społecznej
2
3
4

M. Foucault: O innych przestrzeniach. Heterotopie, „Kultura Popularna”. Nr 2 (16), 2006, s. 12.
R. Barthes: Mitologie. Warszawa 2000, s. 262.
M. Golka: Socjologia kultury. Warszawa 2007, s. 10.

Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie

71

pewne wyidealizowane klisze przeszłości wykorzystywane w procesie konstruowania
i odtwarzania tożsamości zbiorowych.
Są one nie tylko dobrym przykładem, który pokazuje sposoby mobilizowania zasobów społecznych, ponieważ tego typu inicjatywy wymagają współpracy z innymi
instytucjami kulturalnymi, miłośnikami regionu, stowarzyszeniami, co pociąga za
sobą umiejętne wykorzystanie oficjalnych i nieoficjalnych kanałów dystrybucji wiedzy, kontaktów itd. Za ich pośrednictwem materializuje się także to, co dana grupa
aktorów społecznych rozumie lub definiuje jako pochodzące z przeszłości i zarazem
wartościowe oraz zdolne ją reprezentować. Siła tych inscenizacji wydaje się właśnie
bazować na wyobrażeniach lub modelach tego, co tradycyjne.
Patrząc na Święto Trzech Braci, Skarby z cieszyńskiej trówły czy Cieszyńską noc muzeów łatwo dostrzec, że różnią się one między sobą proporcjami oraz stopniem realizacji funkcji edukacyjnych czy ludycznej. Są niewątpliwie rodzajem lokalnego święta,
które pozwala na autoprezentację społeczności lokalnej. Mimo, że analogiczne działania odnajdujemy w innych miejscach regionu czy daleko poza nim, to o ich niepowtarzalności decyduje z pewnością czynnik ludzki (animatorzy tych imprez oraz
biorący w nich udział twórcy, artyści i widzowie), ale także same miejsca, w których
rozgrywają się omawiane wydarzenia (tj. niepowtarzalny układ urbanistyczny, architektoniczny czy swoista ikonosfera przestrzeni miejskiej) oraz pojawiające się jako
kolejne punkty programu odwołania do wyjątkowości, specyfiki miasta czy regionu,
jego historii, tradycji, dziedzictwa kulturowego komunikowane pośrednio za pośrednictwem poszczególnych punktów programu mających miejsce w muzeach, domach
kultury, występów regionalnych zespołów folklorystycznych itp. bądź werbalizowanych bezpośrednio przez aktorów społecznych biorących w nich udział. Nie bez
znaczenia są także miejsca, w których owe działania są podejmowane i które nadają
względnie uniwersalnym działaniom lokalnego kolorytu. Są to najczęściej te obszary
przestrzeni miejskiej, które wyobraźni społecznej jawią się jako reprezentatywne, posiadające wyjątkowy status i charakter przez sam fakt bycia świadectwem minionych
czasów (np. rynek i jego okolice – starówka, wzgórze zamkowe) bądź bezpośrednio
w przestrzeni związanej z instytucjami będącymi depozytariuszami pamiątek, wiedzy
i dziedzictwa kulturowego (muzea, biblioteki, domy kultury itd.).
Odwołania do przeszłości w ramach omawianych imprez wydają się ciążyć w kierunku „kultury ludowej”, reprezentowanej najczęściej przez strój wałaski, repertuar
zespołów regionalnych, ale także poprzez towarzyszące tym rytuałom zapożyczenia
i stylizacje gwarowe, pokazy „ginących zawodów” czy potrawy, które mogą budzić
skojarzenia z regionalnymi kulinariami. Wydają się one odsyłać do tego, co „autentyczne” i „nasze” a jednocześnie stając się synonimem – lub oznacznikiem – tradycji zgarniają lub ukrywają – ograniczając do kilku wyselekcjonowanych obszarów
kultury lub elementów przeszłości – złożony i skomplikowany system więzi, relacji,
niezliczonych wariacji zachowań społeczno-kulturowych, treści, działań, sieci społecznych oraz zależności, które składają się na obiektywnie – nie dającą się całościowo
ogarnąć przez podmiot – istniejące dziedzictwo kulturowe czy przeszłość. Z pewnej puli wspomnień, wiedzy i obrazów (wyobrażeń) przeszłości odziedziczonych po
przodkach oraz refleksji naukowej tworzy się narrację o przeszłości, tradycji oraz
dziedzictwie kulturowym regionu, ale także poczucie ciągłości (tożsamości) miejsca
i wspólnoty lokalnej. Owe praktyki, choć mogą kojarzyć się z czasem zabawy, wyko-

