"Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39

Dublin Core

Tytuł

"Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39

Opis

ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.65-76

Twórca

Kolczyński, Jarosław

Wydawca

Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN

Data

1995

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1559

Format

application/pdf
application/pdf

Język

pol.

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:1442

PDF Text

Text

„Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861

JAROSŁAW KOLCZYŃSKI
Warszawa

„KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA
O TEORII RENE GIRARDA
1

„Réne Girard wbił krzyż w pole nauki". To zasłyszane gdzieś zdanie
znakomicie charakteryzuje kłopoty, jakie rodzi refleksja nad jego teorią.
W Biblii, w przekazie starożytnej tradycji judeo4)hrześcijańskiej, widzi Girard
pierwsze i jedyne rozwiązanie pratajemnicy, którą wszelkie inne tradycje
religijne czy filozoficzne świata cierpliwie tworzyły przez tysiąclecia. Gdy
rozmaite społeczeństwa i całe kultury pogrążały się w zmistyfikowanej wiedzy
o sobie samych, gdy uciekały w mity właśnie, na gruncie judaizmu i chrześcijań­
stwa rozegrał się proces odwrotny, demistyfikaqi mitów, ich demitologizacji.
Stary Testament częściowo, a Nowy całkowicie rozbija mitologię i ujawnia to,
co miała on kryć. Ale tajemnica rozwiązana w Biblii znów stała się tajemnicą.
Mit bowiem okazał się dogodniejszy również dla chrześcijan. Na nowo grzęznąc
w mitach chrześcijanie utracili tym samym umiejętność odczytywania Biblii. To,
co robi Girard z tekstami biblijnymi sprowadza się do odcyfrowania ich
najpierwotniejszych sensów. Ta hermeneutyka kończy się konkluzjami tak
niezwykłymi i kategorycznymi, że domaga się afirmacji lub odrzucenia,
olśnienia lub ostrego sceptycyzmu. Girard zmusza do opowiedzenia się po
jednej z dwu stron: za lub przeciw jego odkryciom. Kto jest przeciw, tkwi nadal
w kleszczach zmistyfikowanej świadomości, kto jest za, będzie odtąd bezlitośnie
tropił wszelkie mity. Girard przeciwstawia więc to, co irracjonalne temu, co
racjonalne. Ów racjonalizm, który odsłania u źródła, stwarza - jak sądzi
- współczesnym społeczeństwom jedyną szansę na przyszłość, na harmonijny
rozwój. Stąd gdy jedni obwołali go Albertem Einsteinem współczesnej nauki
o człowieku (Pierre Chaunu), inni dystansując się od jego rewelacji, nazywają
go z kolei Heglem chrystianizmu (Jean-Marie Domenach).
1

Niniejszy tekst powstał z notatek do wykładu o teorii R. Girarda, który przedstawiłem
w maju 1986 roku w Klubie Inteligencji Katolickiej w Warszawie. Choć od chwili napisania
mija nieomal dziesięć lat, to wydaje mi się, że tekst ów nie stracił na aktualności. Warto też
zaznaczyć, że o pracach Girarda w naszym środowisku etnologicznym raczej mówi się niż pisze
(do wyjątków należy artykuł I . Kabzińskiej-Stawarz, 1992).

66

JAROSŁAW KOLCZYŃSKI

Chciałbym uniknąć owych kłopotów, jakie rodzi refleksja nad teorią
Girarda w polu filozofii czy teologii. Wyraźnie rysują się dwie różne drogi,
które bada Girard - tworzenia mitów i ich demistyfikacji. W pierwszym
wypadku chodzi o wszelkie kultury świata, w drugim tylko o tradycję judeo-chrześcijańską. W każdym razie, by uchwycić girardowskie odkrycie genezy
mitów i rytuałów, nie trzeba koniecznie znać jego lektury tekstów biblijnych.
To jest naturalnie tylko unik, ale też interesuje mnie przede wszystkim
konfrontacja teorii Girarda z klasycznymi problemami etnologii.
*

