https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a0b776ed8a7234741b0a62358b3a84ec.pdf 923e83a9d9b97fadb2ba3c69cfff6146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:757 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:698 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.300-368 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N SŁAWOJ SZYNKIEWICZ TAJNA H I S T O R I A MONGOŁÓW Z Y J N E JAKO I ŹRÓDŁO R E C E N Z J E ETNOGRAFICZNE Ukazało się polskie tłumaczenie Tajnej historii Mongołów , zwanej inaczej Nieoficjalną historią Mongołów, bardzo t r o s k l i w i e przygotowane od s t r o n y przekładowej i edytorskiej zarazem. T e n najstarszy zabytek piśmiennictwa mongolskiego dzięki Stanisławowi Kałużyńskiemu o t r z y ­ m u j e już swój szósty pełny przekład n a języki europejskie . Jest to k r o ­ n i k a powstawania wielkiego i m p e r i u m mongolskiego obejmująca czasy Czyngis-chana i Ugedeja, dzieło posiadające rangę porównywalną do Powiesti wriemiennych łet Nestora czy k r o n i k i Galla A n o n i m a . 1 2 N a z y w a się ją kroniką, chociaż nie jest dziełem k r o n i k a r s k i m , a epo­ sem h i s t o r y c z n y m , czemu zawdzięcza się m . i n . fakt, iż jest tłumaczona na języki obce. M i m o iż to epos, jest w i e r n i e j s z y m przekazem dziejów niż n p . irańska Księga królów. Do przeszłości już należą spory l a t d w u ­ dziestych o wartość tego d o k u m e n t u . B a r t o l d , szermujący argumentem, że nie pisze się h i s t o r i i średniowiecznej E u r o p y na podstawie eposu r y ­ cerskiego, musiał odstąpić od tej paraleli. Wskazywano (Władimircow), że m i m o swojej pięknej w e fragmentach epickości, Tajna historia jest bardziej prozaiczna od dzieł Homera. Tak więc Tajną historię uznano powszechnie za wartościowe źródło historyczne. Obok k r o n i k Raszid ed-Dina jest ona zresztą j e d y n y m pisa­ n y m źródłem do średniowiecznych dziejów M o n g o l i i . Kałużyński, którego pracę t r u d n o przecenić, przedstawił c z y t e l n i k o w i l i t e r a c k i przekład, nie obciążony, j a k inne, transkrypcją oryginału i d r o b i a z g o w y m i k o m e n t a ­ rzami. N i e m n i e j , dołączył obszerny wstęp i przypisy możliwie dokładne w tego t y p u w y d a w n i c t w i e . Byłaby pożądana odrębna p u b l i k a c j a k o ­ m e n t a r z y tłumacza, które pozostały w rękopisie. 1 Tajno h i s t o r i a Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., t ł u m a ­ czenie, wstęp i k o m e n t a r z Stanisław Kałużyński, W a r s z a w a 1970. 2 Istnieją d w a przekłady rosyjskie c z e s k i P o u c h y oraz a n g i e l s k i W e i - K w e i sunkowo Mostaerta mało z n a n y ) . P o n a d t o Katarowa i Kozina, niemiecki Haenischa, S u n a (ten ostatni w y d a n y w I n d i a c h i s t o ­ opublikowane zostały częściowe przekłady oraz K u o - Y i P a o . Podobno i s t n i e j e m a n u s k r y p t a n g i e l s k i e g o dokonanego przez C l eav es a. Pelliota, tłumaczenia �301 RECENZJE Podnosi się często obiektywność opisu wydarzeń i charakterystyk po­ staci. Czyni to również K a ł u ż y ń s k i , przytaczając jako przykłady opisy tchórzostwa Temudżyna, który porzucił żonę w obliczu niebezpieczeństwa (THM § 99 i nast.) albo kłótni między książętami podczas wyprawy wo­ jennej (§ 275). Wydaje się jednak, że podobne relacje nie są wynikiem obiektywności czy szczerości autora kroniki, lecz odmiennego warto­ ściowania wydarzeń, odbiegającego od naszej klasyfikacji na to, co właś­ ciwe i naganne. Odwołując się podobnie do systemu wartości, dałoby się być może wytłumaczyć swobodne stosowanie przydomka Bodonczara — Głupi. Niemniej, można w THM wyszukać przykłady nie tylko subiekty­ wizmu, lecz ukrywania lub fałszowania wydarzeń w imię racji uznanych za nadrzędne. Zwraca zresztą na nie uwagę sam Kałużyński w przypi­ sach. M . in. dotyczy to idealizacji przyczyn śmierci najmłodszego syna Czyngis-chana, Tołuja, który był alkoholikiem (§ 272), lub przemilczania pozamałżeńskiego pochodzenia najstarszego syna Czyngisa, o którym THM zmuszona jest powiedzieć dopiero w obliczu dramatycznego sporu. Tak więc w interpretacji materiału zawartego w kronice obowiązywać musi daleko posunięty krytycyzm. 3 4 Nie podejmując się oceny tłumaczenia od strony językowej, pragnął­ bym w tym omówieniu ograniczyć się do jednego tylko zagadnienia. Re­ lacjonowanie bowiem zawartej w T H M informacji etnograficznej mija się z celem, tym bardziej że materiał ów wykorzystał już w dużej mierze Władimircow . Kronika jest pierwszym źródłem do etnografii Mongołów, które sięga tak głęboko wstecz. Dysponując ograniczonymi możliwościami weryfi­ kacji (Raszid ed-Din oraz podróżnicy europejscy), musimy tym bardziej pamiętać o tym, że materiał odnosi się do czasów przełomowych w h i ­ storii Mongołów, do granicy dwu epok. A dotyczy to nie tylko historii politycznej, lecz także społecznej i kulturalnej. Niestety, niewiele wiemy o etapie, który został zamknięty. Nie oznacza to jednak, że etnografowi wolno przeoczyć jego istnienie. Organizacja państwa Czyngis-chana była szczytowym osiągnięciem procesu centralizacji feudalnej plemion stepowych. Proces ten za­ czął się wcześnie i uczestniczyły w nim wspólnie ludy tureckiego i mon­ golskiego substrátu etnicznego, na przemian sięgające po przodownictwo. Utworzenie pierwszego państwa tureckiego w wieku V I było decydują­ cym krokiem na drodze reformy organizacji społecznej ludów stepu mon5 3 P o r . wstęp Kałużyńskiego do o m a w i a n e g o w y d a n i a , s. 18. 4 THM — skrót używany dalej numer paragrafu 5 czewoj B. J a . W ł a d i m i r c o w , fieodalizm, n a oznaczenie Tajnej historii Mongołów oraz Mongolskij ko- w tekście. Obszczestwiennyj L e n i n g r a d 1934. stroj mongołow. �302 RECENZJE golskiego. O znaczeniu tej r e f o r m y świadczy f a k t częściowego przejęcia przez Mongołów t u r e c k i e j t e r m i n o l o g i i odnoszącej się do s t r u k t u r y p o l i ­ tycznej i społecznej, a zwłaszcza pokrewieństwa. T a ostatnia z t u r e c k i m i wpływami przetrwała w i e k i całe i bardziej zasadniczo zmieniać się p o ­ częła dopiero z końcem X I X stulecia. Jest to wymowną ilustracją w a g i przemian dokonanych w czasach koegzystencji mongoło-tureckiej, prze­ m i a n dostatecznie już w dziedzinie społecznej u t r w a l o n y c h , gdy C z y n gis-chan przejął misję stabilizacji politycznej w oparciu o te właśnie przekształcenia w s t r u k t u r z e społecznej. D l a etnografa j e d n y m z ciekawszych zagadnień, których rozwiązania poszukuje w materiale T H M , jest organizacja r o d o w a i miejsce g r u p k r e w n i a c z y c h w s t r u k t u r z e społeczeństwa średniowiecznych Mongołów. Władimircow udzielił k i l k u ważnych w t y m kontekście odpowiedzi, stwierdzając w możliwie pełnej zgodzie z niejednoznacznymi często prze­ kazami, iż Czyngis-chan zastał plemiona mongolskie podzielone na agnatyczne r o d y egzogamiczne, w większości władające k o n k r e t n y m t e r y t o ­ r i u m , związane specjalnym k u l t e m oraz solidarnością wzajemną ( i n s t y ­ t u c j a zemsty rodowej). T H M dostarcza materiału kwestionującego p o ­ wszechność w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h cech z wyjątkiem agnatyczności i egzogamii. Władimircow również dostrzega większość z t y c h ograniczeń. Rody te więc w w y n i k u bezustannych w o j e n były często pod p r z y m u ­ sem dzielone, rozłączane z t e r y t o r i u m i dostawały się g r u p o m zwycięskim jako pomoc w p r o w a d z e n i u gospodarstwa pasterskiego i sojusznicy n a w y p a d e k w o j n y . Mielibyśmy więc do czynienia z r o d a m i żyjącymi w roz­ proszeniu i nie znającymi jedności t e r y t o r i a l n e j (głównie w w y n i k u przemocy wojennej). Wspólnota k u l t o w a , w T H M w s p o m n i a n a d w u k r o t ­ nie, odnosić sią może do g r u p mniejszych niż ród (§§ 43, 70). Z d w u p r z y ­ padków „zemsty r o d o w e j ' ' (§§ 129, 133) jeden może być t r a k t o w a n y j a k o pretekst do w o j n y , a nie j e j przyczyna, d r u g i zaś dotyczy zemsty za z a b i ­ cie brata, nie zaś dalszego krewnego. Rodu n i e wyznacza już wspólnota gospodarcza; pasterstwo w X I I w i e k u jest z i n d y w i d u a l i z o w a n e . Istnieje j e d n a k potrzeba (którą można już realizować niezależnie od rodu) z b r o j ­ nej obrony stad przed zagrożeniem z zewnątrz, występującym stale w o w y c h chaotycznych czasach pełnych najazdów i grabieży. W t y c h w a ­ r u n k a c h regułą staje się przywództwo i n d y w i d u a l n e , odwołujące się — niekiedy d l a formalności t y l k o — do zgromadzenia starszyzny, churału. Przywództwo, którego m a n d a t n i e jest ograniczony czasowo, lecz zależy od siły i zdolności l a w i r o w a n i a , t w o r z y okazje do m n i e j l u b bardziej trwałych aliansów oraz g r y politycznej, prowadzącej do dzielenia się ze­ społów k r e w n i a c z y c h w w y n i k u działania sprzecznych tendencji p o l i t y c z ­ nych, k o n k u r e n c y j n y c h ofert i a m b i c j i kandydatów na wodzów (por. §§ 120, 122). �303 RECENZJE Rozpad r o d u w i d o c z n y jest w t y m , że w czasach powstawania T H M jest o n (a raczej g r u p a k r e w n y c h nazywana w opracowaniach rodem) t y l k o pomocniczą jednostką organizacji społecznej. Wiele osób majętnych l u b d y n a m i c z n y c h urządza się życiowo, szukając a f i l i a c j i poza „rodami". W y k o r z y s t u j e się w t y m celu drużyny w o j s k o w e pretendentów n a p r z y ­ wódców (§ 140). Taka drużyna składa się z towarzyszy w o j e n n y c h — nókór — z b i e r a n i n y wychodźców r o d o w y c h . Zaś do solidarności k r e w ­ n y c h odwołują się i n a niej polegać pragną m n i e j r y z y k a n c k i e j e d n o s t k i . Występując j a k o z w a r t a g r u p a współrodowców —• często jedna z k i l k u podobnych, j a k i e pozostały po j e d n o l i t y m d a w n i e j rodzie — jest ona s k a ­ zana na pełnienie r o l i o d w o d u wojskowego swego krewniaka-przywódcy, utrzymującego ponadto z w y k l e jeszcze drużynę nokórów. Po ewentualnej klęsce wojennej sytuacja t e j g r u p y współrodowców zmienia się o t y l e t y l k o , że rządzona jest przez obcoplemiennego przywódcę i f o r m a l n i e j e j status jest niższy, staje się b o w i e m grupą poddanych — bogol. Świadcze­ n i a w o j s k o w e i ekonomiczne pozostają podobne, zmienić się może i c h r e ­ gularność. N i e w p r o w a d z a się j e d n a k żadnych zasadniczych ograniczeń co do sposobu korzystania z owoców własnej pracy i pomnażania własne­ go stada. Zgodnie z p r a w a m i gospodarki pasterskiej poddany stać się m o ­ że bogaczem i zyskać w p ł y w na swego suwerena. Również w zgodzie z p r a w a m i p o l i t y k i stepowej, losy k o l e j n y c h zmagań w o j e n n y c h mogą odwrócić położenie dotychczasowych bogolów, jeśli zbuntują się, przejdą na stronę nieprzyjaciół l u b zostaną przejęci przez grupę blisko s p o k r e w ­ nioną. Ponieważ j e d n a k t a k a zmienność losów w w a r u n k a c h bezustan­ n y c h w a l k między r y w a l a m i była częsta, n i e można stanu poddaństwa przyjmować za trwały a n i t y m bardziej za taką uważać pozycję r o d u u p r z y w i l e j o w a n e g o w znaczeniu formalnego „panowania" n a d bogolami* Taką j e d n a k omyłkę popełnił Władimircow, sugerując i s t n i e n i e rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h w znaczeniu rodów stale posiadających swoich stałych bogolów . N a w e t b o w i e m najbardziej według Władimircowa a r y s t o k r a ­ tyczna g r u p a Temudżyna i jego ojca Jesugeja — K i j at Bordżiginów d w u ­ k r o t n i e uniknęła w sposób n i e z b y t zrozumiały losu poddaństwa po n a ­ paści Tajcziutów oraz Merkitów, którzy o g r a n i c z y l i się — m i m o całko­ w i t e j przewagi — do uprowadzenia raz samego Temudżyna, i n n y m razem k i l k u kobiet. N a w e t jeśli n a p e w i e n dłuższy okres czasu utrwalała się sytuacja wspólnego występowania k i l k u t z w . rodów z j e d n y m w r o l i panującego, dowodziło to n i e „arystokratyczności" tego ostatniego, lecz p o l i t y c z n y c h talentów jego przywódców i umiejętności u t r z y m a n i a na 6 6 W ł a d i m i r c o w mówi m . i n . o a r y s t o k r a t y c z n y m r o d z i e B a a r i n (op. cit, 80), gdy t y m c z a s e m niektórzy p r z e d s t a w i c i e l e Baarinów (§ 149). są p o d d a n y m i s. 77 Tajcziutów �304 RECENZJE dłużej związku sojuszniczego, jakim w praktyce było często poddaństwo bogolów; ci ostatni mogli przecież buntować się i przechodzić do innych panów (np. część Süldüsów, porzucających Tajcziutów dla Czyngis-chana). W t y m względzie bogolowie tylko formalnie różnili się od równo­ rzędnych sojuszników, którzy zdradzali, gdy wiodący partner okazywał się słabszy (por. odejście Tajcziutów po śmierci Jesugeja, § 72). To, czy pod­ daństwo było bardziej sojuszem, wasalną zależnością, czy rzeczywistym poddaństwem z występowaniem renty feudalnej, zależało często od poli­ tycznych koncepcji reprezentowanych przez konkretnego przywódcę (por. jakże trafnie podchwyconą przez Władimircowa różnicę skali zaintereso­ w a ń między Czyngis-chanem i jego ojcem Jesugejem Bagaturem , o któ­ rego małym bohaterstwie sama T H M mówi niejako z zażenowaniem). Owe koncepcje jednak wyrastały na gruncie długotrwałego umacnia­ nia się praktyki politycznego wasalitetu, początkowo bez pełnych ekono­ micznych konsekwencji, praktyki notowanej co najmniej od wieku V I i różnie realizowanej jeszcze w czasach bezpośrednio poprzedzających powstanie T H M . Przykładem tej różnorodności może być utrwalona, jak się wydaje, u Kereitów zasada dynastycznego rządzenia (§§ 150-152), pod­ czas gdy nie istniała ona jeszcze u Mongołów, plemienia bliskiego Kereitom. Władimircow co prawda twierdzi, że „Temudżyn był rzeczywistą głową arystokratycznego rodu, który potrafił przywrócić odebrane sobie prawa" , jednakże w tekście THM brak jest jakiegokolwiek potwierdzania na te prawa. Niewątpliwą jest rzeczą, że w tych warunkach społeczno-politycznych ród nie mógł utrzymać się jako forma organizująca życie społeczne. Moż­ na nawet sądzić, że zamiast niego istniały już tylko tradycje wspólnoty genealogicznej wykorzystywane przez różnych przywódców do tworzenia ich feudalnej władzy. Tradycje te znajdowały odbicie we wspólnej na­ zwie oraz idei solidarności, też zresztą szczątkowej. Tym można tłuma­ czyć zaskakujący z pozoru fakt, iż do dziś brak jest wśród mongolistów zgody na to, jakim terminem oznaczano ród w czasach powstawania THM. Konkurują ze sobą dwie nazwy — jasun oraz obog. Pierwszo słowo oznacza „kość", współcześnie zaś narodowość, drugie jest pochodzenia tureckiego i zachowało się do dziś w językach mongolskich, tłumaczone pojęciami „nazwisko, ród". Zgodnie z utrzymującym się do dziś rozdzia­ łem znaczeń oraz z przekazami Raszid ed-Dina, Władimircow, a także wielu innych autorów, przez obog rozumie ród, zaś przez jasun grupę ro­ dów, plemię. Jednakże Kotwicz oraz Kałużyński prezentują dokładnie odwrotny pogląd, opierając się m. in. na XVII-wiecznym zastosowaniu 7 8 7 Władimircow, op. cit., s. 75. 8 Władimircow, op. cżt., s. 77. �305 RECENZJE o w y c h terminów . Pytanie, do jakiego sprowadza się cały spór, b r z m i : Który z dwóch terminów odnosi się do g r u p y krewniaczej, który zaś do g r u p y politycznej? Tymczasem w y d a j e się, że całkowicie u p r a w n i o n e jest inne p y t a n i e : Czy którykolwiek z t y c h terminów w ogóle odnosił się w czasach p o w s t a w a n i a T H M do g r u p krewniaczych? T a k i e m u p o s t a w i e n i u sprawy b l i s k i był Władimircow, który z wyjąt­ kową, nawet dla etnografów, pedan t y cznością próbował precyzyjnie p o ­ sługiwać się pojęciem r o d u , t a k niebezpiecznym przez swoją rozciągliwość i nieostrość. O n b o w i e m pierwszy zwrócił uwagę na pewne zastosowania t e r m i n u obog, które n i e dają się pogodzić z pojęciem r o d u . P r z y j r z y j m y się więc użyciu terminów jasun i obog w tekście T H M . Jest i c h uderza­ jąco mało. 9 Jasun w znaczeniu niewątpliwie odnoszącym się do g r u p y społecz­ nej występuje d w u k r o t n i e — §§ 112 i 148. Dwuznaczność słowa (oznacza również „trup") powoduje pewne kłopoty w § 241, ale przypuszczalnie to zastosowanie nie dotyczy naszego z a g a d n i e n i a . Oba w y m i e n i o n e paragrafy precyzują zastosowanie: „merkicka kość" i „tajcziucka kość". M e r k i c i b y l i przypuszczalnie związkiem p l e m i o n leśnych, a w każdym bądź razie l u d e m uczestniczącym w polityce stepów jako p a r t n e r M o n ­ gołów, Kereitów i t p . Kałużyński (w przypisie do § 112), przypuszczalnie w konsekwencji reprezentowanego stanowiska w sprawie r e l a c j i jasun-obog, t w i e r d z i , iż jest t u m o w a o „rodzie panującym u Merkitów". Tymczasem kontekst („zaczął strzelać z łuku do l u d z i m e r k i c k i e j kości" w starciu, w którym uczestniczyli n i e t y l k o członkowie g r u p y panują­ cej), nie narzuca t a k i e j i n t e r p r e t a c j i . Pozostaje możliwość bardzo szero­ kiego r o z u m i e n i a t e r m i n u . Z kolei, mniejszych kłopotów dostarczają Tajcziuci, którzy (patrz tablica) noszą cechy g r u p y mniejszej od r o d u . 10 9 W ł a d i m iг с o w , krewieństwa oraz mongolskich, Imperium mongolskie, tenże, 10 op. c i i . , s. 47; por. S . u ludów „Etnografia I d z i e o z d a n i e brzmiące w Warszawa Kałużyński, Terminologia 1970, s. 40. tłumaczeniu Kałużyńskiego: „skazał [na śmierć] s t u Tumatów z a z a b i c i e Borokuła". T r z e b a odnotować przyjęcie w w e r s j i niepopularnej nych jeńców, w interesującą wości zwrot miejsce czego zwykle etnografów yasun-u tula. proponuje n i e zgodzić się z tłumaczeniem rekompensatą Można go z a zabójstwo. tłumaczyć rekompensatę. Tę rodzinę. G d y b y tradycyjnych kach wego raczej ostatnią zasad postępowania) niewielkiej, a w podziału interpretację K o z i n miał rację, jasun Nasuwa dwojako: społeczeństwa, do przyjął również której należał zabity, „z p r z y c z y n y trupa" otrzymu­ jasun jako ówczesnych warun­ administracyjno-wojskogdyż poszczególne r o d z i n y n i e posiadały większych grup p o d d a n y c h . 20 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 — wątpli­ założeniu ( c z y l i w e d ł u g krewniaczej, w do tej j e d n o s t k i Mamy Kałużyńskiego K o z i n , oddając odnosiłoby się w do g r u p y praktyce pojma­ się „dał s t u Tumatów". (u Kałużyńskiego „za z a b i c i e " ) l u b też „dla kości", j a k o określenie g r u p y jącej polskiej w i n n y c h przekładach i n t e r p r e t a c j i o „skazaniu n a śmierć" t u do c z y n i e n i a •— jeśli w o l n o z po­ P o l s k a " , t. X I V : 1970, s. 179-181, w czasach THM �306 RECENZJE N a cztery zastosowania słowa obog (§§ 9, 11, 139, 263) t y l k o t r z y pierwsze odnoszą się do ludów mongolskich, p r z y czym w j e d n y m w y ­ p a d k u (§ 9) nie można wyciągnąć żadnych wniosków, gdyż nazwa g r u p y K o r i występuje t y l k o raz i nie umożliwia i n t e r p r e t a c j i . W d w u pozo­ stałych p r z y p a d k a c h s p o t y k a m y trudności przypominające omówione p r z y okazji t e r m i n u jasun. § 11 n a z y w a obog wielką grupę Dorbán, któ­ ra wydzieliła się o jedno pokolenie wcześniej niż Bordżigini i w czasach p o w s t a w a n i a T H M była jednostką wielką, przypuszczalnie o cechach r o ­ du. N a t o m i a s t § 139 całkowicie o d m i e n n i e określa j a k o obog grupę Dżiirk i n , reprezentowaną przez d w u b r a c i z pokolenia rówieśniczego Czyngis- c h a n o w i . T a k więc, n a w e t w okresie pisania T H M , stanowiła ona g r u ­ pę krewniaczą teoretycznie nie większą niż w i e l k a rodzina. Już Władi­ m i r c o w zwrócił uwagę na t o , iż g r u p y t e j , będącej „grabieżczą szajką" (por. h i s t o r i a powstania Dżurkin w § 139), n i e można w żaden sposób nazwać rodem. 11 T H M n i e pozwala więc sprecyzować znaczeń obu d y s k u t o w a n y c h terminów, wyjaśnia jednak przez to —• j a k się zdaje — wiele. Oba t e r ­ m i n y n i e były w powszechnym użyciu, o czym świadczy fakt, że zasto­ sowane zostały t y l k o w czterech sytuacjach, o których można powiedzieć, że były dobrze znane a u t o r o w i k r o n i k i i zatem precyzyjnie określone, gdyż odnosiły się do g r u p biorących a k t y w n i e udział w o p i s y w a n y c h wydarzeniach. Tymczasem tekst k r o n i k i przytacza bardzo wiele nazw własnych różnych grup, n i e wykorzystując okazji do określenia i c h j a k o jasun l u b obog, nawet wówczas gdy usprawiedliwiał to precedens (np. o Tajcziutach w s p o m i n a T H M kilkadziesiąt razy, podobnie o Dżurkin). Naszym zdaniem, nie tłumaczy się to t y l k o właściwością s t y l i s t y k i języ­ k a oryginału, gdyż j a k się w y d a j e w w i e l u sytuacjach byłoby t o n a w e t zgodne z j e j duchem. Jeśli nawet s t y l i s t y k a t u zaważyła, to nie ona była chyba c z y n n i k i e m decydującym. Z przytoczonych t u przykładów n i e l i c z n y c h zastosowań o b u t e r m i ­ nów w y n i k a obserwacja, że gdy była m o w a o jasun, t o — inaczej niż w p r z y p a d k u obog — chodziło o przeciwstawienie g r u p y k r e w n y c h (jed­ n a k niekoniecznie g r u p y krewniaczej) obcym. W § 112 Belgütej strzela do Merkitów, którzy są o d p o w i e d z i a l n i za p o r w a n i e jego m a t k i , w o d ­ różnieniu o d i c h poddanych n i e będących przecież i n i c j a t o r a m i czynu. Tymczasem b r a k zastrzeżenia, że idzie o „merkieką kość", włączyłby w s z y s t k i c h sojuszników l u d u Merkitów, występujących pod wspólnym m i a n e m g r u p y przewodzącej. Widać t o jeszcze wyraźniej w § 148 s t w i e r ­ dzającym: „Czyngis-chan podbił wówczas Tajcziutów, a l u d z i t a j c z i u ckiej kości... wytępił..." T e r m i n „kość" — jasun m a t u precyzować o d - 1 1 Władimircow, op. cit., s. 73. �307 RECENZJE powiedzialność g r u p y k r e w n y c h , powiedzielibyśmy współrodowców. W y ­ stępowanie n a z w y własnej jakiejś g r u p y bez określenia t y p u jasun wcale j e d n a k nie oznacza nieprecyzyjności określenia. Przeciwnie, ozna­ cza ono, j a k w p r z y p a d k u „Tajcziutów" z ostatniego przykładu, że idzie o grupę l u d z i występującą pod „rodową'' nazwą j e j przywódcy, być m o ­ że rozwarstwioną wewnętrznie i nie powiązaną więzami pokrewieństwa, realizującą obok gospodarczych cele polityczne, najczęściej za pomo­ cą środków m i l i t a r n y c h . T a k można b y było określić olbrzymią więk­ szość g r u p n a z y w a n y c h r o d o w y m i , uczestniczących w wydarzeniach opisanych przez autora T H M . Oczywiście, w w a r u n k a c h n i e sprecyzowa­ n y c h jeszcze ciągle koncepcji feudalnej organizacji społeczeństwa, owe g r u p y j a k o elementy tej organizacji wykazywały różny stopień odejścia od wzorców r o d o w y c h . Najbardziej s k r a j n y m i przykładami służą t u w s p o m n i a n a „szajka rozbójnicza" D ż u r k i n ó w oraz p o k o j o w y , mało r o z w a r s t w i o n y i silnie jeszcze z i n t e g r o w a n y zespół k r e w n y c h O n g i r a tów (§ 64). 12 W t y m kontekście nasuwa się przypuszczenie, że t e r m i n mongolski jasun stosowany był w przeszłości na określenie r o d u . Z czasem, g d y Mongołowie wchodzący w skład państwa tureckiego poczęli ulegać stop­ n i o w e m u procesowi feudalizacji, obcy — t u r e c k i t e r m i n obog w p r o w a ­ dzono dla nazwania g r u p y nie będącej już rodem, lecz jego z w y r o d n i e ­ n i e m dostosowanym do n o w y c h warunków, zaś nazwa jasun zaczęła tracić swe p i e r w o t n e znaczenie w r a z z z a n i k i e m j e j desygnatów. Nastą­ piło t o jeszcze w epoce p r z e d i m p e r i a l n e j . Rozpad r o d u oraz n i e ukształ­ towane jeszcze w pełni f o r m y n o w y c h zespołów l u d z k i c h sprawiły, że w czasach Czyngis-chana zastosowania o b u nazw nie mogły być precy­ zyjne; jasun było już przeżytkiem, zaś przez obog rozumiano k i l k a rów­ nolegle występujących f o r m ugrupowań społecznych. Tłumaczyłoby to zamieszanie obserwowane zarówno w tekstach źródłowych X I I I w . i póź­ niejszych, j a k też w opracowaniach mongolistów. Ponowne sprecyzo­ w a n i e znaczeń nastąpiło dopiero później, po u t r w a l e n i u się n o w y c h za­ sad zarządzania i podziału administracyjno-wojennego (choszun-somon). Podobna i n t e r p r e t a c j a godzi, j a k się wydaje, sprzeczne stanowiska Władimireowa i Kotwiczą czy Kałużyńskiego. N i e u s p r a w i e d l i w i a ona jednak chyba z b y t częstego stosowania w tłumaczeniu p o l s k i m , n i e k i e d y synonimicznie, pojęć ród, szczep, plemię, pokolenie i t p . T y m bardziej że 12 lu Interesujące, że Dżtirkinowie, p r z e d s t a w i e n i w T H M j a k o z b i e r a n i n a z w i e ­ „rodów", z p e w n e g o d y s t a n s u czasowego uzyskują uczty postać b a r d z i e j nad Ononem w (§ 131), w y m i e n i a wśród Altan Tobczi incydent podczas siedemnastowiecznej zintegrowaną. Jeśli T H M , relacjonując Dżurkinów oraz złodzieja pochodzącego z Kataginów, to w e d ł u g Altan Buri Siłacza Tobczi k o b i e t a Dżurkin, eliminując w t e n sposób obcy wtręt w zespole (Bordżigin) złodziejem „rodowym". była �308 RECENZJE a u t o r tłumaczenia, m i m o że zastrzegł się, iż n i e dokonuje przekładu f i ­ lologicznego, starał się dochować wierności oryginałowi i wyrzucał w k w a d r a t o w e nawiasy dodane od siebie określenia mające ułatwić per­ cepcję tekstu. N i e dotyczy t o niestety o w y c h mało z w y k l e p r e c y z y j n y c h terminów, które na dodatek w t y m k o n k r e t n y m w y p a d k u zniekształca­ ją rzeczywistość z etnograficznego p u n k t u widzenia. Niestety, nieostre operowanie pojęciem r o d u jest plagą etnografii, praktykują je sami etno­ grafowie, co siłą rzeczy s t a n o w i u s p r a w i e d l i w i e n i e dla przedstawicieli i n n y c h specjalności. N i e jest j e d n a k sprawą nieistotną, b y przytoczyć jeden przykład, czy w § 43 m a m y do czynienia z o f i a r a m i r o d o w y m i , czy r o d z i n n y m i albo też składanymi w ramach lineażu. Wydaje się zresztą, że analiza materiału z p u n k t u w i d z e n i a wystę­ p o w a n i a u Mongołów lineażu byłaby bardzo potrzebna i przypuszczalnie owocna. Rozpad r o d u nie oznaczał b o w i e m zniknięcia lineażu, jeśli t e n występował, a świadczyć za t y m zdają się stale żywe tradycje genealo­ giczne. Przypuszczalnie byłaby t u potrzebna dokładniejsza analiza za­ stosowań t e r m i n u urug, oddawanego z w y k l e jako k r e w n i l u b p o t o m k o ­ w i e . Dlatego b o w i e m n i e wszystkie p r z y p a d k i zastosowania w T H M n a ­ z w y własnej wobec g r u p y l u d z i dotyczą a f i l i a c j i politycznej, niektóre po p r o s t u t r a d y c y j n i e określają przynależność do zespołu k r e w n y c h . T e n b o ­ w i e m pozostał grupą odniesienia nie m n i e j ważną niż j a k a k o l w i e k inna. N i e oznacza to b y n a j m n i e j wskrzeszania rodu, dla którego nie było miejsca w k o n k u r e n c j i z zespołami l u d z k i m i o charakterze w o j s k o w o - f e u d a l n y m . Ośrodkiem konsolidującym solidarność k r e w n y c h stać się musiał lineaż jako jednostka mniejsza, stopniowo rozpadająca się po l i n i a c h wyznaczonych każdorazowo przez piąte wstępne pokolenie, któ­ rej żyjący członkowie doskonale mieścili się w a d m i n i s t r a c y j n y m czy p o l i t y c z n y m zespole, nie podlegając łatwo rozproszeniu. Wniosek t a k i nie jest t y l k o s p e k u l a t y w n y , gdyż znajduje analogie n p . w jeszcze dzie­ więtnastowiecznym materiale dotyczącym Buriatów, którzy, należąc do tzw. leśnych Mongołów, z dużym opóźnieniem zaczęli podlegać proceso­ w i przemian. Ponadto wyjaśnia on przyczynę często podkreślanego przez Raszid ed-Dina dzielenia się rodów. G d y b y istotnie szło o rozgałęzianie się właściwych rodów, nie przebiegałoby ono t a k szybko, b y odnotował to ów k r o n i k a r z . Załączona tablica prezentuje schematyczną historię podziałów w e ­ wnętrznych w rodzie Bordżigin. Dostarcza ona obrazu p o w s t a w a n i a l i ­ neaży w zasadzie po minięciu pięciu pokoleń według zasady „stosu p a ­ cierzowego" sprawiającej, że najstarsi synowie z każdej generacji, miast dać początek n o w e m u lineażowi, kontynuują główny t r z o n (noszący zre­ sztą nazwę nadaną przez założyciela, a więc niejako nazwę całego rodu), zaś wszystkie n o w o powstające lineaże oddzielają się o d niego, podlega- �309 RECENZJE T A B L I C A PODZIAŁÓW LINEAŻOWYCH Bodonciar - fmie BA'ARIN - росгагек I nawa línea. BORDŻIGINÓW BORDŻIGIN O i gcntTju' верпуем , Л v A O -v o л Д I A A A A 1 1 1 AA А ОтА A 3 5 ZJ Z) A о Ť Л KA АЪ "А ТО А ^ А o A А А АА А А А "А А А А А Ао--А=оА А А А~А А А А А А DŻURKIN А А D/0Cií bin А ^ А А �310 RECENZJE jąc następnie również wewnętrznym podziałom. T y m i o s t a t n i m i j e d n a k T H M n i e interesowała się. Odstępstwo od reguły p o j a w i a się przypusz­ czalnie n a poziomie I I generacji, gdy O k i n B a r k a k decyduje się w y ­ dzielić swoich potomków w odrębną grupę Dżurkin (§ 139). W t e n spo­ sób wiodąca l i n i a senioralna przechodzi n a B a r t a n a i w i n n a być k o n t y ­ n u o w a n a przez Neküna wobec bezdzietności Mengetu. T a k przypuszczal­ nie stałoby się, g d y b y Czyngis-chan n i e kreował się n a suwerena wszyst­ k i c h Mongołów i sam n i e przejął l i n i i wiodącej. Z a n i m t o j e d n a k nastą­ piło, T H M odnotowuje efemeryczną grupę K i j at, stworzoną przypusz­ czalnie przez Jesugeja n a wzór Dżiirkinów (§§ 63, 67), jako podobny przejaw lekceważenia więzów pokrewieństwa i całej g r u p y Bordżiginów, w dążeniu do realizacji własnych celów. T H M n i e podaje, k t o był założycielem Kijatów a n i nie charakteryzuje i c h działalności. Można j e d ­ nak przypuszczać, że nie wywodząc się z normalnego procesu tworzenia się lineażowych g r u p k r e w n i a c z y c h , K i j a c i podobnie Dżurkinom po­ w s t a l i j a k o p r o d u k t a w a n t u r n i c t w a . Charakterystyczne jest, że z d o j ­ ściem Czyngis-chana do władzy, ginie słuch o K i j a t a c h ; n o w e m u wład­ cy — niezależnie o d tego j a k a u t o k r a t y c z n e m u — potrzebna okazuje się t r a d y c j a rodowa i d o b r y rodowód prowadzący w prostej l i n i i do boskie­ go Bodonczara, t y m bardziej że w i e l k i chan nabiera przekonania, iż jest wybrańcem Nieba i jego narzędziem (por. m . i n . §§ 187 i 208), potrzeb­ na jest więc legenda o jego b o s k i m pochodzeniu i predestynacji do r o l i chana (§ 21). Z czasem usunie się ostatnią lukę w p r a w a c h chana do dziedziczenia boskiego c h a r y z m a t u ; siedemnastowieczna Altan Tobczi uzna Jesugeja za pierworodnego syna Bartana, umieszczając t y m s a m y m Czyngisa w głównej l i n i i spadkobierców Bodonczara. Zabieg t a k i w T H M byłby niemożliwy, z b y t w i e l u jeszcze pamiętało rzeczywisty stan rzeczy. To, co zostało wyżej powiedziane o Bordżiginach, nie oznacza, że w czasach Czyngis-chana ród Bordżiginów funkcjonował j a k o żywa s t r u k t u r a . W p r o s t przeciwnie, T H M nie daje n a m n a w e t schematycznie pełnego obrazu, uniemożliwiając rekonstrukcję r o d u , który przecież włą­ cza wszystkie 18 lineaży, j a k i e oddzieliły się od l i n i i głównej, oraz zupeł­ nie n i e znaną ilość lineaży będących p r o d u k t e m dalszego podziału t y c h , które powstały na poziomie V I i I X generacji. Ród Bordżiginów jest t w o r e m teoretycznym, n i e istnieje w rzeczywistości przełomu X I I i Х Ш stulecia i nie o d g r y w a żadnej r o l i w w y d a r z e n i a c h relacjonowanych przez T H M (w przeciwieństwie do głównego lineażu t e j samej nazwy). 