72

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

rzystując wybrane (wyselekcjonowane) elementy lokalnego dziedzictwa kulturowego
(strój, gwara, muzyka, profesje kojarzone z „kulturą ludową”), pozwalają lokalnym
elitom komunikować, że oto władzę nad przestrzenią miejską sprawuje społeczność
lokalna. Powstałe w innym, należącym do przeszłości kontekście praktyki dostosowują się do współczesnych potrzeb rynku, turystyki oraz polityki tożsamości i zyskują
wartość dodatnią dzięki mitom kryjącym się za takimi określeniami jak kultura ludowa czy tradycja. Stają się one symulacją przeszłości zdolną dostarczać jej uczestnikom namiastki uczestnictwa lub udziału w niej. Owe działania, jako część rytuałów
świąt lokalnych zyskują wartość dodatnią także dzięki temu, że odbywają się często
w miejscach, które społeczność lokalna może odbierać jako symboliczne kulturowo
oraz z perspektywy historycznej ważnych.
Spoglądając na Skarby z cieszyńskiej trówły, Dzień Tradycji czy ŚTB można za Grażyną Kubicą stwierdzić, że owe działania mieszczą się w ramach tego, co ona określa
mianem „nowej lokalności” 5. Z jednej strony służą one podkreśleniu kulturowej tożsamości społeczności lokalnej, pokazują, obiektywizują oraz wzmacniają lokalną kulturę i ludową tradycję bądź wyobrażenia na ich temat. To za ich pośrednictwem, lokalna
wspólnota symbolicznie dominuje nad terenem lub bierze w posiadanie poszczególne
jego obszary. Z drugiej strony czynione jest to nie tyle po to, żeby w pełni oddzielić
się od „innych”, lecz by potencjalnego „obcego” (np. turystę) zainteresować i wprowadzić w obręb specyfiki lokalnej. Wybrane i wyselekcjonowane elementy regionalnego
dziedzictwa, stają się w tym momencie emblematem lokalnej kultury wystawianej na
pokaz, jako atrakcja lub poddane zostają procesowi utowarowienia. Wydaje się, że
tylko w takim wymiarze – poprzez udział w lokalnym święcie, wraz z jego ludycznokomercyjną atmosferą, która zakłada unikanie nadmiernej sztywności i powagi, które
zagrozić mogą wspólnemu świętowaniu „swoich” i „obcych” – to, co określa lokalną
specyfikę może być dostępne „obcemu”. Taka forma kontaktu z lokalnością stwarza
konsumentowi, turyście i widzowi w jednej osobie złudzenie, że wszedł on w obręb
autentycznej, lokalnej kultury, którą może „dotknąć”, „skosztować”, „posmakować”
i przeżyć. Elementy lokalnej kultury, odwołania do przeszłości regionu czy używane
zwroty gwarowe obecne podczas poszczególnych punktów programu omawianych
imprez, są zarazem rodzajem ozdobników, ale także posiadają potencjalną moc odróżniania „swoich” od „obcych” – a więc służą jednocześnie podkreśleniu prestiżu
wspólnoty lokalnej, ale także dostarczaniu rozrywki6.
Niektóre z omawianych praktyk stanowiąc pomost miedzy tym co minione i obecne, miedzy tymi, którzy żyją i odeszli, łączą w sobie element spektaklu i karnawału. Realizuje się to nie tylko przez sam fakt, że odbywają się one cyklicznie oraz, że stanowią
one przerwę w codziennych obowiązkach, staraniach, czynnościach czy „normalnym”
funkcjonowaniu przestrzeni miejskiej, ale m.in. poprzez zacieranie granic pomiędzy
rozmaitymi poziomami kultury i jej porządkami, dążeniem do ich ujednolicenia i egalitaryzacji. Prezentowane w przestrzeni społecznej stroje regionalne i mundury, pokazy
„ginących zawodów”, dawne pieśni i tańce czy odgrywanie usytuowanego w odległych
5 G. Kubica: Tradycja, krajobraz i nowa lokalność. Kulturowa historia tworzenia publicznych rytuałów w śląskiej społeczności. W: Tworzenie i odtwarzanie kultury. Tradycja jako
wymiar zmian społecznych. Studia z dziedziny antropologii społecznej. Red. G. Kubica, M.
Lubaś. Kraków 2008, s. 165.
6 Tamże, s. 166.

Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie

73

czasach fikcyjnego wydarzenia jakim miało być spotkanie Bolka, Leszka i Cieszka,
ukazują logikę święta wraz z towarzyszącym mu zawieszeniem funkcjonujących na co
dzień reguł i klasyfikacji oraz funkcji miasta. W takim ujęciu to, co z punktu widzenia
nowoczesnej (modernistycznej) racjonalności życia codziennego może jawić się jako
niefunkcjonalne lub zacofane, przestarzałe, niepostępowe, plebejskie, „wieśniackie”, zaściankowe, prowincjonalne czy „obciachowe” w tych momentach zyskuje pozytywny
wymiar atrakcji, niepowtarzalności i oryginalności służącej m.in. zabawie i manifestowaniu tożsamości. Współczesne pole ekonomii i turystyki włącza to, co dawne do swoich praktyk uwypuklając pozytywne strony tego, co przypisane przeszłości. W jednym
i drugim przypadku owa materializacja pamięci zbiorowej – kulturowej – społeczności
lokalnej regionu wydaje się uwzględniać wymogi estetyczne, ludyczne, komercyjne (ale
także poprawności politycznej), prezentując wygładzony obraz przeszłości i pomijając
treści mogące zaburzyć wymiar świętowania, zabawy czy konsumpcji. Ich potencjalna
siła tkwi w możliwości zaskoczenia odbiorcy faktem, że oto staje w sytuacji zetknięcia
się z czymś niecodziennym i dawnym. Pomija się tu szeroki kontekst, w którym owe
praktyki niegdyś funkcjonowały. Rzemieślnicy i przedstawiciele rękodzieła, prezentujący się podczas Skarbów z cieszyńskiej trówły, posiadają odpowiedni zakres wiedzy
praktycznej i znają folklor środowiskowy, który reprezentują, a zapytani o to wszystko
chętnie udzielą (używając nieraz słów gwarowych) informacji. Jednak charakter imprezy, czas trwania, piknikowa aura, akumulacja na małej przestrzeni przedstawicieli
innych „ginących zawodów” czynią z ich uczestników oraz prezentowanych produktów atrakcję i okazję do podziwiania umiejętności, które na co dzień są ukryte przed
okiem zwykłego „zjadacza chleba”.
Owe działania, pochodzące z odmiennej rzeczywistości ukrywającej się za określeniami „dawniej”, „drzewiej”, „kiedyś”, „downi” jawią się jako relikty lub eksponaty
w żywym muzeum. Od widza-uczestnika tego typu działań nie wymaga się żadnych
warunków wstępnych, szczegółowej wiedzy, lecz oczekuje się od niego samego uczestnictwa oraz doświadczania bezpośrednio za pomocą zmysłów, dotykania, sporządzania, a nieraz ich konsumowania. Jednocześnie idea powagi, ciągłości oraz zhierarchizowanej i uporządkowanej wiedzy charakterystycznej dla muzeum jest w pewnym
sensie podważana, gdyż każde kolejne przedstawienie rozgrywa się bez związku
z poprzednim i następnym7. Liczy się samo medium, które jako atrakcja dominuje
nad przekazem. Omawiane działania towarzyszące świętom lokalnym wydają się komunikować biorącym w nich udział, że dostęp do przeszłości jest „łatwy” , a każda
forma prezentacji przeszłości warta jest wystawienia, jeśli tylko potrafi przyciągnąć
i zadziwić widza. Pociąga to za sobą naginanie tradycji lub przedstawień przeszłości
na modłę masowego konsumenta8. Owe praktyki wydają się dostarczać uczestnikom
takich imprez przesłania, że każdy może się stać badaczem kultury, historykiem, archeologiem, ale także pomagają tworzyć lub podtrzymywać pewne mity o kulturze
regionu, kulturze ludowej.
Śledząc przebieg owych lokalnych wydarzeń nasuwa się skojarzenie podobieństwa
między przestrzenią zabawy i święta, w którym objawia swą obecność sacrum. Tym,
7 Ł. M. Dominiak: Zabawa w przeszłość. Festyn archeologiczny jako forma karnawału.
W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej. Red. J. Grad, H. Mamzer.
Poznań 2004, s. 84-85.
8 Tamże, s. 83.