*

*

Cała teoria Girarda zawiązuje się na kanwie jego rozpoznania zjawiska
mimetyzmu. W mimesis widzi on prainstynkt, silniejszy nawet od instynktu
seksualnego (który niejako wszczepiony jest w mimetyzm). Pierwszą i jedyną
siłę, która pchnęła naszych praprzodków na drogę hominizacji i do dzisiaj
gwarantuje trwanie kultury. „Gdyby ludzie przestali nagle wzajemnie się
naśladować, zaczęłyby stopniowo zanikać wszystkie formy kulturowe" (Girard
1983, s. 79). Dotąd - powiada Girard - obowiązywała platońska wykładnia
mimetyzmu, lecz Platon ukazał tylko jedną stronę naśladownictwa, tę dobro­
czynną, najogólniej biorąc związaną ze zdolnością do uczenia się, przekazywa­
nia na drodze imitacji dziedzictwa kulturowego z pokolenia na pokolenie.
A przecież jest jeszcze drugie, złowrogie oblicze mimesis, skoncentrowane na
pożądaniu i gwałcie. Girard definiuje je jako „mimesis przywłaszczenia". Oto
dwu osobników w grupie pragnie tego samego obiektu. Ta pożądliwość rodzi
się z oglądania siebie w lustrzanym odbiciu drugiego. Ów drugi swoją pożądli­
wością lub faktem, że już posiadł taki a nie inny obiekt staje się „modelem" do
naśladowania i zarazem „przeszkodą". „Rywalizaqa mimetyczna" to narastają­
cy konflikt kończący się nieuchronnie przemocą. Skoro każdy osobnik dąży do
zniwelowania różnic dzielących go od drugiego, ostatecznie wszyscy są antago­
nistami wszystkich. W efekcie dochodzi do totalnego „kryzysu mimetycznego",
eskalacji nienawiści i gwałtu, w której gubi się ich powód. Pierwszy przypadko­
wy mord rozładowuje kryzys i kładzie kres nie kończącym się aktom przemocy.
Mord przypadkowy i co jest równie charakterystyczne - zbiorowy, bo dokonał
się w zgiełku powszechnie rządzącej przemocy. Szok wywołany tym wydarze­
niem jest tak dogłębny, że natychmiast przecina węzeł konfliktów. Na przypad­
kowej ofierze ześrodkowuje się całanienawiść grupy, w niej dostrzega się teraz
przyczynę zła.
Zbiorowy mord na przypadkowej ofierze jedna wspólnotę ze sobą samą.
Akt mordu okazuje się tedy wydarzeniem wręcz niezbędnym. Co do samej
ofiary zrazu wydaje się ona tylko znienawidzoną przyczyną zła, ale następ­
nie pojawia się myśl, że to właśnie ona stała się źródłem pojednania. Wresz­
cie rodzi się przekonanie, że ofiara sama manipulowała własną śmiercią.
Czuła się winna rozkręcenia spirali gwałtu i sama dała się zabić. Ofiara
budzi więc uczucia ambiwalentne.

„KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA

67

I w tych właśnie dualnych wyobrażeniach o ofierze - winnej rozpętania
kryzysu mimetycznego i manipulującej własną śmiercią, która kładzie kres
kryzysowi - tkwi pierwsza prarefleksja religijna ludzkości. W „koźle ofiar­
nym" widzi się kogoś przeciwstawionego wspólnocie, kto swobodnie dyspo­
nuje żywiołem zła, które tym samym staje się rzeczą. „Sacrum jest hipotezą
ludzkiego umysłu - powiada Girard - który widzi, że przekraczają go ze­
wnętrzne - jak mu się wydaje moce. Ta wyobrażona moc dla jakichś
nieznanych mu racji, czyni co chce z całą wspólnotą. Racje te okazują się
w gruncie rzeczy raczej dobroczynne niż szkodliwe" (Girard 1983, s. 108).
Mechanizm kozła ofiarnego można też - za Girardem - scharakteryzo­
wać krótko jako podwójny transfer emocji i wyobrażeń, najpierw w agresję,
potem w pojednanie. Ów drugi transfer sakralizuje ofiarę, mówiąc inaczej
jest to transfer w sacrum.
Girard przypuszcza, iż wiele wspólnot rozpadło się ongiś, w prawieku
ludzkości, bo strawił je do szczętu kryzys mimetyczny i nie doszło w nich do
zwrotnego mordu, nie zadziałał mechanizm kozła ofiarnego. Przetrwały te
wspólnoty, które miały na sumieniu zbiorowy mord i pojęły, że nieustannie
grozi im kryzys mimetyczny. Odtąd robią wszystko, by znów nie popaść
w spiralę mimetycznej rywalizacji.
Przede wszystkim represjonują niebezpieczne zachowanie naśladowcze.
Taka jest geneza wszelkich zakazów drobiazgowo regulująych życie archa­
icznych społeczności. Nie wolno imitować czyichś gestów, słów itd. Elemen­
tarną rolę grają zakazy seksualne i dotyczące żywności. Chodzi tu wszak
o obiekty, które są w zasięgu każdego członka społeczności i łatwo stać się
mogą zarzewiem rywalizacji. Rozmaitych zakazów jest doprawdy bardzo
wiele. Oto tylko jeden, jakże charakterystyczny przykład - trzeba pilnować,
by w ręce wroga nie dostały się skrawki paznokci czy włosów: „każda,
choćby najmniejsza, część ciała od niego oddzielona jest wirtualnym ukła­
dem bliźniaczym, a więc groźbą gwałtu (Girard 1983, s. 86). Znana jest
u społeczeństw archaicznych ambiwalencja uczuć wobec bliźniaków, fobia
lustra i lęk, jaki budzą teatr i aktorzy.
Obok zakazów drugim fundamentalnym tworem obudzonej świadomości
religijnej są rytuały. Ich logika jest inna. Rytuały najpierw kreują sytuację
kryzysu mimetycznego, tym samym uprzedzając to, co mogłoby się wyda­
rzyć, a następnie reżyserują jej rozwiązanie poprzez złożenie ofiary lub
substytutu ofiary. Rytuały, wedle Girarda, reprodukują autentyczny kryzys,
przez który przebrnęła społeczność, odtwarzają mechanizm kozła ofiarnego
w warunkach możliwie najbardziej przypominających pierwsze doświadcze­
nie. Rytuały uwalniają społeczność od wciąż na nowo odżywającej w nich
przemocy. Pierwotnie rytuały musiały mieć nader gwałtowny charakter.
Symulowanie kryzysu mimetycznego jest tym bardziej ryzykowne, w im
bardziej ostrych przebiega ono formach. Z czasem więc rytuały oczyszczają
się z wszelkiego rzeczywistego gwałtu i ograniczają do czystej formy (późnoeuropejski karnawał czyli świat na opak).