13 13 J e d e n fakt, co p r a w d a tegorycznemu beki w a dzie, sformułowaniu. staremu Usunowi n i e j e d n o z n a c z n i e i n t e r p r e t o w a n y , przeczyłby t a k k a ­ § 216 m ó w i z Baarinów. (op. cit., s. 50), że godność bekiego wypełniającego główne obrzędy Jeśli o n a d a n i u p r z e z C z y n g i s - c h a n a tytułu przyjąć interpretację Władimirco- oznaczała funkcję głównego s z a m a n a w r o ­ kultowe, z racji swego podeszłego zwykle �311 RECENZJE Załączona tablica, sporządzona n a podstawie opisu genealogicznego przytoczonego w §§ 40-51, jest właściwie genealogią głównego lineażu i to przypuszczalnie niekompletną, jeśli idzie o potomków Sem Seczüla ( I I I generacja). Co ciekawsze, b l i s k i c h sobie lineaży nie łączy konsek­ w e n t n i e działające poczucie solidarności. Cały okres w a l k i Czyngis-cha­ na o władzę charakteryzuje się zmaganiami m . i n . z najbliższymi l i n e a żami. N i e podlegają one na dodatek p r a w u symetrycznej opozycji cha­ rakterystycznej dla wspólnot r o d o w y c h , sprowadzającej się do tego, że bliższe sobie genealogicznie g r u p y jednoczą się w k o n f l i k c i e z dalszymi. Tymczasem Tajcziuci, najbliżsi (obok Besüt) Bordżiginom, znaleźli się wśród najbardziej k o n s e k w e n t n y c h mongolskich przeciwników C z y n ­ gis-chana (por. § 196). T a k i stan rzeczy wynikał nie t y l k o z b r a k u t r a ­ d y c j i wspólnoty wewnątrzrodowej, lecz również ze wspomnianego wcze­ śniej f a k t u , że g r u p y krewniacze n i e działały całkowicie samodzielnie. Były one w k o m p o n o w a n e w strukturę złożoną ponadto z drużyny w o j ­ skowej oraz sprzymierzonych i poddanych zespołów l u d z k i c h , często bę­ dących również g r u p a m i k r e w n i a c z y m i . Taka złożona g r u p a s t r u k t u r y politycznej rządziła się i n n y m i p r a w a m i niż obowiązujące w s t r u k t u r z e krewniaczej. I dotyczyło to oczywiście nie t y l k o Bordżiginów. Reorganizacja całego społeczeństwa mongolskiego oraz ludów p o d b i ­ t y c h przez Czyngis-chana według zasad a d m i n i s t r a c j i w o j s k o w e j , t z n . n a j e d n o s t k i dostarczające odpowiedniej liczby żołnierzy w h i e r a r c h i i w e ­ dług systemu dziesiętnego, n i e pozostawiała już żadnego miejsca d l a g r u p krewniaczych, n a w e t t a k n i e w i e l k i c h j a k lineaże. Mogły one istnieć j e d y n i e n a marginesie organizacji społecznej. J a k można sądzić z póź­ niejszego materiału, istniały one w t e n sposób jeszcze długo, stopniowo rozpadając się i przechodząc w nieformalne g r u p y k r e w n y c h . wieku cieszącego się również a u t o r y t e t e m przywódcy, w y b ó r C z y n g i s - c h a n a n y byłby z tradycją, gdyż padł n a n a j s t a r s z e g o zgod­ człowieka z n a j s t a r s z e j l i n i i rodu. Taką właśnie był lineaż B a a r i n , gdyż Dżadaran z o s t a l i z r o d u wyłączeni z p o w o d u obcego o j c o s t w a . Gdyby Usun miał być bekim d l a w s z y s t k i c h lineaży nów, świadczyłoby to niewątpliwie o żywotności p e w n y c h n i k a to j e d n a k że p r z y w i l e j e wcale jednoznacznie linii senioralnej z tekstu T H M . Trzeba posiadali nie Baarinowie Bordżigi­ aspektów r o d u , n i e w y ­ t u także odnotować, (potomkowie kobiety bę­ dącej branką wojenną), l e c z l i n i a prowadząca p r z e z K a b i c z i e g o , drugiego s y n a B o ­ d o n c z a r a , w której znalazł się również C z y n g i s - c h a n . P r z y o k a z j i można zwrócić uwagę n a n i e z b y t zrozumiały f r a g m e n t czeniu polskim. „Usun jest potomkiem sadnia ono odmiennie. byli [grupą] zbyt Zdanie wiele. Wydaje się, uzasadniające wybór naczelnika rodu Tłumaczenia że najbliższą bekiego Ba'arin" Kozina, (§ 216). W Haenischa oryginałowi s t a r s z y c h k r e w n y c h " , l u b : „Jest brzmi byłaby [grupa] i u tej w e r s j i Kuo-Pi wersja: krewnych, w tłuma­ Kałużyńskiego: nie Pao „Ba'arinowie starszych Ba'arinów". Odnosiłoby się to do s t a t u s u Baarinów j a k o n a j s t a r s z e g o braci lineażu. N a d ­ to zaś pokrywałoby się z p r z y p u s z c z e n i e m , że niektóre z a s t o s o w a n i a t e r m i n u odpowiadają pojęciu lineażu. uza­ brzmią urug �ANDRZEJ WOŹNIAK ZAGADNIENIE PROCESÓW ETNICZNYCH W RADZIECKIEJ LITERATURZE ETNOGRAFICZNEJ Przeglądając ostatnie roczniki zauważy, że wśród p r o b l e m a t y k i z pierwszych nymi. miejsc wysuwają Tylko w co n a j m n i e j „Sowietskoj poruszanej Etnografii" czytelnik niewątpliwie n a łamach tego c z a s o p i s m a się z a g a d n i e n i a ciągu d w u o s t a t n i c h l a t w n a jedno związane z t z w . p r o c e s a m i „Sowietskoj Etnografii" etnicz­ opublikowano kilkanaście artykułów n a t e n t e m a t . T a k z n a c z n a ilość p u b l i k a c j i 1 tyczących procesów e t n i c z n y c h n i e w y n i k a wyłącznie z indywidualnych do­ zaintere­ sowań poszczególnych autorów. Osno­ W w y d a n e j p r z e d k i l k o m a l a t y pod redakcją S . A . T o k a r i e w a p r a c y pt.: etnografii , zajmujących wy wśród 2 problemów najważniejszych, „szczególnie d z i e c k i c h etnografów", podkreślona została m. i n . konieczność b a d a n i a ra­ współczes­ n y c h procesów e t n i c z n y c h , ponieważ „zachodzące obecnie n a całym świecie o g r o m ­ ne przemiany społeczno-ekonomiczne znaczne zmiany w w rozwoju zagadnieniach kiej etnografii związany z badaniem polityczne pociągają za sobą I . Kozłów p i s z e : się wyraźnie procesów „W ostatnich latach w i stał się j e d n y m etnicznych w również się od l a t 3 e t n i c z n y c h W. wyodrębnił i e t n i c z n y m różnych l u d ó w " . Specjalizujący różnych radziec­ z wiodących krajach kierunek świata, a w s z y s t k i m w Z S R R . . . W a g ę t a k i c h badań określa r o l a , jaką o d g r y w a j ą i w szej przyszłości będą rach życia naszego stronnego p o z n a n i a 1 Przytoczę J . W. w odgrywać Sowriemiennyje tu dla przykładu „Sowietskaja etniczeskije s. 48-59; W. I . jedynie issledowanija), processy w gorodach processy SSSR Chomicz, s. 79-87; J . W. Bromie I. Etnograf ija", w wielu konieczność na Małych Kozłów, Zondskich etniczeskije i niekotoryje sfe­ wszech­ poniatija j , Etnos i endogamija, Leninizm i osnownyje obszcznosti, 2 S. A. T o k a r i e w 3 Tokariew, op. cit., s. 17. lat Ostrowach, processy ich etnografii, 1969-1970: processow B i e r n o w a, tamże, n r 2, w SSSR izuczenija, „etniczeskije (к mie- Etniczeskije tamże, n r 5, processy", tamże, tamże n r 6, s. 84-91; J . W. Brom­ tiendiencyi etniczeskich processow Etnos i ekonomika. E t n i c z e s k a - tamże, n r 6, s. 47-60. (red.) Osnowy z etniczeskich Pokszyszewskij, probłemy O sodierżaniju artykuły aspiekty tamże, 1970 n r 1, s. 3-14; W . I . K o z ł ó w , ja i ekonomiczeskaja (etniczne) także 1969 n r 1, s. 3 - 1 3 ; A . A . tamże, s. 60-72; W . W . s. 3 - 1 5 ; L . W . W. a niektóre Niekotoryje Sowriemiennyje Kozłów, todołogii w SSSR, kraju, z m i a n s t r u k t u r y e t n i c z n e j i możność s t a w i a n i a n a i c h p o d s t a - B r o m l e j , M . S. K a s z u b a , Jugosławii, ie j, c z y n n i k i narodowościowe wielonarodowościowego przede najbliż­ M o s k w a 1968. �RECENZJE w i e prognoz p r z e m i a n e t n i c z n y c h w przeszłości. W pośrednio związana z t y m k i e r u n k i e m badań j e d y n i e artykuły o p u b l i k o w a n e w zostały jednakże u s t a l o n e co może w autorowi sposób przede stadia, Etnografii") ostatecznie niektóre ważne w s z y s t k i m o ustalenie na („etniczeskaja o b s z c z n o s t " ) jako prac" . Idzie tu 4 etnicznych i ich miejsca procesów następnie przedmiotu uwagę metodologiczne, przebiegu istoty procesów i c h przebieg, jeśli brać pod dziesiątki tytułów. N i e zagadnienia na dalszym społecznych, p o d s t a w o w e t y p y c z y n n i k i wpływające etnicznej „Sowietskoj n i e k o r z y s t n y zaważyć wśród i n n y c h procesów latach ostatnich literatura bez­ liczy (nawet zaś etnicznych i ich pojęcie wspólnoty tychże procesów oraz o ty­ pologię wspólnot e t n i c z n y c h . 5 W dyskusji nad zagadnieniami mach e t n i c z n y m i , j a k a toczy się od l a t k i l k u n a ł a ­ czasopism r a d z i e c k i c h , przede „Woprosy wają F i l o s o f i i " i „Sowietskaja się n a p i e r w s z e w s z y s t k i m zaś t a k i c h j a k „Woprosy I s t o r i i " , Etnografija", problemy metodologiczne miejsce . O rozmiarach zainteresowania tymi wśród p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k wysu­ zagadnieniami 6 społecznych może świadczyć fakt, że w cza­ sopiśmie „Woprosy I s t o r i i " , którego r e d a k c j a zainicjowała dyskusję n a d niektórymi problemami teorii dyskusyjnych narodu, tylko w latach 1966-1968 z a m i e s z c z o n o r e d a k c j a n i e była w s t a n i e opublikować w s z y s t k i c h ) . W dzonej 25 artykułów (dodać należy, że ze względu n a dużą ilość nadesłanych n a łamach „Woprosow I s t o r i i " wzięło udział sumie w materiałów dyskusji prowa­ 23 historyków, 16 filozofów, 5 etnografów, 3 prawników, 2 filologów i 1 e k o n o m i s t a . 7 Problemy (a p r z e d e w metodologiczne nasuwające w s z y s t k i m procesów nauce radzieckiej, potraktowane i wyczerpujący w wydanej W. I. Kozłowa Dinamika się p r z y badaniu e t n i c z n y c h ) , budzące zostały niedawno czislennosti w przez sposób Instytut Etnografii wszechstronny AN ZSRR pracy narodów . J e s t to p i e r w s z a w l i t e r a t u r z e r a ­ s ograniczoną ilość m i e j s c a omówię t u j e d y n i e nicznej zainteresowanie najbardziej d z i e c k i e j p r a c a uogólniająca z d z i e d z i n y t z w . d e m o g r a f i i z zagadnieniem zagadnień e t n i c z n y c h tak szerokie e t n i c z n e j . Z e względu n a te rozdziały p r a c y , które wiążą procesów e t n i c z n y c h , pomijając się zarówno rozdział o s t a t y s t y c e e t ­ (cz. I ) j a k i całą część I I p r a c y („Etniczne a s p e k t y n a t u r a l n e j reprodukcji ludności"). Zanim jednak przejdziemy do omówienia interesujących n a s fragmentów cy W. I . K o z ł o w a należałoby nieco m i e j s c a poświęcić k w e s t i o m Trudności etniczną terminologiczne podkreśla nasuwające zresztą się i s a m autor, przy zaś rozważaniach n a gruncie nad polskim problematyką są one j e s z c z e większe, wziąwszy pod uwagę, że w n a u c e p o l s k i e j o k r e s u p o w o j e n n e g o niom e t n i c z n y m poświęcano nieporównanie mniej miejsca pra­ terminologicznym. niż w zagadnie­ nauce radziec­ k i e j . Uzasadniając celowość używania t e r m i n u „wspólnota e t n i c z n a " („etniczeskaja 9 4 Kozłów, Sowriemiennyje 5 К o z ł o w, op. cit, s. 61. 8 Np.: S . А . Т о к a r i e w, dołogiczeskim p r o b l e m a m jew, gam Národnost' diskusii Problema etnografii), как socyalnaja po niekotorym etniczeskije tipow s. 60. etniczeskich obszcznosti (k m i e t o - „Woprosy F i l o s o f i i " , 1964 n r 11; A . G . A g a - obszcznost', problemam processy..., tieorii tamże, 1965 n r 11; por. także: К nacyi, ito- „Woprosy I s t o r i i " , 1970 n r 8, s. 87, b i b l i o g r a f i a . 7 К itogam 8 W. I . K o z ł ó w , i osnownyje 8 diskussii..., faktory, s. 87-88. Dinamika czislennosti narodów. Mietodołogija issledowanija M o s k w a 1969. Z p r a c p o l s k i c h w y d a n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h wymienić należy p r z e d e w s z y s t - �314 RECENZJE obszcznosť") j a k o równoznacznego z określeniem u w a g ę n a wieloznaczność tego ostatniego. kach swój charakter etniczny i oznacza mieszkańców cujące c z y po p r o s t u grupę l u d z i — pisze a u t o r . 1 0 również g r a n i c a między pojęciami czesnej terminologii minów w „ l u d " („naród") K o z ł ó w Określenie „ l u d " t r a c i w jakiegoś Nie zawsze zwraca wielu kraju, wypad­ masy pra­ wyraźnie r y s u j e „lud" i „naród" („nacija"). Nietrwałość e t n i c z n e j pogłębia j e s z c z e z n a c z n a zmienność niektórych przeszłości. D o t y c z y to p r z e d e wszystkim terminu „naród", narodem. W starożytnym Rzymie termin „naród" („natio") ter­ który j a w i ł się z n a c z n i e wcześniej niż t e n t y p wspólnoty l u d z k i e j , który przyjęto wać miał się współ­ po­ nazy­ znaczenie e t n i c z n e i był używany d l a o z n a c z e n i a związków p l e m i o n . W s t o s u n k u do p o s z c z e ­ gólnych p l e m i o n do bardziej R z y m i a n i e używali najczęściej t e r m i n u „gens", zaś w rozwiniętych l u d ó w —• „populus". W odniesieniu następnych s t u l e c i a c h znaczenie t e r m i n u „naród" stawało się b l i s k i e pojęciu jedności państwowej, gdyż rozwiązy­ wanie było p r z e ­ zagadnienia narodowościowego w E u r o p i e z a c h o d n i e j de w s z y s t k i m n a drodze tworzenia państw n a r o d o w y c h . w l i c z n y c h językach z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h ,,nation", włoskie realizowane O d początku w i e k u X I X słowa „naród" (angielskie „nazione" itp.) zaczęto używać głównie już w i francuskie jego politycznym -znaczeniu l u d s t a n o w i grupę etniczną w s e n s i e używanym w etnografii i antropologii t y c h państw j e d n a k słowo to n i e k i e d y było i jest używane w jego e t n i c z n y m z n a ­ czeniu dla oznaczenia grupy ludzi kulturą, świadomością etniczną itd. kim J . J . W i a t r a, tegoż rozdz. stematycznej, kwestii Naród związanych i rasa w świadomości „Struktura e t n i c z n a " , [w:] Warszawa narodowej, pochodzenia, 1969. W społecznej, Społeczeństwo. Wstęp Naród 1964; t e g o ż , Warszawa wspólnotą językiem, 11 pracach i państwo. Warszawa 1962; do socjologii Socjologiczne tych poruszone sy­ aspekty są p r z e d e wszyst­ k i m z a g a d n i e n i a dotyczące t e o r i i n a r o d u . 10 T e r m i n „lud" również w języku p o l s k i m jest b a r d z o n i e j e d n o z n a c z n y : 1) zbiorowość l u d z k a o powiązaniach e t n i c z n y c h , kształtujących „lud" się n a g r u n c i e zamieszkania lub pochodzenia czy domnie­ m a n e g o ) od wspólnych przodków; d l a ukształtowania się więzi e t n i c z n e j n i e jest k o n i e c z n e występowanie w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h (autentycznego ję­ zyka, kultury, regionu czynników jednocześnie; w t y m z n a c z e n i u l u d s t a n o w i grupę etniczną w sensie używanym w etnografii i a n t r o p o l o g i i współczesnej, 2) w p r a c a c h h i s t o r y c z n y c h używa się t e r m i n u „ l u d " n a określenie h i s t o r y c z n i e ukształtowanej wspólnoty t e r y t o r i a l n e j , k u l t u r o w e j , niającej się p o c z u c i e m łączności grup; w t y m znaczeniu ludem przeciwstawianej warstwom ślenie ludności w i e j s k i e j " , języka polskiego wszystkim uprzywilejowanym, 4) d a w n i e j w językowej, w y r ó ż ­ stosunku i chłopi, innych okre­ Małym słowniku Z . Łempickiej, Warszawa „1) pracujące 2) z b i o r o w i s k o do pracującej, często s p o t y k a n e 1965, s. 634. W H. Auderskiej, „lud" c z y t a m y : robotnicy obcości jest szczep l u b plemię, 3) ogół ludności pod r e d . S . S k o r u p k i , wspólnym p o c h o d z e n i e m a W E P , t. 6, W a r s z a w a 1968 n a s. 351 pod hasłem przede wewnętrznej, warstwy ludzi, społeczeństwa, ze sobą i językiem, g r u p a e t n i c z n a , różniąca się od n a r o d u związanych bra­ k i e m okrzepłej t r a d y c j i państwowej; szczep, plemię". 11 W W Wielkiej polskiej literaturze encyklopedii rycznie wytworzona, losów d z i e j o w y c h , naukowej powszechnej brak jest znajdujemy jednolitej definicji t a k i e określenie „ N a r ó d - trwała wspólnota l u d z i , ukształtowana n a g r u n c i e ekonomicznego, przejawia­ 1966, s. 623). podręczniku socjologii Wiatr a i życia histo­ wspólnych jąca się w świadomości n a r o d o w e j j e j członków" ( W E P , t. 7, W a r s z a w a W k u l t u r y , języka, t e r y t o r i u m narodu. Społeczeństwo..., s. 286, c z y t a m y , że „naród �315 RECENZJE W języku r o s y j s k i m przede w s z y s t k i m słowa słowo „naród" („nacija") treść polityczną, później „ l u d " („naród") i zaczęło wchodzić w nym. Wyraźnym zmianom miało w jednak I połowie X I X w i e k u utraciło to z n a c z e n i e użycie głównie w uległo od połowy X I X w i e k u nów „plemię" i „narodowość" •— używanych obecnie n a rzecz znaczeniu etnicz­ również z n a c z e n i e termi­ w nauce radzieckiej dla o k r e ­ ślenia typów wspólnoty e t n i c z n e j . Jak należy j e d n a k pisze, że wspólnota rozumieć s a m o określenie etniczna stanowi jeden „wspólnota z rodzajów etniczna?" historycznie n y c h zespołów l u d z i , t j . może być z a l i c z a n a do k a t e g o r i i Kozłów 1 2 ukształtowa­ społeczno-historycznych. Aby wyróżnić „wspólnotę etniczną" spośród i n n y c h organizmów społecznych leży zastanowić starają się się n a d zespołem określić wszystkim cztery pojęcie cech, przy wspólnoty elementy pomocy etnicznej. przyjętego w D o zespołu nauce na­ 13 radzieccy należą przede określenia narodu: i układu p s y c h i c z n e g o , a także i n n y c h i s t o t n y c h elementów t a k i c h , j a k : świadomość e t n i c z n a , wspólne p o ­ chodzenie, religia 14 . Niektóre z t y c h elementów — pisze K o z ł ó w — n i e mogą być uważane z a p o d s t a w o w e duża ilość wyjątków. c e c h y wspólnoty powstania podstawową cechą tego z j a w i s k a " . określonego zjawiska Poza 1 5 tów, a wśród wiednich nich etnicznej, gdyż wiąże „Analizując w s z y s t k i e te e l e m e n t y że w a r u n k i język, t e r y t o r i u m trzeba społecznego wspólnota bardziej które ekonomiczna, psychicznego nie koniecznie i ekonomika mogą z wymienionych organizacja społeczna leżeć elementów i Kozłów proponuje następującą definicję (gospodarczych, przez logię d e f i n i c j i się i s t n i e n i e m narodu Terminu 12 rzadko. charakteryzuje praca etniczna" np. go s. 284). Z jest pewnej poczucie używa Wiatr wa­ więzi stosunku Naród występują kapitalizmu, narodu". i państwo..., polskich pracach narodu terminów etniczna", języka lub najbardziej t j . „grupa co n a j m n i e j j e j członków jednocześnie, jednakże naukowych E. pod którą wyróżniającej (czemu odpowiada kultura się rów­ oraz od­ ludność sąsiednią); c e ­ d l a określenia d a n e j co n a j m n i e j Kardelja zbliżony społeczna, do i n n y c h grup), s w o i s t a g r u p y e t n i c z n e j muszą występować r a z e m Typo­ s. 183-200. definicję bliskości, łączącej obcości w epoce się w „grupa odrębnego w odrębności (używana w s w o j e j własnej g r u p i e l u b p r z e z c h y te r z a d k o naj­ etnicznej: rozlicznych tłumacząc używanych termin okrzepłą własnej W i a t r a, Używa posiadanie g w a r y , poczucie noczesne zawiera pojęciowym rębna n a z w a są z grup ludzi, w miarę r o z w o j u i ostatecznie świadomości „wspólnota Społeczeństwo..., względem w układu religijna) h i s t o r y c z n i e ukształtowaną trwałą wspólnotę powstałą n a wspólnych losów d z i e j o w y c h charakteryzującą bardzo n i e l u b osiągniętej terytorium, k u l t u r a l n y c h i i n n y c h ) , wspólnoty języka, wspólnych cech k u l t u r y , zdefiniować można j a k o gruncie odpo­ ekono­ wspólnota wspólnoty „jest to g r u p a społeczna powstała n a określonym t e r y t o r i u m posiadania i się elemen­ u podstaw (język państwowa, zbyt stają t y m , niektóre z w y m i e n i o n y c h i k u l t u r y , świadomość e t n i c z n a , wspólnota r a s o w a , istotne, runkach się z n i m i wziąć pod uwagę, więzi społecznych tworzących wspólnotę językową, terytorialną i miczną. P o r o z p a t r z e n i u , (por. uczeni tego radzieckiej wspólnota języka, t e r y t o r i u m , życia e k o n o m i c z n e g o szereg których grupy jako d w i e l u b t r z y " ( W E P , t. 3, W a r s z a w a 1966, s. 499). 13 Autor używa t u określenia „organizm społeczny" społeczna", gdyż t e n o s t a t n i wiąże się w socjologii podziałami społeczeństwa. Por. 14 Kozłów, Dinamika 15 Kozłów, op. cit., s. 25. Kozłów, czislennosti..., Dinamika s. 25. zamiast radzieckiej terminu jedynie z czislennosti..., „grupa klasowymi s. 22. �316 RECENZJE układu p s y c h i c z n e g o ; jeśli zaś g r u p y te różniły się wyraźnie pod względem r a s o ­ w y m , to również z n a c z n e j i c h m e t y s y z a c j i . P o d s t a w o w y m i c e c h a m i wspólnoty e t ­ n i c z n e j są: świadomość odrębności e t n i c z n e j i p o s i a d a n i e własnej n a z w y e t n i c z ­ nej, język, t e r y t o r i u m , szczególne c e c h y k u l t u r y , określona f o r m a o r g a n i z a c j i s p o łeczno-terytorialnej l u b wyraźne dążenie do s t w o r z e n i a t a k i e j o r g a n i z a c j i " . D e ­ finicję tę uzupełnia autor istotną uwagą, iż n i e z n a j d u j e w niej o d b i c i a cała r ó ż n o ­ rodność rzeczywistości, a j e j k o n k r e t n e z a s t o s o w a n i e w y m a g a p e w n y c h uzupeł­ nień. T a k np. ze względu n a z n a c z n e p r z e m i e s z a n i e ludów i p r o c e s y a s y m i l a c j i językowej c e c h a wspólnoty języka i t e r y t o r i u m może być o d n i e s i o n a w pełni j e ­ d y n i e do z a s a d n i c z e g o jądra etnicznego tego c z y innego l u d u . Sformułowawszy d e ­ finicję wspólnoty e t n i c z n e j p r z e c h o d z i autor do omówienia poszczególnych typów tej wspólnoty. W r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e n a u k o w e j l a t 1920-1930 w y d z i e l a n o d w a p o d s t a w o w e t y p y wspólnoty e t n i c z n e j — p l e m i o n a i n a r o d y . W końcu l a t c z t e r ­ d z i e s t y c h pojęcia „narodowość", d o t y c h c z a s dosyć n i e j e d n o z n a c z n e g o , zaczęto uży­ wać d l a o z n a c z e n i a t y p u wspólnoty e t n i c z n e j c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a początkowe­ go o k r e s u f o r m o w a n i a się n a r o d u . P r z y t y m plemię uważa się z a c h a r a k t e r y s t y c z ­ ne d l a o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j ; narodowość d l a n i e w o l n i c t w a i f e u d a l i z m u , naród zaś — d l a k a p i t a l i z m u i s o c j a l i z m u . P o z a t y m j a k o p o d t y p wyodrębnia się jeszcze „związek p l e m i o n " . N a p r a w a c h podtypów figurują również w l i t e r a t u r z e r a d z i e c k i e j „narodowość e p o k i n i e w o l n i c t w a " , „narodowość f e u d a l n a " , „naród k a ­ p i t a l i s t y c z n y " i „naród s o c j a l i s t y c z n y " . K o z ł ó w z w r a c a uwagę, że przesłanką m e t o ­ dologiczną t a k i e j właśnie typologii wspólnot e t n i c z n y c h jest teza, iż poszczególnym f o r m a c j o m społeczno-ekonomicznym odpowiadają określone t y p y wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Jego z d a n i e m założenie t a k i e jest d a l e k o idącym u p r o s z c z e n i e m . Wspólnota e t n i c z n a — p i s z e autor — jest z a z w y c z a j j e d y n i e pośrednio związana z ekonomiką; a n i j e d n a z j e j c e c h p o d s t a w o w y c h — świadomość e t n i c z n a , język, t e r y t o r i u m itp. — n i e p o d l e g a poważniejszym z m i a n o m p r z y przejściu od jednego sposobu p r o d u k c j i do innego. D l a t e g o też, jeśli założymy, że t y p wspólnoty e t n i c z n e j uzależniony jest przede w s z y s t k i m od f o r m a c j i ekonomiczno-społecznej, to możemy określić w ł a ­ ściwości każdego t y p u j e d y n i e p r z y p o m o c y t y c h cech, którymi c h a r a k t e r y z u j e się d a n a f o r m a c j a np. specyfiką stosunków p r o d u k c y j n y c h c z y składem społecznok l a s o w y m . T e r m i n y „plemię", „narodowość", „naród" są w tej s y t u a c j i zupełnie zbędne, gdyż najsłuszniej byłoby t a k i e „typy" wspólnot e t n i c z n y c h nazywać „lu­ d e m o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j " , „ludem o k r e s u n i e w o l n i c t w a " i t d . N i e b r z m i to w końcu d z i w n i e j niż używane obecnie określenia: „naród k a p i t a l i s t y c z n y " i „na­ ród s o c j a l i s t y c z n y " . Można oczywiście pozostawić istniejące o b e c n i e określenia, chociaż n i e j e s t to z b y t logiczne, ale należy w t e d y posługiwać się n i m i z największą ostrożnością i n i e dopuszczać używania w s t o s u n k u do żadnego z l u d ó w Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o (tj. l u d ó w e p o k i s o c j a l i s t y c z n e j ) t e r m i n u „narodowość", ponieważ j a k się o k a z u j e , z a t e r m i n e m t y m kryją się c e c h y f o r m a c j i n i e w o l n i c z e j l u b f e u d a l ­ n e j . W rzeczywistości wspólnoty e t n i c z n e , m i m o w s z y s t k i c h i c h związków z f o r ­ m a c j a m i społeczno-ekonomicznymi, rozwijają się według s w o i c h s p e c y f i c z n y c h praw . u 17 18 Przechodząc do b a r d z i e j szczegółowych rozważań n a d t y p a m i wspólnoty e t n i c z ­ n e j , s t w i e r d z a Kozłów, że s t o s u n k o w o pierwszego — plemienia. N a podstawie 1 6 17 1 8 Kozłów, op. cit, Kozłów, Kozłów, op. cit., s. 57. op. cit., s. 58. s. 56. najmniej jest problem typu analizy organizacji rodowo-plemiennej skomplikowany (np. �317 RECENZJE Australijczyków i Irokezów) dochodzi autor do w n i o s k u , że plemię p o s i a d a kie te c e c h y , które j e s t : wspólne zostały przyjęte t e r y t o r i u m , język również więzi o c h a r a k t e r z e za podstawowe (dialekt), d l a wspólnoty nazwę plemienną, ekonomicznym. Do plemienia wszyst­ e t n i c z n e j , to a często oprócz też odnoszą się tego takie c e c h y j a k wspólnota układu p s y c h i c z n e g o i k u l t u r y . Z n a c z n i e więcej kłopotu s p r a w i a k w e s t i a drugiej noty etnicznej — wiążą zazwyczaj bywa niekiedy mienia narodowości. z okresem rozciągane i narodu. J a k już niewolnictwa na wszystko, Poddawszy z w y m i e n i o n y c h typów w s p ó l ­ wspomniano, typ ten autorzy i feudalizmu, a w co n i e o d p o w i a d a t y p o w y m krytycznej analizie radzieccy praktyce dotychczasową pojęcie cechom literaturę to ple­ posłu­ gującą się pojęciom n a r o d o w o ś c i , dochodzi autor do w n i o s k u , że ponieważ pojęcie 19 to jest n i e p r z y d a t n e plemieniem d l a określenia etnosów znajdujących a narodem, się w p r z e d z i a l e należy wydzielić przejściowe t y p y l u b p o d t y p y między wspólnoty etnicznej. Słuszność wyodrębniania narodu jako szczególnego typu wspólnoty etnicz­ n e j n i e b u d z i w p r a w d z i e wątpliwości Kozłowa, jednakże rozpowszechnioną w ce r a d z i e c k i e j definicję n a r o d u nota języka, t e r y t o r i u m , e k o n o m i k i i układu p s y c h i c z n e g o wspólnocie k u l t u r y , uważa z a n i e p r e c y z y j n e . nieść się do większości członkowie których plemion mówią — mocno pisze przejawiającego „Na ogół c e c h y te łatwiej autor — zróżnicowanymi niż do niektórych dialektami, żyją się w e dadzą o d ­ w narodów, znacznym p r z e m i e s z a n i u t e r y t o r i a l n y m i ścisłych związkach e k o n o m i c z n y c h z i n n y m i a jednocześnie mieszkania, [...] z powodu rodzajów klasowo-zawodowych, narodowego) pisze dalej Kozłów nego r o z w o j u , na różnych działalności — warunków gospodarczej, nie cechuje ani kultury..." stanowi naturalnych przynależności poziom narodu w porównaniu miejscach do różnych (charakteru jego społeczno-ekonomicznego lecz n a z a s a d a c h za­ grup z plemieniem j a k również i to, że jego s t r u k t u r a wewnętrzna o p a r t a więzi pokrewieństwa, ludami, w i c h wspólnota układu p s y c h i c z n e g o Specyfikę 2 0 nau­ opartą n a t a k i c h c e c h a c h z a s a d n i c z y c h , j a k w s p ó l ­ społeczno-klasowych. — i kultural­ jest już n i e Ważną rolę od­ g r y w a t u również k r y t e r i u m liczebności. N a r ó d n i e jest zwykłą wspólnotą e t n i c z ­ ną — j e s t sięcy dużą i milionach wspólnotą etniczną, której liczebność w y r a ż a się w s e t k a c h t y ­ ludzi, bowiem d z i e l n e i s t n i e n i e i rozwój niętego społecznego nych W wojem tylko 2 1 różni s i l n i e rozwiniętą takie rozmiary w warunkach podziału p r a c y . „narodowościami" wewnętrzną, narodu się zabezpieczyć samo­ postępu sił wytwórczych i rozwi­ O d wspólnot naród przede świadomością mogą etnicznych umownie wszystkim etniczną — poczuciem t o k u dziejów wspólnoty e t n i c z n e podlegały z m i a n o m społeczno-historycznym stencji. Procesy powodujące i kulturalnym te z m i a n y związane Wśród bezpośrednio nich z rozwojem d u k c y j n y c h , przebudową ne wyrażające 19 się w P o r . np. A . G . socyalisticzeskogo można i osobliwościami A g a j e w, różnych К woprosu narodnostiej o tieorii w SSSR, 2 0 К o z ł o w , op. cit., s. 67. 2 1 Kozłów, 2 2 W o r y g i n a l e „nacyonalnym c z u w s t w o m " , 2 2 i c h własnej zarówno roz­ egzy­ ze w z g l ę ­ społeczno-ekonomiczne i zmianą i zawodowej elementów narodowym . oddziaływania n a w s p ó l ­ procesy sił p r o d u k c y j n y c h struktury klasowej zmianach razwitija wymienić пр.: nazywa­ zwartością uwarunkowanym są b a r d z o różnorodne d u n a swoją istotę, j a k i n a stopień i c h w i e l o s t r o n n e g o notę etniczną. większą stosunków kultury, językowe národnosti. powodu- Zakonomiernosti Machaczkała 1965. op. cit, s. 68. Kozłów, pro­ itp.; społeczno-kultural- op. cit, :s. 68. �318 RECENZJE jące zmianę języka potocznego i l i t e r a c k i e g o i i n n e . T u j e d n a k r o z p a t r y w a n e będą j e d y n i e p r o c e s y kończące się zmianą przynależności e t n i c z n e j g r u p l u d z k i c h . K o z ­ łów n a z y w a j e p r o c e s a m i e t n i c z n y m i . 2 S Badanie procesów e t n i c z n y c h zapoczątkowano w końcu X I X w i e k u w wielonarodowościowych (m. i n . w imigrantów, szczególnie zaś w gólny charakter niewielkich Rosji) U S A . Wówczas i sprowadzały W Związku Radzieckim czas do zagadnień wościowymi w w sferze ostatnich latach w się j e d n a k a wiele badanie procesów przede polityczno-prawnej niedostatek jednolitej rozpada danego ograniczało się ze s t o s u n k a m i związany i stał się j e d n y m przez narodo­ Dopiero z badaniem pro­ z wiodących . Od­ 24 uogólniającym z tej dziedziny, n i e zostało j e s z c z e w pełni rozwiązanych. razdielenije") i „zespolenie Podział e t n i c z n y jest p r o c e s e m , wspólnoty wchłaniania t y p a m i procesów e t n i c z n y c h są, z d a n i e m K o z ł o w a : „ p o ­ e t n i c z n y " („etniczeskoje objedinienije"). się szcze­ ludy społeczno-ekonomicznej. kierunek o charakterze zagadnień m e t o d o l o g i c z n y c h rodzime etnicznych wszystkim i radzieckiej prac t a k i e miały do śledzenia procesów związanych etnografii D w o m a podstawowymi dział badania szczególnie nasiliły się w o s t a t n i c h l a t a c h . cesów e t n i c z n y c h zarysował się wyraźniej czuwa jednak się z a z w y c z a j krajach krajach masowego osiedlania wspólnot e t n i c z n y c h i g r u p i m i g r a n c k i c h p r z e z kraju. Badania nad tymi zagadnieniami dłuższy oraz w etnicznej oddziela się w etniczne" („etniczeskoje t r a k c i e którego od inna wspólnota lub poprzedniej, kiedy pierwsza się n a d w i e albo więcej części, z których każda staje się o s o b n y m samo­ i s t n y m l u d e m . P r o c e s y t a k i e były szczególnie c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a o k r e s u wspól­ noty p i e r w o t n e j Procesy macji i plemiennego zespolenia klasowych, to proces zwyczaj d z i e l i autor zlewania jednak s t a d i u m r o z w o j u wspólnot e t n i c z n y c h . etnicznego, pokrewnych językowo innych w lektycznym wszystkim w pokrewne jedną odwróceniem znacznie posiadających wspólnotę w wielu wypadkach procesów podziału sobie pochodzą jest j a k gdyby etnicznego. różniących się pod świadomość względem odrębności pochodzenia, etnicznej. Istota — etnicz­ Przez proce­ szczególnym asymilację procesu i dia­ rozu­ już ludów, języka wie­ zazwyczaj w przeszłości wspólnoty etnojęzykowej, z a t e m rozwój etnicznej for­ t y l k o i c h części), z a ­ m i a n y jest t u proces w z a j e m n e g o oddziaływania u f o r m o w a n y c h czaj dla Konsolidacja Wiatyczów, K r y w i c z ó w , S i e w i e r i a n i ludy 2 5 sów k o n s o l i d a c j i (niekiedy i kulturalnie, plemion l u d r o s y j s k i . Ponieważ od jakiejś j e d n o l i t e j przede i asymilacyjne. się odrębnych e t n i c z n i e ludów ną, n p . wschodnio-słowiańskich lu charakterystyczne na konsolidacyjne zazwy­ kultury asymilacji oraz polega n a t y m , że poszczególne g r u p y l u d z i i j e d n o s t k i należące do jednego l u d u , s t y k a ­ jąc się z i n n y m (a szczególnie znajdując się wśród niego), w r e z u l t a c i e z n i m tracą właściwe i m c e c h y k u l t u r y , przyswajają sobie jego język i przestają uważać się z a należące do p o p r z e d n i e j W odróżnieniu od procesów k o n s o l i d a c j i (i etnicznego kontaktów kulturę drugiego ludu, wspólnoty e t n i c z n e j . podziału), obejmujących całe wspólnoty e t n i c z n e i prowadzących do z a n i k a n i a j e d n y c h i p o j a w i a n i a się i n ­ nych samego ludów, p r o c e s y istnienia do asymilacyjne uczestniczących w zupełnego wchłonięcia naturalną i przymusową. średniego kontaktu 2 3 2 4 2 5 ludów szczególnie początkowo n i e naruszają n i c h ludów, chociaż doprowadzają jednego l u d u Asymilacja op. cit, s. 258. op. cit, s. 259. К o z ł o w, op. cit., s. 259-260. oraz niekiedy i n n y . Rozróżniać należy naturalna i ich kultur К o z ł o w, Kozłów, przez ma miejsce uwarunkowana w w końcu asymilację wypadku jest rozwojem bezpo­ spo- �319 RECENZJE łeczno-ekonomicznyim danego k r a j u . A s y m i l a c j a p r z y m u s o w a wiąże się z a s y m i l a torską polityką rządu i władz l o k a l n y c h w z a k r e s i e oświaty, a także w i n n y c h d z i e ­ d z i n a c h życia. P r z y p o m o c y t a k i e j p o l i t y k i dąży się do w y k o r z e n i e n i a języka i k u l ­ tury mniejszości kim w narodowych. krajach, w wypadkach taktów których Asymilacja przymusowa narodowości połączona j e s t z asymilacją między ludnością różnych występuje n i e posiadają naturalną narodowości. przede równych dokonującą wszyst­ praw i w wielu się n a drodze Oddzielenie kon­ wpływu pierwszego etnografii radzieckiej t y p u a s y m i l a c j i od drugiego j e s t rzeczą b a r d z o trudną. ¡Mimo znacznie że w zainteresowanie problematyką etniczną o s t a t n i c h l a t a c h wzrosło, to j e d n a k n i c z n y c h n i e zostało j e s z c z e w pełni wyjaśnione. L i c z n i cesy e t n i c z n e , przydają zumiejąc temu w zagadnienie ostatniemu terminowi a u t o r z y , rozpatrując zbyt pod n i m w s z y s t k i e z m i a n y p o d s t a w o w y c h istoty procesów szerokie elementów et­ pro­ znaczenie, r o ­ wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Często są one łączone, a n a w e t m i e s z a n e z ogólnym r o z w o j e m narodu, wzro­ stem dostatku materialnego itp. Oczywiście każda z t y c h z m i a n może mieć w p ł y w na szeregu procesy przeobrażeń etniczne, a w językowych wypadków (dotyczy to w pierwszym elementów k u l t u r y ) może być i c h częścią składową l u b s t a d i u m , w są one odrębnymi r o d z a j a m i procesów społeczno-ekonomicznych, r o w y c h c z y językowych. P o d s t a w o w y m cesów e t n i c z n y c h z dużej etnicznych, mości jest w rzędzie i p r o c e s u z m i a n s p e c y f i c z n y c h d l a określonego grupy naszym i n n y c h , które w się w ogóle zmiana społeczno-kultu­ różny sposób dotyczą głównego stopniowym 2 6 jednak k r y t e r i u m d l a w y d z i e l e n i a właściwych wypadku e t n i c z n e j , wyrażająca etnosu pro­ wspólnot w y z n a c z n i k a —• ś w i a d o ­ zastępowaniu uczucia przynależ­ ności do j e d n e j wspólnoty, u c z u c i e m przynależności do i n n e j . 