74

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

co łączy sakralne z tym, co ludyczne jest względnie zamknięta natura przestrzeni, oddzielonej od świata codziennych spraw, rutynowych codziennych działań itd. To, co
decyduje lub odróżnia przestrzeń święta lub zabawy sprowadza się z kolei nie tylko do
samych treści je wypełniających, ale wypływa także z towarzyszącej tej przestrzeni aury9. Aura jakiegoś miejsca związana jest ze sposobem postrzegania przestrzeni, a ściślej
z krajobrazem kulturowym, który pełni ważną rolę w procesie doświadczania miejsca
oraz tego, co się dzieje w jego pobliżu. Omawiane działania mają miejsce w otoczeniu
przedmiotów, budynków, punktów przestrzeni miejskiej, które sugerują lub jawią się
jako wiekowo niezmienne. Ich obecność potencjalnie może wzmacniać niecodzienne
przeżycia wynikające z wejścia w kontakt z tym, co dawne lub reprezentujące przeszłość. Ów kontakt z tym co reprezentuje minione epoki jest jednym z istotnych elementów zabawy, zaś wynikające z tego faktu doświadczanie ludyczne jest poniekąd
wypadkową (kombinacją) zarówno społecznych wyobrażeń lub wizji przeszłości, jak
i jej indywidualnego jednostkowego doświadczenia10. Aura miejsca, kontakt ze swoistym sacrum przeszłości zapośredniczonym przez inscenizacje historyczne, rekwizyty,
stroje, dawne pieśni kojarzyć się mogą z ekscytacją, uniesieniem czyli niecodziennymi
przeżyciami, które kojarzą się z grami typu ilinx. Ów zachwyt, niecodzienne wrażenie
lub oszołomienie są wspólnym elementem zarówno dla przeżycia turystycznego, konsumpcyjnego, popkulturowego, ale także religijnego czy wynikającego z faktu uczestnictwa w imprezie masowej. Jednocześnie przywoływanie przeszłości, fragmentów
dziedzictwa, tradycji, inscenizacje budzą skojarzenia z grami i zabawą typu mimicry,
gdzie źródło satysfakcji wypływa z możliwości udawania zupełnie kogoś innego lub
obserwowania czyjegoś udawania lub przybierania czyjejś tożsamości.
Zależnie od przyjętej perspektywy owe praktyki współtworzące omawiane święta
lokalne, które odwołują się do dziedzictwa kulturowego miasta lub regionu można interpretować zarówno jako przejaw nostalgii za minionymi czasami, uzewnętrznienie
postawy uznającej autorytet przeszłości, manifestację własnej tożsamości kulturowej,
podkreślanie ciągłości grupowej, ale także jako element ekonomii, gry rynkowej, przemysłu turystycznego bazującej na ludzkim „głodzie” kontaktu z sacrum przeszłości,
czymś niecodziennym, niepowtarzalnym, wyjątkowym, egzotycznym, autentycznym
(postawa charakterystyczna dla optyki turystyki kulturowej). Są to także działania, które jednocześnie mogą być ujmowane jako zjawisko ludyczne, forma promocji (autoaranżacji) regionu czy miasta, element zamierzonych działań przedstawicieli lokalnych
władz i elit skierowanych na osiągniecie zysków w sferze społecznej oraz polityki lokalnej, narzędzie służące realizacji założeń edukacji regionalnej, stworzenia społeczeństwa
obywatelskiego, ale także oporu wobec negatywnych procesów globalizacji, homogenizacji lub centralizacji. Przyjmując, że podczas trwania Święta Trzech Braci, Skarbów
z cieszyńskiej trówły czy Cieszyńskiej nocy muzeów następuje zmiana dotychczasowego
charakteru i funkcji niektórych wyodrębnionych miejsc Cieszyna, można owe inicjatywy interpretować nie tylko jako formę karnawalizacji, ale także postrzegać je przez
pryzmat teatralizacji przestrzeni miejskiej, czyli taką strategię kreowania współczesnego
miejskiego święta, która sięgając po specyficzne, teatralne środki jego realizacji – np.
scenariusze, reżyserowanie widowiska, teatralne gesty, kostiumy, stroje, ukształtowanie
9 K. Jasiewicz, Ł. Olędzki: Przeszłość w przestrzeni ludycznej. W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne…, s. 93.
10 Tamże, s. 93.

Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie

75

sceniczne, dekoracje, interakcja widz-aktor itd. – pozwalają nadać mu estetyczny wymiar11. Taki sam charakter zyskuje manifestacja obecności zbiorowości lokalnej oraz
„materializująca się” za ich pośrednictwem tożsamość owej zbiorowości. Względnie
otwarty charakter ulic, rynku, wzgórza zamkowego czy muzeów oraz ludyczny wymiar
praktyk powoduje, że potencjalnie każdy może stać się widzem spektaklu lub włączyć
się w wydarzenia. Fakt ten powoduje, że organizatorzy imprez uwzględniają oczekiwania i upodobania masowego odbiorcy dopasowując do jego poziomu prezentowane treści, pomijając niejednokrotnie przy tym skomplikowane znaczenia kulturowe, zawiłości
świata nauki lub tematy drażliwe, związane z m.in. z kwestiami dotyczącymi złożonej
historii regionu – dawne, jak i obecne spory oraz kontrowersje zostają pominięte lub zepchnięte na dalszy plan12. Można powiedzieć, że jest to estetyzacja pamięci kulturowej,
która wykorzystuje, wspiera się i w specyficzny sposób przekształca pamięć mimetyczną
– tj. wzorce działań, których uczymy się przez naśladowanie; rzeczy – kulturę materialną, sprzęty codziennego użytku, które są w stanie przypominać człowiekowi o jego
przeszłości czy przodkach; oraz komunikatywną, czyli tą która obejmuje pamięć i doświadczenia żyjących pokoleń przekazywanych w sposób niesformalizowany w trakcie
aktów komunikacji (pamięć najbliższej przeszłości). Za jej pośrednictwem objawia się
świadomy stosunek grupy do przeszłości osadzonej w konkretnej przestrzeni kulturowej, ale także jej symboliczne formy włącza się w obręb działań pozwalający jednostkom
konstruować swą tożsamość grupową13.
Praktyki lokalne towarzyszące miejskim świętom mogą służyć przekazywaniu doświadczeń i wiedzy ponad granicami pokoleń. Inscenizacje, zabawa w przeszłość, odwołania do elementów lokalnej kultury i dziedzictwa podczas wyżej wymienionych
imprez są nośnikiem pamięci lub formą pamiętania społeczności lokalnej o własnej
przeszłości. Służą one polityce tożsamości, a więc są formą – używając terminologii
Aleidy Assman – pamięci funkcjonalnej, która wykorzystuje i oplata pamięć magazynującą (tj. zasoby archiwów, prace historyków, etnografów, folklorystów, pamiętniki,
fotografie, dokumenty, plany, wspomnienia oraz ślady przeszłości)14. Pamięć magazynująca stanowi rezerwuar treści i informacji, które poddane przez aktorów społecznych odpowiedniej organizacji lub zestawieniu części jej zasobów czynią pamięcią
zamieszkaną i przyswojoną przez podmiot zbiorowy (warto jednocześnie zwrócić
uwagę, że pamięć magazynująca jest także czynnikiem zdolnym korygować pamięć
11 A. Skórzyńska: Od karnawalizacji do teatralizacji miejskiego święta. Parada lokacyjna.
W: Ludyczny wymiar kultury. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 77.
12 Do podobnych spostrzeżeń doszedł Marek Łajtar, który zwrócił uwagę, że podczas Święta Trzech Braci brak odwołań do dość skomplikowanej historii regionu z 1 pol. XX w. –
m.in. do konfliktów dotyczących tzw. Zaolzia między Polską a Czechosłowacją; M. Łajtar:
Trzy święta, trzej bracia. Rzecz o Czechach, Polakach czyli Ślązakach. W: Transgraniczność
w perspektywie socjologicznej. Pogranicza Polski w integrującej się Europie. Red. M. Zielińska, B. Trzop, K. Lisowski, Zielona Góra 2007, s. 326-327. Z własnej obserwacji mogę dodać, że dominują odwołania do mitycznie pojmowanego okresu monarchii austrowęgierskiej
oraz „kultury ludowej” regionu.
13 J. Assman: Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytności. Warszawa 2008, s. 36-37.
14 A. Assman: Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej. W: Pamięć
zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka. Red. M. Syrusz-Wolska. Kraków
2009, s. 128-139.