68

JAROSŁAW KOLCZYŃSKI

Z rytuałem łączy się mit. Utrwala on w świadomości społeczeństwa
obraz kryzysu mimetycznego i jego nagłego końca w chwili mordu na koźle
ofiarnym. Sakryfikuje ofiarę jako przodka założyciela lub bóstwo. Ukrywa
przypadkowość ofiary i zarazem uzasadnia ją (różne znaki ofiarnicze postaci
mitycznych jak np. kalectwo czy monstrualność). Zrzuca wszelką odpowie­
dzialność za zło na bóstwo, które w różnych wyobrażeniach charakteryzuje
się niezrozumiałą mściwością czy wydaje się nieobliczalne. Mit - otaczając
tajemnicą bóstwo, które manipuluje mocami zła, otacza zarazem tajemnicą
pierwszą zbrodnię w historii społeczności.
Analiza mitów bodaj najbardziej interesuje Girarda. Mity bowiem two­
rzy człowiek wciąż na nowo. Kryzysy mimetyczne od prawieków nękają
różne społeczności. Kryzys mimetyczny, to wszak każda sytuacja „odróżnorodnienia" (terminologia Girarda), ujednolicenia, niwelacji różnic. To rów­
nież wojny, zarazy, wszelkie klęski żywiołowe, na które narażeni są wszyscy
członkowie społeczności. Na przykładzie rozmaitych mitów Girard pokazuje
jak człowiek nie radzi sobie z ich racjonalizacją, jak omija fakty, by ostatecz­
nie zrzucić odpowiedzialność na kozła ofiarnego i mordując go rozładować
kryzys. Wzorcowym dla niego przykładem jest poetycki zapis Guillaume
de Machaut z XV wieku o wybuchu epidemii w królestwie Nawarry i obwinieniu o to Żydów. Ów XV-wieczny mit ilustruje pierwszy etap działania
mechanizmu kozła ofiarnego, gdy na ofierze skupia się cała nienawiść. Ale
nawet w starożytnych mitach, które są finalnym produktem mechanizmu
kozła ofiarnego, można rozpoznać ofiarę i prześladowców, kierujących się
irracjonalnym przeświadczeniem.
Za Girardem jest długa droga, którą przebył od literaturoznastwa do
etnologii i z kolei do pewnej trudnej do nazwania najogólniejszej postaci
nauki o człowieku. Zdążając krok po kroku do swojej teorii Girard wdawał
się w coraz nowe badania i opisywał je często w językach kilku dyscyplin na
raz (chętnie korzystał np. z języka psychiatrii i równocześnie etnologii lub
filozofii), na koniec wypracowując własne, specyficzne pojęcia. Trzeba to
wyraźnie powiedzieć: girardowska teoria jest nader złożoną konstrukcją
i niełatwo podlega uproszczeniom. Ale zarazem jest to teoria skrajnie re­
dukcjom styczna!
Girard całkowicie na nowo ustanawia punkt wyjścia refleksji etnologicznej. Elementarną opozycję natura - kultura traktuje jako opozycję między
dwoma stanami istnienia, między ujednoliceniem a zróżnicowaniem. Siłą,
która prowadzi do takich przeciwieństw jest „instynkt mimetyczny", wyraź­
nie ewoluujący u naczelnych. Girard domaga się od nauki rozróżnienia
pomiędzy mimetyzmem typowym dla człowieka, a mimetyzmem zwierząt.
Najbardziej radykalną, twierdzi następnie, okazała się „mimesis przy­
właszczenia". To ona stała się powodem ujednolicenia, które zagroziło by­
towi hord praludzi.
Aktem różnicującym był mord na przypadkowej ofierze. Zrozumienie
roli tego aktu równało się opanowaniu destrukcyjnych aspektów mime-

.KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA

69

tyzmu. Pierwszy zbiorowy i spontaniczny mord popełniony na jednym członku
hordy przez innych określa Girard jako „mord założycielski". W nim, i tylko
w nim, widzieć trzeba praźródło kultury jako całości, a w serii takich mordów
w różnych miejscach kuli ziemskiej - źródła wszelkich kultur.
*