2 7 W dalszej części rozdziału o m a w i a Kozłów p o d s t a w o w e czynniki oddziaływa­ jące n a p r z e b i e g procesów e t n i c z n y c h — r o z m i e s z c z e n i e i liczebność ludności, w a ­ runki we, społeczno-ekonomiczne, kulturowe, polityczno-prawne, psychologiczne. nemu rozwojowi Ostatni następnie podrozdział zaś czynniki poświęcony został języko­ historycz­ procesów e t n i c z n y c h , i c h s t a d i o m i t e m p u r o z w o j u oraz r o l i m a ł ­ żeństw m i e s z a n y c h e t n i c z n i e . Badanie granicami, współczesnych procesów jest w e t n i c z n y c h , zarówno w n a u c e r a d z i e c k i e j domeną etnografii piszą J . W. B r o m l e j , О. I. S z k a r a t a n — najważniejsze, wiedzialne KPZR W w 28 zadanie, którego aktualność została ZSRR i stanowi j a k i z a jego obecnie — a także n a j b a r d z i e j podkreślona na XXIII Zjeździe . d z i e d z i n i e etnogenezy znacznej mierze odwołuje i h i s t o r i i e t n i c z n e j poszczególnych się do p o m o c y ludów h i s t o r i i , a źródła p i s a n e etnografia są w w y p a d k u d l a etnografa, podobnie j a k d l a h i s t o r y k a , źródłami p o d s t a w o w y m i . jednakże p r o b l e m a t y k a procesów e t n i c z n y c h leży na styku dwu nauk: i socjologii. Tę strefę wspólną d l a etnografií i socjologii nazywają logią etniczną i uważają ją z a dział e t n o g r a f i i dział socjologii. S t r e f a t a p o w s t a j e wisk z jednej tym Sama etnografii autorzy strony, z d r u g i e j socjo­ zaś z a p r z y b a d a n i u w z a j e m n e g o krzyżowania się z j a ­ e t n i c z n y c h i społeczno-klasowych. etnosocjologii; Tego rodzaju badania stanowią jednocześnie można je podzielić n a d w a w z a j e m n i e Określenia tego używa Kozłów 2 7 К o z ł o w, op. cit., s. 261. 2 8 J . W. 2 6 jak odpo­ podstawę powiązane k i e - z a m i a s t terminów „lud", „wspólnota e t n i c z ­ na". i socyologii, Bromlej, О. I . Szkaratan, O sootnoszenii „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1969 n r 3, s. 16. istorii, etnografii �320 RECENZJE runki: procesy społeczne w w poszczególnych g r u p a c h cesów i różnych środowiskach etnicznych i procesy społecznych. O b a k i e r u n k i stanowią struktur. Ostatecznym celem badań pierwszego etniczne skrzyżowanie kierunku jest pro­ ukazanie drogą a n a l i z y porównawczej oddziaływania różnych środowisk e t n i c z n y c h n a p r z e ­ b i e g procesów społecznych. C e l e m k i e r u n k u drugiego jest u s t a l e n i e związku między stopniem trwałości tradycyjnych form nicznych, takich jak mieszane kultury pod względem i i n n y c h aspektów procesów e t n i c z n y m małżeństwa, et­ dwujęzycz- ność itp., a c z y n n i k a m i społecznymi. We współczesnym zurbanizowanym społeczeństwie no w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j j a k i d u c h o w e j czyli w d z i e d z i n a c h , które etnografowie etnografii metodami, odchodzi w przejawia się p r z e d e wszystkim w podstaw narodowej stosowanych jest w badają z powodzeniem świadomości n a r o d o w e j , c h a r a k t e r z e . Dlatego badawczych etniczna zarów­ tradycyjnymi dla przeszłość. S p e c y f i k a t a u ludów pach i narodowym specyfiki specyfika (szczególnie w obrzędach i w i e r z e n i a c h ) , współczesnych narodowych stereoty­ też •— podkreślają a u t o r z y — b a d a n i e niemożliwe etnografii bez w z b o g a c e n i a t y m i , którymi już metod szeroko tych i technik posługują się socjologowie. Omówione t u zostały niektóre z a g a d n i e n i a matyką etniczną, będące w metodologiczne związane z proble­ Z w i ą z k u R a d z i e c k i m od k i l k u l a t p r z e d m i o t e m k u s j i p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k społecznych, p r z e d e dys­ w s z y s t k i m zaś etnografów, historyków, filozofów i socjologów. Część t y c h zagadnień znalazła już rozwiązanie l u b j e s t b l i s k a tego, i n n e wciąż j e s z c z e w y w o ł u j ą spory. N i e t r z e b a chyba dowo­ dzić, że rozwiązanie problemów ogólnych zależy od materiałów, j a k i c h dostarczają badania k o n k r e t n y c h procesów e t n i c z n y c h zarówno w Z S R R , j a k i poza jego gra­ nicami. Wydany bieżnoj tom artykułów pt.: Etniczeskije niedawno Jewropy ' stanowić 2 może egzemplifikację procesów e t n i c z n y c h . T o m o t w i e r a artykuł W. processy omawianej I . Kozłowa w stranách wcześniej zaru- typologii o zmianach struktury językowej i narodowościowej B e l g i i od I I połowy X I X w i e k u do czasów o b e c n y c h . Podobnymi zagadnieniami Stosunkom językowym w s t o s u n k u do S z w a j c a r i i rozwoju Pokrow- tu proces nie jedną ze s t r o n innego n a terenie Francji, szczególnie się N. M. L i s t o w a . historii zamieszkałych południowej zajmuje i z a n i k u języka i k u l t u r y p r o w a n s a l s k i e j , poświęcony został artykuł L . W. skiej. Przedstawiony w zaś a s y m i l a c j i ludności p r o w a n s a l s k i e j procesu — Francji — cuskiego. O e t n i c z n e j h i s t o r i i Friulów jest k o n s o l i d a c j i różnojęzycznych kształtowania się jednolitego ( I V - X X w.), n i e w i e l k i e g o jednocześ­ grup ludności narodu ludu fran» żyjącego włoskiej p r o w i n c j i U d i n e , pisze N. A . K r a s n o w s k a . C e l t y c k i m i l u d a m i W y s p t y j s k i c h , przede d o w a . Krótki w s z y s t k i m zaś S z k o t a m i i W a l i j c z y k a m i artykuł narodowościowych w N. N. M o r o z o w e j Szwecji. Ciekawą poświęcony ilustracją zajmuje został procesu się I . N. położeniu we Bry­ Groz- mniejszości konsolidacji etnicznej j e s t artykuł G . I . A n o c h i n a o ludności W y s p O w c z y c h (Fároer). Z b r a k u m i e j s c a n i e w y m i e n i a m t u (poza t y m i , które zostały w s p o m n i a n e początku) p r a c zawierających w y n i k i badań na n a d p r o c e s a m i e t n i c z n y m i zachodzą­ c y m i w Z S R R . Obszerną, liczącą k i l k a s e t p o z y c j i , bibliografię p r a c o t e j t e m a t y c e z a w i e r a omówiona wyżej książka W. I . K o z ł o w a . 30 29 Etniczeskije processy w stranách zarubieżnoj j a , I . N. G r o z d o w a , M . J . S a l m a n o w i c z , M o s k w a 1970. 80 Kozłów, Dinamika czislennosti..., s. 375-403. Jewropy, (red.) O. A . G a n c k a - �LECH MRÓZ PRÓBA K L A S Y F I K A C J I G R U P CYGAŃSKICH Zróżnicowanie C y g a n ó w oraz r e l a c j e w z a j e m n e poszczególnych g r u p n i e j e ­ d n o k r o t n i e już były p r z e d m i o t e m zainteresowań różnych cyganologów. W j e d n y c h p r a c a c h p r o b l e m t e n p r z e d s t a w i a n y j e s t w sposób tyleż p r o s t y co i d o w o l n y , w i n n y c h po p r o s t u p r z e m i l c z a n y . Są i próby p r z e d s t a w i e n i a tego z a g a d n i e n i a zgodnie z rzeczywistością, żadna jednakże n i e w y c z e r p u j e go. W p r e z e n t o w a n y c h poniżej p r a c a c h p r o b l e m t e n j e s t — pośród i n n y c h zagadnień — p o r u s z a n y dosyć obszernie, dlatego p o z w a l a m sobie zwrócić n a niego u w a g ę szczególną. N i e d a w n o w y d a w n i c t w o B . A r t h a u d w y d a ł o bogato ilustrowaną książkę J e a n P a u l Cléberta Les Tziganes, poświęconą C y g a n o m К A u t o r o m a w i a n e j p r a c y n i e jest c y g a n o l o g i e m , to jego p i e r w s z a i c h y b a j e d y n a p u b l i k a c j a o C y g a n a c h ; p r z e d ­ t e m w t y m s a m y m w y d a w n i c t w i e ukazał się a l b u m tego a u t o r a poświęcony P a r y ­ żowi. T r z e b a j e d n a k przyznać, że zasób wiadomości, którymi autor operuje, j e s t duży, a sposób p i s a n i a dosyć l e k k i . A l e z a c z n i j m y o d p r e z e n t a c j i zawartości. Clébert poruszył b a r d z o s z e r o k i w a ­ c h l a r z zagadnień, poczynając od l e g e n d i hipotez związanych z p o c h o d z e n i e m C y ­ ganów, p o p r z e z historię — p i e r w s z e w z m i a n k i i d o k u m e n t y o i c h pobycie, dane o w ę d r ó w k a c h i r o z p r z e s t r z e n i e n i u się — n a d a w a n y c h i m n a z w a c h , prześladowa­ n i a c h , z j a k i m i s p o t y k a l i się, i następnie n o w s z e j i c h h i s t o r i i , aż po w i e k X X . D a l e j , a u t o r poświęca dużo u w a g i p r o f e s j o m cygańskim, a głównie t a k i m z a w o ­ dom, j a k k o w a l s t w o i p r a c e związane z m e t a l e m , h a n d e l końmi, t r e s u r a z w i e ­ rząt, m u z y k a i t a n i e c oraz wróżbiarstwo. W następnej części p o r u s z a t a k i e z a g a ­ d n i e n i a , j a k : o r g a n i z a c j a p l e m i e n n a , cygańskie p r a w a , w i e r z e n i a , demonologia, w i e ­ d z a m e d y c z n a i t d . P o t e m p r z e c h o d z i do t z w . życia codziennego, o m a w i a s p r a w y o b y c z a j o w e , miłości, zaręczyn i ślubu u Cyganów, następnie odzież, m i e s z k a n i a , pożywienie. O s o b n y rozdział poświęcony j e s t cygańskiemu językowi, p i s m u i s p o ­ s o b o m p r z e k a z y w a n i a wiadomości. Książka kończy się omówieniem s y t u a c j i w s p ó ł ­ c z e s n e j C y g a n ó w n a świecie, a głównie w e F r a n c j i . W s u m i e a u t o r starał się dać w miarę pełne k o m p e n d i u m w i e d z y o C y g a n a c h . N i e p o r o z u m i e n i e m jednakże j e s t rozdział poświęcony podziałowi g r u p cygań­ s k i c h . J e s t sprawą dosyć jasną, że p e w n a k l a s y f i k a c j a , p o s e g r e g o w a n i e i t d . ułat­ wiają orientację, jeśli j e d n a k owo s z u f l a d k o w a n i e j e s t p r z e p r o w a d z o n e w sposób dosyć d o w o l n y i bez d o s t a t e c z n y c h materiałów, może z tego wyjść rozdział t a k i j a k u Cléberta. S p r a w a k l a s y f i k a c j i i podziału g r u p u C y g a n ó w j e s t z a g a d n i e n i e m wyjątkowo s k o m p l i k o w a n y m . T r z e b a zdać sobie sprawę z i c h początków i h i p o t e ­ t y c z n e j genezy, z h i s t o r i i , dróg, j a k i m i w ę d r o w a l i p r z e z Azję, Europę i i n n e k o n ­ t y n e n t y , m i e j s c postoju, p r o f e s j i , r e l i g i i . T o w s z y s t k o b o w i e m w y w a r ł o w p ł y w n a podziały i w z a j e m n e powiązania oraz r e l a c j e między poszczególnymi g r u p a m i C y - 1 J . P. C l é b e r t , Les Tziganes, 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 P a r i s 1966. �RECENZJE 322 ganów. W klasyfikacji Cléberta ta sprawa wygląda dosyć prosto. Dzieli on — r a c z e j można c h y b a właśnie t a k powiedzieć, że Clébert d z i e l i C y g a n ó w — n a t r z y to Cyganie z H i s z p a n i i , P o r t u g a l i i , płd.-zach. F r a n c j i i Płn. A f r y k i , którzy do E u r o p y zasadnicze odłamy: Kalderasz, przybyli idąc z A z j i M n i e j s z e j Gitanowie i Manusz. p r z e z Płn. Afrykę. M a n u s z o w i e Gitanowie — to C y g a n i e , którzy już d a w n o p r z y b y l i do E u r o p y ; dzielą się n a f r a n c u s k i c h , n i e m i e c k i c h i włoskich. Najbardziej z a g a d k o w y jest podział Kalderaszów — wśród n i c h są g r u p y : L o w a r i , B o j a s z , Luri, Czurari autor i Turko-Amerykanie. Zwłaszcza ta ostatnia nazwa jest niejasna, t w i e r d z i , że c h o d z i t u o Cyganów, którzy z T u r c j i w y e m i g r o w a l i do A m e r y k i , a d o ­ piero bez potem przybyli do Europy. Tak w ogólnym zarysie, wdawania się w szczegóły, w y g l ą d a p r o p o n o w a n a p r z e z Cléberta k l a s y f i k a c j a . Zastanówmy się t e r a z , w j a k i m s t o p n i u j e s t o n a do przyjęcia, a j a k dalece s t a ­ nowi swobodną igraszkę pseudonaukową. W literaturze naukowej k a c j i g r u p cygańskich n i e znalazła należytego r o z p r a c o w a n i a , sprawa klasyfi­ jest to p r o b l e m trak­ t o w a n y r a c z e j niechętnie. P i s z e o k l a s y f i k a c j i R u m u n , C . J . P o p p S e r b o i a n u , w J u ­ gosławii R. Uhlik, przebywające na w wielu danym publikacjach terenie, autorzy a l e próby wymieniają całościowej rzadkości. N i e j e s t to wszakże — j a k myślę — w y n i k b r a k u resowań c z y wiadomości, ale świadomość grupy cygańskie systematyki należą odpowiednich złożoności tego p r o b l e m u do zainte­ i wątpliwości wyników. Nie jest wiadomo, czy Cyganie wyszedłszy z I n d i i s t a n o w i l i jedną grupę, k a , czy też zbieraninę uciekinierów i banitów z różnych k l a s i g r u p i plemiennych. W drodze t e n obraz uległ d a l s z e m u z a g m a t w a n i u . kil­ społecznych Część pozostała n a t e r e n i e A z j i , i n n i u d a l i się do A f r y k i Płn., większość j e d n a k Cyganów powędro­ w a ł a w k i e r u n k u E u r o p y . K r a j e m , z którym n a długi czas sprzęgnięte zostały l o s y sporej ilości Cyganów, była R u m u n i a . wolnie, i n n i przemocą zostali Wielu z n i c h zatrzymało zamienieni w j a k n a r y n k a c h amerykańskich M u r z y n a m i , niewolników, osadzano w wioskach w a ć określone p r a c e , najczęściej rzemieślnicze. D o p i e r o w siątkach l a t n i e w o l i , w uwolniono opuściła t e n k r a j , wyruszając struktury organizacyjnej do R o s j i , P o l s k i , E u r o p y itd. T e n a z w y Ameryki. i powstanie Koritari — którzy trudniący zajmowali nad religią i j e j f o r m a m i starej o sposób życia i r o d z a j upra­ (od caldera wyrobów złota w górskich do i n n y c h k r a j ó w Nie wdając czy innej formie wywarła — drewnianych, potokach Europy i do się t u w. rozważania u Cyganów, można stwierdzić, że w tej c h w i l i w takiej Ten zupełne, załamanie się wypłukiwaniem świadomość cygańskich grup. Stąd dochodzi dzie­ też duża i c h część z a c h . i obu A m e r y k . się produkcją dokonała r e l i g i a . wykony­ po w i e l u C y g a n ó w rzymskokatolików, prawosławnych, m a h o m e t a n , Każda z t y c h r e l i g i i w i opartej i n o w e podziały zostały z a n i e s i o n e D a l s z y c h podziałów pie m a m y nowej, dobro­ nimi tak, każąc Stąd t a k i e n a z w y g r u p cygańskich j a k : K a l d e r a s z e kociołek), W r e t e n a r i , Aurari, Rudari, 1856 г., R u m u n i i Cyganów. W t e d y długi p o b y t w R u m u n i i spowodował zupełne, l u b p r a w i e wianego zawodu. się t u t a j handlowano swój Euro­ protestantów. w p ł y w n a kulturę do s y t u a c j i t a k i c h , że grupy, wyszły ze wspólnego p n i a i noszą jedną nazwę, ale których d r o g i p r z e d które dziesiąt­ k a m i l a t rozeszły się, prowadząc j e d n y c h np. do A n g l i i , F r a n c j i , a i n n y c h do Bośni c z y G r e c j i , d z i s i a j poza nazwą n i e w i e l e t y l k o c e c h posiadają wspólnych; różni i c h rodzaj pod życia i poziom wpływem odmiany — kultury, otoczenia. W różne, osiedlone sługiwały się d i a l e k t a m i wspólnym przebywaniu dzieli w y z n a w a n a wioskach na jednym terenie i różnymi zajmowały nastąpiła religia Serbii i Vojvodiny unifikacja i zmiany, jakie zaszły można napotkać — dla g r u p y , które kiedyś i n n y m i po­ się p r o f e s j a m i . języka i kultury, Dzisiaj a po często długim jedynie �323 RECENZJE nazwy pozwalają nazwy stare, odnoszące się do d a w n y c h zorientować zdeterminowane wali — uprawianą Kalderasz się w zaszłych p r o c e s a c h . profesją (lub K a l d e r a r i ) , czy krajem, Serbiake, i grupami w więc u Cyganów c z y Romaniszels; którym Grekuja, (od wurden p r o w a d z o n e g o życia, j a k np. W u r d e n a r i między t y m i n a z w a m i Mamy czasów, j a k Sinti inne długi inne czas związane przeby­ z rodzajem — wóz). A l e j a k i e są relacje j e noszącymi, j a k i e powiązania, zgłębić j e s t n i e ­ m a l niemożliwością. P o d e j m o w a n e do tej p o r y próby s y s t e m a t y k i n i e zwracały z reguły u w a g i n a C y g a n ó w osiadłych i t y c h , którzy znaleźli się n a krańcach cygańskiej e k u m e n y na Cejlonie, drownymi w Azji Centralnej, Afryce i półosiadłymi g r u p a m i cież, jeśli o w a próba ności, p o w i n n a utrudniają się z Europy i z mniejszej s y s t e m a t y k i m a spełniać w y m o g i i owe sprawę, Płd., zajmując marginesowe są narodem grupy właściwie części A m e r y k i . A naukowości uwzględniać. P r z y niespokojnym, często tylko i prze­ uniwersal­ t y m Cyganie zmieniają — wę­ kraj, w sami którym mieszkają. P o d w p ł y w e m różnych s y t u a c j i p o l i t y c z n y c h , e k o n o m i c z n y c h , pod w p ł y ­ wem akcji administracyjnych i misyjnych ganów. W S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h panie" — rodzaj zawodowych zachodzą dalsze zmiany w życiu C y ­ w niektórych m i a s t e c z k a c h powstają t z w . „ k u m ­ zrzeszeń Cyganów z różnych grup, mieszkających n a t y m t e r e n i e . C e l e m t y c h zrzeszeń jest o c h r o n a interesów członków, t r o s k a o z a ­ pewnienie pracy, regulowanie szego w y m i e s z a n i a py — P e r o u s k e zysków. Tego rodzaju sytuacja różnych grup. N a t e r e n i e A m e r y k i prowadzi Płd. tworzą R o m a , C h i l e a n R o m a ; starsze pokolenie do dal­ się n o w e gru­ pamięta j e s z c z e niejedno­ k r o t n i e c z a s y p r z y b y c i a z E u r o p y , k i e d y i n a c z e j się n a z y w a l i , ale długi o k r e s bywania w t y c h k r a j a c h , dojście do głosu p o k o l e n i a chowanego, wpływy miejscowej trudne, nych ukazują, jeśli n i e b e z n a d z i e j n e , o b r a z przedstawiają są próby zależności poszczególnych kszego częściowe w z o r ó w życia, n a z w i t d . Z a r y s o w a n e jak skomplikowany usystematyzowania grup. W y d a j e s e n s u dążyć do prób tego r o d z a j u , się, że w k u l t u r y , gdzie mówi odejście tu w skrócie dziś C y g a n i e Cyganów i i jak wzajem­ tej c h w i l i , n i e m a w i ę ­ gdyż s z a n s e p o w o d z e n i a jeśli w ogóle istnieją. W rozdziałach, w których Clébert p o r u s z a cygańskiej prze­ już urodzonego i w y ­ k u l t u r y i języka spowodowały od t r a d y c j i i przejęcie n o w y c h zagadnienia tutaj są minimalne, inne o zwyczajach, historii, prezentuje zagadnienia często ciekawe f a k t y , l e c z jego próba k l a s y f i k a c j i n i e należy do najszczęśliwszych pomysłów. marginesie można j e s z c z e dodać, że n i e jest p r a w d ą to, co p i s z e Clébert — Na odwo­ łując się już do przykładu szczegółowego — j a k o b y L o w a r i s t a n o w i l i jedną z g r u p C y g a n ó w K a l d e r a s z . O b i e te g r u p y opuściły około połowy X I X w. Rumunię i r o ­ zeszły się po różnych k r a j a c h E u r o p y , są i u n a s i — a także, co można stwierdzić bezpośrednio n a g r u n c i e zupełnie odrębne g r u p y W omawianej pismu — stanowi pracy, książce j e s z c z e j e d e n z rozdziałów — poświęcony zagadkę. Clébert s t w i e r d z a , wydanej podaje n a w e t literatura, stanowią w 1908 г., której dalej autor n i e j e d e n , a t r z y alfabety cygańskiemu co jest zgodne z prawdą, że przechodzi podaje alfabet zajmowało się C y g a n a m i i sami j a k np. p i s a r z cygańskiego p o c h o d z e n i a nie potwierdził tego r e w e l a c y j n e g o dość dużo m i e j s c a owej pracy, cygański. pew­ Właściwie — dziecięcy, dorosłych C y g a n ó w i alfabet Cyganie zaczęli opisywać swoją bada­ kulturę mieszkający w Paryżu M a t e o M a x i m o f f odkrycia. zbyt Cyga­ do omówienia t a j e m n y . S z k o d a jednakże, że n i k t a n i wcześniej, a n i potem, m i m o iż w i e l u czy dwie plemienne. nie n i e s t w o r z y l i własnego p i s m a , jednakże nej co p o t w i e r d z a polskim — dużo Clébert poświęca chyba w swojej — — książce j a k n a ciekawostkę w ą t p l i w e j �324 RECENZJE wartości; z a m i e s z c z a w y k a z y znaków o w y c h alfabetów, a b r a k k o m e n t a r z a ze s t r o ­ n y a u t o r a może w p r o w a d z i ć c z y t e l n i k a w błąd. W s u m i e Les Tziganes są książką dosyć interesującą m i m o w y m i e n i o n y c h b ł ę ­ dów, bogatą w f a k t y i c i e k a w e fotografie, l i c z n y m kręgu czytelników w y d a w n i c t w To samo zagadnienie propagującą wiedzę o C y g a n a c h w dosyć Arthaud. k l a s y f i k a c j i grup L . de H e u s c h w p r a c y A la découverte cygańskich, s z e r z e j des Tsiganes . niż i n n e , omawia Następna z p r e z e n t o w a n y c h 2 t u t a j p u b l i k a c j i c y g a n o l o g i c z n y c h , różni się od p r a c y Cléberta z a k r e s e m t e m a t y c z ­ n y m , podejściem do p r o b l e m a t y k i i s p o s o b e m Dnia 15 c z e r w c a 1961 r. wzięli udział: f i l m o w i e c rozpoczęła wnioskowania. się rekonesansowa H e n r i Storck, malarz J a n Yoors wyprawa, i autor w której książki — L u c de H e u s c h . W y p r a w a o d b y w a ł a się pod a u s p i c j a m i I n s t y t u t u S o c j o l o g i i Uniwersy­ t e t u B r u k s e l s k i e g o , a z a d a n i e m było z e b r a n i e wiadomości o życiu C y g a n ó w nych etnograficznych. W czasie t r w a n i a w y p r a w y , i da­ od 15 c z e r w c a do 4 październi­ k a , j e j u c z e s t n i c y p r z e b y l i trasę liczącą około 10 t y s . k m i wiodącą z Paryża p r z e z Niemcy, Austrię, Jugosławię, Grecję, aż po europejską część Turcji, a dalej do Bułgarii, R u m u n i i , W ę g i e r i z p o w r o t e m . T y m , który miał być pośrednikiem między C y g a n a m i i u c z e s t n i k a m i w y p r a w y , był J a n Y o o r s , on j e d y n y miał „klucze" do o b o z o w i s k cygańskich, spędził bowiem część s w e g o życia wśród Cyganów, znał i c h język i z w y c z a j e ; p r z e z Cyganów był „wujkiem Wanią". Yoors dzieciństwo spędził w zwany B e l g i i i H i s z p a n i i , mając 12 lat u c i e k a do C y g a n ó w i z a c z y n a w ę d r o w a ć w r a z z n i m i . P o p e w n y m o k r e s i e próby przywódca j e d n e j z g r u p L o w a r i , P u l i k o , adoptuje dosyć długo. D o p i e r o co p e w i e n czas — go. Y o o r s wędruje z C y g a n a m i po l a t a c h powrócił do rodziców i zabrał się do studiów, ale nigdy n i e pozostając wracał do swojego p r z y b r a n e g o wśród „cywilizowanych" o j c a P u l i k o . B e l g i j s k i etnolog zbyt długo F . Olbrechts w i ł Y o o r s a , a b y zajął się s t u d i a m i c y g a n o l o g i c z n y m i , zaraził go zamiłowaniem etnografii . W 3 ruchu oporu. c z a s i e w o j n y , mieszkając w Po wojnie osiedlił się w Książka pewne do H i s z p a n i i , Y o o r s wciągnął Cyganów do Nowym Jorku, u t r z y m u j e n a d a l . T e n właśnie człowiek o b a r w n y m przewodnikiem — namó­ ale k o n t a k t z życiu i cygańskiej Cyganami duszy był wyprawy. de H e u s c h a ogólne p r o b l e m y , składa się z dwóch przedstawia części. W pierwszej w n i o s k i , j a k i e nasunęły autor porusza się m u w wyniku w y p r a w y , a także poświęca n i e c o m i e j s c a p o l e m i c e z i n n y m i c y g a n o l o g a m i . Zwłasz­ c z a ostro k r y t y k o w a n y j e s t F r a n s de V i l l e , b e l g i j s k i h i s t o r y k zajmujący się t a k ­ że wnioski, Cyganami . 4 De Heusch atakuje zasady klasyfikowania j a k i e de V i l l e p r z e d s t a w i a c z y t e l n i k o m s w o j e j więcej uwagi gadnienie s c h e m a t o w i , według klasyfikacji Cyganów jakiego poruszane C y g a n ó w i i c h początkowej i p r a c y . N i e m a s e n s u poświęcać t u Cyganów było w t a r z a n i a t y c h s a m y c h argumentów. Zaskakujące t e m a t genezy Cyganów sklasyfikował powyżej, de V i l l e . Z a ­ oszczędźmy więc po­ są także w y w o d y de V i l l e ' a n a h i s t o r i i . I c h w ę d r ó w k i wiąże on z w ę ­ drówkami indo-aryjczyków, cofa więc o w i e l e s t u l e c i , a n a w e t o tysiąclecia, w p o ­ równaniu do o b i e g o w y c h jest b a r d z o i przyjętych poglądów. W n i e l i c z n y m i i dowolnie wcale nie prowadzi dodatku argumentacja poparta d o b r a n y m i przykładami, zaś i c h i n t e r p r e t a c j a do wniosków, które de V i l l e c h c e zasugerować. P o d o b n i e z a - L . de H e u s c h , A la découverte des Tsiganes. E d i t i o n s de 1'Institut de Sociologie de l'Université L i b r e de B r u x e l l e s , 1966. W 1967 r. została w y d a n a książka J a n a Y o o r s a , w której opisuje on s w o j e cygańskie życie ( T h e G y p s i e s , L o n d o n 1967). F . d e V i l l e , Tziganes, B r u x e l l e s 1956. 2 8 4 �RECENZJE 325 skakujące opinie w y r a ż a de V i l l e i w i n n y c h m i e j s c a c h , n p . mówiąc o wróżeniu s t w i e r d z a , iż „Cyganki mają d a r w i d z e n i a przyszłości". M i m o więc, iż a u t o r p o ­ daje c i e k a w e materiały dotyczące h i s t o r i i i etnografii C y g a n ó w b e l g i j s k i c h , p r z y ­ toczone wyżej jego s t w i e r d z e n i a pracę właściwie dyskwalifikują. A l e wracając do p r a c y A la découverte des Tsiganes, L . de H e u s c h także część p r a c y poświęca omówieniu głównych podziałów grup cygańskich n a świecie; w s z y s t k i e cygańskie g r u p y należą w e d ł u g niego do j e d n e j z pięciu p o d s t a w o w y c h k l a s : L o w a r a , C z u r a r a , K a l d e r a s z , M a c z w a j a , M a n u s z (Simti). Można t u d y s k u t o ­ w a ć z n i m i przedstawioną hierarchią grup, ale wziąwszy p o d uwagę, że jego s c h e ­ m a t j e s t w y n i k i e m długiej w ę d r ó w k i i w i e l u rozmów z C y g a n a m i oraz, że j e s t to t y l k o najogólniejszy podział, n i e pretendujący do próby w y c z e r p a n i a z a g a d n i e n i a , można c h y b a przyjąć go z a dosyć p o p r a w n y . D a l e j autor o m a w i a w y m i e n i o n e p r z e z siebie a n a p o t k a n e g r u p k i C y g a n ó w i kończy tę część p r a c y p e w n y m i p r o w i z o r y c z ­ n y m i k o n k l u z j a m i . D e H e u s c h dochodzi do w n i o s k u , że żebractwo, wróżbiarstwo, m a g i a i r e l i g i a C y g a n ó w i i c h pseudotajemniczość służą z a c h o w a n i u integralnościich k u l t u r y , niedostępności. O w a niedostępność, która otacza cygańską kulturę, j e s t związana z i c h naturą; autor m a t u n a myśli Cyganów, którzy n i e z a t r a c i l i s w e j t r a d y c j i , odrębności i którzy n a d a l prowadzą k o c z o w n i c z y t r y b życia — jeśliby t y l k o z a a k c e p t o w a l i d i a l o g z i n n y m i k u l t u r a m i , t y m s a m y m i i c h własna k u l ­ t u r a stałaby się dostępna d l a i n n y c h , cygański język i o b y c z a j e zaczęłyby się z b l i ­ żać do języków i obyczajów gadjów (obcych, nie-Cyganów). T e p r o c e s y oczywiście i t a k przebiegają, ale a u t o r o w i c h o d z i tutaj o p e w n e n a s t a w i e n i e społeczności c y ­ gańskiej i panujące t e n d e n c j e . T u t k w i w e d ł u g a u t o r a cały d r a m a t . D e H e u s c h spotykał n a t r a s i e Cyganów, którzy dialog t a k i nawiązali, decydując się n a o s i e ­ dlenie. Żyją w s t r a s z l i w e j nędzy, odcięci od źródeł u t r z y m a n i a , j a k i e dawało życie n o m a d n e , i z o l o w a n i w r o d z a j a c h pół-gett, a r a s i z m gadjów — rozciągający się i n a Cyganów — i c h dolę j e s z c z e pogarsza. A u t o r p r o p o n u j e przedyskutowa­ n i e f o r m współpracy z C y g a n a m i i f o r m działalności a d m i n i s t r a c y j n e j , gdyż a n i państwowo p o d e j m o w a n e próby, a n i działalność m i s j o n a r z y n i e są p o z b a w i o n e dużych błędów. T r z e b a nauczyć się rozmawiać z t y m i , którzy są s y m b o l e m p r o ­ t e s t u p r z e c i w „zakorzenieniu się" i sposobowi życia, j a k i m y u p r a w i a m y , którzy rządzą się s u w e r e n n i e , odrzucając cały b a l a s t nowoczesnego b i u r o k r a t y z m u , c z a ­ s e m n a w e t w r a z z umiejętnością c z y t a n i a i p i s a n i a . Drugą część p r e z e n t o w a n e j książki s t a n o w i d z i e n n i k podróży a u t o r a , p r o w a ­ dzony podczas całej p e r e g r y n a c j i — od Paryża do Istambułu. W n i m podaje n a bieżąco n o t o w a n e spostrzeżenia i u w a g i dotyczące n a p o t y k a n y c h grup, i c h l i c z e b ­ ności, m i e j s c występowania, sposobu życia, m i e s z k a n i a i ogólnej s y t u a c j i e k o n o ­ m i c z n e j . Książka jest i l u s t r o w a n a zdjęciami w y k o n a n y m i p r z e z a u t o r a w t r a k c i e wędrówki. �GORDON К. L E W I S , The Growth of the Modern West Indies, L o n d o n 1968, M a c G i b b o n a n d K e e , ss. 506 W c z a s a c h , gdy w l a s a c h W i r g i n i i p i e r w s i koloniści a n g i e l s c y w z n o s i l i p a l i s a ­ d y o b r o n n e j osady J a m e s t o w n , a do wybrzeży późniejszego M a s s a c h u s e t t s d o b i ­ jały s t a t k i „Ojców Pielgrzymów", n a południu, w b a s e n i e M o r z a Karaibskiego, kwitły bogate m i a s t a p o r t o w e i rozwijała się s w o i s t a c y w i l i z a c j a k o l o n i a l n a i b e ryjsko-indiańska. K i e d y p l a n t a t o r z y południowi Stanów Z j e d n o c z o n y c h w k r a c z a ­ l i dopiero n a osobliwą drogę opartej n a n i e w o l n i c t w i e g o s p o d a r k i , n a A n t y l a c h t r z c i n a c u k r o w a była c z y n n i k i e m decydującym od dziesiątków l a t , narzucającym w sposób z d e c y d o w a n y t a m t e j s z y m społecznościom w y s p i a r s k i m s w o i s t y m o d e l społeczny, gospodarczy, r a s o w y i e t n i c z n y . P o t e m , k i e d y w p i e r w s z y c h d e k a d a c h X I X w i e k u ustrój n i e w o l n i c z y n a A n t y l a c h załamuje się w r a z zresztą z k o n i u n k ­ turą n a c u k i e r t r z c i n o w y , s k u t k i jego są n a d a l o d c z u w a l n e . A n a w e t i dziś, w z m i e ­ n i o n e j s y t u a c j i światowej, spuścizna k o l o n i a l n o - n i e w o l n i c z a w b a s e n i e M o r z a K a ­ r a i b s k i e g o ciąży n a d r o z w o j e m jego społeczeństw. J a k się potoczą l o s y mieszkań­ ców archipelagów k a r a i b s k i c h ? C z y u d a i m się zachować w a r u n k i do kształtowania własnej, niepodległej osobowości w c h w i l i , gdy t r a d y c y j n y k o l o n i a l i z m ustępuje m i e j s c a n o w o c z e s n e m u i m p e r i a l i z m o w i , d y k t o w a n e m u p r z e z strategię globalną? J a k i obierze sobie kształt k u l t u r o w y m i e s z a n k a r a s , języków i t r a d y c j i , którą — prócz środowiska geograficznego — właściwie n i c ze sobą n i e łączyło? Oto p y t a n i a , j a k i e z a d a j e sobie G o r d o n K . L e w i s , z p o c h o d z e n i a W a l i j c z y k , a u t o r obszernego s t u d i u m , poruszającego p r o b l e m kształtowania się n o w y c h s p o ­ łeczeństw a n t y l s k i c h . L e w i s , który studiował w O x f o r d z i e i H a r v a r d z i e historię i n a u k i p o l i t y c z n e , od r o k u 1948 w y k ł a d a ł n a u n i w e r s y t e t a c h północnoamerykań­ s k i c h , b y następnie, po s e r i i podróży, zamieszkać w r o k u 1955 n a A n t y l a c h . N a u n i ­ w e r s y t e c i e w P u e r t o R i c o w y k ł a d a ł n a u k i p o l i t y c z n e . W o m a w i a n e j t u książce ograniczył się w z a s a d z i e do p r z e d s t a w i e n i a s p r a w t a k z w a n y c h B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , a więc n i e t y l k o mówiących — p r z y n a j m n i e j o f i c j a l n i e — po a n g i e l ­ s k u Antylów, z których do n i e d a w n a część pozostawała pod zwierzchnością L o n ­ d y n u lub pozostaje n a d a l , ale również i archipelagów B a h a m ó w i B e r m u d ó w o r a z e n k l a w lądu stałego, G u j a n y b r y t y j s k i e j i b r y t y j s k i e g o H o n d u r a s u . Z a p e w n e o g r a ­ n i c z a to z n a c z n i e problematykę, pozostawiając n a u b o c z u t a k ważne w y s p y j a k K u b a c z y stanowiącą niezwykłe z j a w i s k o d l a s a m e j siebie Hispaniolę, n i e mówiąc już o P u e r t o R i c o , lecz t r u d n o się L e w i s o w i dziwić: t e m a t i t a k jest n i e z w y k l e o b ­ s z e r n y i różnorodny. C z a s o w o autor — poza s z e r e g i e m n i e o d z o w n y c h d y g r e s j i w s t e c z — o g r a n i c z a się do o s t a t n i c h 40 lat. Wyjaśnia równocześnie, iż w z a s a d z i e większość p r a c h i s t o ­ r y c z n y c h , poświęconych B r y t y j s k i m I n d i o m Z a c h o d n i m , kończy się n a r o k u 1900, a p u b l i k a c j e socjologiczne dotyczą wyłącznie j e d n e j w y s e p k i l u b j e d n e g o z a l e d w i e a r c h i p e l a g u . Książka L e w i s a , a c z k o l w i e k budząca p e w n e wątpliwości w s k u t e k r a ­ czej s k r a j n e g o sposobu naświetlania poszczególnych wydarzeń i s y t u a c j i , o t w i e r a p r z e d n a m i świat n i e m a l zupełnie w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e etnograficznej n i e z n a n y . �327 RECENZJE Już więc z tego choćby też odmówić racji powodu autorowi, politykę b r y t y j s k i c h warto zwrócić gdy piętnuje urzędników uwagę trwającą kolonialnych n a tę pracę. przez na Antylach i w których L e w i s modelu kultury uczony d o w o d z i konieczności narodowej. jakoś n i e z a w s z e archipelagi tropikalne Jednak wydaje dostrzega leżą w stworzenia newralgicznym cofane posiadłości w basenie wyjątkiem. Z n a c z n i e j e d n a k jest wiania nieprecyzyjny, problemów, Morza Karaibskiego wcale pozbawiony przeładowany nieraz siątki powieści i opowiadań k a l i b r u , których L e w i s zawsze pisarzy wspomina szczegółami syntetycznych kreolskich, tylko w religijnych, sposób podsumowań klik i wniosków. przewertował ogół ponoć pośledniejszego tej c z y i n n e j politycznych, oligarchicznych i koterii, tezy. ugrupo­ rozmaitych trybunów l u d u i p o p u l a r n y c h czasie jednego, karnawałowego jednak uwagi Lewiso­ przedsta­ układaczy porywających tłumy Jamajczyków, Trynidadczyków c z y mieszkańców badosu w jest na celu zilustrowania gąszczu s t r o n n i c t w przywódców p o l i t y c z n y c h , j e d n o d n i o w y c h calypso, Daw­ n a poszczególnych w y s p a c h , przeczytał d z i e ­ także łatwo się połapać w związkowych, b r a c t w po­ n i e są t u jakimś większym z a r z u t e m , j a k i można b y postawić chaotyczny, r o c z n i k i l o k a l n y c h gazet, w y d a w a n y c h wań i że — globu —• drobne, ubogie i z a ­ Książkę niewątpliwie łatwiej byłoby czytać każdemu, kto u p r z e d n i o Nie ideom ludnością społeczności żyją w c i e n i u potężniejszych z n a c z n i e od n i c h sąsiadów. ne brytyjskie wi, postępowym świata pra­ własnego gęsto różnorodną punkcie d o b n i e j a k to się dzieje w i n n y c h r e g i o n a c h naszego Łaciń­ są t e p a r t i e wyspiarzy się, że hołdujący f a k t , iż z a l u d n i o n e nader przez obskurancką Ameryce s k i e j , a także niewątpliwie s z l a c h e t n y m i i n t e n c j a m i p o d y k t o w a n e cy, w Niepodobna pokolenia bardzo interesująca n a społeczeństwa sezonu. Z t y m w s z y s t k i m p r a c a nie tyle wyspiarskie, dzięki trawione szczegółom, i l e dzięki niemal Bar­ Lewisa