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

76

funkcjonalną, a ta z kolei może stanowić dla niej kierunek orientacji i motywację)15.
Wydaje się, że pamięć funkcjonalna przechodząca przez filtr imprez towarzyszących
lokalnym świętom pozwala podmiotowi zbiorowemu wypowiadać się o sobie samym,
produkować znaczenia i profilować tożsamość zbiorową jego członków. Pamięć zamieszkana staje się niejednokrotnie inspiracją dla organizowanych w trakcie omawianych wydarzeń atrakcji, które z kolei stają się „ikoną” przeszłości. Ważne jest także to,
że takie miejsca jak cieszyńskie wzgórze zamkowe, stare miasto, muzea, rynek, ratusz
czy brzegi rzeki Olzy stanowią podporę dla pamięci kulturowej i funkcjonalnej. Pytaniem, które należy pozostawić na koniec prowadzonych rozważań powinno brzmieć,
jak bardzo analizowane wyżej praktyki wpływają na mieszkańców, młodzież regionu i miasta po obu stronach granicy polsko-czeskiej, ich rzeczywiste zainteresowania i wiedzę dotyczącą historii, dziedzictwa kulturowego przestrzeni, która w ramach
praktyk codziennego życia staje się ich udziałem.

Bibliografia:
Assman A.: Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej. W: Pamięć
zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka. Red. M. Syrusz-Wolska.
Kraków 2009, s. 101-142
Assman J.: Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytności. Warszawa 2008
Barthes R.: Mitologie. Warszawa 2000
Dominiak Ł. M.: Zabawa w przeszłość. Festyn archeologiczny jako forma karnawału. W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej. Red. J. Grad, H.
Mamzer. Poznań 2004, s. 81-86
Foucault M.: O innych przestrzeniach. Heterotopie, „Kultura Popularna”. Nr 2 (16),
2006, s. 7-13
Golka M.: Socjologia kultury. Warszawa 2007
Jasiewicz K., Olędzki Ł.: Przeszłość w przestrzeni ludycznej – szkic o krajobrazie neopoganizmu w Polsce. W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej.
Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 87-102
Kubica G.: Tradycja, krajobraz i nowa lokalność. Kulturowa historia tworzenia publicznych rytuałów w śląskiej społeczności. W: Tworzenie i odtwarzanie kultury. Tradycja jako wymiar zmian społecznych. Studia z dziedziny antropologii społecznej. Red. G.
Kubica, M. Lubaś. Kraków 2008, s. 124-167
Łajtar M.: Trzy święta, trzej bracia. Rzecz o Czechach, Polakach czyli Ślązakach. W:
Transgraniczność w perspektywie socjologicznej. Pogranicza Polski w integrującej się
Europie. Red M. Zielińska, B. Trzop, K. Lisowski. Zielona Góra 2007, s. 313-327
Skórzyńska A.: Od karnawalizacji do teatralizacji miejskiego święta. Parada lokacyjna. W: Ludyczny wymiar kultury. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 71-84
Spyra J.: Od Tilischa do Kaufmana i Gajdzicy. Świadomość historyczna na Śląsku
Cieszyńskim w epoce przednowoczesnej. W: Kronikarz a historyk. Atuty i słabości regionalnej historiografii. Red. J. Spyra. Cieszyn 2007, s. 130-170