*

*

Jak powiada Réne Girard, w jego teorię trzeba uwierzyć bez reszty
lub równie doszczętnie w nią zwątpić. Krańcowy redukcjonizm nie zna
„tak" i „nie" zarazem. Albo Girard istotnie wyśledził praźródło wszelkich
symboli, wokół których skupiają się i trwają społeczeństwa, albo niczego
nie odkrył. Jeżeli jego refleksja jest dobra, to legną w gruzach wszelkie
inne teorie współczesnej etnologii. Girard nie martwi się o to, że opinia
naukowa zlekceważy w całości jego teorię, obawia się raczej połowicznego
uznania. Oto nie godząc się z konstytuującym teorię jednym jedynym
źródłem kultury, dzisiejsza etnologia zaakceptuje mechanizm kozła ofiar­
nego jako wyjaśnienie li tylko aspektu kultury. Girard nie chce, by jego
teorię widziano jako równoprawną wszelkim innym teoriom etnologicznym, kłócącym się w niejednym ze sobą, ale równocześnie kreślącym
wspólnie wizję kultur archaicznych i ich reliktów w nowożytnych społecz­
nościach. Stąd chyba tak namiętnie oskarża całą nowoczesną etnologię
i - co znamienne - atakuje również te nazwiska i szlaki interpretacji, od
których odbił się by rozwinąć własną ideę (E. Durkheim, C. Lévi-Strauss,
M . Eliade). Napada na współczesną etnologię nie po to, aby obalić jej
wyjaśnienia, ale by oskarżyć o ograniczony horyzont myślowy. Etnologia
dzisiejsza umie wiele powiedzieć o tym, jak egzystują różne byty kulturowe
takie jak: mit, rytuał, tabu, obawia się wszelako myślenia o ich prapoczątkach, nie wierzy w swoje kompetencje, godzi się na istnienie nie­
rozwiązywalnej tejemnicy. Girard zarzuca etnologii przede wszystkim nie­
konsekwencje myślenia, zatrzymanie analizy w pół drogi i tym samym
pozorne uogólnienia, słowem mistyfikację zgromadzonej wiedzy. Girard
utrzymuje, iż odsłaniając ową mistyfikację pchnął naukę na właściwą drogę
wyjaśnienia. Jak pisze o sobie, on tylko przemieścił pewną hipotezę, skąd­
inąd znaną, w inne obszary... (Girard 1987, s. 142).
Girard uprawia swoistą hermeneutykę, którą na chwilę porzuca, by po­
wrócić do durkheimowskich „wyobrażeń zbiorowych", rozważań nad całościo­
wym faktem społecznym i zdolnością społeczeństw do mistyfikacji wyobrażeń
o sobie samych, by skorzystać z odkrywanej przez Lévi-Straussa homologii
struktur kulturowych, by wciągnąć w krąg swojej refleksji to, co pisze Eliade
o archetypowości rytuałów i mitów, na koniec to wszystko przekracza i robi
wielki krok poza heremeneutykę, by znaleźć rozwiązanie symboli nie w meta­
fizyce, lecz w instynktach i zmaterializowanej rzeczywistości społecznej.
Analiza symboliki stanowi punkt wyjścia i uwieńczenie teorii Girarda.
Można się o tym przekonać śledząc koleje jego badań i stopniowe formowanie