zwróceniu do o s t a t n i c h l a t niechęcią rasową, nienawiścią etniczną, frustracją a m b i c j i i świadome f a k t u , iż n i e posiadają h i s t o r i i , budzącej s z a c u n e k sąsiadów. Autor zaczyna powstanie morze od nakreślenia społeczeństw obie części amerykańskiego całością. M o c a r s t w a tła geograficzno-historycznego, zachodnioindyjskich. kolonialne Ów łańcuch k o n t y n e n t u , nigdy zawsze wysp, warunkującego łączący poprzez n i e był jakąkolwiek spoistą starały się izolować od w z a j e m n y c h kon­ taktów poszczególne w y s e p k i , które łączono węzłami g o s p o d a r c z o - p o l i t y c z n y m i bez­ pośrednio t y l k o z metropolią. W y s p i a r z sprawę spotykał ruszał w swoich poszukiwaniu tach z mieszkańcami kszą skalę nialny mowy. sąsiadów wzajemna Barbadyjeżyków, drobnych urzędowej należących się b i e r z e antylski mikronacjonalizm, mialstwo a n t y l s k i c h dopiero n a u l i c a c h L o n d y n u , pracy, w m i s j i kolonii Stąd z T r y n i d a d u , T o b a g o c z y J a m a j k i n a dobrą do innego wyhodowany izolacjonizm arogancki wysepek lub na stypendium. egoizm świętujących mocarstwa od w i e k ó w z okazji system groteskowe Trynidadczyków, niegdyś dokąd kontak­ n i e było n a w i ę ­ przez Jamajczyków, O zajadła kolo­ zarozu­ nienawiść katastrofy, jaka do- tkęła i c h sąsiadów z z a m i e d z y . Mieszanina tych obszarach, r a s z olbrzymią wkraczająca przewagą elementów czarnych, jaka już dziś w fazę p o w s z e c h n e j istnieje społeczeństw, m a przecież — z d a n i e m L e w i s a — ogólne piętno k u l t u r o w e sko-iberyjskie, wyrażające się w obyczajowości jaskrawo odmiennej od murzyńanglosa- s k o - p r o t e s t a n c k i e j . Są to dalej społeczności o k u l t u r z e przedprzemysłowej, w s t a c h — co najwyżej — k u p i e c k i e j , a n a w s i t w o r z o n e j robotników p l a n t a c y j n y c h Z plebejskość upodobań, wyrażana w r o c z n y c h karnawałach, w popularności i drobnych tworzonych mia­ p r z e z ex-niewolników i b y ­ łych kulisów, obecnie t y m idzie w p a r z e na metysacji i mulatyzacji chłopów-dzierżawców. charakterystycznych, do­ ad h o c calypso, ważnych n i e - �328 RECENZJE kiedy nawet i z politycznego rodzinnych, w stycznym punktu widzenia, w s o l i d a r y z m i e prowadzącym tu zjawiskiem gdzie I n d i a n i e w kulturowym większości w y m a r l i obyczajowości s i l n y c h powiązań aż do n e p o t y z m u . W r e s z c i e charaktery­ i p o l i t y c z n y m będzie f a k t , iż n a t e r e n a c h , od d a w n a , d u j e się od dziesiątków l a t w d e f e n s y w i e , a biała w a r s t e w k a panów znaj­ M u r z y n n i g d y n i e był mniejszością, j a k w sąsiednich U S A . C z u j e się on tutaj c o r a z p e w n i e j , m i m o iż od udziału w e w ł a ­ dzy oddziela go n a ogół jeszcze wątła warstewka kolorowych, kreolskich klas średnich. Cztery wieki h i s t o r i i nowożytnej i nowoczesnej basenu minęły pod z n a k i e m e u r o p e j s k i e g o i m p e r i a l i z m u kolonialnego s t a d i u m , j a k i m było n i e w o l n i c t w o . Drobne osadnictwo t u forsować Morza Karaibskiego w jego szczególnym chłopskie, j a k i e próbowano n a początku, po wytępieniu ludności indiańskiej, ustąpiło systemowi rozległych p l a n t a c j i t r z c i n y c u k r o w e j , które w y m a g a ł y n i e w o l n i c z y c h rąk do p r a c y . Do s a m y c h t y l k o B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , w e d l e a u t o r a , z Afryki około 10 milionów c z a r n y c h . A r c h i p e l a g i ludnione — w plantacyjnej. ków s t o s u n k u do s w o i c h możliwości — właśnie w s k u t e k To przeludnienie antylskich, trzymanych plantacyjnych nęło w kimkolwiek Tym po potem odbić wyzwoleniu sposób n a brutalizację się boleśnie na niewolników ruchom emancypacyjnym iż g r u p k a białych prze­ owej polityki n a losie robotni­ głodowych stawkach przez na Antylach wpły­ stosunków międzyludzkich, a także n a się swoistego s t a t u s u m i l i t a r y z m u k o l o n i a l n e g o , bardziej settlersów miało już pracodawców. Zagrożenie b u n t a m i szczególny wytworzenie przetransportowano są dziś n i e k i e d y w p r o s t ludności plantatorów przez n i e sprzyjającego dziesiątki umysłowością ja­ lat X I X stulecia. przypominała białych w A f r y c e , w K e n i i i R o d e z j i , niechętnych u d z i e l a n i u niepodległości k o l o ­ n i o m , w których stanowią mniejszość. Na murzyńsko-iberyjski cywilizacji styl wiktoriańskiej, do niewolników co a m b i t n i e j s z e kulturowy którego nałożono wzorzec zachęcano po niezależne o d r u c h y angielskiej wyzwoleniu g r u p y m u l a c k i e j i n t e l i g e n c j i , spełniającej sze f u n k c j e w m a c h i n i e k o l o n i a l n e j . Z d r u g i e j liżując b a r d z i e j pewien naśladowania pośledniej­ s t r o n y , stosując p a t e r n a l i z m i p a r a ­ społeczeństw a n t y l s k i c h , b r y t y j s c y kolonizato­ r z y chętnie podkreślali r z e k o m o w r o d z o n e t u z i e m c o m : b r a k odpowiedzialności, l e k ­ komyślność, skłonność do u l e g a n i a z a b o b o n o m , l e n i s t w o , e u d a j m o n i z m . W r z e c z y w i s ­ tości — j a k dowodzi stwarzano Lewis — mieszano n o w e o g n i s k a konfliktów i s t y c z n e j p o l i t y k i społeczno-gospodarczej wyzwoleniu niewolników, importu skutki z przyczynami, a równocześnie społeczno-etnicznych. Przykładem na było f o r s o w a n i e Antyle i chińskich. M i e l i to być właściwie n o w i i do w takiej ego­ X I X i X X w i e k u , po Gujany kulisów hinduskich n i e w o l n i c y , którym można było narzucić płace n a p l a n t a c j a c h t a k n i s k i e , n a j a k i e już t u z i e m c y - M u r z y n i n i e c h c i e l i się g o ­ dzić. K i e d y zaś później b r y t y j s c y a d m i n i s t r a t o r z y I n d i i W s c h o d n i c h p r z e s t a l i z e z w a ­ lać n a w y j a z d y biedoty i n d y j s k i e j za ocean, w e r b o w n i c y i n t e r e s u z r e a k c y j n y m i maharadżami, posiadającymi w a n t y l s c y usiłowali obrębie swych dobić państewek pewną autonomię. O s t r o r o z p r a w i a się również L e w i s z poglądami, j a k o b y o s a d n i c y e u r o p e j s c y n a Antylach s t w o r z y l i „Małą A n g l i ę " l u b coś w rodzaju c i e l i niewolników n a wzór antycznej G r e c j i . W Brytyjskie Wschodnie Indie stanowiły zawsze światłej c y w i l i z a c j i właści­ rzeczywistości —• j a k d o w o d z i zaścianek kulturalny — imperium, a p l a n t a t o r z y n i c z y m oprócz s k r a j n i e z a c o f a n y c h poglądów się n i e o d z n a c z y l i . U t r a ­ ciwszy w X I X wieku Natomiast oni to do o s t a t k a n i e m a l s t a n o w i l i rdzeń l o k a l n y c h o l i g a r c h i i , które p o - swój monopol n a cukier, degenerowali się c o r a z szybciej. �32» RECENZJE trafiły skutecznie stłumić zapędy reformatorskie nawet n i e l i c z n y c h , postępowych gubernatorów k o l o n i a l n y c h . Z a z j a w i s k o szczególnie n i e k o r z y s t n e d l a k o l o n i i a n t y l s k i c h L e w i s uważa w a n i e t u w z o r c ó w k u l t u r y a n g i e l s k i e j , w j e j f o r m i e żywcem p r z e n i e s i o n e j polii. M i s j a cywilizacyjna realizowana skaradą, niedostosowaną inicjatywę, wytwarzało miała s t o s u n k o w o w t e n sposób stawała się snobistyczną m a ­ do l o k a l n y c h kompleksy potrzeb tybulców. Osłabiało niższości t y m b a r d z i e j , iż to część miejscową archipelagów s i l n e t r a d y c j e k u l t u r y hiszpańskiej, a także i f r a n c u s k i e j , stały się te w y s p y zanim posiadłościami z a m o r s k i m i A n g l i i . W z n a c z n e j m i e r z e treść a n ­ g i e l s k i c h wartości k u l t u r a l n y c h zastąpiono n a A n t y l a c h h i e r a t y c z n y m sztywną forso­ z metro­ etykietą obyczajową. N i e sprzyjały kolonialnych warunki, w cielne. I n d i e Z a c h o d n i e były z a w s z e zacofane m n i e j więcej o j e d n o pokolenie, formalizmem, kulturalnemu j a k i c h działały t u b r y t y j s k i e agendy społeczności urzędnicze i koś­ k u l t u r a l n i e w s t o s u n k u do m e t r o p o l i i a funkcjonariusze n u , m i e l i z a sobą n a ogół staż o d b y t y rozumieli specyficznej rozwojowi k o l o n i a l n i , przysyłani z L o n d y ­ wśród p r y m i t y w n y c h s y t u a c j i społecznej A n t y l ó w i n a w e t plemion Afryki. Nie zrozumieć j e j n i e p r a ­ gnęli. O i l e do początków X I X w i e k u cyjny system plantacyjny, się on w r o d z a j wanej i charakteryzował o m a w i a n e o niewolniczą wielkokapitalistycznej z zamorskiej nadzorców, oparty metropolii obojętnych potem trady­ przerodził własności z i e m s k i e j i przemysłowej, z a pośrednictwem całkowicie t u obszary pracę, o t y l e na interesy sztabu urzędników, lokalne kiero­ techników archipelagów i enklaw terytorialnych. Po nakreśleniu turalnego tła geograficznego, w pierwszych dziejowego, politycznego c z t e r e c h rozdziałach, L e w i s rozpoczyna gląd członów B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , dając n a j p i e r w ry londyńskiego C o l o n i a l O f f i c e kosmos wysepek, — Leeward Islands i Windward r z u c o n y c h w przestwór M o r z a poszczególne społeczeństwa zwalczały społeczno-kul- Karaibskiego, się z a c i e k l e w prze­ omówienie i s t n e j Islands. zmo­ Mikro- liczący ogółem ło 560 t y s . mieszkańców, był od kilkudziesięciu l a t d e f i c y t o w y m rym i szczegółowy obszarem, zabiegach o oko­ n a któ­ uzyskanie dotacji f i n a n s o w y c h z L o n d y n u . Z m i e r z c h e r y żaglowców, a następnie d a l s z a r e w o ­ lucja sposobie techniczna w napędzania kreśliły z n a c z e n i e gospodarcze perujące porty czasy Nelsona ną emigrację statków części w y s e p e k , zaopatrzeniowe i stacje węglowe. stocznie m a r y n a r k i w o j e n n e j . zarobkową, p r z e d e eksportowej, z którą wiążą i motorowych, Opustoszały także K r y z y s gospodarczy w s z y s t k i m do A n g l i i , Północnej. Cd, którzy pozostali, nastawiają śliny parowych a l e również i do gie, zacofane, dokładać, szybkiego wzbogacenia Trynidad nieco sprawa Brytyjskich Indii członków krótkotrwałej w owa wyspa zawsze antylska stwa­ s t r o n y to właśnie u b o ­ całym wspólnoty, takich jak przedsięwzięciu. którą z a m i e s z k u j e połowa Zachodnich pierwsza 1962) otrzymała dziś p r o b i e r z nego b y t u p o l i t y c z n e g o ro­ ogół w y g l ą d a z Jamajką, i która pełną suwerenność. T a s t a r a — bo od r o k u dobnie s t a n o w i Na w y s e p k i , do których t r z e b a byłoby p r z e z dziesiątki l a t „wielkich" c z y J a m a j k a , do p a r t y c y p o w a n i a Inaczej całych przeludnione się. nakładami f i ­ federacja d l a t y c h archipelagów, l e c z z drugiej zniechęciły ogrom­ Ameryki się r a c z e j n a u p r a w ę tej c z y i n n e j nadzieje a n i z nowoczesną wiedzą rolniczą. N i e u d a n a rzała p e w n e n a d z i e j e pros­ pamiętające wywołał n a d z i e j e płonne, bo wysiłki n i e idą t u w p a r z e a n i z o d p o w i e d n i m i nansowymi, prze­ stanowiących niegdyś dobrze zdolności (w 1655 — k o l o n i a społeczeństw izolacjonizmu wobec angielska wyspiarskich i gospodarczego. Położona n a j d a l e j ze s w o j e g o roku do ludności prawdopo­ samodziel­ n a zachód, z n a n a sąsiadów i ambicji. była Dawny �330 RECENZJE rasowy podział społeczny, zasadzający się n a władających w s z y s t k i m białych p l a n ­ t a t o r a c h , tworzących pośrednią w a r s t w ę nych niewolników, działu k l a s o w e g o w menty na, a potem kolorowych wyrobników, miarę w y m i e s z a n i a nabiera ras. M a J a m a j k a groźnych b u n t ó w n i e w o l n i c z y c h , k i e d y czarna społeczność Maronów, mieszańcach to w zbrojnych i masach dziś wyraźnie w swojej po­ historii m o ­ górach w y t w a r z a ł a zbiegów czar­ charakteru murzyńskich, się dziw­ posiadających własną subkulturę. T o właśnie tutaj rodził się n a długo p r z e d N k r u m a h e m czarny mesjanizm współ­ Garveya, a rola, czesnej A f r y k i Zachodniej jaką w rozwoju odgrywali politycznym i kulturalnym ciemnoskórzy i n t e l i g e n c i z J a m a j k i , j e s t z n a ­ n a . L e w i s s z k i c u j e w a l k ę polityczną d w u „socjalistycznych" p a r t i i J a m a j k i , których rzecznikami są Manley i Bustamante, jako k r a j u niedużej g r u p k i i n t e l i g e n c j i k o l o r o w e j w losy — p r z y a p a t i i m a s zamkniętych w przejaw swo­ i m świecie s y n k r e t y c z n y c h kultów i s k r a j n e g o W przeciwieństwie zaangażowania się indywidualizmu. do J a m a j k i m i l i o n o w y Trynidad, tworzący teraz wspólną państwowość z niedużą i słabo zaludnioną wysepką Tobago, d o p i e r o od r o k u 1802 doświadczył b r y t y j s k i e g o s y s t e m u kolonialnego. w y c h polityków w y ś m i e w a ł l a n s o w a n e N i c dziwnego, iż j e d e n tu formy brytyjskiej s k i e j , twierdząc, iż już z n a c z n i e wcześniej w y s p a tą z H i s z p a n i i i F r a n c j i . A n g l i c y , n i e czując z miejsco­ c y w i l i z a c j i wiktoriań­ posiadała cywilizację się z b y t p e w n i e z l a t y n i z o w a n y c h Murzynów, s t o s o w a l i n a T r y n i d a d z i e w zaczerpnię­ t y m środowisku szczególnie ostry r y g o r bez­ pośrednich rządów k o l o n i a l n y c h pod p r e t e k s t e m , iż lekkomyślna, skłonna do tań­ ców, miłostek i beztroskiego jawia świętowania ludność k o l o r o w a odpowiedzialności. A u t o r przedstawia szczególnie mało sylwetkę C i p r i a n i e g o , prze­ Korsykańczyka z pochodzenia, który w o k r e s i e międzywojennym p i e r w s z y stanął do w a l k i o p r a w a i s z a c u n e k d l a tuziemców. D a l e j o b s e r w u j e m y wyspie w okresie I I wojny chaos p o l i t y c z n y , j a k i zapanował n a światowej, w o k r e s i e u z y s k a n i a p r z e z ludność powszech­ n y c h p r a w w y b o r c z y c h , który pogłębiła a m e r y k a n i z a c j a życia publicznego kazaniu t a m ważną bazę morską w C h a g u r a m a s , n a s k r a j u s t o l i c y , P o r t of S p a i n , p r z e d m i o t rozgorycze­ i późniejszych czasowo administracji polityków miejscowych. charakterystyczny dla Antylów wego patosu. Lecz niepodległego lów. Poznajemy teatralizm n a t y m tle p r a w d z i w ą Trynidadu, Obserwujemy USA. Amerykanie po p r z e ­ założyli nia Trynidadu doktora kontrofensywę świat „polityków-calypso" życia publicznego, niespodzianką E . Williamsa, kulturalną pełnego jest postać najzdolniejszego rodzimego grotesko­ przywódcy polityka folkloru, Anty­ wprzęgniętego n i e j e d n o k r o t n i e w r y d w a n p r z e m i a n społecznych. Licząca ćwierć m i l i o n a mieszkańców wysepka Barbados z kolei tworzyła n a wzór J a m a j k i b a r d z o starą posiadłość angielską, n a której niegdyś doszło do bliwego sojuszu między przybyłymi tu z metropolii zwolennikami „okrągłych ł b ó w " i r o j a l i s t y c z n y c h „ k a w a l e r ó w " . W y s p a miała r o d z a j lecz owe p r a w a nie szczególnie były dotyczyły z a l e d w i e bezwzględny przeludnieniem i wobec g a r s t k i białych. U c i s k czarnego chronicznym robotnika bezrobociem. Znana konstytucji, niewolniczy, leseferyzm, była a następ­ wywołane emigracja federacji, jego w a r s t w y średnie liczyły t w o r u państwowego. U p a d e k f e d e r a c j i politycznego zabiegał o u m i e j s c o w i e n i e n a obsadzenie łej o l i g a r c h i i p l a n t a c y j n e j , a n i k o l o r o w e w a r s t w y Oblane świat, zewsząd któremu morzem środowisko wyspy wyspy n a n i m stolicy centralnych posad nowego pchnął w y s p ę n a drogę s a m o d z i e l n e g o od r o k u 1966, do którego p o p r z e d n i o tworzyły geograficzne tu barba- d o s k i c h robotników, ale także i inteligentów, m i a n o w i c i e n a u c z y c i e l i , n a i n n e archipelagów a n t y l s k i c h . K i e d y B a r b a d o s oso­ purytyńskich bytu n i e kwapiły się a n i r e s z t k i b i a ­ średnie. zawsze narzucało jakiś —• m i m o zamknięty w antagonizmów wnętrznych — p e w n e p o c z u c i e wspólnoty interesów. I n a c z e j s p r a w y sobie we­ potoczyły się �331 RECENZJE n a k o n t y n e n c i e , w niedużych e n k l a w a c h : w Gujanie Brytyjskiej i w Hondurasie- B e l i z e . Już elżbietańskim admirałom i k o r s a r z o m marzyło się podbicie — Corteza Gujana dnia — nowego i m p e r i u m dzisiejszego pozostała mieszkańcy n i e mają nowana indiańskiego — zdaniem w tej części Lewisa — d u c h a pionierów p o g r a n i c z a . świata, krajem lecz wzorem pogranicza, Bagnista Gujana również została p r z e z monokulturę c u k r u , której p l a n t a c j e , p o s i a d a n e do którego przez opa­ usado­ w i o n e w m e t r o p o l i i w i e l k i e przedsiębiorstwa, koncentrują się n a wybrzeżu. D ż u n ­ gle i n t e r i o r u po s t a r e m u zieją pustką. O d czasów w y z w o l e n i a niewolników rozwija się t u także d r o b n a własność chłopska produkująca ryż, l e c z n a prymitywną, d r o b ­ ną skalę, w sywny powstania cent wyraźnym import kontraście kulisów hinduskich do p l a n t a c y j n y c h na plantacje w kolosów cukrowych. X I X wieku Inten­ doprowadził mieszkańców, nienawidzonej i pogardzanej przez zamożniejszą, skupioną w m i a s t a c h i l e p i e j zorganizowaną większość murzyńską. Tłem d l a d r a m a t u c o w y c h rządów J a g a n a b y ł n i e t y l k o zaostrzający się t u a n t a g o n i z m r a s o w y c z a r n y m i i b r u n a t n y m i , lecz również i p e n e t r a c j a życia p o l i t y c z n e g o lewi­ między o r a z społecz­ n o - g o s p o d a r c z e g o p r z e z osławione przedsiębiorstwo Bookersów, eksploatujące tacje do a z j a t y c k i e j mniejszości robotników w i e j s k i c h , stanowiących dziś 33 p r o ­ t r z c i n y . Dziś 660 t y s . liczące społeczeństwo gujańskie c o r a z głębsze a n i m o z j e rasowe, chociaż e k o n o m i c z n i e plan­ dzielą z r o k u n a r o k różnice między Murzynami i H i n d u s a m i ulegają s z y b k i e j n i w e l a c j i , a k u l t u r a l n i e A z j a c i nadrabiają swoje z a ­ cofanie. O ile G u j a n a dziej zaniedbana eksploatowaniu tylów, oraz rozwinęła tu drobni kuipcy-mieszańcy enklawy. Wielkie zyskują tamtejsze plantacje, rolnictwa, kraj wyłącznie dzięki z An- nadawali ckoło woli z silne zbliżenie związki rządzoną sceptycznie po enklawy 100 t y s . l u d z i , mówiącą z Anglią i dyktatorsku, oceniają z sąsiednią nader zacofaną w perspektywy mniej zarówno H o n d u r a s l a t torpedowały roz­ Właśnie dodatku ocenia dlatego podzielonych lecz połączenia na i większość m u czarna korzyści gwatemalską. do o w o c n e j ła­ wy­ mniejszość z i b e r y z o w a n a sceptycznie jak i Gujana tej Gujanie leśną. Gwatemalą, ewentualnego brytyjski w po hiszpańsku republiką jańscy p o l i t y c y , gdyż nie jest to p a r t n e r które dziesiątki gospodarką rzyńsko-mulacką, mówiącą po a n g i e l s k u . K o l o r o w a n i e widziałaby ton społeczności z metropolii, i c h rabunkową zaledwie istniał najbar­ kreolBcy i murzyńscy, i m p o r t o w a n i z Belize indiańsko-metysko-kreolską, o tyle zawsze tu skutecznie przez z n a wybrzeżu, Honduras-Belize, przedsiębiorstwa sprzeczny zamieszkuje mniejszość niemal brytyjska, lasów i n t e r i o r u . D r w a l e cińskiej wój się kolonia chęt­ większość wiązania Podobnie się zresztą się z Wenezuelą gu- unii politycznej. T y m n i e ­ znajdują się w sferze roszczeń sąsiednich państw l a t y n o s k i c h . Złośliwe określenie wielkich grup wysp „śmietnik k a r a i b s k i " w n a t y m obszarze, szczególny sposób p a s u j e do dwu do B a h a m ó w i położonych już poza obrę­ b e m M o r z a K a r a i b s k i e g o — Bermudów. Mieszkańcy t y c h w y s p od w i e k ó w pasoży­ towali n a bliskości kontynentu amerykańskiego. jące z k o n i u n k t u r y , jaką niosły w o j n y wanie setek rozbijających się o Piractwo i korsarstwo wynika­ kolonialne i liczne szlaki morskie, plądro­ przybrzeżne skały żaglowców, przemyt broni d l a konfederatów w c z a s i e W o j n y S e c e s y j n e j c z y p r z e m y t a l k o h o l u do U S A w cza­ sach naj­ prohibicji, częściej drogą wytworzyły nieuczciwego wego r a s i z m u idą wysp wielkim w parze syndykatom t u mentalność procederu. poszukiwacza Szczególnie z dzierżawieniem w szybkiego jaskrawe przejawy miejsco­ o s t a t n i c h c z a s a c h całych t u r y s t y c z n y m z U S A , zapewniającym gości, że a t l a n t y c k i e a r c h i p e l a g i zysku, dostarczają r o z r y w e k z dala swych połaci bogatych od pospólstwa i na �332 RECENZJE najwyższym poziomie. Lewis zauważa iż do w y t w o r z e n i a ności p r z y c z y n i l i się r e a k c y j n i e m g i r a n c i na margines ze zwycięstwem południowych plantacji, d a c j i interesów w Kończąc Wyspy dziś przez reguły obliczu Żyjąc jak w w i pomysłem dawnym roku czy Za nad czy czy izolowa­ brytyjskie zostały trudno podcięte. obecnie wyżyć Wysp Dziewiczych archipelagu, cał­ administrowanej zainteresowania przed wielkich mocarstw 1958 i rozwiązana w w równej Londynu tym t a m t e j s z y m i społecznościami, co i sfer mierze wpływów, m a być t w o r e m cztery Pomysł odpowiedniej Nawet lata angielskich antylskich klas są także margi­ kampanii Jamajka. przedsięwzięcie finansowania zakończyło się Indii kolonialnych, słuszny funkcje realizowano uświadamiającej, się zdecydować bez kon­ n a to, c z y (czego domagał się T r y n i d a d ) , partnerom Brytyjczycy mieli przy kłopotów Federacja piastujących zasadzie n i e zdołano wszystkim później urzędników średnich w silnym, scentralizowanym też luźnym, pozostawiającym sumie od r e s z t y stale Caicos egzystencji Kajmanach, się administracyjnym. d o w a n i e n a federację W i T u r k s , a mieszkańcy r o d z i się p y t a n i e ekonomicznych. t y m obstawała na ekonomicznie odgórnie, bez p r z e p r o w a d z e n i a federacja prohibicji t e r e n a c h , po l i k w i ­ się n a chwilę Turks podstawy żółwi" cienkiej warstwy aparacie celów idei kosmosu. była t w o r e m kretyzacji byli dżentelmeni-konfederaci naiwnej zatrzymuje ich pierwotne na marginesie nesem wyspiarskiego Utworzona na Kajmany, zmniejszającego wyspiarskim Zachodnich jak: „zielonych uzależnieni USA. W dalej? przegląd, autor złóż soli n a w y s p a c h zostali drobiazgiem Z szukać z eksploatacji obskuranccy żerujący turystyczne k a s y n a gry n a n o w y c h archipelagami, Dziewicze. kowicie mental­ Hawanie. szczegółowy drobnymi Daremnie Waszyngtona, gangsterzy, b u s i n e s s m a n i organizujący nymi rodzaju społeczny z k o n t y n e n t u . A więc r e a k c y j n i t o r y s i , lojaliści, n i e mogący się pogodzić z tego i uchodźcy z U S A , którzy u s u w a n i daleko idącą tej o k a z j i drobnych fiaskiem. archipelagów Większe, autonomię. nadzieję na sce­ antylskich. mocniejsze gospo­ darczo człony f e d e r a c j i wyszły z n i e j w postaci odrębnych, niezależnych państewek. Drobne wysepki powróciły do statusu kolonialnego „obszarów stowarzyszonych" z Anglią. N i e w a r t o c h y b a dowodzić, iż s t a n t a k i n i e zadowolił nikogo i że trwać w i e c z n i e n i e może. Poświęcając następnie w d w a przedostatnie rozdziale końcowym n a o g r o m zadań g o s p o d a r c z y c h rozdziały daje losom szereg niefortunnej wniosków federacji, n a przyszłość. Lewis Wskazuje i p o l i t y c z n y c h , j a k i stanął p r z e d rządzącymi w I n ­ diach Zachodnich kolorowymi elitami politycznymi. P o w ą t p i e w a równocześnie w możliwość i z o l o w a n i a od udziału w e władzy, co d o t y c h c z a s szańców. W i d z i udawało s z e r o k i c h m a s murzyńskich się m i e j s c o w y m n y c h archipelagów w d z i s i e j s z y m świecie konfliktów g l o b a l n y c h . modelu gospodarczego n o w y c h kubański i portorykański. Omawia wpływ Stanów Zjednoczonych ców, n a w y t w a r z a n i e przyszłością nie tylko na osobowości i c h mieszkań­ się w r e s z c i e w y k u w a n i e m nowego oblicza kulturowego z ślepym naśladownictwem w z o r ó w a n g i e l s k i c h . C z y w tacie n i e nastąpi t u z k o l e i równie bezmyślna najjaskrawszych wybór zasadzie d w a : się i c h n o w e j mentalności. zajmuje tylów po z e r w a n i u mie­ tropikal­ Dyskutuje państwowości, p r z y c z y m rozważa w gospodarkę Antylów, lecz i n a kształtowanie się n o w e j Obszernie oligarchiom trudności w z n a l e z i e n i u o d p o w i e d n i e g o m i e j s c a d l a t y c h formach? związków amerykanizacja N a k o n i e c s w o i c h rozważań L e w i s między poszczególnymi archipelagami An­ rezul­ mentalności w zastanawia jej się n a d a n t y l s k i m i oraz nad �333 RECENZJE perspektywami Tam bowiem i kulturalnego bliższych kontaktów tego o b s z a r u widzi źródło i gwarancję z krajami niezależnego młodych narodów z b a s e n u Morza bytu Ameryki Karaibskiego. Leszek ANDRZEJ stwowy ZAJĄCZKOWSKI, Instytut Wydawniczy, Muntu Warszawa dzisiaj. Łacińskiej. społeczno-politycznego Studium Dzięgiel afrykanistyczne, 1970, ss. 184. S e r i a : Pań­ Biblioteka Myśli literaturze afry- Współczesnej Muntu — w językach Bantu — znaczy: człowiek. Ale w k a n i s t y c z n e j słowo to m a również inną treść. U ż y w a n e jest j a k o określenie osobo­ wości afrykańskiej. W t y m też s e n s i e używa go autor. A n d r z e j Zajączkowski jest a u t o r e m w i e l u p u b l i k a c j i dotyczących k u l t u r y l u ­ d ó w A f r y k i . Treścią o m a w i a n e j t u p o z y c j i j e s t z d e r z e n i e k u l t u r n a „Czarnym L ą d z i e " — m i e j s c o w e j p l e m i e n n e j z n a p ł y w o w ą europejską, a po części też a r a b ­ ską. P r o c e s ó w nastąpił w A f r y c e w w i e l u d z i e d z i n a c h k u l t u r y i działalności l u d z ­ k i e j , a jego e f e k t y są różnorodne. P r z e t o autor stanął p r z e d koniecznością w y b o ­ r u p e w n y c h zagadnień, k o s z t e m zrozumiałego pominięcia i n n y c h . P r o b l e m e m p o d ­ d a n y m rozważaniom i szczegółowej a n a l i z i e są w i e r z e n i a . W tej b o w i e m d z i e d z i ­ n i e życia l u d z k i e g o f u n k c j o n a l n e zależności z d e r z e n i a k u l t u r o w e g o są n a j b a r d z i e j w i d o c z n e , a d l a A f r y k i n a j b a r d z i e j też c h a r a k t e r y s t y c z n e . 1 Część dotycząca A f r y k i p i e r w o t n e j p o t r a k t o w a n a j e s t nieco krócej od następ­ n y c h rozdziałów. W y d a j e się, że Zajączkowski wyszedł t u ze słusznego założenia, iż po pozycję sięgnie c z y t e l n i k w p r o w a d z o n y już w p r o b l e m y a f r y k a n i s t y k i , m a ­ jący podstawową chociaż orientację. N i e u n i k a j e d n a k a u t o r przedstawienia w krótkim z a r y s i e istoty i filozofii k u l t u r y p l e m i e n n e j . J e s t to p u n k t o d n i e s i e n i a do p r z e d s t a w i e n i a p r o c e s u z m i a n . I t u oczywiście r z e c z k o n c e n t r u j e się n a w i e ­ r z e n i a c h . O s a d z o n e są one w n i e z w y k l e i s t o t n y m kontekście społecznym — z n i e ­ go b o w i e m wyrastają i odgrywają zasadniczą rolę w życiu Afrykańczyków, c z y to dotyczyć będzie s f e r y k u l t u r y , e k o n o m i i , p o l i t y k i , c z y życia r o d z i n n e g o . W sferę k u l t u r y p i e r w o t n e j włącza Zajączkowski również I s l a m afrykański. R z e c z jest s p o r n a . J a k o cezurę czasową p r z y j m u j e autor początki p e n e t r a c j i e u ­ r o p e j s k i e j , która wniosła w z o r y całkowicie n i e p r z y s t a w a l n e do t y c h , które istniały l o k a l n i e (poczynając od X V I w.). T r z e b a przecież stwierdzić, że i I s l a m jest religią do A f r y k i importowaną. Można b y więc przesunąć granicę c z a s u zetknięcia się k u l t u r p l e m i e n n y c h z w p ł y w a m i zewnętrznymi do z n a c z n i e wcześniejszego o k r e ­ s u (ок. X w.), t y m b a r d z i e j że pod n a c i s k i e m I s l a m u rozpadły się „czarne" p a ń ­ s t w a s a w a n n o w e j części S u d a n u Z a c h o d n i e g o . Jednakże, m i m o wątpliwości, właści­ w e jest c h y b a p o t r a k t o w a n i e I s l a m u t a k , j a k c z y n i to autor, a więc j a k o o k r e s u przejściowego między „czystą" kulturą plemienną, a późniejszymi z m i a n a m i . R o z ­ p a d b o w i e m o w y c h królestw był w y n i k i e m e k s p a n s j i r a c z e j p o l i t y c z n e j niż r e l i g i j ­ nej państw A f r y k i Północnej. C o ważniejsze, I s l a m został przyjęty z a s a d n i c z o b e z ­ k o n f l i k t o w o k o l e j n o p r z e z Ghanę ( X I w.), M a l i i S o n g h a j ( X V w.), a także n a w s c h o d n i m wybrzeżu A f r y k i — choć t a m p r o c e s przebiegał i n a c z e j , b o w i e m w b r a - A . Z a j ą c z k o w s k i , Plemię, rasa, socjalizm, W a r s z a w a 1965; Pierwotne re­ ligie czarnej Afryki, W a r s z a w a 1965; Aszanti-kraj złotego tronu, W a r s z a w a 1963; Niepodległość Konga a kolonializm belgijski, W a r s z a w a 1968. 1 �334 RECENZJE ku scentralizowanych organizmów państwowych Arabowie starali się narzucić dominację n i e t y l k o religijną, ale polityczną i gospodarczą. W k u l t u r z e p l e m i e n n e j każda społeczność miała swój p a n t e o n b o g ó w i duchów, różny od p a n t e o n u l u d ó w sąsiednich. Łączyło się to ściśle z filozofią nowiło motywację wieństwa, a do wyjaśnienia nawet ograniczając rodzaju jej barierami istniejącej gospodarki. rasowymi, struktury Islam zaś głosił niższego rzędu. Był też a t r a k c y j n y d l a w a r s t w y wości c e n t r a l n e g o zarządzania, łącząc f u n k c j e — Kanony wiary wspólnotę e t n i c z n y m i a n i państwowymi. m a c h mógł zmieścić się p a n t e o n p l e m i e n n y , s p r o w a d z o n y państwowymi. grupy były pokre­ religii, n i e W jego r a ­ wszakże do r o l i d u c h ó w rządzącej, d a w a ł b o w i e m religijne bowiem możli­ z podporządkowanymi zarazem kanonami pojęć r e l i g i j n y c h i państwowych im postępowania w życiu c o d z i e n n y m . T o było zgodne z z a s a d a m i wierzeń p l e m i e n n y c h . C o liczne kategorie i sta­ społecznej, więzi prawda, n i e były i d e n t y c z n e z afrykań­ s k i m i , a l e rysowało się w i e l k i e podobieństwo polegające n a d o m i n a c j i r e l i g i i w c a ­ łej k u l t u r z e . Zasadnicze zmiany przyniosło w p i e r w s z y m okresie swojej na chrześcijaństwo. Akcję Hiszpanie w Dahomeju, dopiero pojawienie się Europejczyków. p e n e t r a c j i próbowali o n i nawracać miejscową misyjną prowadzili Portugalczycy w Kongo Już ludność i Angoli, F r a n c u z i n a W y b r z e ż u Kości Słoniowej i w S e n e g a l u . P o ­ c z y n a n i a te skończyły się j e d n a k fiaskiem, a jedynym i c h efektem zostały tylko p e w n e e l e m e n t y l i t u r g i c z n e (np. s y m b o l krzyża) w t u b y l c z y m f o l k l o r z e . N i e l e p s z e wyniki przyniosła Dopiero stawy do podjęcia w o d o w a ł rozkład c z y posługiwał (Francuzi), mie działalność misyjna w X V I i X V I I w. w Afryce Wschodniej. o k r e s trwałej k o l o n i z a c j i , n a co z w r a c a uwagę Zajączkowski, dał zorganizowanej i planowej dotychczasowych się metodą preferował bezpośredniego akcji misyjnej. s t r u k t u r społecznych i to niezależnie rządów pośrednich ( B r y t y j c z y c y ) , dążył paternalizm (Belgowie), czy wreszcie i dyktatorskiego zarządzania (Niemcy, pod­ Kolonializm spo­ od tego, do a s y m i l a c j i występował w Portugalczycy). for­ Autor słusznie podnosi t u różnice między różnymi o d m i a n a m i k o l o n i a l i z m u , gdyż w dym z t y c h rozwiązań z d e r z e n i e k u l t u r o w e inne formy jednak zewnętrzne i choć prowadziło do z a s a d n i c z o p o d o b n y c h obecnie z perspektywy c z a s u można s t r u k t u r a c h społecznych, p o s t a w a c h każ­ przebiegało nieco i n a c z e j , przybierało dostrzec efekty rezultatów, to tego w odmiennych i p o l i t y c e wewnętrznej poszczególnych państw afrykańskich. W przez każdym bądź pozbawienie razie nastąpiła i c h efektywności dewaluacja autorytetów działania. I c h m i e j s c e m i n i s t r a c j a . Wiązała się z t y m z m i a n a w z o r ó w o s o b o w y c h przypadkach podsuwano- Afrykańczykom nowe zasady s p r z e c z n e z d o t y c h c z a s o w y m i pojęciami życia zbiorowego, Afrykańczycy zburzyła wilizacja postaw: wrogo dotychczasowe, przynosiła odnosili plemiennych, zajęła interesujące i życia. Z przydatne i gospodarczych. W obu życia indywidualnego, komunalnego. drugiej elementy jako tej, która strony europejska kultury. Stąd cze c z y n n i k i e m jest t u f a k t , że w o s t a t n i a jest o b e c n i e W Afryce postaw t u książki. W a ż n y m j e s z ­ Europie n a u k a oddzielona zindywidualizowana. z religią — obie spotykają się w omawianej cy­ dwoistość od niechęci do naśladownictwa i prób a d a p t a c j i . T a a m b i w a l e n c j a jest n i e z w y k l e i s t o t n a w d a l s z y c h w y w o d a c h to ad­ się do a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , uświęcone t r y b y a kolonialna jest od r e l i g i i , a t a t r a d y c y j n i e n a u k a zbiega się m a g i i . Z t y m i trudnościami zetknęło się c h r z e ­ 2 ścijaństwo, które, a b y mogło być przyjęte, musiałoby objąć sferą s w e j działalno­ Magia, i ści całe życie Afrykańczyka, aż do d r o b n y c h poczynań: 2 ligia, A u t o r z g a d z a się t u z poglądami B . M a l i n o w s k i e g o , [w:] Szkice z teorii kultury, W a r s z a w a 1958. nauka re­ �335 RECENZJE T u kryje się z a s a d n i c z a różnica między chrześcijaństwem, miennymi. Pierwsze jest uniwersalne (Islam tylko otwarty), a wierzeniami drugie ple­ etnocentryczne, zaliczające do s w o i c h t y l k o l u d z i związanych r z e c z y w i s t y m c z y choćby ideacyjnym pokrewieństwem. A l e też chrześcijaństwo utożsamiano z siłą magiczną, dzięki któ­ r e j uzyskać będzie można d o b r a z i e m s k i e i władzę, znajdujące łych. Stąd dosyć l i c z n e nawrócenia wrócenia, które o d b y w a ł y o powierzchownym się n i e t y l e d l a przyjęcia się w rękach bia­ wszakże c h a r a k t e r z e . nowej wiary, Na­ ile dla przy­ jęcia „europejskości". Nowością, którą w p r o w a d z a Zajączkowski w d o t y c h c z a s o w e rozważania n a t e ­ m a t wierzeń p l e m i e n n y c h i działalności chrześcijaństwa w A f r y c e , j e s t w p r o w a d z e ­ nie różnicy między akcją misyjną kościoła k a t o l i c k i e g o , a kościołów p r o t e s t a n c k i c h . Różnicy wynikającej z odrębnych filozofii t y c h d w u odłamów chrześcijaństwa i j a k się p r z e k o n u j e m y stanowiącej istotny w y z n a c z n i k p o w o d z e n i a akcji misyjnej i two­ r z e n i a się afrykańskich kościołów s y n k r e t y c z n y c h . N i e c h o d z i o liczebność ceń, chociaż autor w s p i e r a Protestantyzm członków ma swoich preferuje w i a r ę intelektualną, opartą s e k t i kościołów. K a t o l i c y z m działa o indywidualne emocjonalnie, komunalności był on bliższy Afrykańczykom, (Francja, Belgia, Portugalia), D l a tej swo­ stąd z n a c z n i e l i c z n i e j s z e n a w r ó ­ c e n i a n a k a t o l i c y z m i to n i e t y l k o w k o l o n i a c h a d m i n i s t r o w a n y c h tolickie odczucia i , co ważne, c h a r a k t e r zbiorowego, g r o m a d n e g o współuczestnictwa w w i e r z e . jej nawró­ s w o j e w y w o d y również d a n y m i s t a t y s t y c z n y m i . przez kraje k a ­ l e c z również w posiadłościach brytyjskich. A t o l i przyjęcie chrześcijaństwa n i e wynosiło a u t o m a t y c z n i e n a o c z e k i w a n e żyny społeczne. Rodziły się z a t e m wśród nawróconych postawy i chęć wyjścia z i m p a s u . Doprowadziło to do p o w s t a n i a w Afryce wymienia dwa zasadnicze Kościoły etiopiańskie w y w o d z ą stąd, iż E t o p i a stała się w typy tych się z m i s j i Afryce się od m a c i e r z y s t y c h kościołów kościołów: etiopiańskie i oderwały orga­ sym­ prorok hierarchię i c h jest luźna i powstały z sekt, którym początek dał i założyciel z a r a z e m , a jednocześnie m e s j a s z . Kościoły syjońskie bliższe są katolicyzmowi, Oba własną pochodzi te i teokracji. Organizacja tworząc Zającz­ nizację. Kościoły syjońskie biorą swą nazwę od góry S y j o n w P a l e s t y n i e — bolu europejskich, niezależności. Kościoły syn­ syjońskie. protestanckich, a i c h nazwa symbolem ale kościołów k r e t y c z n y c h , będących melanżem wierzeń m i e j s c o w y c h z chrześcijaństwem. kowski wy­ frustracyjne, bardziej wszakże mają plebejskie od etiopiańskich, które gromadzą raczej c h a r a k t e r r a s i s t o w s k i , totalnie antybiały. J a k podkreśla Afrykańczycy n i e j a k o elitę. autor, odbierają B o g a białym, p r z e z których był on — C z a r n y — skradziony Murzynom. Bóg J e s t to więc w m n i e m a n i u obu kościołów powrót do s p r a ­ wiedliwego stanu pierwotnego. Szczupłość m i e j s c a każe Zajączkowskiemu przeanalizować k i l k a t y l k o wybra­ n y c h s y n k r e t y c z n y c h r e l i g i i . Są t o : d e i m a , h a r r y z m , k i m b a n g i z m , m p a n d y z m i K o ś ­ ciół C h r y s t u s a w i syjońskich. z Republiki Afryce. Szkoda Południowej szczególne f o r m y Omawiając Przykłady może, że Afryki, afrykańskich różnorodne te dotyczą autor t a k kościołów n i e uzupełnił gdzie szczególna działalności jak przykładami polityczna zasługujących kościołów słusznie zauważa, że nastąpiło z d e r z e n i e k u l t u r o w e etiopiańskich przeglądu struktura kościołów, n a p e w n o efekty tego na zrodziła uwagę . 