Spyra J.: Studnia Trzech Braci, „Kalendarz Cieszyński 2010”, Cieszyn 2009, s. 36-42
15 Tamże, s. 128-139.

Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie

77

Shrnutí
Obraz minulosti a tradic a místní svátky v prostoru Těšína a Českého Těšína
Text je pokusem o antropologické pojetí akcí pořádaných v Těšíně a Českém Těšíně – Svátků
tří bratří, Pokladů z těšínské truhly a Noci v muzeu.
Autor se snaží sledovat doprovodné zvyklosti, jejichž iniciátoři se vědomě hlásí ve větší či
menší míře k minulosti, kulturnímu dědictví a tradici města a Těšínského Slezska. Představuje
je ve formě rituálu, který slouží symbolické manifestaci přítomnosti lokálního společenství,
ale také jako projev zmaterializované kulturní (kolektivní) paměti, přizpůsobené charakteru
samotných akcí, ale také masovému odběrateli nebo turistovi. Přítomnost osob oblečených
v těchto chvílích do tzv. těšínského kroje nebo oděvů připomínajících doby minulé, prezentace lidového řemesla, hynoucích profesí, tematické výstavy nebo historické inscenace, jsou
začleňovány do sítí společensko-kulturních praktik, které slouží k integraci členů společnosti
bydlících ve městě po obou stranách hranice a zároveň slouží k popularizaci minulosti regionu. Tato činnost je potenciální podporou činnosti v oblasti regionálního vzdělávání, jejímž
konečným a žádaným výsledkem je postoj občanské zodpovědnosti za prostředí, ve kterém
sociální aktéři žijí a pracují.
Autor také upozorňuje na fakt, že v průběhu trvání výše uvedených akcí , se mění charakter
a funkce míst, ve kterých jsou tyto činnosti realizovány. Vyvolává to asociace s karnevalem
nebo teatralizací městského prostředí a odkazy do minulosti mohou být interpretovány jako
příležitost kontaktu s tím, co představuje minulé, ale rovněž jako projev ludického chování.

Summary
Image of the past and tradition versus local holidays
in Cieszyn and Czech Cieszyn
The author carries out an analysis of the context, functioning, and the role of socio-cultural
practice, in which social actors make use of references to the past. Two cyclic events, taking
place on both sides of the border – in Cieszyn and Czech Cieszyn, are focused on: “Święto
Trzech Braci” (“Three Brothers’ Holiday”) and “Skarby z Cieszyńskiej Trówły” (“Treasures
from the Cieszyn Chest”). These events are presented as activities with ludic features, as well
as an educational element and the manifestation of the local character. Although both events
seem to differ, they are connected by one common feature – the rank of holiday, during which
elements of local tradition become emblems of local culture and the manifestation of the local
character. They also become market goods.

Kolekcja

Cytat

Studnicki, Grzegorz, “Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Śląskim Cieszynie / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 4 grudnia 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5929.

Formaty wyjściowe