70

JAROSŁAW KOLCZYŃSKI

się teorii, można też od razu sięgnąć do środka teorii: „Trzeba wykazać, że
nie możemy rozwiązać problemu gwałtu założycielskiego w świetle rytuału
kozła ofiarnego, bez równoczesnego wypracowania teorii znaku i znaczeń"
(Girard 1983, s. 114). Girard odrzuca binarny model lingwistyki strukturalnej;
nie pasuje on do teorii: „Nie można wyjść od systemu strukturalistycznego
z dwoma elementami o tej samej gradacji i wzajemnie się różnicującymi.
Istnieje jednak model znacznie prostszy, jedyny rzeczywiście genetyczny,
o którym nikt nigdy nie wspominał. Jest nim model pojawiającego się
wyjątku, model jedności, w gruncie rzeczy jakiejkolwiek, zdolnej wznieść się
ponad bezwładną masę, ponad jeszcze nie policzą wielość. Jest to model,
według którego przebiega ciągnienie losów oraz model takich gier losowych
jak ciągnienie zapałek lub wybór migdałowego króla [...] Selekcja poprzez
grę przypadku ma [...] rytualną genezę, jest dokładnie tego samego typu co
aleoatoryczna metoda wyboru kozła ofiarnego. Skoro model ten jest obecny
w rytuale, to znaczy, że został on przeniesiony, wraz z pozostałymi instytuqami rytualnymi, z mechanizmu kozła ofiarnego. A więc przedstawia wielką
wartość dydaktyczną, jest wzorcem symbolu" (Girard 1983, s. 116).
Choć teoria Girarda jest nade wszystko teorią hermeneutyczną, uprasz­
czającą do jednej praformy nieogarnioną, jakby się zdawało, wielość symboli
znanych wszelkim kulturom, to wszakże szuka ostatecznego uzasadnienia
poza hermeneutyką i w centrum teorii tkwi refleksja nad zjawiskiem mime­
tyzmu. Mimetyzm to dla Girarda absolutnie elementarny instynkt, najradykalniejsza siła kreatywna w kondycji człowieka.
O złowrogim obliczu mimesis pisaił już Girard - historyk literatury,
komentujący dzieła W. Szekspira czy F. Dostojewskiego. Następnie cofnął
się do tragedii greckiej i przekazów historycznych - jak ów wzorcowy dla
niego utwór Guillaume de Machaut Sąd króla Nawary. Ostatecznie skupił
się na analizach mitów. Wszystkie te lektury Girarda można określić jako
„zamknięte", odkrywał on ukryte struktury znaczeniowe tekstu nie inspiro­
wany ideami krążącymi poza tekstem. Dopiero gdy zarysowały mu się zręby
teorii i trzeba było zinterpretować inne byty kulturowe ucieleśniające się nie
tylko w słowach - jak rytuały czy zakazy - zaczął się na szerszą skalę
rozglądać w domenie etnologii. Ale materiał etnologiczny nie do końca
dawał szansę rozbudowania teorii, niejako spuentowania i ostatecznego
uwiarygodnienia dominujących intuicji. Tak więc Girard raz jeszcze cofa się
w głębię czasu i dociera do pola innej dyscypliny - antropologii ogólnej,
badającej procesy hominizacji. Cofa się do prapoczątków człowieka, by nie
tłumaczącą się z całą oczywistością w materii kultury paradygmatyczność
mimesis ujrzeć w biologii. „Powinniśmy udowodnić - powiada Girard - że
już na poziomie naczelnych intensyfikacja wszechobecnej rywalizacji mimetycznej zniszczyła dominance pattern, poprzez rytuał kozła ofiarnego przy­
czyniła się także do powstania nowych, coraz to bardziej złożonych i uczło­
wieczonych form kulturowych. Właśnie wtedy, kiedy konflikty mimetyczne
przebiegały na tyle gwałtownie, aby wykluczyć możliwość bezpośredniego

.KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA

71

rozwiązania, które skończyłoby się powstaniem społeczności zwierzęcej,
w trakcie pierwszego kryzysu czy też w czasie serii kryzysów, wyzwolił się
mechanizm powołujący do życia « zróżnicowane » symbolicznie, ludzkie for­
my kulturowe" (Girard 1983, s. 111). Argumenty Girarda na definitywną
- o ile można tak powiedzieć - paradygmatyczność mimesis są rozmaite.
Wiele jego interpretacji wydaje się li tylko dedukcyjnych i antropologia przy
dzisiejszym stanie źródeł i wiedzy nie umie ich zweryfikować. W sumie
Girard cofając się do prapoczątków człowieka nie rozproszył wątpliwości,
co do swojej teorii, ale lokując ostateczne wyjaśnienie w obszarze wiedzy
cząstkowej i niepewnej nie zatracił też prawdopodobieństwa.
Rozpoczynając od hermeneutyki, rozjaśnienia i demistyfikacji symboli,
Girard dochodzi do próby wyobrażenia sobie rzeczywistości: ludzie dlatego
składają ofiary, bo „pierwszy spontanicznie dokonany mord pojednał
wspólnotę i położył kres rzeczywistemu kryzysowi mimetycznemu", a ofiara
stała się źródłem znaczeń w kulturze (Girard 1983, s. 95). Wyniki hermeneutycznej analizy symboli redukuje nie do psychologii czy metafizyki,
ale materialności wydarzenia, faktu społecznego. Symbolizm wielkich,
historycznych struktur mityczno-rytualnych redukuje do konkretnego wyda­
rzenia w łonie paleolitycznej grupy łowców. Owo wzorcowe wydarzenie
rekonstruuje nie ze źródeł archeologicznych, a na drodze czysto intelek­
tualnej, nieposzlakowanie logicznego i konsekwentnego - jak twierdzi
- myślenia o całokształcie kultury.
Uruchamiając wyobraźnię, by ujrzeć wydarzenie z prawieku ludzkości
Girard idzie w ślad za Z. Freudem. To wszak Freud pierwszy wyobraził
sobie zbiorowy mord na praojcu prymitywnej hordy i potem kanibalistyczną
ucztę jako wydarzenie inicjujące kulturę. „Uczta totemiczna - pisał Freud
- która jest zapewne pierwszym świętem ludzkości, będzie odtąd powtórze­
niem i upamiętnieniem tego pamiętnego przestępstwa, od którego jakże
wiele się zaczęło - na przykład organizacja społeczna, ograniczenia moralne
i religia" (Freud 1993, s. 140). Girard nie ukrywa swojej fascynacji książką
Freuda Totem i tabu i drobiazgowo ją analizuje (Girard 1994, rodz. VII
i VIII). Freud był już tak blisko rozwiązania tejemnicy, ale ostatecznie
pomylił się, bo więziło go jego wcześniejsze odkrycie - kompleks Edypa.
Rozumiał rolę przemocy w rodzeniu się kultury, ujrzał nawet pierwszy
zbiorowy mord i musiał wtedy pomyśleć o synach i ojcu. „Wszystko przez
tę natrętną i wszechobecną postać ojca" - powiada Girard (Girard 1994,
s. 64). Różnice pomiędzy Freudem a Girardem to wszelako problem wtórny.
Istotne jest przede wszystkim, że w kilkadziesiąt lat po Freudzie znów ktoś
śmiało przekracza granice hermeneutyki i otwarcie używa swojej wyobraźni!
Girard zarzuca współczesnej etnologii zatrzymanie się w połowie drogi
analizy. Etnologia ogląda powierzchnię zjawisk i to, co widzi umie nawet
nieźle opisać, wszelako opis stanu rzeczy nie równa się całkowitemu
wyjaśnieniu. I tak np. etnologia trafnie rozpoznała homologię struktur
kulturowych, ale pomyliła opis z interpretacją: strukturalizm ,jest zbyt