8 synkretycznych, autor między Europą a Czarną Afry­ ką, A m e r y k ą Południową i Północną, Australią i Oceanią. N a t o m i a s t zderzenia nie Zainteresowanych odsyłam do interesującej p r a c y , której autorem jest s z w e d z k i pastor, B . G . M . S u n d к 1 e r , Bantu Prophets in South Africa, Oxford U n i v e r s i t y P r e s s , 1964, który w y l i c z a aż d w a tysiące s y n k r e t y c z n y c h kościołów afrykańskich. 3 �336 RECENZJE było między Eurotpą a Azją, gdzie — w e d ł u g Zajączkowskiego — m a m y do c z y n i e ­ n i a ze z j a w i s k i e m na t u autor dyfuzji i wzajemnych o podstawowej zasadzie, mułując tę kwestię co p r a w d a w rozwoju, z drugiej — podniósł wcześniej Przypomi­ Pitt-Rivers, for­ i n n y c h słowach, że z d e r z e n i e p u j e t a m , gdzie z j e d n e j s t r o n y m a m y stopniu w p ł y w ó w przekształcających. którą kulturowe nastę­ do c z y n i e n i a z kulturą stojącą n a w y s o k i m z kulturą pierwotną . Takiego 4 właśnie przykładu dostarcza A f r y k a . Analizując obecny s t a n r z e c z y , daje a u t o r przegląd listów, napływających r e d a k c j i afrykańskich c z a s o p i s m . N i e i c h treść jest i s t o t n a — t a często b y w a Listy te n a t o m i a s t zwierciedlają opartej stanowią obiektywnie o dotychczasowe d l a Zajączkowskiego istniejące wzory postawy: do błaha. c e n n y materiał b a d a w c z y . zachwianie kultury, a zarazem brak stabilizacji przyswojenia Od­ społecznej sobie war­ tości n o w y c h . rolę tajnych związków w t w o r z e n i u się i działalności kościołów s y n k r e t y c z n y c h . T a j n e Tu znów bractwa istniejące w czy nawet uwaga. Autor zbyt kulturze plemiennej chyba marginesowo często b o w i e m kościoły, a obejmując swoim potraktował ulegają wpływem przekształceniu w kilka, czy nawet sekty kilkanaście p l e m i o n przyczyniają się, wychodząc od jedności r e l i g i i , do t w o r z e n i a się wspólnot narodowych, bene daje ponadplemiennych miejscowym w politykom poszczególnych niebagatelny krajach atut afrykańskich, do ręki co nota •— przeciwdziałanie s e p a r a t y z m e m p l e m i e n n y m rozsadzającym państwo. P r z y k ł a d ó w dostarczyć t u m o ­ że G a b o n , Kamerun, Tanzania. Problem opracowania. nych W struktur wszystkich Praca ten wydaje każdym bądź r a z i e , j a k p o i n t u j e społecznych, wartości które następuje funkcjonalnych Zajączkowskiego stanowi w w zderzeniu dawnych więc się godny u w a g i Zajączkowski: układach pewne nowum i szerszego „zniszczenie kultur, nie strukturowych". w polskiej literaturze a f r y k a n i s t y c z n e j , p o d n o s i też k w e s t i e ogólne, które właśnie t e r a z w y m a g a j ą cenia n a nie uwagi, a to z d w u p o w o d ó w : proces daw­ unicestwia przemian dzieje się zwró­ obecnie, w n i o s k i zaś są n a t y l e g e n e r a l n e , że w części t e o r e t y c z n e j mogą być o d n i e s i o n e n i e tylko do A f r y k i , służąc etnologom, socjologom i religioznawcom. Marek E R I C R. W O L F , J e r s e y 196S Peasants, Foundations P r a c a E r i c a R . W o l f a została w y d a n a publikującej turowej, of M o d e r n w Arpad Anthropology amerykańskiej Series, serii antropologicznej fizycznej i k u l ­ a r c h e o l o g i i i językoznawstwa. J e s t to p r a c a omawiająca nurcie stosunkowo warstwy młodych społecznościami r o l n i c z y m i j a k o w sposób s y n t e ­ chłopskiej n a całym świecie. Mieści zainteresowań częściami b a r d z i e j antropologii amerykańskiej złożonych społeczeństw. n i a te zostały zapoczątkowane p r z e z p r a c e amerykańskiego antropologa d a dopiero po I I w o j n i e a społeczeństwem zindustrializowanym. G . P i t t - R i v e r s , The effect lisation, L o n d y n , t. 27: 1929. 4 Bada­ R. Redfiel- światowej. A u t o r określa chłopów j a k o tę część ludzkości, która stoi między plemieniem New p o z y c j e w y b i t n y c h naukowców z z a k r e s u antropologii t y c z n y i ogólny kulturę i p r o b l e m y się o n a w Kowalski on native Kategorię prymitywnym chłopów r a c e s of c o n t a c t with odróżnia European civi­ �RECENZJE ¿37 od p r y m i t y w n y c h k o p i e n i a c z y i n o w o c z e s n y c h farmerów p r z e d e w s z y s t k i m c h a r a k ­ ter powiązań z s z e r s z y m układem społecznym. Chłopi wyodrębnili się ze społe­ czeństw p r y m i t y w n y c h , w których j e s z c z e każdy p r o d u c e n t k o n t r o l u j e środki p r o ­ d u k c j i włącznie ze swoją pracą, a w y m i a n a nadwyżek w d o b r a c h i usług jest b e z ­ pośrednia i e k w i w a l e n t n a . B r a k też w t y c h społeczeństwach powiązań z s z e r s z y m układem społecznym, stanowią one w p e w n y m sensie całość zamkniętą. Chłopi zajmujący się uprawą zbóż i hodowlą zwierząt są z a w s z e częścią b a r ­ dziej złożonego społeczeństwa, w r a m a c h którego przekazują nadwyżki grupie r z ą ­ dzącej i i n n y m g r u p o m n i e uprawiającym z i e m i . F a r m e r ó w n a t o m i a s t autor o k r e ­ śla j a k o kategorię l u d z i prowadzących d o c h o d o w e przedsiębiorstwa rolne, dobrze zorientowane rynkowo. Chłopi tworzą więc fazę w e w o l u c j i społeczeństwa ludzkiego, j a k k o l w i e k droga e w o l u c j i m a bardzo różne w a r i a n t y . W z a k r e s t e r m i n u „chłopi" wchodzą w p r a c y W o l f a społeczeństwa współczesne i h i s t o r y c z n e E u r o p y z a c h o d n i e j i środkowej, północnej A f r y k i , I n d i i , C h i n oraz A m e r y k i Środkowej. Przykładami z t y c h t e r e ­ n ó w o p e r u j e autor, przyznając i m j e d n a k różnorodność w a r i a n t ó w w obrębie j e d n e j f a z y e w o l u c j i i różne w n i e j z a a w a n s o w a n i e . Rozdział p i e r w s z y p r z y n o s i ogólną charakterystykę chłopów j a k o g r u p y s p o ­ łecznej i wyszczególnia j e j s p e c y f i c z n e c e c h y . C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a tej g r u p y są n i e t y l k o r e l a c j e w y m i e n n e , s y m e t r y c z n e , występujące i u k o p i e n i a c z y , l e c z także a s y m e t r y c z n e r e l a c j e zwierzchności, a m i a n o w i c i e płacenie grupie rządzącej różnego r o d z a j u d a n i n w n a t u r z e , p r a c y l u b pieniądzach. P o w s z e c h n y m , choć n i e j e d y n y m , ośrodkiem władzy z w i e r z c h n i e j n a d chłopami i c e n t r u m w p ł y w u j e s t miasto. Najpoważniejszym p r o b l e m e m d l a g r u p y rządzącej i d l a s i e b i e . w wytwórczym, l e c z także d o m e m . chłopów jest właśnie j e d n o c z e s n a produkcja obrębie zagrody, która jest n i e t y l k o zakładem Następne t r z y rozdziały p r a c y przedstawiają t r z y najważniejsze a s p e k t y chłopów: e k o n o m i c z n o - g o s p o d a r c z y , społeczny i i d e o l o g i c z n o - r e l i g i j n y . życia Klasyfikując społeczeństwa chłopskie, a u t o r rozróżnia d w a r o d z a j e ekotypów chłopskich; p a l e o t e c h n i c z n e i n e o t e c h n i c z n e , według kryteriów sposobu przekształ­ c a n i a e n e r g i i . E k o t y p y p a l e o t e c h n i c z n e są e f e k t e m „pierwszej r e w o l u c j i a g r a r n e j " n a świecie i polegają n a w y k o r z y s t y w a n i u t y l k o p r a c y l u d z i i zwierząt. N a j b a r d z i e j p o w s z e c h n e z n i c h to długotrwałe s y s t e m y b e z u g o r o w e z u p r a w ą motykową i o c z y s z c z a n i e m z i e m i p r z e z p a l e n i e , krótkotrwałe s y s t e m y u g o r o w e z uprawą sprzężajną pługiem oraz s y s t e m y bezugorowe z ciągłym n a w a d n i a n i e m pól. E k o t y p y n e o t e c h n i c z n e powstałe po „drugiej r e w o l u c j i a g r a r n e j " c h a r a k t e r y ­ zują się w p r o w a d z e n i e m n o w y c h źródeł e n e r g i i i specjalizacją u p r a w (sadownictwo, warzywnictwo, gospodarka m l e c z n a ) . J e s t to wyczerpująca k l a s y f i k a c j a społe­ czeństw chłopskich w e d ł u g s t o s o w a n y c h narzędzi, s t o p n i a użytkowania z i e m i w d a ­ n y m c z a s i e oraz długości s e z o n u u p r a w . W p r a c y p r z e d s t a w i o n e zostały także sposoby z a o p a t r z e n i a gospodarstw chłop­ s k i c h w brakujące d o b r a i usługi oraz w y k o r z y s t a n i e nadwyżek chłopskich p r z e z różne t y p y własności z w i e r z c h n i e j . Najbardziej interesująca część p r a c y , oprócz p r z e d s t a w i e n i a typów r o d z i n chłopskich i i c h g r u p d o m o w y c h oraz w z o r ó w d z i e d z i c z e n i a , p o d a j e wyczerpujący i porządkujący podział stosunków społecznych zachodzących w g r u p i e chłopskiej. A u t o r d z i e l i j e n a jednowięziowe l u b wielowięziowe (według ilości interesów utrzymujących je), n a d i a d y c z n e l u b p o l i a d y c z n e (według ilości osób biorących w n i c h udział) oraz n a poziome l u b p i o n o w e ( r e l a c j a : chłopi- chłopi l u b chłopi-niechłopi). 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �338 RECENZJE Ostatni najmniej wia funkcję jący dopracowany religii w charakter oraz i jednolity społeczeństwie rewolucyjne pod względem treści rozdział chłopskim, ruchy jej u t y l i t a r y s t y c z n y i chłopskie oma­ moralizu- n a tle sprzyjających im wa­ runków. Wymogi wydawnictwa, starającego się przedstawić dokumentację i współczesności n a przykładzie l u d ó w e g z o t y c z n y c h w r a z czajami, określiły w pewien sposób p r o f i l przeszłości z i c h niezwykłymi tej p u b l i k a c j i . Narzuciły s t r o n y dość ogólny c h a r a k t e r , p r z e z co dostępna jest s z e r s z e m u g r o n u szczególnie z i n n y c h d z i e d z i n n a u k i , z d r u g i e j dziej egzotycznych kultur, j a k : Indie, n a mieć pretensję py Z a c h o d n i e j o znikome — preferencję Chiny, Z S R R , Europa w została oparciu narzucona o dużą ilość bałkańskich i Włoch, j a k k o l w i e k w niej w z bar­ Moż­ przez dostępną literatury literaturę, antropologicznej przykładów praca amerykańskich omówieniach niewątpli­ bowiem i etnologicznej ważniejszych Euro­ mieszczą się one powstała przede s t k i m amerykańskiej, a n g i e l s k i e j i n i e m i e c k i e j . K r a j e s o c j a l i s t y c z n e są odbiorców, przykładów uwzględnienie w p r a c y terenów współczesnej a także krajów także jednej średniowieczna. w ogólnych r a m a c h zakreślonych p r z e z a u t o r a . P r e f e r e n c j a wie zwy­ jej z wszy­ reprezentowane monografii radzieckich l u b w skrótowych artykułach. A u t o r powołuje się n a literaturę opisową i t e o r e t y z u ­ jącą, w y b i e r a z n i e j to, co o d p o w i a d a jego poglądom. Nietrudno zauważyć, że poglądy nizmu amerykańskiego jednej fazy ewolucji — traktuje autora mieszczą on społeczeństwa społeczeństwa ludzkiego. się w nurcie chłopskie Porównuje neoewolucjo- jako należące społeczeństwa na do róż­ n y c h t e r e n a c h świata z różnych e p o k h i s t o r y c z n y c h , choć s z u k a d l a n i c h w s p ó l n e ­ go m i a n o w n i k a . ramach Ewolucja jednakowa społeczeństwa l u d z k i e g o , d l a poszczególnych szczegółowe w a r i a n t y . Warianty grup aczkolwiek społecznych, w swych posiada ogólnych jednak różne, te można uwzględniać, ale dąży się p r z e d e wszy­ s t k i m do z n a l e z i e n i a prawidłowości. Autor przedstawia r a k t e r y s t y c z n e oraz wo porównywać obiektywnie przede właśnie prawidłowości systematyzuje grupy istniejących ludzkie kultury jej kategorie wyodrębnione ekonomicznych chłopskiej w jedną kategorię c h a r a k t e r , może służyć l a i k o m w z o r i e n t o w a n i u formułowaniu na ogólny i cha­ Ma pra­ podstawie wyróżników. P r a c a E . R . W o l f a w s z y s t k i m n a uwagę właśnie ze względu n a swój pomóc p r z y i jej cechy w sposób wyczerpujący. zasługuje syntetyzujący się w t e m a c i e , a e t n o g r a f o m może ogólnych hipotez w e r y f i k o w a n y c h Należy też dodać, że układ p r a c y z b u d o w a n y został w później w terenie. sposób k l a r o w n y i lo­ giczny, a poszczególne rozdziały analizują materiał począwszy od r z e c z y szczegóło­ w y c h , kończąc n a najogólniejszych. Trudno kacja znaleźć pracę tego t y p u prof. В. choć o g r a n i c z o n a stematyzowania prace starają funkcjonujący w Gałęskiego: „Socjologia literaturze polskiej, w s i . Pojęcia t e r e n o w o do o b s z a r u P o l s k i , p o d e j m u j e podstawowych się ukazać pojęć grupy społeczność społecznej, rolniczą jako może jedynie ETEL jaką odrębny tworzą i w chłopi. swoisty Obie sposób s y s t e m społeczny. FÉL, T A M A S Viking 1966, próbę wyjaśnienia i u s y ­ Agnieszka village, publi­ podstawowe", Warszawa H O F E R , Proper Fund Publications peasants. in Anthropology Traditional life Bartelska in a Hungarian n r 46, C h i c a g o 1969 • T e r m i n „proper p e a s a n t " o z n a c z a w u s t a c h mieszkańców w i o s k i Átány chło­ pa p r a w d z i w e g o , zasiedziałego, znającego n i u a n s e w i e j s k i e j e t y k i e t y i p r z e s t r z e g a ^ jącego f o r m t r a d y c y j n e g o z a c h o w a n i a . T a c y ludzie tworzą t r z o n węgierskiej w i o s k i �339 RECENZJE Átány, w y b r a n e j do e t n o g r a f i c z n y c h badań t e r e n o w y c h węgierskiego M u z e u m Etnograficznego w przez dwoje pracowników B u d a p e s z c i e właśnie ze względu n a z a ­ c h o w a n e j e s z c z e do tej p o r y e l e m e n t y t r a d y c y j n e , zwłaszcza w f u n k c j o n o w a n i u i n ­ s t y t u c j i s o c j a l n y c h i w z o r ó w stosunków międzyludzkich. W trakcie przeprowadza­ n i a badań t e r e n o w y c h (1951-1967) s t a r a n o się zarejestrować p r z e d e w s z y s t k i m s t a n ówczesnej k u l t u r y w s i . Obecnie wydana praca stanowi już swoisty dokument h i s t o r y c z n y , gdyż ba­ d a n a wieś, t a k j a k nieco wcześniej i n n e w s i e węgierskie, weszła w s t a d i u m chłopskie pod wpływem wielu czynników, szczególnie r o k u k o l e k t y w i z a c j i i z l i k w i d o w a n i u własności p r y w a t n e j przeprowadzonej post- w 1959 n a r z e c z spółdzielni pro­ t y l k o w y c i n e k u z y s k a n y c h materiałów, daje opis dukcyjnych. P r a c a opublikowana i obejmuje analizę o r g a n i z a c j i społecznej rodnych, żmudnie obserwacja gromadzonych uczestnicząca), statystycznych wsi i instytucji lokalnych. Oparta (dane źródłach etnograficznych historycznych (dokumenty demograficzne i ekonomiczne j e s t n a różno­ (wywiady, lokalne, rozmowy, opracowania) z Centralnego Urzędu oraz Staty­ stycznego). Etnograficzne nie badania statystycznie, lecz terenowe poprzez przeprowadzane dokładną analizę były w obrębie współczesnego jednej życia wsi i historii dwóch r o d z i n , u których a u t o r z y z a m i e s z k i w a l i p r z e z t e n cały c z a s . Materiały z e ­ brane w t e r e n i e obejmowały Autorzy swą tematyką całokształt k u l t u r y w s i . s t a r a l i się zrobić k u l t u r o w y c h , podać całościowy i szczegółowy opis t y c h elementów, a t y m s a m y m odkryć i c h w z a j e m n e analizę elementów powiązanie i strukturalną współzależność. Udało się i m to w pełni w części traktującej o sie­ ci stosunków społecznych a omawiającej krzyżujące się podziały w e w n ą t r z w s i w e ­ dług g r u p w i e k u , sąsiedztwa zagród i pól, stosunków pokrewieństwa, powinowac­ t w a i k u m o s t w a . W r a z z częścią o r o d z i n i e i podziale ról w j e j obrębie o r a z ana­ lizą zależności inte­ resującą poszczególnych i przejrzystą warstw społecznych partię p r a c y . Z g o d n i e stanowi z założeniami ona najbardziej etnografii jako o człowieku i jego k u l t u r z e , p o p r z e z sieć stosunków społecznych, a u t o r z y jednostkę i jej szerszych układów, j a k targi, służba Bardziej r o z l i c z n e powiązania w obrębie wojskowa, wioski i poza obowiązki pobieżnie i s c h e m a t y c z n i e p r z e d s t a w i o n e nią nauki ukazują (stosunek do obywatelskie). są n a t o m i a s t i n s t y t u c j e l o ­ kalne, stosunkowo słabo u k a z a n o i c h przecież żywy związek ze społecznością skową i w z a j e m n e powiązania. A u t o r z y p r z e d s t a w i l i s a m s z k i e l e t i n s t y t u c j i , i c h historię, z a s a d y wio­ funkcjonowa­ n i a , n i e j e s t to j e d n a k a n a l i z a r z e c z y w i s t e j i c h działalności. W y d a j e się, że a k u r a t ta część p r a c y o p a r t a została n a w y w i a d a c h m e n t a c h l o k a l n y c h bez odwołania z działaczami i h i s t o r y c z n y c h d o k u ­ się do o p i n i i całej społeczności. Należy przyznać, że układ p r a c y j e s t s k o m p o n o w a n y stawia jednostkę i j e j u c z e s t n i c t w o w poprzez różne u g r u p o w a n i a , Jakkolwiek praca koleń. A u t o r z y społecznej rodzinnego kręgu, i n s t y t u c j e , l o k a l n e t a r g i , po n a j s z e r s z y — cały k r a j . dąży do p r z e d s t a w i e n i a opisu s t a r a się jednocześnie pokazać z m i a n y zachodzące w n i e umieszczają s o w y c h , lecz rejestrują w sposób logiczny, p r z e d ­ życiu od n a j m n i e j s z e g o uzyskanego funkcjonalnego kultury wsi, obrębie t r z e c h o s t a t n i c h p o ­ materiału w trzech przekrojach t y l k o niektóre z m i a n y w r a m a c h jednego m o d e l u o s t a t n i c h pięćdziesięciu l a t . U k a z a n i e zachodzących z m i a n powiodło zresztą b a r d z i e j w rozdziałach przedstawiających opis instytucji, w cza­ kultury których się jed­ n a k a n a l i z a współzależności n i e została w pełni u k a z a n a . Oczywiście n i e można robić z tego zarzutów a u t o r o m , którzy, j a k k o l w i e k ob- �340 RECENZJE serwowali przede i rejestrowali wszystkim zachowanej do zmiany zachodzące stworzenia opisu by sądzić, że praca byłaby społeczna, i n s t y t u c j e ) monografią Viking magało dla i ich rezultaty, tradycyjnej Fund angielskich i w klasyczną wyodrębnionej Publications, to u m i e s z c z e n i a d l a której publikacji amerykańskich etnografii jednoproblemową specjalnie rozszerzonych odbiorców z została wiadomości zakresu gdyby nie napisana. historii Węgier, historii oraz t e m a t y k i i s t a r a l i się uczynić obraz k u l t u r y węgierskiej społeczeństw pierwotnych), używając Wy­ informacyjnych pro­ układu zrozumiałym d l a odbiorców wykształconych w i n n e j t r a d y c j i badań e t n o g r a f i c z n y c h wszystkim (organizacja węgierskiej, co m i e j s c a m i rozbiło logikę wewnętrznego rozdziałów. A u t o r z y łecznej dążyli chłopskiej społeczności w i e j s k i e j , chłopstwa węgierskiego i s p e c y f i k i s y s t e m u pańszczyźnianego blematyki kultury do tej p o r y w b a d a n e j w s i , a s z y b k o ginącej. Można potrzeby współcześnie i analizy (badanie także terminów przede antropologii (lineaż, ród), co, choć konieczne, niszczyło częściowo specyfikę spo­ węgierskich układów k u l t u r y chłopskiej. Autorzy s t a r a l i się wydobyć z j e d n e j ne w s i u w a r u n k o w a n e strony cechy specyficzne tradycją historyczną, a z d r u g i e j i czysto l o k a l ­ — cechy bardziej ogólne, p e w n e prawidłowości dotyczące w s i sąsiednich, r e g i o n u i całego k r a j u , a b y rzyć możliwość szerzonych studiów porównawczych. Udało się i m to w wiadomościach ogólnych n y c h o ludności, s k r u p u l a t n i e zestawiających Przy czytaniu pracy nasuwa stosunkowo o wsi, jej rolnictwie pełni tylko i danych roz­ podobieństwa i różnice. się p y t a n i e , c z y słuszny był w y b ó r do badań w s i zamkniętej, i z o l o w a n e j , b o w i e m Átány j a k o wieś chłopska i kalwińska i s i l n e p o c z u c i e odrębności n a zewnątrz. T r u d n o d l a najbliższego stwo­ demograficz­ w o t o c z e n i u k a t o l i c k i c h , częściowo s z l a c h e c k i c h , w y t w o r z y ł a s w o i s t y tatywną w regionu konserwatyzm ją j e d n a k nazwać wsią l u b całych W ę g i e r współczesnej reprezen­ doby. Stanowi o n a r a c z e j przykład w s i opóźnionej w s t o s u n k u do procesów zachodzących w m i ­ krostrukturze. Natomiast przedstawia (według oceny autorów) typ reprezenta­ t y w n y d l a s y s t e m u t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i węgierskiej. Niewątpliwie jednak pozwala, ze względu pewnych bardziej organizacji drobiazgowe na mniejszą ogólnych wniosków na temat mieści się w Monografie polskie n a gruncie tradycyjnego mechanizmów na typu wysunięcie funkcjonowania światowej kultury tworzono wsi i monografie badań etno­ środkowej, dlatego też można polskim. powstawały i zainteresowań n a u k o w o - b a d a w c z y c h . kształt wioski czynników, n u r c i e współczesnych n i e t y l k o węgierskiej, ale także całej E u r o p y szukać j e j o d p o w i e d n i k a nie jednej działających społecznej. P r a c a węgierskich etnografów grafii badanie ilość na gruncie ruchów społeczno-politycznych W r a m a c h i n s t y t u c j i n a u k o w y c h po I I wielotematyczne, jednotematyczne, spoglądające starające na się wieś ukazać poprzez woj­ cało­ jeden problem. Spośród t y c h p r a c j e d n o p r o b l e m o w e m o n o g r a f i e ośrodka łódzkiego zbliżone są do t y p u m o n o g r a f i i węgierskiej p r z e z swą problematykę społeczną, ujmowaną w f u n k c j o n a l n y m opisie. Z k l a s y c z n y c h już m o n o g r a f i i Stare i Nowe Siołkowice — p r a c a z b i o r o w a pod k i e r u n k i e m M . Gładysza s t a w i a sobie t e n s a m c e l , co p r a ­ c a autorów węgierskich, a m i a n o w i c i e możliwie j a k najpełniejsze ujęcie w s p ó ł ­ czesnego o b r a z u k u l t u r y j e d n e j w s i . W obu p r a c a c h s t a r a n o się n i e t y l k o o z a r e j e ­ s t r o w a n i e poszczególnych faktów k u l t u r o w y c h , lecz także o w y k r y c i e działających mechanizmów i p r z e d s t a w i e n i e z m i a n zachodzących n a w s i w obrębie t r z e c h o s t a t n i c h pokoleń. �341 RECENZJE Wniosek Hofera o zmem i tendencjami w związku homogeniczności do i z o l a c j i p o k r y w a jej ostatniej pracy spodarczo-społecznej z konserwaty­ się ze spostrzeżeniami D . Markowskiej o rodzinie wiejskiej (religijnej) na Podlasiu, w s i homogenicznych wsi dotyczącymi izolacji go­ religijnym, społecznym pod względem i „otwartości" w s i h e t e r o g e n i c z n y c h . Praca ta pozwala a dla etnografa czytelnikowi zapoznać się z tradycyjną kulturą Węgier, może służyć j a k o j e d e n ze w z o r ó w dobrze p r z e p r o w a d z o n e j ana­ l i z y o r g a n i z a c j i społecznej w s i . Agnieszka F R A N K M . M I F S U D , Customary Land Law in Africa, Bartelska F A O Legislative Series, R o m e 1967, No. 7, ss. 96 Wydarzenia stwom, od ostatnich pozostawiając państw lepiej raźną przewagą lat je przyniosły jednak rozwiniętych. Współczesna umocnienia i rozwoju celu cji jest afrykańskim udział w Afryki przebadanie cechuje wytwarzaniu się istniejącego A f r y k i . Poznanie i opracowanie na­ drogą produk­ do osiągnięcia z a ­ zwyczajowego zadecydować wy­ dochodu i najszybszą środków prowadzących pozwalających pań­ gospodarczym młodych afrykańskich państw będzie podwyższenie może materiałów gospodarczej wielu uzależnieniu źródłem e k s p o r t u . Najprostszą c j i r o l n i c z e j , a j e d n y m z ważniejszych dostarczyć w gospodarka r o l n i c t w a , które m a główny rodowego i jest p o d s t a w o w y m mierzonego niepodległość niejednokrotnie prawa rolnego, o metodach zwyczajowych praw rolnych m a t u szczególne z n a c z e n i e , ponieważ niemożliwe j e s t o p i e r a n i e się p e r a n a l o g i a m sytuacji krajów europejskich, daleko odbiegających od co moderniza­ istniejących na stosunków afrykańskich. W a r t o zaznaczyć, że w go prawa rolnego O b e c n i e , gdy ustają w o j n y jów a przemiany czasach kolonialnych normy tradycyjnego odpowiadały społecznościom pozostającym w afrykańskie­ stanie stagnacji. p l e m i e n n e i zwiększa się ludność poszczególnych społeczne i ideologiczne następują bardzo szybko, kra­ funkcjonalny d a w n i e j porządek p r a w n y pozostaje w wyraźnej sprzeczności z n o w y m i s t o s u n k a m i społecznymi. Mając na uwadze powyższe f a k t y , w y d a j e poglądów z a w a r t y c h w p r a c y F . M. Mifsuda, docierających do n a s p r a c , omawiających się c e l o w e przedstawienie j a k o iż j e s t to j e d n a z n i e l i c z n y c h to c i e k a w e a zarazem trudne zagad­ nienie. N a u k o w e s t u d i a afrykańskiego p r a w a z a n i e d b a n e były do s t o s u n k o w o o s t a t n i c h czasów; p r a w n i c y badający te k w e s t i e w A f r y c e „importowanym prawem" kolonizatorów, n i z m u działania p r a w a z w y c z a j o w e g o i z w y k l i b y l i zajmować aniżeli w Afryce tubylczym. się r a c z e j Znajomość zawdzięczamy głównie mecha­ etnografom socjologom. P r a c a F r a n k a M. Mifsuda wych prawa studiów rolnego. przedmiotu, a niektórych Uwaga s t a n o w i , w e d ł u g jego własnych słów, próbę podstawowych skoncentrowana społeczne, e k o n o m i c z n e i elementów jest tradycyjnego głównie etnograficzne na prawnych zagadnienia o t y l e t y l k o , o i l e to j e s t k o n i e c z n e d l a u t w o r z e n i a całościowego W części wstępnej autor p r z e p r o w a d z a nych cech zwyczajowego prawa, dokładne p r z e b a d a n i e aspektach omawiane są obrazu. krótką analizę p o z y t y w n y c h i podkreślając, że w s z e l k a działalność do z m i a n z w y c z a j o w y c h w z o r ó w własności z i e m i p o w i n n a nauko­ afrykańskiego negatyw­ prowadząca być p o p r z e d z o n a przez i o s z a c o w a n i e istniejących systemów. Żadne z m i a n y n i e p o - �342 RECENZJE wdnny być w p r o w a d z a n e b e z b r a n i a pod uwagę i c h r e p e r k u s j i n a s y s t e m y s p o ­ łeczne, a p r z e p i s y p r a w n e n i e mogą kolidować w sposób z a s a d n i c z y z głęboko zakorzenionymi obyczajami. W krótkim wstępie autor o m a w i a także p r a w n e p o d s t a w y z w y c z a j o w e j w ł a ­ sności z i e m i , przytaczając również s z e r e g dekretów k o l o n i a l n y c h , w y d a n y c h n a o b s z a r a c h d a w n y c h posiadłości f r a n c u s k i c h i b r y t y j s k i c h w A f r y c e . 1 P o p r z e d s t a w i e n i u z a s a d n i c z y c h myśli części wstępnej p r z e c h o d z i F . M . M i f s u d do szczegółowej a n a l i z y w y b r a n y c h zagadnień z w y c z a j o w e g o p r a w a rolnego w A f r y c e , którą p r z e p r o w a d z a w pięoiu k o l e j n y c h rozdziałach. Rozdział p i e r w s z y poświęcony j e s t p r o b l e m o w i o d t w o r z e n i a i s p i s a n i a p r a w a z w y c z a j o w e g o . Z a g a d n i e n i e to było p o r u s z a n e n a d w u k o n f e r e n c j a c h poświęco­ n y c h p r o b l e m a t y c e afrykańskiej — w D a r es S a l a a m ( T h e A f r i c a n C o n f e r e n c e on L o c a l C o u r t s a n d C u s t o m a r y L a w ) i w W e n e c j i ( C o n f e r e n c e on T r a d i t i o n a l A f r i ­ c a n L a w a n d M o d e r n L a w ) — obie w 1963 г., gdzie zwrócono baczną uwagę, iż j e d y n i e p r z e z s p i s a n i e p r a w a z w y c z a j o w e g o o c h r o n i się j e i n a d a m u się rangę p r a w a stanowionego. D o c h w i l i obecnej p r a w o z w y c z a j o w e występuje głównie w f o r m i e przekazów u s t n y c h , r z a d k o t y l k o można uzyskać j e w f o r m i e s p i s a n e j — z zapisków p r a w n i k ó w , socjologów i etnografów a także z a k t s p r a w będących n a w o k a n d a c h sądowych. S p i s a n i e z w y c z a j o w e g o p r a w a prowadzą zespoły p r a w n y c h rzeczoznawców, m i a n o w a n i s p e c j a l n i k o m i s a r z e i badający u c z e n i . W K e n i i , T a n ­ z a n i i i M a l a w i o d t w a r z a n i e m i s p i s y w a n i e m t r a d y c y j n e g o p r a w a z a j m u j e się z e ­ spół p r a w n y c h ekspertów składający się z o b e c n y c h l u b byłych wodzów, człon­ k ó w l o k a l n y c h r a d zarządzających, urzędników sądowych i s t a r s z y z n y p l e m i e n n e j rozstrzygającej s p o r y m i e j s c o w e j ludności. W K e n i i zespół t e n u t w o r z o n y był n a b a z i e e t n i c z n e j , p o d c z a s gdy w T a n z a n i i opierał się n a p o d z i a l e t e r y t o r i a l n y m i często składał się z członków więcej niż j e d n e j g r u p y p l e m i e n n e j . D y s k u s j e n a d z a g a d n i e n i e m p r a w a i jego s p i s y w a n i e o d b y w a ł y się t u wyłącznie w s u a h i l i , któ­ r y funkcjonował s k u t e c z n i e j a k o język sądów w T a n z a n i i . N i e można n i e wspomnieć o p r o b l e m a t y c e języka i t e r m i n o l o g i i p r a w n e j , w których niezbędna j e s t duża p r e c y z j a i ścisłe określanie z n a c z e n i a używanych terminów, co p o z w o l i uniknąć niebezpieczeństwa z a g u b i e n i a istotnej i c h treści w z w y c z a j o w y m p r a w i e — często b a r d z o o d m i e n n e j od pojęć e u r o p e j s k i c h . J e s t to szczególnie istotne, ponieważ s t o s o w a n i e z a c h o d n i c h terminów p r a w n y c h b ę ­ dzie w p r a k t y c e nieuniknione. I n d y w i d u a l i z a c j a tytułu własności z i e m s k i e j to p r o b l e m a t y k a , której poświęco­ n y j e s t rozdział następny p r a c y F . M . M i f s u d a . A u t o r z w r a c a uwagę, że chociaż r z e c z o z n a w c y e u r o p e j s c y afrykańskie p r a w o określają j a k o ciągłe w p r o c e s i e e w o ­ l u c j i i w przeciwieństwie do u s t a w o d a w s t w a t y p u zachodniego n i e s t a t y c z n e , j e s t ono j e d n a k p e w n e w o c z a c h społeczności, w której działa a jego cechą pozytywną j e s t elastyczność. W o s t a t n i c h l a t a c h w k r a j a c h A f r y k i z a z n a c z a się wyraźnie p r o c e s i n d y w i d u a l i z a c j i własności z i e m i . B y w a on p o p i e r a n y p r z e z rządy państw j a k o środek prowadzący do p o d n i e s i e n i a e k o n o m i c z n e g o r o z w o j u — p o p r z e z o s o b i ­ ste z a i n t e r e s o w a n i e j e d n o s t k i — n a t e r e n a c h , gdzie istnieją po t e m u t r a d y c j e p l e ­ m i e n n e . I s t n i e j e wyraźna i n k l i n a c j a do u z n a w a n i a j a k o j e d y n i e ważnego p i s a ­ nego tytułu własności, zwłaszcza n a t e r e n a c h byłych posiadłości f r a n c u s k i c h n a p o ­ łudnie od S a h a r y . P r o c e d u r a p r z y z n a w a n i a pisemnego tytułu własności jest z a ­ s a d n i c z o a d m i n i s t r a c y j n a , l e c z w w y p a d k u k w e s t i i s p o r n y c h s p r a w a o p i e r a się 0 sąd. P r z y u z y s k i w a n i u d o k u m e n t u potwierdzającego pozostaje w rękach osób z a i n t e r e s o w a n y c h . tytuł własności Autor 1 Zambii. Ghanie, 1 omawia dekrety wydane w Kamerunie, Nigerii, inicjatywa Tanzanii �343 RECENZJE W części d a l s z e j merunu (kładącego omówione nacisk są k o l e j n o na prawa główne założenia indywidualne), t r z e c h byłych terytoriów b r y t y j s k i c h : K e n i i , U g a n d y Rysem c h a r a k t e r y s t y c z n y m całej r e c e n z o w a n e j różnic występujących nie pomiędzy koloniami. I tak na obszarach istniejących p r a w w i n n o byłymi ustawodawstwa Nigru, i Sudanu j e s t wyraźne a dawnymi byłego zarządu f r a n c u s k i e g o w Ka­ wreszcie Zambii. pracy brytyjskimi być p r z e p r o w a d z a n e i podkreśle­ francuskimi badanie i obecności l o k a l n e g o spisywanie wodza i do­ stojników, urzędnik a d m i n i s t r a c y j n y m a j e d n a k pełną swobodę postępowania i d e ­ cyzji a rola uprzednio miejscowych notabli brytyjskich rola sprawowane jest przez komitety silane wyuczony personel przez odpowiedzialny; jest jedynie miejscowych doradcza. złożone z mieszkańców (wykonawczy w Ugandzie sprawuje Natomiast n a ziemiach jest zinstytucjonalizowana, urzędnik wyrokowanie w s i . Mogą w Kenii być — one z a ­ bezpośrednio t y l k o p e w i e n nadzór). A u t o r z w r a c a uwagę, iż k o n i e c z n y jest p e w i e n e l e m e n t k o n t r o l i a d m i n i s t r a c y j ­ nej, ponieważ p o z o s t a w i e n i e lokalnej ludności całkowitej swobody mogłoby wadzić do nadużyć i n t e r e s u społecznego n a r z e c z o s o b i s t y c h interesów Za indywidualizacją badań w U g a n d z i e nych praw tytułu własności z i e m i przemawiają — w regionie do z i e m i . W y s o k i ilości z i e m i , w z r o s t u p r a w y stająca ilość procesów K i g e z i , wskazujące stopień gęstości c a s h crops, dotyczących — zaludnienia to z rodzimym przy 2 powodujące przejawiane przez wznoszenie budowli, publiczne p r z e z Radę D y s t r y k t u . P r z e z zwyczajem, rozumiane skrępowane i wyłączne p r a w o do użytkowania i d y s p o n o w a n i a ono obec­ niedostatecznej sprzedaży z i e m i i w z r a ­ czynniki żądanie i n d y w i d u a l i z a c j i tytułu własności, p o p i e r a n e indywidualną własność, zgodnie pilotażowych n a konieczność z m i a n rozpowszechnienie ziemi wyniki pro­ jednostek. sadzenie plonów nie, z b y t i p r z e k a z y w a n i e z i e m i i t p . B r a k k o n t r o l i r o d z i n n e j jest t u „nie­ ziemią". Może być i drzew, najmowa­ czy klanowej wskazu­ je n a w y s o k i stopień i n d y w i d u a l i z a c j i p r a w . W dalszej nowych części rozdziału autor zastanawia tytułów własności z i e m i . W s k a z u j e się nad drogami n a tendencję przyznawania uznawania jako c i e l a osoby c z y osób, które de facto ziemię użytkują, z a z n a c z a j e d n a k poprzedniego przebadania • zwyczajowych prawnego z i e m i jest okres praw. Zasadniczym j e j użytkowania w dobrej kryterium wierze (w usprawiedliwiać prawu uzurpację; m i a s t z upływem obca uprawiający i zajmujący dalszego n i a pod w a r u n k i e m płacenia z w y c z a j o w e g o de facto zauwa­ czasu mógłby ziemię może nieograniczonego podatku wynosi należy j e s t myśl, iż s a m t y l k o u p ł y w c z a s u osiągnąć p r a w o przydziału Tunezji o n n p . 5 l a t , w G h a n i e — 8 l a t , w g u s t a w y z 1962 r.) i t d . N i e m n i e j żyć, że z w y c z a j o w e m u właści­ konieczność jej nato­ użytkowa­ (tam, gdzie to j e s t w y m a g a n e ) i u z n a w a n i a najwyższego tytułu właściciela. W ostatnich z urzędu latach powstało kilka do n a c z e l n i k a p l e m i e n i a (Niger, T a n z a n i a ) . Natomiast ziemie państwa bądź też być p r z y d z i e l o n e ustaw n a własność leżące przekazujących ziemie osób f a k t y c z n i e je użytkujących przejść n a własność odłogiem Winny ludności z p r e f e r o w a n i e m należące osób, które n i e p o ­ siadają własnej działki. Na cie zakończenie tego n a j o b s z e r n i e j s z e g o prawa własności w kontekście rozdziału F . M . M i f s u d afrykańskiego prawa szereg s p r z e c z n y c h teorii i poglądów n a t e m a t c z y pojęcie p r a w a w tradycyjnym prawie afrykańskim omawia zwyczajowego. i co ono o z n a c z a . T r u d n o poję­ Istnieje własności i s t n i e j e byłoby przytaczać tutaj dokładnie poglądy c y t o w a n y c h p r z e z a u t o r a b a d a c z y , należy j e d n a k wspom­ nieć, że w y m i e n i a t a k i c h , j a k : C . K . M e k k — z i e m i a n a l e ż y dó boga, a j e j użytko2 150-270 osób n a k m 2 — wg J . R a t a j s k i e g o , Afryka, W a r s z a w a 1966. �RECENZJE w a n i e do l u d z i , k o n c e p c j a własności w z a c h o d n i m sensie n i e jest s p o t y k a n a w Afry­ ce, A . P . R o b e r t — główne c e c h y afrykańskiej własności z i e m i to j e j kolektywność i hierarchiczność, T . O. E l i a s — s z y m kontekście p r a w g r u p y prawa własności i n d y w i d u a l n e j istnieją w szer­ (rodziny), S . N. O b i C h i n w u b a — i s t n i e j e p r a w o w ł a ­ sności z i e m i wśród I b o — j e s t to własność g r u p o w a i w r e s z c i e C . M . N. W h i t e prawo do o r n e j indywidualne ziemi jest zasadniczo jednostkowe, rozpoczęcie uprawy a uzyskać z i e m i , n a d którą żadne j e można inne prawo — poprzez n i e było ustanowione. Z stwa praw k o n k l u z j i a u t o r a w y n i k a , że p r a w a i pozycji w grupy, prawa są grupie one u w a r u n k o w a n e do z i e m i j e s t r o z u m i a n e prawem jednostek (pokrewieństwa do z i e m i p r z e z g r u p y są zależne p r z e z i n t e r e s y j e d n o s t e k . Pojęcie w pozytywnym sensie praw do z i e m i wyłoniły rządzania. P r a w a Rozdział t r z e c i p r a c y o m a w i a z dążenia do e k o n o m i c z n e g o w żadnym w y p a d k u k i l k a przykładów rozwoju ziem, w do wyłącznym sensie ogra­ jednostki. T y p y coś, co można b y nazwać p r a w e m te n i e są j e d n a k zaś grupowego c i e s z e n i a się pokrewieństwa, a n i e w n e g a t y w n y m niczeń nakładanych p r z e z rodzinę c z y k l a n n a z a k r e s p r a w czajowych od i c h członko­ c z y też t e r y t o r i a l n e j ) . Odnośnie do zwy­ rozpo­ absolutne. ustawodawstwa wynikającego szczególności p r z e z s t w o r z e n i e n o ­ w y c h systemów władania ziemią obok l u b w m i e j s c e istniejących posiadłości zwy­ c z a j o w y c h . Występują tutaj d w a z a g a d n i e n i a — p r o b l e m p r z e j m o w a n i a z i e m i w i n ­ teresie p u b l i c z n y m , który w y g l ą d a a n a l o g i c z n i e j a k w i n n y c h k r a j a c h i który n i e będzie szerzej o m a w i a n y i i n n y — ważniejszy — z a g a d n i e n i e z i e m i n i e e k s p l o a t o w a n e j . I t u t a j autor p r z y t a c z a c z t e r y przykłady ustawodawstwa tyczącego z i e m n i e d o s t a t e c z n i e użytkowanych: wywłaszczeniowego n a Wybrzeżu Kości do­ Słoniowej, na M a d a g a s k a r z e , w K a m e r u n i e i Górnej V o l c i e . P i e r w s z e d w a dotyczą głównie z i e m , które są p r z e d m i o t e m k o n c e s j i , n a t o m i a s t pozostałe — z i e m dzierżawionych zgod­ n i e ze zwyczajową własnością. Następnie n a przykładzie M a d a g a s k a r u wodawstwo i Tunezji F . M. Mifsud dotyczące m e l i o r a c j i z i e m i związanych westycyjnych. Na Madagaskarze przeprowadzano badania omawia na obszarach projektowanych prac istniejących p r a w usta­ z t y m dużych nakładów i n ­ rozwojowych do z i e m i , a o s a d n i c t w o k i e r o w a n e j e s t p r z e z ekspertów, służących również p o r a d a m i t e c h n i c z n y m i i każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do racjonalnego planu eksploatacji ziem. pisują k o n t r a k t , który j e s t e k w i w a l e n t e m t y m c z a s o w e g o powiednim okresie wiązywaniu czasu — w się z obowiązków z a s a d z i e po będzie Nowi osadnicy pod­ tytułu własności. P o o d ­ 10 l a t a c h — przy pozytywnym on z a m i e n i o n y n a d e f i n i t y w n y tytuł wy­ wła­ sności. P r o c e d u r a t a odnosi się także do osób o s i e d l o n y c h już p o p r z e d n i o na da­ nym rolnego w obszarze. Afryce. Ustawodawstwo Przepisy wydane w Tunezji dotyczy 1958 r. w także związku nowego z irygacją ustroju doliny Medjerdah, które objęły w o k r e s i e późniejszym także i n n e strefy, dotyczą u s t a l e n i a m i n i m u m i maksimum norm obszarowych a także przeprowadzanej komasacji gruntów i ponownej parcelacji. Nowoczesne, dzie D a h o m e j u kooperatywne ły w p r o w a d z e n i u na podstawie metody gospodarowania i T u n e z j i , gdzie t r a d y c j e m o c n e j omówione są n a p r z y k ł a ­ wspólnoty, solidarności sprzyja­ t y c h metod g o s p o d a r k i . C i e k a w y jest p r z y p a d e k D a h o m e j u , d e k r e t u z 1961 r. obowiązuje l a n e są do u p r a w y o d p o w i e d n i e gdzie k o m a s a c j a z i e m , z których p r z y d z i e ­ działki. Z i e m i a s c a l o n a j e s t w kooperatywę i k i e ­ r o w a n a j a k o całość, a i n d y w i d u a l n e tytuły własności n i e są w y d a w a n e . P o z a p r z y ­ musowymi kooperatywami dawnych właścicieli w wypadku braku odpowiedniej �345 RECENZJE ilości s i l y roboczej złożone d l a należytego e k s p l o a t o w a n i a z młodych Innym pracowników rodzajem kooperatyw środowiska są z r z e s z e n i a p a s t w i s k o w e . d y n y istniejący w A f r y c e a k t u s t a w o d a w s t w a ge Development ziemi, tworzone p r z e s i e d l o n y c h do and Management Act się do całego d y s t r y k t u M a s a j ó w korzystające uprzednio wydany z wyjątkiem ze z w y c z a j o w y c h zwierzęcej przytacza j e ­ w Tanzanii w 1964 г., stosujący hodowlanych; wszystkie oso­ praw do z i e m i są prawa upoważnione są a n u l o w a n e . do Proce­ p a s t w i s k o w y c h m a na celu zabezpieczenie e k o n o m i c z ­ nego r o z w o j u k r a j u p r z e z w p r o w a d z e n i e gospodarki Autor o b s z a r u R e z e r w a t u Ngorongo. D e ­ s t a n i a się członkami związku. W s z y s t k i e p o p r z e d n i e dura utworzenia kooperatyw kooperatywy w tej d z i e d z i n i e a m i a n o w i c i e R a n ­ k r e t t e n p o p i e r a u s t a n o w i e n i e związków g o s p o d a r s t w by są wiejskiego. nowocześniejszego podejścia do problemu i zapobieżenie d a l s z e j t a k dużej e r o z j i gleb p r z e z stosowa­ nie r a c j o n a l n y c h metod w y p a s u bydła. I n n y m , r a d y k a l n y m sposobem w Afryce tworzenia nowych systemów gospodarki rolnej j e s t t w o r z e n i e n o w y c h o s i e d l i p o p r z e z p r z e s i e d l a n i e ludności z p r z e l u d ­ nionych l u b złych k l i m a t y c z n i e i glebowo regionów. W omawia szczegółowo cztery schematy osadnicze, o pracy których swojej należy P. tu Mifsud pokrótce wspomnieć: P l a n S h e n d a m a — dotyczący północnej N i g e r i i , którego r e a l i z a c j a r o z ­ poczęła się w 1949 r. Istotną jego cechą było to, że całe społeczności (wspólnoty) p r z e n o s z o n o z z a c h o w a n i e m t r a d y c y j n e j władzy głowy r o d z i n y . P l a n w s i i w y z n a ­ czenie domów d l a osadników podlegało ników była Ważniejszy ograniczona do od poprzedniego N i g e r i i (Eastern założonych Nigeria n a zasadzie 49 l a t , l e c z m o ż być e u z n a n i u r o d z i m y c h władz zabezpieczającej jest plan Farm osad Settlement umowy ekonomiczne gospodarstw Plan). dzierżawnej, odnawiana . Każdy 4 a liczba wykorzystanie rolnych we osad­ ziemi . 3 wschodniej O b e c n i e i s t n i e j e sześć t a k i c h osad która n i e może przekraczać osadnik m u s i należeć do okresu kooperatywy o s i e d l a , p r z e z nią sprzedawać p r o d u k t y r o l n e , n a b y w a ć w s z e l k i e materiały i p ł a ­ cić swój udział w k o s z t a c h bieżących t y l k o j e d n a osoba czenie o s i e d l i poprzedzone lował Public osiedla. A b y uniknąć rozdrobnienia może dziedziczyć g o s p o d a r s t w o po śmierci dzierżawcy. Lands było Acquisition odpowiednimi Act dający badaniami, rządowi a nabycie absolutne ziemi, Wyzna­ ziem prawo regu­ nabywania z i e m d l a potrzeb p u b l i c z n y c h . D o wyżej omówionego s c h e m a t u p o d o b n y j e s t nieco w s w y c h założeniach p l a n stosowany sprawuje w Tanzanii. Utworzono nadzór komisja tam kooperatywy osadnictwa wiejskiego gospodarcze, (Rural nad Settlement Każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do ogólnego p l a n u r o z w o j u osady; w złego spełniania obowiązków po sześciu miesiącach t r a c i on s w o j e prawa. Dziedzictwo być w y z n a c z o n a przez komisję czątkowym gospodarstwa przez i społeczność etapie przechodzi dotychczasowego na jedną tylko kooperatywy. Plany zostało te znajdują wypadku dotychczasowe osobę, która dzierżawcę, l e c z m u s i być realizacji, utworzonych którymi Commision). może zaaprobowana się obecnie około d w u d z i e s t u tak na po­ zaplano­ w a n y c h osad, l e c z żadna z n i c h nie osiągnęła j e s z c z e całkowitego s t a t u s u społecz­ ności spółdzielczej. P r o j e k t e m odmiennego kłada on s t w o r z e n i e o s a d t y p u j e s t p l a n F A O dotyczący o s a d n i c t w a w L i b i i . Z a ­ złożonych" z ludności półnomadycznych plemion, które D o r o k u 1963 w t e n sposób o s a d z o n y c h zostało 6 t y s . osób w 42 w s i a c h . Każdy o s a d n i k otrzymał 32 a k r y z i e m i . Każda osada o b e j m u j e o b s z a r 10 t y s . akrów p o d z i e l o n y n a 6 w s i ze 120 o s a d ­ n i k a m i w każdej. Dzierżawcy uprawiają i n d y w i d u a l n i e działki o p o w i e r z c h n i 15-20 akrów. 3 4 �RECENZJE 346 z e względu n a o k r e s o w y b r a k w o d y z m u s z o n e były do m i g r a c j i s e z o n o w y c h . W p r o ­ wadzenie blemów w życie tego p r o j e k t u wiąże się z rozwiązaniem społecznych, ponieważ t r a d y c j e p l e m i e n n e życia. P o n a d t o łączy zasobów zbudowaniem nów. wody, Będzie wobec się z koniecznością nowych to k l u c z e m r o z w o j u ciągłych sporów uregulowania zbiorników tych szeregu t r u d n y c h n i e akceptują użytkowania międzyplemiennych, części tere­ jest także, Konieczne wprowadzenie trybu istniejących i zmeliorowaniem s u c h y c h obszarów. pro­ osiadłego ustawodawstwa re­ gulującego s t o s u n e k p r a w n y do z a j m o w a n y c h z i e m . Jedną z najpoważniejszych r e f o r m r o l n y c h A f r y k i o s t a t n i c h l a t — reformę r o l ­ ną w s c h o d n i e g o Kamerunu omawia d e k r e t z r o k u 1963 określający autor w ostatniej p a r t i i rozdziału. P r z y t a c z a generalną linię p r z e m i a n , zaznaczając, że także l u b myśli się o w y d a n i u szeregu innych ustaw wydano wprowadzających w życie jego p o s t a n o w i e n i a . W p r o w a d z o n o i s t o t n y podział z i e m i n a c z t e r y k a t e g o r i e : a) z i e ­ m i e wspólnot i j e d n o s t e k o t r z y m a n e n a m o c y z w y c z a j u ; b) p u b l i c z n a i z i e m i a państwa i l o k a l n y c h władz; c) p r y w a t n a własność i d) r o d z i m e dziedzictwo. Ważne rodowym czanie j e s t t u rozróżnienie między ziemią prywatną wspólnym granic dziedzictwem. gospodarstw Rozdział Omawiany i ustalenie problemu ostatni, poprzedzający ta dyskutowana była prawa — na ostatnim Colloquium niejszą komplikacją j e s t p l u r a l i z m p r a w jednego a na­ również wyty­ własności. wnioski, zajmuje prawem się dziedziczenia. on A f r i c a n d y n i e . N i e przyniosło ono, z d a n i e m a u t o r a , zadowalających bie państwa przewiduje indywidualizacji praw krótkie końcowe z n a j t r u d n i e j s z y c h gałęzi z w y c z a j o w e g o matyka dekret prywatna kolektywne jedną Proble­ Law w wniosków. Lon­ Najpoważ­ normujących d z i e d z i c z e n i e n a w e t w k r a j u . Zwrócona była także u w a g a n a sprzeczności pomiędzy obrę­ prawem z w y c z a j o w y m a stanowionym czy p r a w e m i s l a m u . F. M. Mifsud tradycyjne omawia systemy dalej własności Leone, Nigerii i Ugandzie, kilka ziemi przykładów w Zambii, ustawodawstwa Ghanie, regulujących Tanzanii, Kenii, Sierra zwracając u w a g ę n a procedurę d z i e d z i c z e n i a stosowaną w w y p a d k u b r a k u t e s t a m e n t u . W w y m i e n i o n y c h k r a j a c h stosuje się wówczas z a s a ­ dy istniejącego mion i trudno prawa zwyczajowego. Reguły te o d m i e n n e są u rozmaitych ple­ byłoby przeprowadzić t u jakieś uogólnienia, a sporządzanie t e s t a ­ m e n t u należy j e s z c z e do rzadkości wśród mieszkańców A f r y k i . „Ziemia jest ś w i ę ­ tym depozytem i po śmierci użytkownika przechodzi w ręce innych, zgodnie z u z n a n y m i w z o r a m i , niezależnie od i n d y w i d u a l n y c h życzeń c z y p r e f e r e n c j i . Z i e m i a należy b o w i e m do o b s z e r n e j r o d z i n y , z której wielu umarło, trochę żyje, a n i e ­ z l i c z o n a l i c z b a dotąd się n i e narodziła" — to z a s a d a , którą można znaleźć w r e ­ gułach p r z y z n a w a n i a z i e m i . T e r o d z i m e n o r m y s u k c e s j i są j e d n a k coraz wyraźniej modyfikowane kie dekrety przez szereg znajdujemy k l a u z u l dotyczących w ustawodawstwie małżeństw i prawo Ghany, Nigerii, islamu. T a ­ Sierra Leone i Tan­ zanii. Następnym przedmiotem zainteresowania autora jest dziedziczenie testamen­ towe. T e s t a m e n t m a n a ogół formę ustną, p r z y c z y m testator p r z e k a z u j e swoją w o ­ lę przy odpowiedniej uwzględniania osobistej ilości świadków. woli spadkodawcy Ciekawym — zagadnieniem odbiegającej jest stopień od z w y c z a j o w y c h za­ sad d z i e d z i c z e n i a . D o t y c z y o n a głównie przedmiotów i n d y w i d u a l n e j własności, c h o ­ ciaż i w odniesieniu do tych przypadać całkowicie osobom . Ostatnie wynikiem uwagi stosowania autor spotyka się uniwersalną poświęca zagadnieniu tradycyjnych praw k o m a s a c j i gruntów, rozdrobnienia s u k c e s j i (przykład W a r t o podkreślić, że rozwiązanie tego p r o b l e m u prowadzenia wiarę, że nie powinny obcym. — ziem, które plemię jest Kikuyu). n i e może ograniczyć się do p r z e ­ lecz k o n i e c z n e j e s t w p r o w a d z e n i e odpowiednich �347 RECENZJE norm prawnych, które durę n a b y c i a p r a w podziałowi uniemożliwią Registered ten reguluje Land skomasowanych ziem, a spadkowego tendencję dokonaniu W odpowiednich krótkich z drugiej statutowego rozdziału elementy poruszonych w w życie w proce­ nieekonomicznemu ziemi nieograniczoną norm islamu, wykazywało jednak one być z b y t autor prawa przeprowadzać zasad dopiero Afryce Zaznacza po kategoryczne. podkreśla, iż omawiał w jedy­ i przytacza skrócony także, że większość omawia­ n y c h p r z e z niego u s t a w modyfikujących z a s a d y t r a d y c y j n e g o została w p r o w a d z o n a problem zmiany a zarazem integracji ostatniego zagadnień. Kenii dotychczasowych c z y też p r a w a n i e mogą zwyczajowego pracy przeciążeniu te należy badań, nadto uwagach W szczegółowo strony n a f a k t , iż większość j e s t pożądane. Z m i a n y poszczególne przegląd on z j e d n e j do podziału z i e m , p r z e p r o w a d z e n i e dziedziczenia nie zwyczajowego, rozdrobnienie. (1963), który o m a w i a do s p a d k u . Z a p o b i e g a liczbą współwłaścicieli. Z e waględu prawa ponowne Ordinance o s t a t n i c h l a t a c h i dlatego prawa zwyczajowego też n i e można j e s z c z e w pełni ocenić i c h skuteczności. Praca prawa F . M. Mifsuda rolnego stanowi ciekawe i dostarcza szeregu domości. Jednakże d l a polskiego studium interesujących zwyczajowego afrykańskiego a z a r a z e m szczegółowych czytelnika niezorientowanego w prawnej wia­ proble­ m a t y c e A f r y k i j e s t w w i e l u f r a g m e n t a c h .mało k o m u n i k a t y w n a . B u d z i p e w n e strzeżenia państw i zbyt swobodne kontynentu afrykańskiego. n i e p r z y c z y n i a się nienia. Ponadto operowanie przykładami Powoduje do w y t w o r z e n i a sformułowanie to jasnego tytułu z różnych pewną poglądu sugerowało regionów chaotyczność za­ c z y też wywodów na przedstawiane bardziej całościowe prawnik — zagad­ ujęcie p r z e d m i o t u , którego n i e s t e t y w p r a c y n i e z n a j d u j e m y . Na u z n a n i e zasługuje gdzie wa to było w s k a z a n e , zwyczajowego, n a t o m i a s t fakt, iż autor — uwzględnić społeczne i kulturowe starał się t a m , uwarunkowania zwłaszcza p r z y o m a w i a n i u z m i a n w p r o w a d z a n y c h przez pra­ prawo stanowione. Anna KIT ELLIOTT An African School. A Record of Experience, Partyka Cambridge Uni­ o afrykańskich szkołach i uczących się w nich v e r s i t y P r e s s , 1970, ss. 232 „Tak n i e w i e l e w i e m y obecnie d z i e c i a c h , że każda wiadomość p i s z e w e wstępie do s w e j wydziału nauczyciel dotycząca średniej męskiej Cambridge, niepodległości aż obejmują do p i e r w s z y c h An m u s i mieć wartość" African pracował szkole, p r o w a d z o n e j w północnej N i g e r i i . W s p o m n i e n i a gerię zagadnień pracy K i t Elliott. Autor historii uniwersytetu w w tych w przez School, latach — absolwent 1960-1965 j a k o irlandzkich misjonarzy o k r e s od c h w i l i u z y s k a n i a przez,. N i ­ symptomów P r a c a p r z e d s t a w i a c e n n y materiał s p r a w o z d a w c z y , nigeryjskiej wojny domowej. ukazujący przeżycia n a u c z y c i e - la-eudzoziemca w Afryce, w pierwszych latach pokolonialnej ery. Przez okres pięciu i s z k o l e średniej w V w a n g Obszar t e n zamieszkały pół roku autor wraz z żoną pracował w pobliżu J o s , n a płaskowyżu w od w i e k ó w l a t a c h c e n t r u m prosperującego przez tubylcze plemiona w niewielkiej samym sercu stał się w przemysłu związanego z w y d o b y c i e m Nigerii. ostatnich cyny. Gwał­ t o w n y rozwój okręgu i związane z t y m z a p o t r z e b o w a n i e n a siłę roboczą spowodo­ wały kraju, heteroge- napływ dużej fali imigrantów z całego obszaru tworząc �348 RECENZJE n i c z n y zbiór różniących się k u l t u r o w o grup. Znalazło to o d z w i e r c i e d l e n i e w skła­ dzie e t n i c z n y m społeczności s z k o l n e j . 8 0 % chłopców pochodziło z pogańskich m i o n płaskowyżu i o k o l i c z n y c h wzgórz, 15°/o to d z i e c i imigrantów chrześcijańskich ple­ z południa — I b o , pozostałą n a t o m i a s t część s t a n o w i l i u c z n i o w i e w y z n a n i a m u ­ zułmańskiego. R e c e n z o w a n a p r a c a składa się z t r z e c h o b s z e r n y c h części, z których każda z a ­ wiera kilka drobnych opisującego pierwsze rozdziałów. N a początku wrażenia d o z n a n e że o d m i e n n y c h warunków s t o r i i założenia szkoły i j e j obecnej w życia i p r a c y , li się w i e k i e m informacje której dotyczące opisywanych Z kolei młodych stosunków odgrywa wydarzeń zdoła p r a w d z i w i e a także p o z n a j e m y autora ocenę n o w y c h , dane napotykamy szereg pocho­ między niemałą uczniami rolę znajdujemy w niepokojącą przechodzi do o p i s u spotykamy i i c h wewnętrznej stosunkach poznać i zrozumieć s w o i c h Elliott Następnie hierarchii, szkolnych. Na myśl autora, czy znajduje marginesie kiedykolwiek podopiecznych. afrykańskiej szkoły, która według zajmuje jego modelu t u omówienie wyposażenie b u d y n k ó w s z k o l n y c h , k l a s p o k o i m i e s z k a l n y c h i całego g o s p o d a r s t w a autor różni­ ciekawe słów, m i m o pozornego zewnętrznego podobieństwa różni się z a s a d n i c z o od europejskiego; uwag i uczniów szkoły — i c h w i e k u i wychowawców. jak­ dotyczące h i ­ jest, iż u c z n i o w i e k l a s s t a r s z y c h n i e j e d n o k r o t n i e n i e w i e l e od s w y c h znaczenie się z r e f l e k s j a m i znajdujemy egzystencji. Dalej dotyczących składu osobowego p e r s o n e l u dzenia. Z n a m i e n n e stykamy Afryce, się o p i s e m uczniowie. Znajdujemy okolic szkoły szkolnego (60 a k r ó w p o w i e r z c h n i ) . i pokrótce t u po r a z p i e r w s z y t e r e n a m i , z których oraz Dalej przybyli charakterystykę d w u najbliżej położo­ n y c h m i a s t — B u k u r u i J o s , opis i c h położenia, układu i z a b u d o w y , oraz dane do­ tyczące r o z w o j u przemysłu i z a w o d ó w zamieszkujących j e l u d z i . D a n e te są o t y l e istotne, że część uczącej się w V w a n g młodzieży wywodziła się z r o d z i n imigrantów pracujących w t y c h m i a s t a c h . Opis jej zasadniczych cech działania, r o z p o c z y n a szkoły autor afrykańskiej, informacją charakteryzując n a temat swej mechanizmy sytuacji rodzinnej. z a w a r c i u związku małżeńskiego sprowadził on żonę do A f r y k i . M a m y ność obserwować spotkanie geryjskimi. Poza uwagami młodej angielskiej dotyczącymi p o s t a w Po więc moż­ k o b i e t y - n a u c z y c i e l k i z dziećmi n i poszczególnych w y c h o w a n k ó w wo­ bec n a u c z y c i e l k i z E u r o p y E l l i o t t p r z y t a c z a ciekawą dyskusję będącą e f e k t e m z a ­ istniałego w y d a r z e n i a — dyskusję n a t e m a t małżeństwa i r o l i k o b i e t y w afrykańskiej, o t y l e może ciekawą, iż w y p o w i a d a n ą Autor p r z y z n a j e , że szkoła, w prowadzona, której wypadło m u uczyć, n i e była w i n t e r n a c i e n i e należały m i o t e m w i e l u d y s k u s j i , n i e została j e d n a k przedmiotem on trud­ istniejące p r a c e w of N i g e r i a Zdaniem średniej s z k o l e afrykańskiej się p r o b l e m z z a k r e s u h i s t o r i i n i e były czania. T h e Historical Society a The Journal dotąd całkowicie rozwiązana. nauczania w być h i s t o r i a A f r y k i . I t u n a s u w a wersytetu do n a j l e p s z y c h . A n a l i z u j e n a u c z a n i a w afrykańskiej s z k o l e , zaznaczając, iż s p r a w a t a była p r z e d ­ Elliotta podstawowym winna umiejętnie natomiast autokratycznie administrowana, a w a r u n k i egzystencji mło­ dzieży mieszkającej ny problem rodzinie p r z e z t a k młodych l u d z i . trudności odpowiednio przystosowane wydało dopiero pierwszy do rozstrzygali wówczas problem, j a k należy j a k n p . kłopoty szkoła n i e była do z prowadzeniem tego możliwość p r z e p r o w a d z a n i a odpowiednio lekcji lekcji metodą przygotowana. tego t y p u byłaby w audiowizualną; A przecież z uni­ nauczać. T a k więc n a u c z y c i e l z d a n y był całkowicie n a siebie. Występowały także i n n e ści, nau­ tom historii, of A f r i c a n H i s t o r y właśnie zaczął się ukazywać. N a u k o w c y Ibadanie po­ podręcznikowych; trudno­ opisywana wydaje s z k o l e afrykańskiej się, że szcze- �349 RECENZJE golnie c e n n a . Szkoła powinna stworzyć końcowych egzaminów, b o w i e m ło o możliwości łączyło się z dalszego kształcenia wyższym standardem utrudniać z n a l e z i e n i e p o s a d y miennego. roku Nieco 1965 był lepiej młodzieży się bądź życia. lub nawet przedstawiała on niezbędny plemion; decydowa­ otrzymania dobrej pracy, też nie według zdany egzamin przyczynić się do p o w r o t u się sprawa zdania szkoły nauki d l a u z y s k a n i a świadectwa co więcej, szansę ukończenia Natomiast k i e m zarządzania państwem i p o r o z u m i e n i a zykowo j a k największą uzyskanie dyplomu języka do życia ple­ angielskiego. szkolnego. Był co mógł on Do środ­ między p r z e d s t a w i c i e l a m i różnych j ę ­ słów autora był nawet stosowany w kon­ t a k t a c h o s o b i s t y c h w niektórych afrykańskich r o d z i n a c h . E l l i o t t pozostawiał wań-esejów i zwyczajów cowania plemiennych. Specjalnym drukowane magazynu, teriały u c z n i o m dużą inicjatywę, a z w i e l u uzyskał s z e r e g interesujących zdaniem dotyczące prowincję badając Z był fakt, trzech wydanych ostatni . Uczniowie 1 rozmowy i pracownikami kopalni. Uzyskano w rodzin. życia, Uczyło to wierzeń także i roczników ciekawe zamieszkujących nawiązywania odmiennych kontaktów społecznych i rozwijało e l e m e n t y zainteresowań e t n o g r a f i c z n y c h rakterze krajoznawczym. połowie X X w i e k u więtnastowiecznej w Obserwujemy Afryce Europie, więc Zachodniej gdzie niejako zjawiska, duchowni i powtarzanie się odegrali o cha­ w które miało m i e j s c e nauczyciele drugiej w wpajając pozalekcyjne kontakty z uczniami — waniach poczucie i c h niebagatelnej literackich, redagowanie sportowej — stanowiły wartości. założenie kółka gazetki o nawiązaniu szkolnej Warto bardziej rolę i re­ zauważyć, dyskusyjnego i wreszcie ściślejszego, dzie­ istotną w b u d z e n i u z a i n t e r e s o w a n i a wśrćd d z i e c i s z k o l n y c h sztuką ludową, tradycją gionalizmem, ma­ z mieszkań­ t e n sposób obyczajów młodzież mitów wypra­ zbierali i przeprowadzając sposobu opraco- że n a j l e p s z e otoczenie budżetów, Plateau magazynie. szkolnym najciekawszy c a m i sąsiednich w i o s e k dane był autora, uczniowskich dotyczących wierzeń, dopingiem były w samodzielnie, informacji że o zaintereso­ powstanie drużyny osobistego kontaktu z młodzieżą. Ciekawe wspomnienia dotyczą E l l i o t t włożył w p r z y g o t o w a n i e d l a młodzieży afrykańskiej wystawienia przez szkołę Makbeta. Mimo zrozumiała. Świadczy o t y m f a k t , iż j e d e n z młodych w i d z ó w z a p y t a n y , j a k s z t u k a m u się podobała, odpowiedział, że bardzo, była z a b a w n a . tynuacją Jest zasad Afrykańczyków to przykład nauczania szkół według modelu tekstu kulturowego, iż s z t u k i S z e k s p i r a ogromną ilość p r a c y , n i e była o n a jednego z powszechnych kolonialnych, europejskiego w którym żyją. N a s u w a błędów usiłujących ponieważ będących wychowywać b e z b r a n i a pod u w a g ę kon­ młodych całego kon­ się t u r e f l e k s j a nąd u s t a l a n i e m pro­ g r a m u zajęć s z k o l n y c h , który budzić mógł s z e r e g zastrzeżeń. Najbardziej plemiennej interesujący i przemian socjologów i etnografów świadomościowych temat społeczności wychowania, afrykańskiej kultury omawia au­ tor w ostatniej, t r z e c i e j części p r a c y . Wychodząc z założenia, że dopóki nie pozna w y c h o w a n k ó w , n i e będzie mógł p r a w d z i w i e w miarę możności wzrastało potęgowało o dowiedzieć jego z a i n t e r e s o w a n i e się u c z u c i o w e otoczeniu, w jakim j a k najwięcej życiem środowiska o uczących i kulturą Afryki, zbliżenie do o m a w i a n y c h żyją rodziny i warunków i c h zrozumieć, K i t E l l i o t t chłopców, się w a w życia starał się szkole dzieciach; miarę poznawania terenów. Zbierał wiadomości interesował się zabudową wsi G a z e t k a w y d a w a n a była w 1961, 1962 i 1963 r o k u . W r o k u 1964 n i e u z y s k a n o już z e z w o l e n i a n a w y d a n i e m a g a z y n u . Tytuł: „St. J e r o m e ' s C o l l e g e S c h o o l M a g a ­ zine". 1 �350 i RECENZJE głównymi zajęciami i c h mieszkańców. kańskich d z i e c i były r a c z e j n e g a t y w n e , obserwował źle odżywione, często c h o r e żone obowiązkami domowymi dzeństwem. L e c z z drugiej łeczną i Pierwsze bogactwo — tradycji, co opieką poznał i n n e pozwoliło n i a . "Wyizolowanie czuciu z macierzystego głębokiej więzi nej przyczyniało się n i e k i e d y i się zabudowań i poszanowaniu postawą obcią­ młodszym i c h głęboką nostalgię rodzimych w do ro­ więź spo­ niektórych s t o s u n k u do obcego otocze­ w tradycji, środowisko i nagięcie do obcej niejednokrotnie agresywną dodatku p l e m i e n i a młodych l u d z i w y c h o w a n y c h społecznej s i e n i e i c h w zupełnie o d m i e n n e afry­ szkoły dzieci, w zrozumieć z uczniów z a r o d z i m y m i w i o s k a m i i i c h nieufność w losu otoczeniu nad niewiele plemiona, mu dotyczące najbliższym lub zabiedzone najczęściej strony wrażenia ponieważ w po­ przenie­ dyscypliny szkol­ p s y c h i c z n y c h załamań, przejawiających s t o s u n k u do n a u c z y c i e l i l u b n i s z c z e n i e m k l a s szkolnych. Wychowani jako członkowie małych grup plemiennych d a r z y l i oni swą społeczność taką lojalnością i u c z u c i a m i , j a k i e n a s z a k u l t u r a m a l n i e wiąże z rodziną monogamiczną. T r u d n o alnej odpowiedzialności. Ocenienie było szczególnie d l a obcego k u l t u r o w o uczniowie trudne zdawali s o b i e . sprawę nie zdołali przystosować i c h osobowości z swej n i e należą już w pełni k u l t u r o w o było wpoić i m u c z u c i a i nawiązanie z nimi nauczyciela. W kulturowej miarę alienacji. B y l i nor­ indywidu­ kontaktu dorastania świadomi, iż do p l e m i e n i a , z którego się w y w o d z ą , a j e s z c z e się do k u l t u r y europejskiej. Odczuwali jednak związek szereg cennych z obiema. Charakteryzując pobliskie Kogoro i Balang, u w a g dotyczących w y c h o w y w a n i a dzieci w przedstawił a u t o r Afryce, r o l i rodziców i i n n y c h człon­ k ó w r o d z i n y o r a z p l e m i e n i a , u c z e n i e d z i e c i u p r a w y r o l i , b u d o w a n i a szałasów, a n a ­ wet uczestnictwa w szych kult polowaniu. oddawany siłom Wyraźnie rysował nadnaturalnym, się t u prócz znajdujemy świąt r e l i g i j n y c h i związanych z n i m i obrządków opis autorytetu wierzeń, star­ a także rytualnych. Ekspresja a nawet okrucieństwo r o d z i m y c h t r a d y c j i (obrzędy i n i c j a c j i ) n a długie l a t a zostawiły w pamięci chłopców, co z n a j d u j e odzwierciedlenie w ich wspomnieniach. ślad Należy b o w i e m zaznaczyć, iż większość u z y s k a n y c h i n f o r m a c j i miała s w e źródło w opra­ cowaniach pracy samych uczniów; fragmenty tych opracowań znajdujemy w Elliotta. Wiele wej, ciekawych której tematem spostrzeżeń były ludy zawdzięczamy ciową d z i e c i afrykańskich i dała i n n y , m n i e j do lingwistycznych wykazania wanymi lił shin. w przez odkryć związków poszczególne p l e m i o n a . nieznaną Tradycja tradycję „kamiennych początkowym okresie żniw eksperymentalnej zbieracko-łowieckie. noży", spodziewany między Ponadto plemienia przedmiotów obrzędów r y t u a l n y c h symbol została z dużym tereno­ przyczyniła zamieszkującego jako lekcji o n a zaradność efekt: nazwami opis Balang które Ukazała zainteresowaniem się stoso­ pozwo­ wzgórze urodzaju ży­ Pank- używane były przyjęta przez p r a c o w n i k ó w m u z e u m w J o s . M a ł e noże k r z e m i e n n e używano t u także do r y t u a l ­ n y c h nacięć t w a r z y . W a r t o nadmienić, że ową od ciekawą informację uzyskał E l l i o t t chłopca, który był a k t u a l n i e j e d y n y m z tej w i o s k i u c z n i e m szkoły W n a ogół szkołach wodzów cych w średnich c z y urzędników miastach. W znajdowali się administracyjnych, byciu wykształcenia lub Czasem także o poparte przez rozsądnych nictwa w Afryce bądź posyłaniu d z i e c i do szkoły przykładowi i n n y c h , n a ogół s p o k r e w n i o n y c h zawodu uczęszczaniu do szkoły nie przedstawia też rodzin dzieci średniej. znaczniejszych, rodzin mieszkają­ duże z n a c z e n i e t r z e b a przypisać członków p l e m i e n i a , którzy po z y s k a l i duży rodziców. synowie prestiż decydowało Jednakże się n a j l e p i e j . w w tubylczej pragnienie chwili Według obecnej danych zdo­ społeczności. samych dzieci, problem szkol­ autora przedsta- �35L RECENZJE wiającego ku sytuację R e g i o n u szkolnym Północnego N i g e r i i zamieszkujących płaskowyż t y l k o c z w a r t a część d z i e c i w J o s uczyła się w szkołach. z n i c h kończyła edukację n a t r z e c h l e t n i e j s z k o l e p o d s t a w o w e j '(I s t o p n i a ) , część d z i e c i kontynuowała Dużą winę czycielom, w naukę w niepomyślnych którzy szkole podstawowej rezultatach jego z d a n i e m są nauki mało I I stopnia szkolnej kompetentni mało w a g i do pełnionych p r z e z siebie f u n k c j i . Z o m a w i a n e j ży dalszą naukę podejmowało gotowujących do zawodu niewiele i to głównie nauczyciela. Jeszcze w a tylko (czteroletniej). przypisuje l u b też wie­ Większość autor nau­ przywiązują zbyt wyżej g r u p y młodzie­ 3 - l e t n i c h szkołach mniej liczni przy­ zdobywali zawód w szkołach t e c h n i c z n y c h i rzemieślniczych. T y l k o j e d e n n a dziesięciu uczniów roz­ poczynał naukę w s z k o l e ś r e d n i e j . 