72

JAROSŁAW KOLCZYŃSKI

zafascynowany własnym odkryciem, ustaloną przez siebie homología struk­
tur, wyobraził sobie, że stwierdzenie faktu ich istnienia wystarczy za
wytłumaczenie" (Girard 1983, s. 77). Girarda razi wiara strukturalizmu
w odwieczny i nie zmieniający się umysł ludzki, razi uznanie struktur
kulturowych za funkcje umysłu; jego zdaniem, takie idee zrodziły się tylko
z bezradności wobec tajemnicy prapoczątków. Gdy powraca się na drogę
myślenia o genezie, odkrywana przez etnologię homología struktur stanowi
punkt wyjścia, zmusza do szukania struktury pierwotnej, jak gdyby matrycy
wszelkich innych struktur. Girard widzi ową matrycę w strukturze aktu
złożenia ofiary, w mechanizmie kozła ofiarnego. Ale określenie pierwotnej
struktury nie wyjaśnia ostatecznie genezy i Girard konsekwentnie wyznacza
ów czynnik, czy siłę zdolną do utworzenia struktury znaczeń - to mimesis.
Na drodze refleksji Girarda odkrycia strukturalizmu łączą się z odkryciami
fenomenologii religii, Lévi-Strauss z Eliadem. U Eliadego znalazł Girard
koncepcję mitu i rytuału, które są odtworzeniem prapoczątku, aktu pierwo­
tnego, wzorcowego. Ale Eliade miałby również zatrzymać się w połowie
drogi analizy, trafnie rozpoznać tylko morfologię i mylić się w interpretacji
symboli, które były dla niego projekcją świata wyobraźni i nie wiązały się
z konkretnym wydarzeniem w jakimś miejscu i czasie. Wzorzec mityczny był
dla Eliadego wytworem autonomicznego świata wyobraźni. W ocenie
Girarda taka koncepcja to ucieczka w mistycyzm. Wreszcie Durkheim,
u którego Girard wysoko ceni odkrycie „wyobrażeń zbiorowych", a zara­
zem nie umie zrozumieć jego braku zainteresowania dla wyjaśnienia ich
genezy i poszukiwania ostatecznego rozwiązania dla postawionego pro­
blemu mistyfikacji wyobrażeń grupy społecznej o samej sobie.
Wśród zarzutów sformułowanych ogólnie wobec etnologii na plan pierw­
szy wysuwa Girard swoistą niewrażliwość na czas, historię: „Rezygnujemy
z mitu postępu tylko po to, aby popaść w znacznie gorszy mit wiecznego
powrotu" (Girard 1987, s. 84). Ale - powiedzmy od razu - zagrożenie jest
znane i nie tylko Girard ukazuje drogę wyjścia (wypada wspomnieć choćby
Michaela Foucult, który zademonstrował badania w pełni respektujące
upływ czasu i rozwój z epoki na epokę). Po wtóre, uderza Girarda swoisty
immoralizm etnologii, która nie chce widzieć wspólnych źródeł człowieczeń­
stwa. I tak np. etnologowie „trawią swój czas na minimalizowaniu winy
Azteków [składających w tysiącach czy nawet dziesiątkach tysięcy ofiary
z ludzi - J.K.], jeśli nie całkowitym ich rozgrzeszeniu z czynów, które
słusznie potępiliby we własnym świecie" (Girard 1987, s. 93). Zarzuty Girar­
da da się w tym wypadku przełożyć na język dyskusji nie od dzisiaj aktualnej
w etnologii - dyskusji o europocentryzmie. Nie ma tu miejsca na rozpisywa­
nie się o owej dobrze znanej pułapce myśli etnologicznej. Ciekawi mnie
tylko, jak Girard zareagowałby na żądania np. indyjskich socjologów doma­
gających się zarzucenia w badaniach nad ich rodzimymi tradycjami kultu­
rowymi wszelkich idei spoza ich świata myślowego, np. idei ewolucji czy
ucisku społecznego...

„KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA

73

Przepaść pomiędzy myślą girardowską a całokształtem teorii współ­
czesnej etnologii jest tak ogromna, że wszelka polemika czy dyskusja nie ma
chyba sensu. Zwolennicy strukturalizmu lub fenomenologii religii nie
zwątpią przecież w swoje idee z powodu Girarda. Tak samo wyznawców
Girarda nie obchodzi to, że każdą z jego interpretacji da się zakwestionować
i przeciwstawić im inne. A może myśl Girarda rozmija się w ogóle ze
światem etnologii?
Tak nie jest. Girard skupił się na zaniedbanej ostatnio w etnologii pro­
blematyce ofiary i ukazał, że do samego aktu ofiarnego i ewokowanej prze­
zeń symboliki da się zredukować cały szereg innych aktów rytualnych i ich
symboli. Odsłonił pewien pierwotny aspekt kultury, pierwotny bo obdarzo­
ny zdolnością do ustanawiania nowych zjawisk i porządkowania rzeczywi­
stości kulturowej w szerokim zakresie. Gdyby Girard nie wpadł w krańcowy
redukcjonizm i nie utrzymywał, iż odkrył ów jeden jedyny, najpierwotniejszy
aspekt kultury, to jego refleksja znakomicie utrafiałaby w samo centrum
zainteresowań etnologii. Poszukiwanie zjawisk czy aspektów, które artyku­
łują możliwie najszerzej wartości kultury zawsze stanowiło wiodący nurt
dociekań etnologicznych.
Oto dwa przykłady z kręgu inspiracji girardowskich. Francuska szkoła
socjologii kultury z przełomu wieków (E. Durkheim, M . Mauss) ukształtowała
koncepcję całościowego faktu społecznego. „Dopiero po dokonaniu całej serii
redukcji - jak charakteryzuje ową szkołę C. Lévi-Strauss - możemy się znaleźć
w posiadaniu faktu całościowego, który obejmuje: 1) różne sposoby przejawia­
nia się tego, co społeczne (prawny, etyczny, gospodarczy, religijny itd.), różne
momenty historii indywidualnej (narodziny, dzieciństwo, wychowanie, młodość,
małżeństwo itd.), 3) różne formy ekspresji, od zjawisk fizjologicznych, jak
odruchy, wydzielanie, spowolnienia i przyspieszenia, aż do nieuświadomionych
kategorii i uświadomionych wyobrażeń, indywidualnych czy zbiorowych.
Wszystko to jest w pewnym sensie społeczne, ponieważ tylko w postaci faktu
społecznego te elementy o tak różnorodnej naturze mogą zyskać globalne
znaczenia [podkr. moje - J.K.] i stać się całością" (Lévi-Strauss 1973,
s. X X I X - X X X ) . W ówczesnym spojrzeniu na społeczności archaiczne takim
fundamentalnym, całościowym faktem, możliwie najszerzej wydobywającym
wartości kultury, była wymiana darów. Strukturalizm w etnologii odkrywając
homologię struktur kulturowych zmienił poszukiwania zjawisk czy aspektów
kultury „najpojemniejszych" w zainteresowanie strukturami wnoszącymi fun­
damentalny ład w świat natury (struktury pokrewieństwa) i strukturami
najwyraźniej artykułującymi kultury (struktury mitów).
Girard wręcz domaga się, by jego teorii nie umieszczać w takim nurcie
refleksji etnologicznej. Nic wszakże nie stoi na przeszkodzie, by zignorować
jego krańcowy redukcjonizm i odpowiednio okroiwszy teorię spojrzeć na
mechanizm kozła ofiarnego jako zjawisko organizujące wokół siebie sporą
przestrzeń kultury, ale nie całą kulturę, czy zmieniwszy trochę punkt widze­
nia - jako jeden z paradygmatów kultury.