2 Ciekawe w Afryce opinie chłopców n i g e r y j s k i c h Europejczyków, m i m o 0 poczuciu swojej cudzoziemcy n a t e m a t mieszkających iż mogą w y d a w a ć się z a b a w n e , wartości. D u m n i z s w e j powinni zdać sobie pozycji i funkcji sprawę, iż w i pracujących świadczą spełnianej o c z a c h j e j mieszkańców chodzić z biednego k r a j u , który z p o w o d u p r z e l u d n i e n i a nie dostarcza przecież w Afryce mogą po­ wystarcza­ jących środków u t r z y m a n i a , dlatego jedyną nadzieją emigrantów jest A f r y k a . T e n bogaty k r a j p o t r a f i kobiety mniej zapewnić w s z y s t k i m wyższe z a r o b k i i k o m f o r t E u r o p e j k i są najszczęśliwsze, posiadając pracującego w A f r y c e , ponieważ w t e d y życia. P o n a d t o męża Afrykańczyka lub przynaj­ n i e muszą ograniczać l i c z b y swych dzieci. Po t y m krótkim ostrzeżeniu K i t E l l i o t t p r z e c h o d z i w y ż u J o s , który jest c i e k a w y m terenem n i m światem c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j pogańskie plemiona. Nosicielami do u w a g n a temat zetknięcia się k u l t u r y n a obszarze zachodniej zamieszkanym przez kultury byli płasko­ islamu z zachod­ misjonarze, nigeryjskie nauczyciele 1 przemysłowcy, l e c z d a l e k o ważniejszą rolę spełniali e m i g r a n c i z południa, c h r z e ­ ścijańscy Ibo, którzy napłynęli t u w renów, tworząc p r a w i e ogromnej masie z s w y c h przeludnionych połowę ludności J o s , B u k u r u i Kaf anchan . 3 Byli te­ oni w y ­ kształceni, a m b i t n i , z d o l n i i p r a c o w i c i , l o j a l n i względem siebie i obcy d l a społecz­ ności chłopów, h a n d l a r z y nich właśnie sprytowi opierała i energii, się objęli uczące się w s z k o l e w go p o b y t u Coraz wszelkiego magnatów, wśród których się o s i e d l i l i . N a administracja rodzaju a i ważniejsze obecnie, dzięki stanowiska. większości umiejących swemu Dzieci czytać i pisać. Psychiką zbliżone do d z i e c i e u r o p e j s k i c h . W ostatnim Ibo pracują­ okresie i kul­ swe­ w N i g e r i i K i t E l l i o t t o b s e r w o w a ł wzrastającą niechęć do p r z e d s t a w i c i e l i tego p l e m i e n i a Północnej kolonialna V w a n g pochodziły z m i e j s k i c h , m o n o g a m i c z n y c h , c y c h zarobkowo rodzin, w turą były one b a r d z i e j i feudalnych nawet Nigerii większą w małej społeczności s z k o l n e j . W zaczął odmawiać f u n d u s z y rolę o d g r y w a l i n a dalsze t y m właśnie czasie Rząd kształcenie muzułmanie. P o d a n g i e l s k i m i s l a m u rozprzestrzeniła się t u b a r d z i e j południowców. protektoratem niż w i n n y c h częściach A f r y k i . religia Dominującą D a n e l i c z b o w e dotyczące l i c z b y szkół, n a u c z y c i e l i i uczniów z rozróżnieniem płci d l a poszczególnych regionów N i g e r i i z n a j d u j e m y w p r a c y А . C . R . W h e e l e r a, The organization of educational planning in Nigeria, Unesco, International I n s t i t u t e for E d u c a t i o n a l P l a n n i n g , P a r i s 1968, s. 15, tab. 1 ( s z k o l n i c t w o p o d s t a ­ w o w e ) i s. 17, tab. 3 ( s z k o l n i c t w o średnie), a także w p r a c y P e t e r a Kilby, Industralization in an Open Economy: Nigeria 1945-1966, C a m b r i d g e 1969, s. 235,. tab. 64 (dane dotyczące s z k o l n i c t w a p o d s t a w o w e g o , średniego, z a w o d o w e g o i w y ż ­ szego w N i g e r i i w l a t a c h 1957-1965). P r o b l e m t e n z n a j d u j e omówienie także w p r a c y z b i o r o w e j pod redakcją G w e n d o l e n M . C a r t e r , National Unity and Regionalism in Eight African States, I t h a c a - N e w Y o r k , 1966, rozdz. I I , R . L . S k l a r i С. S. W h i t a k e r J r , The Fe­ deral Republic of Nigeria, s. 25. 2 3 �RECENZJE 352 rolę zaczęła odgrywać p a r t i a t h e N o r t h e r n P e o p l e s wana była podejrzliwie przez chłopców z C o n g r e s s , która zresztą t r a k t o ­ prowincji Plateau, ponieważ wielu z n i c h pochodziło z r o d z i n , gdzie występowała s t a r a t r a d y c j a oporu w o b e c i s l a m u — r e l i g i i najeźdźców i tyranów. Muzułmańscy szkolnej w V w a n g prawie chłopcy b y l i obcy d l a społeczności t a k samo, j a k chłopcy I b o . S y t u a c j a napięcia i rozgo­ r y c z e n i a narastała coraz w y r a ź n i e j . 4 Warto zauważyć, iż w końcowej p a r t i i książki z n a j d u j e m y cych u w a g dotyczących losów absolwentów było spodziewać zamierzało wrócić do szkoły. D a l e k o rodzimych kilka interesują­ więcej, niż można społeczności. Część pragnęła kształcić się w A g r i c u l t u r a l C o l l e g e w Z a r i a , a b y po p o z n a n i u z nowoczes­ nego r o l n i c t w a uzyskać status instruktorów r o l n i c z y c h udzielających p o r a d w dzinie uprawy się nich dzie­ roślin, użytkowania n o w y c h m a s z y n , nawozów s z t u c z n y c h , środków owadobójczych, nowych rodzajów nasion itp. I n n i , licząc n a pożyczkę od rządu, pragnęli nabyć ziemię i zająć się uprawą c a s h crops, n a które istniał popyt w J o s i B u k u r u . M n i e j l i c z n a g r u p a — t y c h najszczęśliwszych — po ukończeniu t e t u miała dołączyć się do rządzącej e l i t y młodego kształcącej inżynierów i l e k a r z y E m e r g e n c y zawody, których k r a j t a k b a r d z o stytucjach państwowych stając państwa. Science School w Lagos, Po pięciu latach pobytu w W epilogu pracy częścią m i e j s k i e j klasy Nigerii z błędów Elliottom autokratycznej Afryki stawały średniej, i n n i j e s z c z e Nigeria. n i e przedłużono wygasającego a d m i n i s t r a c j i kazał krótką rozumieć afrykańską szkołę i j e j młodzież. znajdujemy refleksje młodego państwa, t a k b a r d z o relację usunąć ze się coraz bliższe, l u d z i z a c z y ­ autora n a temat ostatnich tragicznych wydarzeń w N i g e r i i , wydarzeń, które były konsekwencją konfliktów wewnątrz do 5 szkoły n a u c z y c i e l i , którym s p r a w y nających p r a w d z i w i e się a b y zdobyć p o t r z e b o w a ł . Część zamierzała pracować w i n ­ się objęli p o s a d y n a u c z y c i e l i w szkołach średnich północnej kontraktu. Jeszcze jeden uniwersy­ I n n i udali z zaistniałych zróżnicowanego zdarzeń, w których narastających wewnętrznie. zginęło wiele Podaje osób on znajomych m u l u b z n a n y c h . N i g e r i a , w której pracował, przestała istnieć. An Praca African u w a g , które p o w i n n y czesnej Afryki, School ne. K i t E l l i o t t p r z e d s t a w i a wego, obraz Podkreśla lecz on stwierdzając, interesujących pracę z dużą otoczenia tworzy i d l a t y c h w s z y s t k i c h , którzy trudności w nawiązaniu iż po k i l k u miesiącach trudności cenny pragną osobistego i istotnych współ­ jednak f a k t y mogą n i e być dozą wrażliwości szkoły. Omawiając kulturowo myśli się z a g a d n i e n i a m i s z k o l n i c t w a . Pamiętać autora a opisywane swą afrykańskiej odmiennego nauczycieli, szereg każdego, k t o z a j m u j e a szczególnie problematyką że są to osobiste w s p o m n i e n i a ciekawy zawiera zaciekawić należy, obiektyw­ i humoru przystosowania przewodnik podjąć kontaktu z w m i e r z e , j a k sądzę, przypisać to należy łowi i społeczno-kulturowemu pracują. N a s u w a Afrykańczykami,, je lepiej, z n i m i . Mogło to być ka niedawnych językowemu i k u l t u r o w e m u kontekstowi, w jakim n i e była głów­ przedzia­ nauczyciele-obcokrajowcy się t u p y t a n i e c z y p o z y c j a E l l i o t t a j a k o A n g l i k a , a więc kolonizatorów, dla Afryce. w części — j a k s a m p r z y z n a j e •— w y n i k i e m jego własnej osobowości, l e c z w nej daje nie tylko pracę u c z e n i a d z i e c i a n g i e l s k i c h poznał aniżeli s w y c h afrykańskich uczniów po pięciu l a t a c h p r a c y i do n o ­ szczególnie t r u d n a . Potwierdzać potom­ może to W a r t o przypomnieć, że w s z e l k i e ważniejsze p r z e w r o t y w A f r y c e Z a c h o d n i e j po I w o j n i e światowej i n s p i r o w a n e były p r z e z absolwentów a n a w e t uczniów szkół średnich. Z o b . Т. К e r s t i e n s, The New Elite in Asia and Africa, Praeger Specjał S t u d i e s i n I n t e r n a t i o n a l E c o n o m i c s a n d D e v e l o p m e n t , N e w York-Wa­ s h i n g t o n - L o n d o n 1966. 4 �353 RECENZJĘ jego które pragnę przytoczyć „...byliśmy o b c y w zdanie, Afryce, uprzywilejowani n a zakończenie ścią należną d l a gości i obcokrajowców, cieplejszych, osobistych kańskiego kontaktów, tego i traktowani lecz t y l k o krótkiego z respektem sporadycznie charakteryzujących całość omówienia: i grzeczno­ dopuszczani stosunków do afry­ społeczeństwa". Anna PROBLEM DYSKUSJA PERIODYZACJI WŚRÓD PRAHISTORII ETNOGRAFÓW T Y C Z N E J N A D P R A C Ą I. W UJĘCIU NIEMIECKIEJ Partyka ETNOGRAFICZNYM. REPUBLIKI DEMOKRA­ SELLNOW Etnografowie pracujący w N R D od k i l k u n a s t u l a t poświęcają w i e l e u w a g i p r o b l e m a t y c e związanej z periodyzacją n a j s t a r s z e g o o d c i n k a dziejów ludzkości O s t a t n i o z a i n t e r e s o w a n i a te stały się szczególnie a k t u a l n e ze względu n a o p u b l i k o ­ wanie fundamentalnej p r a c y I . S e l l n o w pt. Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials . Książ­ k a t a składa się z dwóch z a s a d n i c z y c h części. P i e r w s z a , zatytułowana „Spojrzenie h i s t o r i o z o f i c z n e " , m a c h a r a k t e r czysto o p i s o w y , f i l o z o f i c z n o - m e t o d y c z n y . Składa się nań przegląd w s z y s t k i c h d o t y c h c z a s o w y c h prób p e r i o d y z a c j i p r a h i s t o r i i , od starożytności (m. i n . H e z j o d i L u k r e c j u s z ) poprzez średniowiecze, odrodzenie, oś­ wiecenie (Rousseau, Kant, Herder), doktrynę H e g l a , szkołę ewoluejonistyczna i kulturowo-historyczną, aż do współczesnych k o n c e p c j i s o c j o l o g i c z n y c h (Weber i T h u r n w a l d ) , etnopsychologieznyeh i m a r k s i s t o w s k i c h (Gorbačeva, K o s v e n i in.). Część d r u g a z a w i e r a w y k ł a d n o w e j p e r i o d y z a c j i pradziejów, d o k o n a n e j p r z e z a u ­ torkę. 2 W e wstępie do p r a c y sformułowano założenia t e o r e t y c z n e , dotyczące s p o s o b u właściwego podejścia do z a g a d n i e n i a w y m i e n i o n e g o w t y t u l e . W s t a r s z y c h p e r i o d y z a c j a c h materiał e t n o g r a f i c z n y był j e d y n i e ilustracją do rozważań t e o r e t y c z ­ n y c h . W y b i e r a n o p o j e d y n c z e przykłady w y r w a n e z k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o i p o ­ r ó w n y w a n o j e ze sobą. M e t o d a t a , z n a n a już w X I X w., n o s i nazwę f o r m a l n o -porównawczej. Jednakże p o j e d y n c z y f a k t e t n o g r a f i c z n y p o s i a d a siłę d o w o d o w ą t y l k o w t e d y , gdy r o z p a t r u j e się go w r a m a c h całej k u l t u r y . H i s t o r y c z n a siła d o ­ w o d o w a materiału etnograficznego j e s t największa wówczas, gdy w y c h o d z i się od G w e n d o l e n M . C a r t e r , red., National Unity and Regionalism..., s. 111 p o r u s z a p r o b l e m b r a k u r ó w n o w a g i w s z k o l n i c t w i e wyższym N i g e r i i . P r z y n i e d o s t a t e c z n e j ilości fachowców w d z i e d z i n a c h t e c h n i c z n y c h duża ilość absolwentów kończyła wydział p r a w a i n a u k i h u m a n i s t y c z n e . N a s u w a się t u porównanie z sytuacją i n ­ teligencji polskiej X I X w i e k u . M . i n . : К. H . O t t o , Die sozialokonomischen Verhdltnisse bei der Leubinger Kultur in Mitteldeutschland. Beitrag zur Periodisierung der Urgesellschaft in Mitteleuropa, insbesondere zur Frage der militarischen Demokratie, „Ethnograp h i s c h - A r c h a o l o g i s c h e F o r s c h u h g e n " , t. 3:1955, cz. 1; J . I . S e m e n o v, Uber die Periodisierung der Urgeschichte, „Ethnographisch-Archaologische Z e i t s c h r i f t " , t. 8: 1967, z. 1, s. 15-38; G . G u h r , Ur- und Frühgeschichte und okonomische Gesellschaftsformation, tamże, t. 10:1969, s. 129-149; H . G r ü n e r t , G . G u h r , Herausbildung und Systemcharakter der vorkapitalistischen Gesellschaftsformationen. Be­ nefit und Diskussionsbemerkungen zur Arbeitskreistagung auf dem IV. Historiker-Kongress der DDR, Leipzig, 9-11 X 1968, tamże, t. 10:1969, z. 2, s. 227-239. I. S e l l n o w , Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, B e r l i n 1961. 5 1 2 2Л — E t n o g r a f i a Polska, XVI/1 �354 RECENZJE stosunkowo pdkreśla czesnego bowiem jednolitego autorka obszaru niemożność historycano-etnograficznego. bezpośredniej paralelizacji l u d u z określonym s t o p n i e m r o z w o j u l u d m a swoją historię, a więc Szczególnie jakie zaszły w wyniku rozwoju. przemianom. Zadanie jest k u l t u r a badanego ludu. T y m bardziej znać d a n y m posiadać etnograficznym jedynie stosunkowo Etnografia jest do to t y m trudniejsze, zobo­ notowania i m prostsza należy się więc starać, b y móc rangę p o w s z e c h n i e główne p o d s t a w y współ­ z czasów p r a h i s t o r y c z n y c h . K a ż d y ulega wiązana do r e k o n s t r u k c j i tej h i s t o r i i , n a ile j e s t to możliwe, oraz zmian, mocno jakiegokolwiek przy­ obowiązujących. Rangę taką mogą życia gospodarczo-społecznego, n i e z n a c z n e możliwości z m i a n . ' G d y g r a n i c e z m i a n gdyż mają one gospodarczo-społecz­ n y c h w r a m a c h j e d n e j f a z y zostaną p r z e k r o c z o n e , następuje przejście do następnej fazy rozwoju. Omawiana praca wychodzi od s t o s u n k o w o jednolitych obszarów - e t n o g r a f i c z n y c h zamieszkałych p r z e z Australijczyków, Papuasów, i hodowców południowoafrykańskich, przy czym uwzględniono historyczno- Polinezyjczyków w możliwie s z e r s z y m s t o p n i u historię t y c h ludów. G ł ó w n y n a c i s k położono n a o k r e s ustroju dwa wspólnoty pierwotnej. Przeprowadzonej periodyzacji naj­ rozkładu autorka postawiła cele. C e l e m t e o r e t y c z n y m jest w y z n a c z e n i e ogólnego b i e g u r o z w o j u ludzkości w c z a s a c h p r a h i s t o r y c z n y c h (główne jego e t a p y w o k r e s i e przedpaństwowym i s i ­ ły napędowe). C e l d r u g i bowiem, zdaniem dysponuje m a znaczenie praktyczne a u t o r k i , n a ogólnohistoryczne dla samej etnografii, uporządkowanie pozwoli materiału, jakim t a n a u k a , a także n a wyjaśnienie p r z y c z y n różnego t e m p a r o z w o j u kul­ t u r y n a różnych o b s z a r a c h świata. We własnej propozycji periodyzacji I. Sellnow wyróżnia cztery etapy roz­ społeczna przy w o j u społeczeństwa p i e r w o t n e g o : a) okres wczesny, społecznej który własności charakteryzuje naturalnych elementarna źródeł pożywienia produkcja i i c h również społecznym użytkowaniu; b) o k r e s środkowy, w którym i s t n i e j e bezpośrednia p r o d u k c j a łecznej własności n a t u r a l n y c h źródeł pożywienia, z b i o r o w y m użytkowaniu oraz indywidualnej własności przedmiotów c) o k r e s późny, który określa pośrednia p r o d u k c j a i społecznym środków przyswajaniu produkcji oraz jej produktów, indywidualnej użytku społeczna p r z y społecznej własności społeczna p r z y własności różnych spo­ i indywidualnym ich osobistego; indywidualnym najważniejszych instrumentów produk­ cyjnych; d) o k r e s upadku, dualnym i prywatnym ści ziemi oraz w którym p a n u j e przyswajaniu prywatnej własności Są to p o d s t a w o w e z a s a d y sunków p r o d u k c j i . Wykazują c j i wspólnoty p i e r w o t n e j . pośrednia społeczna p r z y indywi­ j e j produktów, częściowo społecznej produkcja własno­ najważniejszych periodyzacyjne, środków wyprowadzone produkcji . one n a r a s t a n i e z m i a n ilościowych w e w n ą t r z społeczna", społeczna" i „bezpośrednia „gospodarka społeczna" I. S e l l n o w forma­ P r z y określaniu poszczególnych cech stosunków cji a u t o r k a użyła n o w y c h terminów z z a k r e s u e k o n o m i i p o l i t y c z n e j : produkcja 3 z charakteru i sto­ produkcja produkcyjna". rozumie Pod produkcję, w społeczna", terminem której brak produk­ „elementarna „pośrednia produkcja „bezpośrednia produkcja jeszcze wytwórców i n ­ d y w i d u a l n y c h , podczas gdy w r a m a c h „pośredniej p r o d u k c j i społecznej" n i e w s p ó ł ­ pracowano już codziennie przy piło przejście do i n d y w i d u a l n e g o w s z y s t k i c h czynnościach tów. T e r m i n „gospodarka p r o d u k c y j n a " 3 Ibidem s. 116. produkcyjnych przyswajania wytworzonych a u t o r k a stosuje p r z e z siebie i nastą­ produk­ do faz związanych z r o l - �355 RECENZJE nictwem i hodowlą, tionswirtschaft), podczas wiecko-zbierackiej. W spodarka gdy określenie jako przeciwstawne „gospodarka poprzedniemu, literaturze etnograficznej przyswajająca"; autorka zwraca stosowano jednak okupacyjna" odnosi rzędzi c z y odzieży. W y t w o r y pracy W „gospodarce uwagę n a f a k t , że również zależną natomiast od te związane są b o w i e m okupacyjnej" I. Sellnow naturalnych warunków •— produkcyjną kooperację zależną naturalną gospodarce od na np. w s z y s t k i c h n a ­ z pracą, a to o z n a c z a wyróżnia otoczenia, w pracy, ło- dotychczas termin „go­ etapie z b i e r a c t w a i łowiectwa istniała bezpośrednia p r o d u k c j a , dukcję. (Okupa- do faz g o s p o d a r k i pro­ kooperację produkcyjnej wymogów samego jej procesu. Część d r u g a omawianej książki, zatytułowana „ W y k ł a d głównych z a s a d perio- d y z a c j i " , z a w i e r a cały s z e r e g a n a l i z społeczno-gospodarczych i e t n o g r a f i c z n y c h róż­ n y c h grup o pierwotnym łego dzieła. N a j b a r d z i e j niowoafrykańscy nocni u s t r o j u społecznym, zajmujących szczegółowo p o t r a k t o w a n i hodowcy Atabaskowde i ponad 2 / 3 objętości c a ­ zostali P o l i n e z y j c z y c y i połud­ bydła, krócej — A u s t r a l i j c z y c y , P a p u a s i , E s k i m o s i , p ó ł ­ Naskapi. Zgodnie z postawionym tych opracowano stosunki produkcji, uwarstwienie ną i terytorialną oraz określone społeczno-gospodarczych. Każdą przejawy z analiz zadaniem, w analizach społeczne, organizację z zakresu kultu, przydatne poprzedzają dane społecz­ do geograficzne badań oraz szczególnie istotne — h i s t o r y c z n e i a r c h e o l o g i c z n e , pozwalające n a w y d o b y c i e m a g a n e g o a s p e k t u k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n e g o . G ł ó w n a trudność a n a l i z y , jaką d a m i a sobie a u t o r k a , to p r o b l e m spodarczych odpowiadającego rozwojowego produkcji. wykrycia w każdym z o m a w i a n y c h m u s t o p n i a wydajności Posługując skalę d l a wielkości wydajności się kryterium pracy I. Sellnow pracy jako od s t o p n i a wydajności swej rozwoju. Stopień r o z w o j u pomocniczym, które rozwijają obiektywną społecznego o d b i j a łu, w y m i a n y , a p r z e d e w s z y s t k i m w dukcji, dają za wiarygodną się się w panu­ zbiorowości obserwowane skalę wraz ogólnego stopnia organizacji produkcji, podzia­ związkach własności głównych środków od własności go­ miernika stanu uważa s t o s u n k i społeczne p r a c y . Siły wytwórcze, ze s t o s u n k a m i społeczno-gospodarczymi, uświa­ modeli jące u danego l u d u i t w i e r d z i , że l u d z i e z m u s z e n i b y l i do t w o r z e n i a zależnych — wy­ grupowej przez indywidualną pro­ do pry­ watnej. Porządkując przez siebie różne systemu i pierwszej fazy ściu do d r u g i e j na gospodarka i łowiectwo z praktyki etnograficznej autorka zalicza środkowego e p o k i wspólnoty p i e r w o t n e j racko-myśliwskiej wana przykłady periodyzacyjmego, (w archeologii fazy okresem o k r e s u środkowego analogicznym (mezolit) rybacko-łowiecko-zbieracka stepowe. Na przełomie według do stworzonego okresu wczesnego l u d y o gospodarce j e s t paleolit). W rozwinęła się z n i e j kombino­ oraz rybołówstwo, g o s p o d a r k a okresu środkowego i późnego krzyżują się, dając ko-łowiecko-abierackiej ko-łowiecko-rolniczy, w nowe odmiany. połączeniu natomiast Z ze żniwną sama kombinowanej powstał gospodarka postaci, gospodarki wówczas drugiej z kombinowanej fazie gospodarki n i a n i e m oraz kombinowana czątkach uprawa epoki późnego o k r e s u wspólnoty brązu myśliwisko-rolniczej gospodarka (okres upadku rybac- model rybac- rybacko-łowiecko-zbieracka przekształciła się w łowiectwo z użyciem n a r t , a r y b a c k a — w łowiectwo morskich. W żniw­ (wczesny neolit) powyższe c z t e r y f o r m y z j e d n e j s t r o n y pozostają w d o t y c h c z a s o w e j z drugiej zbieprzej­ pierwotnej powstało ssaków (młodszy ogrodnictwo z neolit) nawad­ r o l n i c z o - h o d o w l a n a . Z tej ostatniej w wspólnoty z i e m i z użyciem pługa, a z d r u g i e j pierwotnej) wyłoniła strony — wyspecjalizowana się po­ orna hodowla �356 RECENZJE koczownicza (nomadyzm). i ogrodnictwa W irygacyjnego drugiej fazie Wbrew poczynionemu z rolnictwa autorka 5 je koniecznością s p r a w d z e n i a Australijczyków, przeprowadza w toku poprzednich których takie i drzewach owocowych, kulturę znanych darka, w pierwotnej której I. Sellnow zasad rozważań. P i e r w s z e umieszczono w drugiej t y m ludom, traktowane umieszcza Papuasów widać udział r o l n i c t w a , h o d o w l i , rybactwa, fazie jako Atabasków i Naskapi nictwo) oraz Hotentotów i p e w n y c h le m i e j s c a poświęcono omówieniu szczepów B a n t u zasady senioratu okre­ złożona łowiectwa i (łowiectwo z użyciem n a r t ) . J a k o przykład służą społeczeństwa Folinezyjezków objaw późnym t w a ) , Eskimosów (osiadły t r y b życia i łowy n a zwierzęta m o r s k i e ) oraz wspólnoty p i e r w o t n e j okresu o broni r y ­ są W (nader perio- porównanie dane początkowego rozkładu i przejścia do następnego e t a p u r o z w o j u . sie wspólnoty porównania, na konkretnym materiale środkowego. Wyłamujące się ze s c h e m a t u tego e t a p u p o j e d y n c z e backiej ornego n a wstępie zastrzeżeniu o niemożności p a r a l e l i z a c j i l u ­ dyzacyjnych, wypracowanych dotyczy upadku 4 d ó w współczesnych z p r a h i s t o r y c z n y m i uzasadniając okresu powstało rzemiosło . gospo­ zbierac­ północnych okresu upadku ( w y s o k o rozwinięte (rolnictwo przy z hodowlą). tworzeniu rol­ Wie­ się zróżnico­ wywołały ożywioną w a n i a majątkowego n a P o l i n e z j i . Propozycje dyskusję periodyzacyjne, wśród opublikowane pisma, które uwidacznia etnografów na łamach przywiązuje to chociażby które przedstawiła I . S e l l n o w , i archeologów szczególną jeden się wagę do p r o b l e m u autorka przy wstępnym założeniu I . S e l l n o w 7 der historischen kryteriów do w c z e s n e g o gicznego nie dwóch różnych produkcji zajmuje zatytułowany". niekonsekwencję, swej periodyzacji. rodziny (społeczny podział naczelne miejsce w (wg funkcji rodziny: periodyzacyjnych wypływa, błędu t z w . „filozoficznego zdobywania środków i wychowania potomstwa pień r o z w o j u społecznego. J a k w y k a z u j e podziału zdaniem dualizmu", ( c z y n n i k biologiczny), dalej do życia archeolo­ recenzenta, jaki własności prywatnej uznawał z a p i e r w s z o p l a n o w y sowania kryterium i państwa występuje samej Rose widzi także do n a j s t a r s z e g o praktyce ro­ badawczej konieczność okresu sto­ sformułował p r a c y O pochodzeniu swej (1884), chociaż w obu produkcyjny) j a k o w a r u n k ó w określających czynnik produkcyjny. produkcyjnego (czynnik F . G. G . Rose, Engels podobną zasadę w e wstępie do p i e r w s z e g o w y d a n i a dziny, pra­ odniesieniu p r a c a c h L . M o r g a n a i F . E n g e l s a . P o l e g a on n a niezależnym t r a k t o w a n i u głównych We (biolo­ dolnego do połowy p a l e o l i t u górnego). W p r o w a d z e ­ kryteriów I. S e l l n o w rodziny o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j •— c z a s y od p a l e o l i t u z przejęcia p r z e z w analiza form i środkowego do czaso­ prahistorii; Periodisierung". odrzuciła b o w i e m k r y t e r i u m f o r m y g i c z n y podział p r a c y ) n a r z e c z k r y t e r i u m f o r m y c y ) . Później j e d n a k periodyzacji zwrócił u w a g ę n a pewną wyborze zostały Zeitschrift" \ ze stałych działów tego p e r i o d y k u , u n d das P r o b l e m W trakcie dyskusji, F . G. G. Rose dopuściła z wypowiedzi „Ethnographisch-Archáologische „Die U r - u n d Frühgeschichte jakiej N R D . Niektóre prahistorii; zasto­ jako K o l e j n e p r z e m i a n y i następstwo f o r m g o s p o d a r k i przedstawiła a u t o r k a n a s p e c j a l n e j t a b l i c y . P a t r z : S e l l n o w , op. cit, t a b e l a między s. 112 i 113. S e l l n o w , op. cit, s. 6. F . G . G . R o s e , Die Familie und die Periodisierung der Urgeschichte. Im Anschluss an Irmgard Sellnow „Grundprinzipien einer Periodisierung der Urge­ schichte", „Ethnographisch-Archáologische Z e i t s c h r i f t " , t. 9:1968, z. 2, s. 148-154; G . G u h r , Diskussionsbemerkung, tamże, s. 155-156; t e n ż e , r e c e n z j a I. Sell­ now, Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, „Ethnographisch-Archáologische Zeit­ s c h r i f t " , t. 4:1963, z. 2, s. 173-179. R o s e , op. cit. 4 5 6 7 �357 RECENZJE uzasadnienie przytacza fakt n y c h , m. i n . wśród W nieznajomości Australijczyków, wśród wielu biologicznej społeczeństw r o l i mężczyzny t y m świetle pojęcie „mąż" należy rozumieć wyłącznie w mężem d a n e j kobiety j e s t t e n myśliwy w prymityw­ małżeństwie. sensie gospodarczym: l u b z b i e r a c z , który t w o r z y z nią jedność ekonomiczną. Interesujące przez autorkę są nią e w e n t u a l n y c h krajowców także książki krytyczne metody wypowiedzi przeżytków, Rosego szczególnie ne australijskich. Recenzent akceptuje p r a h i s t o r y c z n y c h ze rysy w podobnie stwem bazie temat stosowania rozpatrywaniu przez śladów małżeństwa g r u p o w e g o i m a t r i a r c h a t u u współczesnych natomiast, n a s z y m zdaniem d y s k u s y j n e , określenie I . S e l l n o w k u l t u r y Australijczyków tur na przy środkowego gospodarczej od tysiącleci" . między kulturą wspólnoty społeczeństwa tubylców argumentuje powyższą Rose 8 okresu Australijczyków bardzo jako odpowiednika pierwotnej, gdyż n i e zmieniły się tezę znacznym i Tasmańczyków, m i m o kul­ „głów­ prawdo­ podobień­ iż ci o s t a t n i o d ­ i z o l o w a n i b y l i od k o n t y n e n t u p r z e z o k r e s o s t a t n i c h 8-10 tysięcy l a t , t z n . po mowaniu się cieśniny B a s s a . W sumie, Rose ocenia wysoko a w y s u w a błędy, które określa j a k o Równocześnie etnografa z artykułem i metodologa — „Schonheitsfehler". Rosego opublikowano G . G u h r a , który zajął krótką odmienne 9 wypowiedź stanowisko s z a n y c h k w e s t i a c h . Jego z d a n i e m , s t w i e r d z e n i e E n g e l s a ze wstępu do wydania p r a c y O pochodzeniu poru­ pierwszego p r a h i s t o r i i . Początkiem r o z w o j u nego j e s t d l a E n g e l s a s t a n zwierzęcy, a więc p i e r w s z e wiążą się j e s z c z e s i l n i e z f u n k c j a m i znanego w n i e j e s t błędem f i l o z o f i c z n y m , a co w i ę ­ rodziny... c e j , m a duże z n a c z e n i e d l a p e r i o d y z a c j i niem ufor­ omawianą t u książkę, biologicznymi fazy organizacji — rozmnażaniem i społecz­ ludzkich wychowa­ potomstwa. Dalsze uwagi Większość G. Guhra znaleźć można w zamieszczonych tam refleksji r e c e n z e n t a należało zdefiniować stkim terminu „prahistoria"), uzyskanej periodyzacji. Podane pierwszy — wyznaczenie jego r e c e n z j i z p r a c y dotyczy pojęcia użyte w jak również bowiem zakresu i t y t u l e (dotyczy bliżej I. celu pracy: wyjaśnić Sellnow . 1 0 zdaniem to p r z e d e oba cele wszy­ stawiane określenia budzą p e w n e wątpliwości. C e l czasach prahistorycznych — j e s t r a c z e j c e l e m s a m e j p r a h i s t o r i i , aniżeli j e j p e r i o d y z a c j i ; c e l d r u g i n a t o m i a s t — ogólnohistoryczne osiągnięty na ogólnego b i e g u uporządkowanie podstawie materiałów historii rozwoju ona również sformułowana w drodze tej w szukaniu trudności widzi rozwoju Guhr w etnograficznych społeczeństwa — n i e może pierwotnego, a n a l i z y źródeł e t n o g r a f i c z n y c h . połączeń z historią jest Rozwiązanie wypracowaną archeologię p r z y każdorazowych b a d a n i a c h kultury konkretnego dostatkiem pracy określenia s t o s u n k u zachodzącego jest w g r e c e n z e n t a b r a k być gdyż przez ludu. I n n y m nie­ mię­ d z y prahistorią, objętą s y s t e m e m p e r i o d y z a c y j n y m , a c z a s a m i nowożytnymi, z k t ó ­ r y c h pochodzą źródła e t n o g r a f i c z n e uważa propozycję etnograficzne nad periodyzacyjną badania omawianym wykorzystane I. S e l l n o w n a d prahistorią. Z d a n i e m problemem dokona się w a n a l i z i e . Również i G . z a świetną, poważnie Guhr wzbogacającą tego a u t o r a , d a l s z y postęp b a d a ń n a drodze współpracy między archeolo­ gią i etnografią. Andrzej 8 9 1 0 Ibidem, s. 148. Guhr, Diskussionsbemerkung. G u h r , recenzja: I. Sellnow. Prinke �358 RECENZJE KSIĄŻKI Adamus Marian, Tajemnice NADESŁANE sag i run, Z N i O , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1970, s s . 376. Autor przedstawia mitologię normandzką z o k r e s u poprzedzającego wyodręb­ n i e n i e się poszczególnych s k a n d y n a w s k i c h narodów, odnosząc ją do I I I - I X w . n.e. Runy, traktowane j a k o ważny j e j e l e m e n t m a g i c z n y , porównuje A d a m u s m i basenu Śródziemnego, stawiając Morza tezę, że stamtąd właśnie z pisma­ znaki s k i e zawędrowały n a północ. P i s m o r u n i c z n e n i e jest z a t e m o r y g i n a l n e g o , nawskiego i greckiego. pochodzenia, W dalszej l e c z powstało dzięki przekształceniu części autor p r z e d s t a w i a pisar­ skandy­ alfabetu łacińskiego historię t w o r z e n i a się skandynaw­ s k i c h państw i królestw, a n a t y m tle początki r o z w o j u literatury skandynawskiej, u źródeł której leżą właśnie sagi. M. A. K. A zat ja n А. А., В i e ł o w j a i issledowanija sowietskoj M. J . , G w o z d i e с к i j Azii, N. A . i i n . , I s t o r i j a o t k r y t i - Myśl,, M o s k w a 1969, ss. 535. J e s t to c z w a r t a już c h y b a p o z y c j a z s e r i i „Odkrycie Z i e m i " . A u t o r z y omawiają k o l e j n o historię o d k r y c i a i badań K a u k a z u , Środkowej A z j i , S y b e r i i i D a l e k i e g o W s c h o d u , D a l e k i e j Północy i Północnej D r o g i M o r s k i e j . Książka b a r d z o b o g a t a w f a k t y i c i e k a w i e n a p i s a n a , i l u s t r o w a n a m a p a m i i p o r t r e t a m i głośnych b a d a c z y w r a z z i c h b i o g r a f i c z n y m i r y s a m i . N a zakończenie bogaty z e s t a w l i t e r a t u r y p r z e d ­ miotu. L.M. De Camp L . Sprague, de Camp B i b l i o t e c z k a Problemów, W a r s z a w a Książka została przełożona z języka tem tajemnym, przepowiedniami, historię czarownictwa, podają С. C a t h e r i n e , D u c h y , gwiazdy, czary, PWN, 1970, ss. 515. magią opisy co z n a c z n i e j s z y c h mistrzów w i e d z y angielskiego. Autorzy l i c z b , różnymi ciekawszych tajemnej. zajmują sposobami się czarów. w y p a d k ó w , prezentują świa­ Kreślą sylwetki Książka interesująca, choć przełado­ w a n a f a k t a m i , co u t r u d n i a c z y t a n i e . L. M, Chałasiński Józef, Tradycje O m e g a , t. 164, W a r s z a w a i perspektywy Sześć szkiców poświęconych p r z e m i a n o m Autor niu a n a l i z u j e rolę poszczególnych w a r s t w nowych treści przyszłości kultury polskiej, WP, 1970, ss. 208. kultury. Szerokie kultury polskiej w X I X i X X w i e k u . — zwłaszcza chłopskiej — w wykorzystanie materiału tworze­ pamiętnikarskiego. B . Ż. Der Koran, L e i p z i g 1968, ss. 600. Książka ukazała się j a k o 351 tom c y k l u R e c l a m s U n i v e r s a l - B i b l i o t h e k w serii „Historia i K u l t u r a " . W p r o w a d z e n i e n a p i s a l i prof. prof. E r n s t W e r n e r i K u r t R u ­ dolph, z a m i e s z c z o n a jest ponadto w y b r a n a bibliografia dotycząca K o r a n u i Maho­ meta. B . Ż. �359 RECENZJE E r i c h , Ucieczka F r o m m Autor — znany r y z m u , widząc, w i rezygnuje od wolności, psycholog, jaki Czytelnik, Warszawa religioznawca sposób — 1970, ss. 279. obserwując rodzenie społeczeństwo podporządkowuje się się s i l n e j hitle­ władzy z wolności, pisze tę pracę będącą analizą z a g a d n i e n i a wolności w leżnieniu od h i s t o r y c z n e j f o r m a c j i i r o z w o j u . m u psychologicznego, poprzez uza­ Zaczynając od wolności j a k o p r o b l e ­ pojęcie wolności w okresie reformacji, dochodzimy do współczesnego j e j oblicza. A u t o r n i e próbuje przekonywać czytelników do m i t u „złotego w i e k u " i czasów m i n i o n y c h , jednakże generalnym wnioskiem j e s t to, iż w miarę r o z w o j u , postępu t e c h n i c z n e g o i wykształcenia się i n s t y t u c j i człowiek j e s t c o r a z b a r d z i e j uwikłany i zależny coraz d a l s z y od wolności. L. M. E . G . , Bieludżi G a f f e r b e r g rialnoj kultury i byta, Nauka, Turkmienskoj SSR. Oczerki chozjajstwa, Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d matie- 1969, ss. 240. A u t o r r o z p o c z y n a od krótkiego p r z e d s t a w i e n i a h i s t o r i i , składu etnicznego, siedlenia Beludżów Turkmeńskiej S S R , następnie k o l e j n o omawia roz­ rolnictwo, ho­ dowlę i i n n e działy t z w . k u l t u r y m a t e r i a l n e j — o s i e d l a , domy, odzież, pożywienie, dalej przechodzi do p r o b l e m u rodziny, wesela, obrzędów w e s e l n y c h oraz związa­ n y c h z n a r o d z i n a m i , kończy zaś omówieniem n a r o d o w e j oświaty, o c h r o n y współczesnego życia i kultury zdjęciami i r y s u n k a m i ; m i m o niętych, jest to p r a c a — Beludżów. Książka napisana prosto, zdrowia, ilustrowana iż s z e r e g zagadnień k u l t u r y Beludżów zostało zwłaszcza w części dotyczącej współczesnych pomi­ przeobra­ żeń — dosyć interesująca. L . M. Ganek aja nografii Narodnoje Olga Andriejewna, iskusstwo i m . N. 'N. Mikłucho-Makłaja, N a u k a , M o s k w a Polszi, AN S S S R , Inst. E t ­ 1970, es. 181, i l u s t r . 63, m a ­ p y 2. Praca oparta z e b r a n y c h podczas polskiej sztuki szydełkowanie, n a l i t e r a t u r z e głównie k i l k u pobytów w ludowej (garncarstwo, dziewiarstwo, polskiej artystyczną i c h h i s t o r i i , materiałów, obróbkę autorki dziedziny metalu, tkactwo, z futra malarstwo t e c h n i k , ośrodków materiałach szeroko w s z y s t k i e d r u k i n a płótnie, w y r o b y słomy, piór, c i a s t a , s e r a , c u k r u , w o s k u , d r e w n a , niem i własnych Polsce. O m a w i a i skóry, haft, papieru, l u d o w e ) z uwzględnie­ wytwórczych, zdobnictwa oraz typów r e g i o n a l n y c h . J a k o k r y t e r i u m wyodrębnienia poszczególnych d z i e d z i n przy­ jęła a u t o r k a głównie t e c h n i k i obróbki c z y z d o b i e n i a w y r o b ó w n i e zaś i c h funkcję, t a k np. e l e m e n t y a r c h i t e k t u r y o m a w i a n e s t y c z n e j obróbki d r e w n a na z a l i c z o n o również bawki meblarstwo, i rzeźbę, zaś w są zarówno w r o z d z i a l e dotyczącym a r t y ­ j a k i m a l a r s t w a ludowego. D o a r t y s t y c z n e j obróbki d r e w ­ zdobnictwo części poświęconej b i e n i e ścian chałup, s k r z y n i e m a l o w a n e , w drewnie malarstwu niektórych częściach p r a c y znalazło się zdo­ p i s a n k i , k a f l e oraz o b r a z y n a s z k l e , p a p i e ­ r z e i płótnie. N a końcu każdego rozdziału z a m i e s z c z o n o wstępie i w ( n a c z y n i a , sprzęty), z a ­ ludowemu autorka obszerną bibliografię. wspomina państwa n a d sztuką ludową w P o l s c e i rozważa p e r s p e k t y w y też o f o r m a c h jej We opieki rozwoju. M. W. �RECENZJE 360 Holzer J e r z y Zdzisław, Demografia, Podręcznik d e m o g r a f i i wy analizy P W E , Warszawa 1970, ss. 350, r y s . 17. n a p i s a n y w o p a r c i u o poprzednią pracę a u t o r a Warszawa demograficznej, o przedmiocie demografii, 1963). Rozdział p i e r w s z y i d r u g i metodach badawczych poświęcone są sposobom (Podsta­ informują i źródłach d a n y c h , c z t e r y d a l s z e badań l i c z b y ludności w g płci, w i e k u itp. Rozdziały 7 - 9 omawiają r u c h n a t u r a l n y i z a g a d n i e n i a r e p r o d u k c j i ludności o r a z r u c h y m i g r a c y j ­ ne. O s t a t n i z a w i e r a z a g a d n i e n i a p r o g n o s t y k i d e m o g r a f i c z n e j oraz przedstawia wy­ n i k i p o l s k i c h b a d a c z y w tej d z i e d z i n i e . K a ż d y rozdział zakończony j e s t w s k a z ó w ­ kami bibliograficznymi. I w a n o w XX в. z. S . W., Skulptura narodów siewiera Sibirii, XIX — pierwaja polowina w., N a u k a , Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d 1970, ss. 296. Praca poświęcona rodów północnej jest analizie form Syberii. W ludów grupy ugryjskiej Nganasanów, Ketów dlaczego została czów zwłaszcza — —• Chantów i Mansów, itd. oraz Ewenków pominięta u i rodzajom twórczość tych rzeźbiarska współczesną itd., a p o t e m twórczość Jakutów, tych t u t u N a r o d ó w Północy i t p . Książka jest b a r d z o ludów, — Nienców, Eskimosów bogato najpierw prace na­ twórczość zastanawiające rzeźbę kultową. W rzeźbiarską jest samodijskiej Nieco ostatnich jest ona, j a k wiadomo, świeckim, z a b a w k i omawia rzeźbiarskiej omówiona grupy i Dołganów. P r z y o m a w i a n i u poszczególnych g r u p a u t o r p r e z e n t u j e rakterze twórczości poszczególnych rozdziałach jest, i Czuk­ rozwinięta. twórczość o c h a ­ zakończeniu pracy studentów Insty­ bogato i l u s t r o w a n a zdjęciami i r y ­ sunkami. L. M. Historia chłopów t. I : polskich, Do red. Stefana Inglota, L S W , W a r s z a w a Tom I tego zbiorowego upadku opracowania o k r e s od początków f o r m o w a n i a Rzeczypospolitej Pod szlacheckiej. 1970, s s . 578, i l u s t r . 33, m a p y 2. o charakterze syntetycznym się społeczeństwa k l a s o w e g o obejmuje do r o k u 1795. Z n a j ­ dują się w n i m następujące z a g a d n i e n i a : rozwój badań n a d historią chłopów, ś r o ­ d o w i s k o geograficzne, p r o c e s y k o l o n i z a c y j n e i m i g r a c j e , p o d s t a w y gospodarcze w s i z uwzględnieniem p o l i t y k i społeczno-gospodarczej, ustrój a g r a r n y ki społeczne i p r a w n e , zagadnienie się i c h świadomości n a r o d o w e j szkolnictwo. Rozdział część poświęconą formowanie i p o l i t y c z n e j , w a l k i k l a s o w e , k u l t u r a w s i , oświata, o badaniach środowisku r o l i m i l i t a r n e j chłopów, a także życia oraz s t o s u n ­ n a d historią geograficznemu, chłopów napisał zagadnieniom Stefan Inglot, demograficznym ogólnym u w a g o m o r o z w o j u o s a d n i c t w a w P o l s c e p r z e d r o z b i o r o w e j oraz — Julian J a n - czak. Całość zagadnień g o s p o d a r c z y c h , społecznych i p r a w n y c h związanych z o k r e ­ sem wczesnofeudalnym (do poł. X I I I w.) opracował W a c ł a w K o r t a , okres gospo­ d a r k i c z y n s z o w e j (poł. X I I I - X V w.) — R o m a n H e c k , folwarczno-pańszczyźniany Leonid nych Żytkowicz, E d w a r d okresach zajmuje T r z y n a , Józef Leszczyński. Kulturą w s i w się Józef B u r s z t a , zaś z a g a d n i e n i a m i oświaty — poszczegól­ i szkolnic­ t w a — M i r o s ł a w a Chamcówna. O p r a c o w a n i e p r z e z n a c z o n e d l a s z e r o k i e g o kręgu czytelników. A. W. �361 RECENZJE Jung Psychologia C a r l Gustaw, a religia, K i W s e r i a „R", W a r s z a w a 1970, s. 446. Książka j e s t w y b o r e m p i s m z różnych p r a c J u n g a . N a początku autor, i współpracownik Z . F r e u d a , o m a w i a a następnie z a j m u j e się s p r a w a m i różnice między poglądami s w o i m i p s y c h i k i współczesnego człowieka, relacją d z y psychologią a religią. I n t e r p r e t a c j e prowadziły Junga do n o w y c h uczeń i Freuda, marzeń s e n n y c h i w o l n y c h poglądów n a charakter mię­ skojarzeń do­ i rolę podświadomości, do p r z e k o n a n i a , iż zawierać się w n i e j mogą n i e t y l k o dążenia tłumione, ale również i t a k i e , które są ukrytą siłą organizującą i ukierunkowującą życie. N a tej doszedł do k o n c e p c j i archetypów; w t e n sposób i n t e r p r e t u j e r e l i g i j n e m i t y , i b a j k i . Książka p o p r z e d z o n a jest wstępem B . S u c h o d o l s k i e g o , drodze symbole poświęconym omó­ w i e n i u k o n c e p c j i i poglądów J u n g a . L. M. Kałużyński Stanisław, Imperium Mongolskie, 1970, ss. 200, fot., r y s . 23 w tekście, m a p a 1, Kolejna od książka omówienia szym ciągu orientalisty Mongolii w autor zajmującego okresie przedstawia WP, się Azją poprzedzającym imperium Omega, t. 159, Warszawa bibliografia. Centralną powstanie Czyngis-chana, rozpoczyna imperium. rozwój n a d z i e l n i c e . Pracę kończy rozdział omawiający polityczne, kulturalne i imperium z krajami się dal­ terytorialny jego następców i r o z p a d handlowe W europejskimi, za kontakty m. in. z Polską. B. Z. J a r o s z e w s k i współczesnej personalizm W M., Osobowość Tadeusz antropologii filozoficznej chrześcijański, p r a c y tej „znajdzie marksowskiej filozofii pozycji poznawczych i wspólnota. — marksizm, osobowości 1970, ss. 598. c z y t e l n i k eseje i s t u d i a stanowiące próbę tej filozofii konfrontacji we egzystencjalizm, KiW, Warszawa człowieka i społeczeństwa oraz listycznych: neotomizmu Problemy strukturalizm, interpretacji ustaleń i z u s t a l e n i a m i współczesnych kierunków pro­ persona- J . M a r i t a i n a i E . G i l s o n a , k o n c e p c j i człowieka E . M o u n i e - r a i T e i l h a r d a de C h a r d i n , e g z y s t e n c j a l i z m u M . H e i d e g g e r a i J . P. S a r t r e ' a , s t r u k turalizmu C . Lévi-Straussa mu". Podstawowym nia filozoficznych kwestii jednak podstaw aksjologicznych i zastanowienie i różnych wariantów zamierzeniem marksowskiej związanych mieszczańskiego a u t o r a było dążenie do t e o r i i osoby ze z r o z u m i e n i e m oraz indywidualiz­ zrekonstruowa­ wyjaśnienie socjalistycznego się n a d s z a n s a m i r e a l i z a c j i m a r k s o w s k i e g o pewnych humanizmu ideału człowieka, a t a k ­ że społeczeństwa. L. M. J e r e m i e j e w D. J . , Juriuki, N a u k a , Moiskwa 1969, ss. 104. T a n i e w i e l k a p r a c a poświęcona j e s t j e d n e m u z k o c z o w n i c z y c h p l e m i o n t u r e c ­ k i c h . J e s t to rodzaj małej m o n o g r a f i i . A u t o r o m a w i a geograficzne w a r u n k i , w j a ­ k i c h żyją J u r i u k o w i e , i c h r o z m i e s z c z e n i e ; następnie z w r a c a u w a g ę n a kulturę m a ­ terialną i gospodarkę tego p l e m i e n i a , o m a w i a r o l n i c t w o , hodowlę oraz p r z e m i a n y związane z p r z e c h o d z e n i e m do osiadłości, w z r o s t e m r o l i u p r a w y z i e m i , z m i a n a m i w s t r u k t u r z e r o d o w o - p l e m i e n n e j i życiu r o d z i n n y m . L. M. �-3G2 RECENZJE K a s p r z y k Warszawa Leszek, Jest to rodzaj opracowania A u t o r z y zaczynają nych Węgrzecki Wprowadzenie Adam, do filozofii, PWN, 1970, ss. 282. podręcznikowego w układzie zagadnieniowym. od rozważań n a d pojęciem filozofii, j e j funkcją, relacją nauk, potem omawiają stanowiska, problem zagadnienia ontologiczne, przedmiot do i n ­ ontologii, b y t u i jego n a t u r y , przechodzą z k o l e i do zagadnień m o l o g i c z n y c h , społecznych i a n t r o p o l o g i c z n y c h n i e n i a moralności), a kończą omówieniem (problem jednostki ludzkiej, m a r k s i z m u i współczesnych różne epistezagad­ kierunków filozoficznych. L. M. Kontakte und Grenzen. Probléme der Volkskultur 1969, ss. X V I I I + 566, fot. 1 + 80, r y s . 3 + 46 artykułów wydana poświęconych und Socialforschung, Gottingen 60, i n d e k s y . zagadnieniom, które z o k a z j i 60 r o c z n i c y u r o d z i n G e r h a r d a sygnalizuje podtytuł. Heilfurtha, profesora Praca uniwersytetu w Marburgu. в. z. La Macědoine Pod kiewski et les Macédoniens t a k i m tytułem publikację, francuskiej dans naukowcy n a którą i niemieckiej le passe, Skopje jugosłowiańscy składają wersjach 1970, s s . 522. przygotowali się 34 artykuły w językowych. Dotyczą n a kongres rosyjskiej, mos­ angielskiej, one h i s t o r i i p o l i t y c z n e j , społeczno-gospodarczej, h i s t o r i i s z t u k i i k u l t u r y M a c e d o n i i , począwszy od starożyt­ ności aż po c z a s y obecne. Publikację przygotowano w Instytucie Historii Naro­ dowej. B.Z. L e w i s O s c a r , Rodzina w a 1970, s s . 633. Nagrana syna Zycie n a taśmę magnetofonową opowiedziana i Martinezów. przez Felipa. W troje losach chłopa, P i W , h i s t o r i a meksykańskiej j e j członków — rodziny meksykańskiego Pedro Martinezów Martineza, Warsza­ rodziny chłopskiej jego żonę Esperanzę i ich wsi Azteca znalazły odbicie w y d a r z e n i a , które wstrząsnęły M e k s y k i e m w c z a s i e r e w o l u c j i l a t 1910-1917, r e f o r ­ m y społeczne i związane z n i m i p r z e m i a n y w s i meksykańskiej w l a t a c h 1920-1940 (szczególnie w zaś za prezydentury końcu z a h a m o w a n i e Alvaro tych reform Obregóna po r o k u i Lázaro Cárdenasa) 1940 (tj. po ustąpieniu c z y też Cárdenasa). Część zasadniczą książki, t j . dzieje r o d z i n y Martinezów p r z e z n i c h s a m y c h o p o ­ wiedziane, poprzedza prowadzenia słowo wstępne O. L e w i s a , w którym a u t o r p i s z e o sposobie badań i c e l a c h , j a k i e i m przyświecały. I n f o r m a c j e n a t e m a t budżetu, podziału p r a c y w r o d z i n i e Martinezów, losów d z i e c i P e d r a , d a n e o w s i A z t e c a z a ­ wiera aneks. Z a m y k a książkę chronologiczne zestawienie ważniejszych wydarzeń w M e k s y k u , w s i A z t e c a i r o d z i n i e Martinezów. A. W. M a c h o w s k i Warszawa Autor J a c e k , Ognista znany już z książek czości l i t e r a c k i e j Eskimosów. kultury kula. Legendy, baśnie i bajki eskimoskie, PIW, 1970, ss. 312. o Wyspie Praca Wielkanocnej poprzedzona e s k i m o s k i e j , wprowadzającym w jest specyficzny prezentuje interesującym świat wybór twór­ omówieniem i c h wierzeń, legend, �363 RECENZJE twórczości m a l a r s k i e j , poezji. Następnie k o l e j n o przedstawione są legendy, baśnie i b a j k i Eskimosów s y b e r y j s k i c h , alaskańskich, k a n a d y j s k i c h i g r e n l a n d z k i c h . dokonał b a r d z o wych; i czasami miła książka szerokiego wyboru, prezentuje różne jest i l u s t r o w a n a opierając warianty się n a w i e l u tego reprodukcjami samego opracowaniach wątku. oryginalnej Ta grafiki Autor źródło­ interesująca eskimoskiej. L. M. Marzec cieniu Zdzisław, W Andów, K i W , Warszawa 1970, ss. 366, t a b l . fot. 34. W ś r ó d l i c z n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h d z i e n n i k a r s k i c h r e l a c j i z podróży p o ryce Łacińskiej korzystnie wyróżnia się t o m reportaży w ośmiomiesięcznej w ę d r ó w c e po W e n e z u e l i , brał bogaty krajów materiał dotyczący andyjskich. Autor życia n i e próbuje Zdzisława aktualnych problemach tej Gujany części gospodarczego fascynować świata. który Panamie, Kolumbii, Peru i Chile ze­ politycznego, i kulturalnego c z y t e l n i k a egzotyką t y c z n y m i szczegółami podróży. Z a m i a s t tego daje solidną informację z Wenezuelskiej Ame­ Marca, Szczególnie i południowych p r o w i n c j i interesujące Chile-Patagonii stej. Doskonały z e s t a w zdjęć w y k o n a n y c h p r z e z samego i o anegdo­ najbardziej są reportaże i Ziemi Ogni­ autora. A. W. Magidowicz Jewropy, I . P., Magidowicz Myśl, M o s k w a Następna Autorzy książka z bardzo rozpoczynają gdzie poświęcają pracę I., Istorija otkrytija i issledowanija ciekawej od rozdziału i pożytecznej „Odkrycie serii Europy „Odkrycie przez m i a n , wiadomościom Śródziemnego, e k s p l o r a c j o m geograficznym badania i poziomowi Ziemi". starożytnych", sporo m i e j s c a wiadomościom z a w a r t y m u H e r o d o t a , n e t r a c j i brzegów M o r z a stępnie p o p r z e z W. 1970, ss. 453. greckiej pe­ C e n t r a l n e j E u r o p y przez R z y ­ tej n a u k i w starożytności. i o d k r y c i a średniowiecza — p e n e t r a c j e arabskie, Na­ Norma­ nów, Chazarów, b a d a n i a w i e k u X V I i następnych dochodzą do współczesności i w y ­ p r a w n a N o w ą Ziemię, Islandię, Ziemię Franciszka-Józefa, U r a l jąca i bogata w f a k t y praca ilustrowana jest mapami, itd. T a interesu­ przedstawieniem sylwetek sławnych b a d a c z y i zakończona obfitą bibliografią. L. M. M iк uta M a r i a n , Staropolskie święto żniw. Dożynki, B i b l i o t e k a Teatrów A m a t o r s k i c h , W a r s z a w a Materiał, n a p o d s t a w i e kowskiego, widowisko obrzędowe, którego zostało o p r a c o w a n e Sądeckiego, Opoczyńskiego i z M a z o w s z a , widowisko, pochodzi z K r a ­ gdzie a u t o r zbierał fragmen­ t y tekstów i obrzędów. J e s t to więc melanż z różnych regionów, n i e j a k o k i wzorcowe". „O obrzędach żniwiarskich", poprzedzająca przedmowa formy pióra prof, widowiskowej d r a Józefa Burszty miały ważniejszy warunków kultury ludowej, tym „dożyn­ C e l e m o p r a c o w a n i a j e s t wszakże u t r w a l e n i e zwyczajów, pieśni i p r a k ­ t y k obrzędowych, j a k s t w i e r d z a autor. P e w n ą wartość daje p r a c y krótka autora LSW, 1970, ss. 98. Burszta przestrzega gdzie przed rozprawa s c e n a r i u s z , a co ważniejsze podnosząca sens z n a c z e n i o w y , fakt, że wyrosły dożynki z konkretnych istotną rolę odgrywały p r a k t y k i m a g i c z n e . traktowaniem tego w i d o w i s k a jako — oprócz Przy autentycznego folkloru. M. A. K. �364 RECENZJE E d m u n d , Założenia M o k r z y c k i socjologii humanistycznej, P W N , W a r s z a w a 1971, ss. 116. S o c j o l o g i a h u m a n i s t y c z n a a s o c j o l o g i a t e c h n i c z n a — p i e r w s z a kształtuje l u d z ­ k i e p o s t a w y i opinie, ułatwia z r o z u m i e n i e problemów n a j b a r d z i e j narzucających się społecznie, d r u g a s t a n o w i bazę inżynierii społecznej, występuje w r o l i narzędzia s p r a w n e g o działania, j e s t źródłem wskazówek do z a w i a d y w a n i a l u b m a n i p u l o w a n i a ludźmi. A u t o r r o z p o c z y n a od a n a l i z y tego p o w s z e c h n e g o dosyć zróżnicowania, n a ­ stępnie zaś poświęca uwagę z a g a d n i e n i u r o z u m i e n i a — z a k r e s o w i pojęcia tego t e r m i n u , r o z u m i e n i u a p r o c e d u r z e w n i o s k o w a n i a , p r o b l e m o w i o c e n y etc. L. M. Murray Z J . , Motywacja Edward początkiem tego r o k u p r a c a poświęcona m o t y w a c j i runkowaniu. swoje Wiele i uczucia, ukazała PWN, się w Warszawa sprzedaży i interpretacji ludzkiego jest teorii dotyczących teorii. A u t o r interesująca i pożyteczna z a c h o w a n i a się i jego ludzkiego podłoże w filozofii, p s y c h o a n a l i z i e , antropologii, niejszej i adekwatnej 1968, s s . 210. zachowania ale b r a k uwa­ się, mają one jakiejś j e d n e j , p e ł ­ n i e usiłuje przedstawić w p r a c y j e s z c z e jednej t e o r i i ; t e m a t u j m u j e całościowo, starając się zaznajomić c z y t e l n i k a z różnorodnością p r o b l e m ó w wchodzących w z a k r e s o m a w i a n e g o z a g a d n i e n i a m i . Pracę wzbogacają i n f o r m a c j e tami, na obserwacji szereg k l i n i c z n y c h i badań rozdziałów. Najpierw i z ich interpretacja­ dotyczące eksperymentów n a d ludźmi i zwierzę­ antropologicznych. autor zaznajamia Książka podzielona n a s z różnorodnymi jest teoriami m o t y w a c j i — i n t e l e k t u a l i s t y c z n y m i , h e d o n i s t y c z n y m i , instynktów, popędów i t d . , d a ­ lej p r z e c h o d z i do s p r a w gradzania, wacji motywacji społecznej motywacji i zachowania, seksualnej, uczuciowej n a t u r y popędu, p r o b l e m ó w n a ­ i kończy omówieniem i działania m o t y w ó w społecznych. P r a c a źródeł uzupełniona moty­ jest słow­ n i c z k i e m ważniejszych terminów. L. M. N a g e 1 E r n e s t , Struktura W a r s z a w a 1970, ss. 522. nauki — zagadnienia P i e r w s z a w języku p o l s k i m p r a c a w y b i t n e g o logiki wyjaśnień naukowych, l o g i k a i metodologa PWN, (z wyjątkiem s z k i c u „Twierdzenie Godła", którego współautorem był Nagel). Czytelność w y k ł a d u skomplikowanej problematyki sprawia, że książka dostępna jest dla szerokiego grona p r z e d s t a w i c i e l i n a u k społecznych i e k s p e r y m e n t a l n y c h . B. Z. New comb T h e o d o r e M., T u r n e r R a l p h H . , C o n v e r s e Philip E., Psycho­ logia społeczna. Studium interakcji ludzkich, P W N , W a r s z a w a 1970, ss. 598, r y s . 81, indeksy. P i e r w s z y — z kręgu n a u k i z a c h o d n i e j — podręcznik p s y c h o l o g i i społecznej z a ­ prezentowany p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i . C z t e r y części książki omawiają k o l e j n o : p o ­ s t a w y j e d n o s t e k , p r o c e s y i n t e r a k c j i , strukturę i właściwości grupy, akcje w grupie. Przekładu d o k o n a n o pod redakcją Heliodora a także i n t e r ­ Muszyńskiego. B.Z. �365 RECENZJE N i с o l i n i B r u n o , La famlglia zíngara, Brescia, Morcalliana 1969, s s . 218. Książka t r a k t u j e o k u l t u r z e Cyganów, a dokładniej o f o r m a c h łecznej, małżeństwach, moralności i obyczajowości w różnych organizacji grupach spo­ Cyganów, a także o z m i a n a c h zachodzących pod w p ł y w e m r e l i g i i k a t o l i c k i e j oraz p r a c y m i ­ sjonarskiej wśród poświęcone historii Cyganów. Książka kontaktów zawiera Cyganów z różnych m i s j i chrześcijańskich, poczynając uzupełnieniem są z a m i e s z c z o n e w bardzo interesujące Kościołem i od p i e r w s z e j tej p r a c y wprowadzenie omówieniu działalności połowy X I X w. dawne i najnowsze Cennym dokumenty koś­ c i e l n e dotyczące Cyganów. L. M. N o w a k S t e f a n , Metodologia badań socjologicznych, J e s t to podręcznik d l a studentów socjologii d y s c y p l i n , którzy w swej p r a c y zamierzają 1970, ss. 485. i dla tych przedstawicieli innych posługiwać się m e t o d a m i n y m i p r z e z socjologię t z w . empiryczną; ambicją n a j n o w s z y c h , w p r o w a d z e n i e do metodologii PWN, Warszawa nauk wypracowa­ autora jest przedstawienie t y w a c j i . P r a c a t a pomyślana j e s t j a k o p i e r w s z y t o m poświęcony ogólnym niom metodologii i analizy jednej jącej danych), badań stanowi — rozumującej twierdzenia socjologicznych on próbę i opisującej o przedmiocie dwóch różnych badań. A u t o r zbierania jakby z j a w i s k a , które b a d a , i d r u g i e j swoich zagadnie­ (drugi zawierać będzie m e t o d y integracji metod społecznych i p r a k t y c z n y c h m o ­ rozpoczyna socjologii, — uzasadnia­ od omówienia z j a w i s k i procesów społecznych, następnie pojęć języka socjologii, rodzajów dzeń i stopnia i c h ogólności, formułowania teorii, p r z e w i d y w a n i e problematyki zdarzeń i p r a k t y c z n e z a s t o s o w a n i e badań, wyników aż po twier­ budowę badań. L. M. Od Mojżesza do Mahometa, Iskry, Warszawa 1970, ss. 269. J e s t to książka poświęcona „założycielom" w i e l k i c h r e l i g i i . Z n a n i r e l i g i o z n a w ­ cy, j a k J . K e l l e r , W. T y l o c h , E . Słuszkiewicz e t c , omawiają postać Mojżesza, B u d ­ dy, K o n f u c j u s z a , J e z u s a i M a h o m e t a . Poczynając od ogólnych wiadomości i ź r ó ­ deł, d a n y c h b i o g r a f i c z n y c h i wiadomości n a t e m a t życia w y m i e n i o n y c h p o s t a c i , a u t o r z y prezentują i c h działalność, p o w s t a w a n i e systemów r e l i g i j n y c h , historię i c h r o z p r z e s t r z e n i a n i a się i prześladowań. Książka n a p i s a n a jest w sposób p r z y ­ stępny i c i e k a w y . L. M. Panemuniu Dzukai, r e d . A . Vyšniauskaitě, L i e t u v o s T S R , M o k s l u , A k a d e m i j o s Isto- r i j o s I n s t i t u t e s , V i l n i u s 1970, ss. 143, r y s . 58, t a b l . fot. 33. P r a c a z b i o r o w a — m o n o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a terenów położonych n a d środko­ w y m N i e m n e m między m i a s t a m i D r u s k i e n n i k i i B i r s t o n a s . T o m o t w i e r a artykuł R. Rimantiené omawiający a r c h e o l o g i c z n e ślady n a j s t a r s z e g o o s a d n i c t w a (od X t y s . p.n.e. do I I t y s . p.n.e.) n a o b s z a r a c h N a d n i e m n i a . Z a g a d n i e n i e m r o l i Jaćwingów w e t n i c z n e j h i s t o r i i tego t e r e n u z a j m u j e się P. K u l i k a u s k a s . A . V a n a g a s p i s z e o podstawowych c e c h a c h t o p o n i m i k i nadniemeńskich Dzuków, zaś A . V i d u g i r i s �366 RECENZJE omawia n a tle nadnierneńskich gwar ne d l a g w a r y z a c h o d n i c h D z u k ó w języka w t r z e c h k o l e j n y c h artykułach z a j m u j e nym i gospodarczym. Dwa litewskiego zamieszkujących artykuły cechy c h a r a k t e r y s t y c z ­ badany region. I . Butkevičius- się o s a d n i c t w e m , b u d o w n i c t w e m V. Miliusa poświęcone zostały mieszkal­ przemianom w wyposażeniu d o m u chłopskiego (meble i sprzęty związane z g o s p o d a r s t w e m mowym). G. Niunkiené-Tallat-Kelpšaité w gospodarstwie omawia rolę tkanin własnego chłopskim, p o d s t a w o w e t e c h n i k i t k a c k i e i w z o r n i c t w o od I I poł.. X I X w . do czasów o b e c n y c h . O z m i a n a c h w s t r o j u k o b i e c y m (ze zwróceniem gi n a różnice między Drulicą a Z a n i e m n i e m ) do­ wyrobu uwa­ od połowy X I X w i e k u do l a t o s t a t ­ n i c h p i s z e M . Mastonyté. S t r z e s z c z e n i a artykułów w języku r o s y j s k i m . A. Prieobrazowanija wiera, w chozjajstwie Nauka, Moskwa i kulturie i etniczeskije W. process-y u narodów sie- 1970, ss. 280. J e s t to p r a c a z b i o r o w a pod redakcją I . S . G u r w i c z a i B . O. Dołgicha. Z a w i e r a s z e r e g r o z p r a w dotyczących procesów p r z e m i a n n a S y b e r i i i kształtowania się n o ­ wego o b l i c z a k u l t u r y t y c h z i e m . „Współczesne p r o c e s y e t n i c z n e u o b s k i c h U g r ó w " , „Przemiany e t n i c z n e w E w e n s k i m Okręgu N a r o d o w y m " , „Procesy e t n i c z n e n a d a ­ l e k i m północo-wschodzie S y b e r i i " , „Przeobrażenia w gospodarce i k u l t u r z e u E w e n ­ ków O b w o d u A m u r s k i e g o " — oto tytuły niektórych z rozdziałów tej p r a c y . L . M. Readings Oxford in the Sociology of Migration, red. Jansen Clifford J . , Pergamon Z b i o r o w a p r a c a składająca się z k i l k u części pióra autorów z różnych Wprowadzenie C . J . J a n s e n a „Migracja. Problem socjologiczny". z a w i e r a rozdział poświęcony t y p o m m i g r a c j i , z a w o d o w e m u migrantów migracji" (P. G e o r g e ) i — (W. P e t e r s e n ) , wego, ale także p o r u s z a Azji Press, 1970, ss. 402. i t d . Część d r u g a z migracjami w zwłaszcza gdzie autor interesujący — pierwsza i społecznemu składowi rozdział „Ogólna mówi n i e t y l k o o m i g r a c j a c h zagadnienie typologia typu l u d ó w k o c z o w n i c z y c h , myśliwych poświęcona j e s t bądź szczegółowym poszczególnych k r a j a c h , bądź w y b r a n y m krajów. Część problemom zarobko­ i pasterzy związanym zagadnieniom socjologii migracji. L. M. R y s z k o w i e Elżbieta i F r a n c i s z e k , Między t e k a Myśli Współczesnej, W a r s z a w a utopią a zwątpieniem, PIW, Biblio­ 1970, ss. 159. Książka poświęcona jest dwóm dosyć głośnym współczesnym z a c h o d n i m logom: kiem Marshallowi przemian, jakie zawsze ny — McLuhanowi spowodowały zdeterminowany w i Herbertowi przez znacznie bardziej Marcusemu. Pierwszy środki m a s o w e g o p r z e k a z u — środowisko, w którym żyje... dramatycznej formie niż k i e d y k o l w i e k wytwarzające się w gwałtownym elektroniczne, zdominowane p r z e z rozwój jest telegrafu, dia i w r e s z c i e — co można uważać za m o m e n t McLuhan jest głosicielem „śmierci kultury w historii tempie — przez ideolog, jest współczes­ — środowisko fonografu, k i n a , r a ­ kulminacyjny — przez druku", mędrca, p r z e z i n n y c h za s z a r l a t a n a . H . M a r c u s e telefonu, ideo­ teorety­ „Człowiek człowiek przez zdeterminowany jest jednych telewizję". uważany n a którego za powołują �367 RECENZJE się p r z e d s t a w i c i e l e „rewolucji s t u d e n c k i e j " i z b u n t o w a n e j M a r k s , Mao, Marcuse — to hasło często s p o t y k a n e młodzieży. 3 r a z y „ M " — na transparentach ruchów młodzieżowych n a z a c h o d z i e , świadczące, j a k a w a g a stwierdzeń M a r c u s e ' a się próbą i głoszonych przezeń haseł. T a interesująca podsumowania i zastanowieniem k u czemu pochodów przykładana zmierza j e s t do książka utopijna kończy filozofia M c L u h a n a , M a r c u s e ' a i i c h zwolenników. L. M. Struktura i dynamika społeczeństwa polskiego, PWN, Warszawa 1970, ss. 327, t a b l . 48. Zbiór studiów s o c j o l o g i c z n y c h poświęconych dwudziestopięcioleciu d o w e j . U w a g a autorów (m. i n . Szczepański, Wesołowski M a l a n o w s k i , Polski L u ­ Gołębiowski) skupiła się n a p r z e m i a n a c h k u l t u r y i s t r u k t u r y społecznej. B.Z. S z c z u r k i e w i c z T a d e u s z , Studia socjologiczne, PWN, Warszawa 1970, ss. 463. J e s t to zbiór r o z p r a w , niektóre z n i c h były już p u b l i k o w a n e w o k r e s i e p r z e d i p o w o j e n n y m , i n n e stanowią p r z e d r u k i referatów wygłaszanych p r z e z T . S z c z u r ­ k i e w i c z a n a z j a z d a c h , część w r e s z c i e u k a z u j e się po r a z p i e r w s z y . B a r d z o s z e r o k i j e s t w a c h l a r z o m a w i a n y c h s p r a w , d o t y c z y on zarówno z a k r e s u socjologii i j e j m i e j s c a wśród i n n y c h n a u k oraz s o c j o l o g i c z n y c h kierunków n a u k o w y c h ( k i e r u n k i z o r i e n t o w a n e b i o l o g i c z n i e , a także geograficzny, r a s o w o - a n t r o p o l o g i c z n y itd.), j a k i p e w n y c h szczegółowych już zagadnień: r o d z i n a w świetle e t n o - s o c j o l o g i i , w p ł y w p r a s y c o d z i e n n e j . A u t o r o p i e r a się w s w o i c h rozważaniach n a bogatej l i t e r a t u r z e , np. p r z y o m a w i a n i u r o d z i n y r o z p o c z y n a od p r a c prekursorów e t n o g r a f i i , potem dużo u w a g i poświęca osiągnięciom ewolucjonistów i k r y t y c z n e j i c h a n a l i z i e . N a ­ stępnie o m a w i a p u b l i k a c j e późniejsze, próbuje zdefiniować p e w n e t e r m i n y o d n o ­ szące się do s p r a w r o d z i n y , z a j m u j e się rozważaniami n a d różnymi j e j f o r m a m i , powiązaniami z r o d z a j a m i g o s p o d a r k i i c z y n n i k a m i kształtującymi różne f o r m y r o ­ dziny. L. M. T e l a k o w s k a W a n d a , W kręgu chłopskiej kultury. Inwencja ludowa we współ­ czesnej wytwórczości, N K , W a r s z a w a 1970, ss. 203, i l u s t r . 208, w k ł a d e k kolor. X I I . K o l e j n a p r a c a W. T e l a k o w s k i e j poświęcona z a g a d n i e n i u i n w e n c j i l u d o w e j w e współczesnym w z o r n i c t w i e . P o omówieniu r o l i twórczości l u d o w e j w s z t u c e i k u l ­ t u r z e n a r o d o w e j począwszy od X I X w . do o k r e s u p o w o j e n n e g o a u t o r k a p r z e c h o d z i do wyłożenia metod prawidłowego w y k o r z y s t y w a n i a d o r o b k u p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ w e j w p r o d u k c j i przemysłowej p o p r z e z z a s t o s o w a n i e u s t a l o n y c h z a s a d k o m p o z y c y j ­ n y c h tej twórczości, a także włączanie i n w e n c j i twórczej środowiska w i e j s k i e g o , r o ­ botniczego i młodzieżowego do współczesnego w z o r n i c t w a . W p r a k t y c e stosuje się t r z y m e t o d y włączania d o r o b k u twórczości l u d o w e j do p r o d u k c j i : a) p r z e z t r a n s p o ­ zycję — polegającą n a w y k o r z y s t y w a n i u w z o r ó w z a b y t k o w y c h dzieł s z t u k i l u d o w e j p r z y z a s t o s o w a n i u współczesnych t e c h n i k p r o d u k c y j n y c h ; b) inspirację — t w o r z e n i e n o w y c h f o r m p l a s t y c z n y c h pod w p ł y w e m dzieł s z t u k i l u d o w e j ; c) t w o r z e n i e p r o j e k ­ t a n c k i c h zespołów chłopskich, r o b o t n i c z y c h i młodzieżowych, pracujących począt- �RECENZJE 368 k o w o rękodzielniczo, następnie półmechanicznie, b y dojść ostatecznie do wania wzorów dla seryjnej produkcji. Praca zawiera streszczenie projekto­ w języku angielskim. M. W. The foreign and yugoslav historiography of Macedonia and the macedonian people, I n s t i t u t e of N a t i o n a l H i s t o r y , S k o p j e 1970, ss. 204. Zbiór artykułów omawiających z a i n t e r e s o w a n i a Macedonią w h i s t o r i o g r a f i i r a ­ d z i e c k i e j , p o l s k i e j , czechosłowackiej, bułgarskiej, albańskiej, t u r e c k i e j , g r e c k i e j , z a ­ chodnioeuropejskiej i amerykańskiej w o k r e s i e p r z e d e w s z y s t k i m po d r u g i e j n i e światowej. P o n a d t o z a m i e s z c z o n e są d w a artykuły, z których p i e r w s z y teryzuje zachodnioeuropejskie i amerykańskie encyklopedie w nich informacji o Macedonii, a drugi zajmuje p o d kątem woj­ charak­ zawartych się p r a c a m i dotyczącymi p a n o w a ­ n i a t u r e c k i e g o w t y m k r a j u . Zbiór z a m y k a p r a c a dotycząca zainteresowań M a c e d o ­ nią w historiografii serbo-ehorwackiego kułu J a n i n y Pszczółkowskiej storiography), przedstawiony obszaru z Wrocławia językowego. Z (Macedonia wyjątkiem in the polish arty­ post-war hi­ w s z y s t k i e p i s a n e były p r z e z historyków jugosłowiańskich. Z b i ó r t e n był n a k o n g r e s i e n a u k h i s t o r y c z n y c h w Moskwie. B . Z. �