74

JAROSŁAW KOLCZYŃSKI

Ciekawym przykładem inspirującej roli idei Girarda dla współczesnej
etnologii jest artykuł Venny Das i Ashiha Nandy'ego (1988) o rozumieniu
przemocy w kulturze indyjskiej. Autorzy sięgają do książki Girarda La
violence et le sacre z 1972 roku, która szkicowała już z grubsza jego teorię.
Punktem wyjścia jest dla nich jednak nie girardowska idea jednego jedynego
źródła kultury, lecz jego zainteresowanie wszechobecnością przemocy we
wszelkich społeczeństwach. Ich zdaniem, dopiero Girard umiał w pełni do­
cenić rolę przemocy w konstytuowaniu się i trwaniu społeczności. Niemniej
perspektywa porządku ofiarnego, z jakiej ogląda przemoc Girard, wydaje się
im za wąska. Dla nich, badaczy tradycji kulturowych Indii, Girard zanalizo­
wał tylko jeden dyskurs: ofiary, V. Dais i A. Nandy śledzą natomiast trzy
dyskursy: ofiary, przemocy i wiwisekcji, zza których wyłania się szersza
struktura idei, dopiero zdolna ustanowić znaczenie przemocy. Ukazują rów­
nież - i to jest w ich badaniach najbarxbiej frapujące - że dyskursy przemocy
nie zawsze muszą być czynnikiem twórczym w kulturze, przemoc może
egzystować także jako siła „ślepa" i asemantyczna, która utraciła znaczenie
i tym samym zdolność do budowania, może więc być złączona ze stanem
chaosu. „Dla załamania się znaczenia - czytamy w ich tekście - brak języka,
w którym można by było je przedstawić" (Das, Nandy 1988, s. 60).
U progu etnologii sir James George Frazer w Złotej Gałęzi uczynił
z rytualnego mordu króla - czarownika jeden z głównych motywów swych
rozważań nad pierwotną historią religii i magii. Potem, na zakręcie współ­
czesnej nauki o człowieku, na przełomie wieków, Zygmunt Freud upatrywał
pochodzenia religii i moralności w mordzie dokonanym na praojcu prymi­
tywnej hordy. Czyżby to właśnie problem rytualnego mordu był wciąż od
nowa największym wyzwaniem dla etnologii?
LITERATURA
D a s V., N a n d y A.
1988
Przemoc, ofiara i język milczenia, tłum. A. Karp, „Człowiek i Światopogląd",
nr 8.
F r e u d Z.
1993
Totem i tabu, tłum. J . Prokopiuk, M . Poręba, Wydawnictwo K R , Warszawa
1993.
G i r a r d R.
1974
Pragnienie trójkątne (Mesonage romantique et verité romanesque, 1961), tłum.
M . Wodzyńska, [w:] Antologia krytyki literackiej we Francji, opr. W. Karpiński,
Czytelnik, Warszawa, s. 342-357.
1983
Rzeczy ukryte od założenia świata {Des Choses cachees depuis la Fondation du
Monde, 1978), tłum. M . Goszczyńska, „Literatura na świecie", nr 12 (149),
s. 74-182.
1987
Kozioł ofiarny (Le Bouc Emissaire, 1982), tłum. M.Goszczyńska, Wydawnictwo
Łódzkie, Łódź.
1992
Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi {La route antique des hommes
pervers, 1985), tłum. M . Goszczyńska, Wydawnictwo SPACJA, Warszawa.

75

JCOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA
1993

Sacrum i przemoc {La violence et la sacre, 1972), część 1, tłum. M . i J. Plecińscy,
Wydawnictwo Brama, Poznań.
1994
Sacrum i przemoc {La violence et le sacre, 1972), część 2, tłum. M . i J . Plecińscy,
Wydawnictwo Brama, Poznań.
K a b z i ń s k a - S t a w a r z I.
1992
Nic w przyrodzie nie ginie, „Etnografia Polska", t. 36, z. 1, s. 135-159.
L é v i - S t r a u s s С.
1973
Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, [w:] M . Mauss, Socjologia i an­
tropologia, tłum. M . Król, K . Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa.

JAROSŁAW KOLCZYŃSKI
"SCAPEGOAT" AND ETHNOLOGY. ON THE T H E O R Y OF RENE GIRARD
Summary
Rene Girard follows hermeneutic orientation. At times he gives it up to turn to the
Durkheim's concept of "collective representations" and to consider total social facts and the
societies' ability of mistifying the representations of themselves. He then skips to C . Lévi-Strauss to apply his concept of homology of cultural structures and to Eliade's idea of
archetypal character of myths and rituals. Eventually he goes beyond the limits of hermeneutics and, following Freud, takes the risk of referring rituals to the assumed, imagined
reality. He says that people make bloody sacrifices because the first spontaneous murder must
have united the community and put an end to mimetic crisis. The sacrifice became the source
of cultural meanings. Thus the findings of the hermeneutic analysis of symbols are reduced
neither to psychology nor to metaphysics but to a material event, literal social fact. Symbolism
of great historical mythical structures is reduced by Girard to a particular event in the history
of paleolitic hunters. He reconstructs the assumed model event not from archaeological
evidence but as a result of purely intellectual and logic reasoning. Constructing such a radically
reductionist theory, reducing the origin of culture to a single event - the original murder - he
demands either its absolute acceptation or rejection.
The author of the article doesn't want to conform to Girard's will. In the first part he
tries to reconstruct the crucial parts of Girard's theory (recognizing of mimetism, the role
of rituals myths and taboos). Next he presents Girard's objections to contemporary ethnology,
but all the same he tries to define his theory as a "part in the whole". By "the whole"
he means search for phenomena contributing to fundamental order and articulation of cul­
tures. Referring to the studies of V. Das and A. Nande the author of the article presents
the inspirational role of the "scapegoat theory" which however can lead to conclusions
inconsistent with the Girard's dogmas.
What is nevertheless most striking: since Freud nobody has been so bold in surpassing the
limits of hermeneutics depending only on one's intuition and imagination. There is nothing
wrong in that procedure - it is neither better not worse than other ones in the humanities.
Translated by Anna

Kuczyńska-Skrzypek

INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ
PAN

Cytat

Kolczyński, Jarosław, “"Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 4 grudnia 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/11114.

Formaty wyjściowe